Alois Jirásek

RAJ ŚWIATA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

RAJ ŚWIATA

obraz dziejowy Alojzego Jiraska

Jirásek Alois

z czeskiego przełożył Dr Franciszek Krček

Wielki cesarz pobity.

Trójbarwny sztandar francuski przestał powiewać nad zwycięskimi legionami Napoleona I. Europa, zupełnie zmęczona i osłabiona, ucieszyła się, gdy tego światoburcę odwieziono na wyspę Elbę.

Ustały biuletyny i wiadomości z krwawych pobojowisk, których miał każdy do syta.

O zabawę wszystkich dbał teraz kongres, zebrany w Wiedniu; bo też miasto to gościło w latach 1814 — 15 w murach swych towarzystwo, jakie nie prędko znów się tam zejdzie. Car, królowie: duński, bawarski, pruski, wirtemberski, z ministrami i świetną drużyną, liczni książęta byłego świętego cesarstwa rzymskiego, lub ich zastępcy i posłowie, byli gośćmi cesarza Franciszka I.

Wiedeń roił się panującymi i książętami, orszakami najrozmaitszymi, szlachtą krajową i obcą, która zjechała tu w niezwykłej liczbie; zgromadziło się też wielu mężów, znakomitych w piśmiennictwie, sztuce wojennej i polityce. Wszędzie pełniuteńko lwów salonowych, awanturników, pasożytów, kuglarzy, śpiewaków i tancerzy. Wielki świat przywiózł z sobą kwiat swych kobiet, jakby na pokaz; damy te zaś ze sfer wyższych współzawodniczki miały w baletnicach, które w tym Babelu kongresowym zarabiały sumy bajeczne.

Mocarze i ich pełnomocnicy zjechali się w Wiedniu, by zerwane stosunki europejskie nawiązać znów i utrwalić. Zanim jednak wzięli się do dzieła, obchodzono uroczyście oswobodzenie Europy, a obchodom tym nie było końca. Bale dworskie i zabawy, maskarady rozmaite, polowania, ćwiczenia wojskowe, karuzele, ognie sztuczne, teatr, balet, koncerty i t. p., wszystko to miało zapobiedz znudzeniu dostojnych gości, osładzać troski i prace koronowanych dyplomatów.

Zaiste świetnie spełniano obowiązek gościnności, skoro ta kosztowała 35 milionów złotych i to w chwili, kiedy jeszcze nie załagodzono klęski świeżego bankructwa państwowego, które wtrąciło w otchłań nędzy tysiące ludzi, kiedy przeszło 50 tysięcy okaleczonych weteranów z wojen napoleońskich pasowało się z biedą, kiedy w Siedmiogrodzie panował głód, wypędzający tysiące mieszkańców z kraju.

W czasie tego wielkiego święta wiedeńskiego, "kiedy kongres tańczył tylko i nie ruszał się z miejsca", wydarzyło się co następuje.

I.

Wenecyanin pewien za najwyższem zezwoleniem wystawił "na wałach" wiedeńskich wielką budę płócienną, nad której wchodem jaśniał napis sążnisty, pozłacany: "Tombola." Dokoła budy, nad którą powiewało mnóstwo różnobarwnych sztandarów rozlicznych państw i państewek, gromadziły się codzień tłumy ciekawych i mało który przechodzień nie zatrzymał się przed nią.

Wszyscy zwracali wzrok przedewszystkiem ku wejściu, gdzie z obu stron stali ludzie w dziwacznych kostyumach na podniesieniu, okrytem czerwoną materyą.

Mężczyzna z lewej strony, w srebrnym, błyszczącym hełmie o długiej kicie z włosienia, w czarnym mundurze, bogato wyszywanym i w wysokich świecących butach, dął od czasu do czasu w długą, błyszczącą trąbę z taką siłą, że aż twarz mu pąsowiała, a oczy świeciły białkami. Następnie zaczynał drugi, odziany na wzór heroldów średniowiecznych, wołać głosem donośnym, kiwając przy tem głową, z której spadały mu na ramiona długie pióra, i szybko wymachiwał rękoma, wskazując na wejście.

Oznajmiał mianowicie całej publiczności — której klasy wymieniał z należnymi im, a raczej wyższymi tytułami — że kto szuka szczęścia, może je znaleść w tym namiocie za jeden jedyny złoty! W przedsionku — tłumaczył — sprzedają się losy, jest ich już nawet bardzo mało... z jakie dziesięć, a między nimi i ten, na który pewnie padnie główna wygrana: wykwintny powóz z parą wybornych koni meklemburskich i złotą uprzężą, woźnicą i dwu służących w pięknej liberyi.

Wyliczał następnie wszystkie inne wygrane, dodając zarazem, że kto choć jeden los kupi, może bezpłatnie oglądnąć w namiocie wszystko, co jest do wygrania, jak: obrazy, posągi starożytne i nowoczesne, naczynia srebrne, zegarki, branzolety, pierścienie, prawdziwe korale oprawne w złoto i wyroby z najlepszej porcelany chińskiej — a samo to oglądnięcie warto jeden złoty.

Termin trzytygodniowej wyznaczony na rozprzedaż losów, już upływał; nic więc dziwnego, że pomocnicy Wenecyanina nie szczędzili ani trąby, ani płuc, byle tylko należycie przypomnieć publiczności, że zbliża się stanowcza chwila ciągnienia, każdy zatem winien się spieszyć, póki czas.

Dokoła budy panowało też dziś, ostatniego dnia przed ciągnieniem, życie niezwykłe. Było tu towarzystwo bardzo mięszane: robotnicy, terminatorzy, mieszczanie, kobiety, dziewczęta, żołnierze, przekupki; nie brakło jednak ludzi z warstw bogatszych i nikt się bardzo nie dziwił, gdy opodal zatrzymał się wspaniały powóz, z którego wysiadł mężczyzna, ubrany wykwintnie, by coprędzej kupić w budzie kilka losów i ofiarować je damie, swej towarzyszce z powozu.

Tombola była w modzie.

Pośród widzów, poniekąd na uboczu, stała też wysoka, dobrej tuszy kobieta w ciemnym płaszczu, wsparta na ramieniu młodego, smukłego mężczyzny o twarzy przedwcześnie zwiędłej i zmęczonej, liczył bowiem ledwie trzydzieści kilka lat wieku.

Ani on, ani podstarzała towarzyszka jego nie słuchali wywoływacza, nie patrzyli w stronę wejścia, gdzie przy kasie tłoczyli się ludzie, pragnący otrzymać "szczęście" za jeden złoty.

Oboje wpatrywali się uparcie w młodego, pięknego wzrostu mężczyznę, który, stojąc przed nimi, nie zwracał uwagi na swe otoczenie, tylko zdawał się pilnie przyglądać wywoływaczowi, odzianemu malowniczo, i jego czapce aksamitnej.

Młodzian ten miał na sobie frak brunatny z wąskimi rękawami, już wprawdzie przenoszony, ale czysty i gustowny.

— Ach, te włosy! — szeptała dama dobrej tuszy do towarzysza, który nie spuszczał z oka naszego młodziana — te piękne, czarne kędziory spadają mu z pod kapelusza na szyję, jak wód strumienie!

— A co za twarz! — dodał towarzysz.

— O! jak u Apolina.

— Ale co on widzi na tym krzykaczu tak zajmującego, że się nie oglądnie nawet?

— Bądźcobądź postać wspaniała, prosty jak świeca, u co za symetrya!... Uważaj! — szepnęła pospiesznie, ściskając ramię towarzysza.

— Ach! — pani dobrej tuszy nie zdołała stłumić lekkiego okrzyku podziwu.

I towarzysz był zdziwionym i tem uważniej spoglądał na młodzieńca, który obejrzawszy się, obserwował jakiegoś południowego Słowianina w malowniczym stroju, ani się domyślając, że sam jest przedmiotem bacznej obserwacyi.

— Wspaniały! — rzekła poważna pani dobrej tuszy stłumionym głosem.

— Gdybym ja miał tę twarz! — westchnął jej towarzysz i uśmiechnął się żartobliwie.

— Tobyś pan nie stał tu ze mną! Bo też ta twarz, ten piękny nos, te oczy iskrzące. Tego muszę mieć, postaraj się pan o to — tożby nam się wiodło!

— Ale co to trudów będzie kosztować, madame! Młodzieniec to przyzwoity, zapewne z dobrej rodziny!

— Ma jednak na sobie frak przenoszony, więc — zdaje się — cierpi nędzę.

— Ale jest dumnym, widzę to po jego oczach, po czole.

— Mam nań jeszcze inny sposób — w każdym razie...

— Czy i za każdą cenę?

— Tak jest. — Baczność! Już się odwrócił, odchodzi — jak pięknie się trzyma, a jak kroczy wspaniale! Prędko za nim spiesz pan — wieczorem w Olimpie.

Cała ta rozmowa toczyła się po cichu, niemal szeptem i bardzo szybko. Madame puściła ramię towarzysza, który pożegnał ją i odszedł. Przebijał się przez gęsty tłum za owym młodzieńcem zrazu szybko i krok w krok za nim; gdy jednak miody człowiek przedostał się na drogę otwartą, postępował nieznajomy przezornie w stosownem oddaleniu, ale tak, że ani jeden ruch młodzieńca nie uszedł jego uwagi.

Z głównej ulicy dostał się kilku pobocznemi do uliczki ciasnej, gdzie młody człowiek wszedł do wysokiego, starego domu. Nieznajomy, który go śledził, zatrzymał się, a spojrzawszy na liczbę — nazwę ulicy znał dobrze — przyglądał się bacznie staremu budynkowi.

Już miał wejść do bramy, gdy wtem jakiś mężczyzna w niebieskim, brudnym fraku, z pod którego wyglądało na tle żółtawej kamizelki kołyszące się wielkie joujou, położył mu rękę na ramieniu.

— Torelli, czego tu szukasz? W tym domu niema nici..

Torelli szybko się odwrócił i spojrzał w twarz" ogoloną starannie, ale ni młodą, ni starą.

— Daj mi pokój — zajęty-m.

— Ale ja mam dla ciebie nowinę. Księżna wróciła.

— Et, księżnych tu jak maku. Która więc?

— Trzecia z Gracyj — Acerenza...

— Aa, to ci nowina!

— Bezsprzecznie dobra, bo Elster zażąda pieniędzy... i już grozi...

— Tak? — uśmiechnął się Torelli. — Niech grozi — zresztą spróbujmy.

— Pójdziesz do niej?

— Może, ale teraz żegnam — dodał skwapliwie, ujrzawszy, że młodzieniec, którego śledził, znowu wychodzi z domu.

— Kiedy się zobaczymy?

— Wieczorem, "pod starym grenadyerem.

Podali sobie ręce i rozeszli się, ale każdy zdaleka się obejrzał, a widząc jak mu drugi ufa, zaśmiał się hultajsko. Gdy wreszcie Beck, przyjaciel Torelliego, uszedł już dobry kawał, wrócił się ostatni i wszedł bez namysłu do domu, który opuścił ów młodzieniec.

II.

W cichym zakątku ogrodu Schönbrunnu, przy ścieżce bielejącej pod sklepieniem wysokich buków i grabów, stała ławeczka kamienna, omszona, z oparciem kamiennem, której przemnogie ozdoby świadczyły, że jest dziełem zeszłego wieku.

Tuż za nią bielały wśród gęstych krzewów, okraszonych na wiosnę wonnym kwieciem, trzy pnie buków starych; ich silne gałęzie sięgały przez ścieżkę aż do młodszych grabów, w których półcieniu stał wprost naprzeciw ławeczki na podstawie, obrosłej krzewami, posąg milczenia.

W uroczem ustroniu tego odległego zakątka panowały cień i cisza. Naraz półcień usunął się głębiej między pnie drzew, a do gąszczy przedarł się z ukosa przez ruchome sklepienie złoty promyk jasnego słonka.Światło zamigotało na posągu, a stąd, muskając zieleń, dosięgło przez ścieżkę do ławeczki omszonej. Tu pod jego wpływem zabłyszczały złote wyciski na grzbiecie książki nie wielkiej, ani grubej, której piękna oprawa świadczyła, że nie jest młodszą od ławeczki.Ścieżką nadszedł właśnie mężczyzna, starzec o obliczu zdrowem i ostrem, bystrym wzroku mimo brwi już siwych.

Starzec z dobrze już szpakowatymi włosami, podwiązanymi w tyle, w wąskich spodniach i pończochach zupełnie nie odpowiedni był miejsca, gdzie wszystko ckliwoczule przypominało minione czasy menuetów i kotylionów, gdzie człowiek łatwo zapomniał, że minęła wielka rewolucya, i że w pobliskim Wiedniu zasiada kongres, który ma przywrócić to, co zburzył wielki Korsykanin.

Starzec zatrzymał się, jakby wsłuchany w cichy szum drzew, następnie odwrócił się i zauważył porzuconą na ławeczce książkę. Obejrzał się, a nie zobaczywszy nikogo, wziął ją do ręki i popatrzył na kartę tytułową?

"Esprit, Maxime et Principes de M. Jean Jacques Rousseau", taki był napis.

Otworzywszy książkę w miejscu założonem, zaczął czytać. Zajęła go tak, że mimowoli wstał i szedł dalej, czytając ciągle, widocznie z wielkiem upodobaniem; szedł tak, aż wreszcie znikł w zielonawym cieniu drzew.

Za chwilę przybiegł od strony, w której stał posąg Milczenia, młodzieniec, śledzony niegdyś przez Torelliego od budy Wenecyanina aż do starego domu w ciasnej uliczce.

Młody człowiek zapomniał był tu książkę i teraz, wróciwszy po nią, zobaczył, że jej niema. Już nawrócił, by odejść; ale ledwie uszedł kilka kroków, ozwało się za nim wołanie. To starzec wracał szybko ścieżką do samotnej ławeczki i machał w powietrzu książką.

Młodzieniec stanął, a ujrzawszy starca, pozdrowił go uprzejmie.

— Mało brakowało, a byłbym zabrał z sobą pańską książkę — zaczął ostatni, uśmiechając się łagodnie — bo to, sądzę, pańska własność?

— Jeśli to Rousseau.

— A tak, treść dzieł słynnego mędrca. Wybacz pan, proszę — tu podał młodzieńcowi książkę — ale mię zajęła do tego stopnia... I nic dziwnego! — dodał, patrząc z widocznem upodobaniem na młodzieńca, który się uśmiechnął i odrzekł:

— A jam porzucił tę wyborną lekturę, posłyszałem bowiem od strony sadzawki krzyk przeraźliwy, pospieszyłem tam.

— Stało się może jakie nieszczęście?

— Dziecko, którego piastunka oddaliła się, wpadło do wody, ale na szczęście pomocnik ogrodnika był w pobliżu i wydobył z wody tonące maleństwo. Przyszedłem zapóźno.

— Nie byłbym się nigdy spodziewał, wyznam szczerze, że tu spotkam wielbiciela Rousseau'a!

Młodzieniec się uśmiechnął.

— Prawda; Umowa społeczna... kongres — i nagle urwał.

— Tak, tak!... Zostajesz pan jeszcze, czy idziesz do miasta? Ja bo na odchodnem jestem.

Młodzian także zmierzał ku miastu i okazał gotowość towarzyszenia starcowi, gdyby ten się na to zgodził; jakoż stary pan przyjął propozycyę z ochotą i radością.

— Pozwoli pan — odezwał się teraz młody człowiek, że się mu przedstawię. Będąc sąsiadem pańskim...

— Co? sąsiadem?

— A tak, już prawie tydzień mieszkam w tym domu...

— Prawda, słyszałem, że mamy nowych sąsiadów, dwu młodych panów; muzyka...

— To mój przyjaciel, Kalina; ja zaś jestem malarzem Chenierem.

— Teraz pojmuję, że musisz pan bywać tu często.

— Owszem, obecnie mało kiedy — tyle tu hucznych uroczystości!

— Więc nie lubisz pan tych licznych, kosztownych obchodów?

— Nienawidzę ich; koronacya...

— Miej się pan na baczności — przerwał mu starzec z przyjaznym uśmiechem — nie jesteśmy we Francyi... zresztą i tam dziś inny wiatr wieje.

— Szkoda, że się tak skończyło!

— I ja żałuję tego, ale nie mogło być inaczej. Mimoto przecież się cieszę...

Młodzieniec pytającym wzrokiem obrzucił starca.

— Dziwi to pana? Tak, cieszę się, bo mam nadzieję, że teraz naprawią wielką krzywdę; spodziewam się, że wskrzeszą królestwo polskie.

— Więc pan Polak?! A mówisz pan tak czysto po po francusku!

— Byłem kilka lat w Paryżu. Ach! przepraszam, zapomniałem w toku rozmowy przedstawić się, jestem Feliński, sekretarz hr. Ujeckiego.

Tak Grzegorz Feliński i Chenier zdążali wśród żywej rozmowy do Wiednia. Zauważyli niebawem obaj, że poglądy ich są dość bliskie siebie, i przekonywali się o tem coraz bardziej, im dłużej rozmawiali.

Feliński rozprawiał o nadziejach własnych i wszystkich Polaków i wskutek tego rozmowa wkrótce zeszła na cara Aleksandra, Metternicha, Talleyranda, Castelroagha i innych wybitnych ministrów i dyplomatów, którzy mieli orzekać o losach narodów. Chenier słuchał z wytężoną uwagą i żywo odpowiadał.

— Ale otośmy już w domu! — zawołał naraz Feliński i wszedł do sieni, a za nim Chenier.

Gdy już dostali się na korytarz drugiego piętra, zatrzymał się starzec przed pewnemi drzwiami i wskazując na nie, rzekł z uśmiechem:

— Tu mieszkam, abyś pan wiedział. A gdybyś sobie kiedy przypomniał to, przechodząc tędy, nie zapominaj, że bardzoby mię cieszyło, gdybyś mnie, starcowi, zechciał kilka chwil poświęcić.

Młody malarz podziękował za zaproszenie i z wielką ochotą przyrzekł go odwiedzić. Feliński na to ścisnął Chenierowi serdecznie rękę i odszedł; ten zaś szybkim krokiem przebiegł wąskie, ciemne schody i zniknął w niskich drzwiach swego mieszkania.

III.

Mieszkanie to stanowił pokój przestronny i dość jasny, z którego prowadziły nielakierowane drzwi do drugiego malutkiego pokoiku. Mebli było tu mało. Łóżko, stół, zasypany papierami i książkami, trzy krzesła, staroświecka umywalnia i prosta sofa, pokryta starą, wyblakłą materyą. Prawie na środku stał trójnóg malarski z naciągniętem płótnem. Obok na krześle leżała paleta z barwami, obłożona gromadą rozmaitych pędzli, garnuszków i tubek.

Chenier wszedł wesoło i skierował kroki wprost do mniejszego pokoiku; w tej chwili jednak wyszedł zeń młody człowiek, lecz nieco starszy od Cheniera. Był niższym i chudszym od swego przyjaciela, malarza, miał twarz przybladłą, nieszczególnie piękną, ale zajmującą. W oczach jego było coś marzycielskiego.

— Szkoda, żeś wcześniej nie przyszedł! Pytał się o ciebie pan jakiś.

— Był tu? u nas? — zapytał Chenier.

— Bynajmniej. Wyszedłem za chwilę po twem odejściu na lekcyę; wtem na dole w bramie pokazuje mię stróżka palcem jakiemuś cudzoziemcowi, który z nią rozmawiał żywo. Przystąpił do mnie i bardzo grzecznie zapytał, kiedyby cię mógł zastać w domu, a jeśliby to było niemożliwe, prosił, żebym mu powiedział, do której chodzisz kawiarni, by cię mógł tam przynajmniej znaleść.

— A jak wyglądał? — pytał Chenier.

Kalina podał rysopis nieznajomego.

— A znał moje nazwisko? — badał dalej Chenier.

— Stróżka mi mówiła, że cię opisał tak, iż łatwo zgadła, kto to, i podała twe nazwisko. Zdaje się, że ci coś dobrego przynosi — dodał Kalina — jakieś to tajemnicze poselstwo. Może cię zobaczyła jaka księżna i już ten postillon d' amour...

— Nie dowcipkuj, kto wie, co po za tem tkwi; najlepiejby było, gdyby przyniósł jakie dobre zamówienie, bo już czas najwyższy! Zapasik mój już ma się ku schyłkowi... Ale to jeszcze nie koniec! — dodał weselej, odrzucając w tył gęste kędziory. Wydobył następnie z kieszeni książkę i położył ją na stół.

— Widzisz tego Rousseau, i któżby rzekł, że utwór tego samotnika tak ludzi zaprzyjaźni. Bo trzeba ci wiedzieć, żem zrobił nową znajomość, z tym starym panem z drugiego piętra...

— Aa, jakim sposobem! — zawołał Kalina zaciekawiony. Chenier opowiedział, jak się zaznajomił z Felińskim; już skończył opowiadanie, a Kalina ciągle jeszcze siedział nieporuszenie z pochyloną głową.

— Czemuż milczysz?

— Milczę, bo poję słuch.

— Czem?

— Tym rajskim głosem; ciągle go słyszę... Więc to Polak, teraz rozumiem! — mówił Kalina, jakby do siebie.

— Cóż ci się przydarzyło?

— Posłuchaj! Wracam do domu, wchodzę na drugie piętro, wtem słyszę śpiew kobiecy. Podchodzę, dolatywał z mieszkania tego starca. Oh, Kamilu, takiego głosu jeszcześ nie słyszał! Żadna śpiewaczka w całym Wiedniu nie zaśpiewałaby tak, to jest takim głosem; bo lepiej, bardziej wyćwiczenie, dlaczego nie, ale materyał! Nazywają taki głos srebrnym, ale to złe, oklepane wyrażenie!

Twarz muzyka ożywiła się, a oczy zaiskrzyły.

— A co śpiewała?

— Jakąś piosneczkę, ale cudną. Zasłyszałem ledwie kilka słów i zdawało mi się, że śpiewa po czesku. Wkrótce jednak poznałem swą pomyłkę. A więc to Polka! Teraz ją pewnie usłyszysz...

— Więcej mię, prawdę mówiąc, to cieszy, że ją zobaczę, a już czas przecie! Wszakżeśmy tu już kilka dni, a jeszcze nie widziały jej moje oczy, ba! nawet nie wiedziałem, że tam jest w ogóle jaka kobieta.

— Szkoda tego głosu, szkoda, że zostanie zimnym, niewykształconym, niewydoskonalonym...

— Mógłbyś przecie wziąść się do kształcenia jej w śpiewie.

— Ja?! Ależ z największą ochotą, wszyscyby mi jeszcze wdzięczni byli, gdybym takiego słowiczka wprowadził przed forum publiczności.

— Chyba nie przed szerszą publiczność... na scenę?!

— Czemu nie? Toć toby było dla niej szczęściem!

— Szczęściem, a może i nieszczęściem. Ale szkoda o tem mówić! Stary Feliński nie zezwoli nigdy na to, żeby córka jego porzuciła ciche ognisko domowe i wstąpiła na tę niebezpieczną, śliską drogę.

— No, jak tylko ją usłyszysz...

— Zaciekawiasz mię naprawdę, bo mało kiedy chwalisz. Ale chciałbyś pewnie posłyszeć tę Polkę?

— Nie rozporządzaj tym, czego nie masz.

— Poczekaj, niezadługo tam pójdę, o resztę się nie troszcz — zawołał Chenier, a przystąpiwszy do trójnogu, zdjął sukno z niedokończonego obrazu i wpatrywał się w swe dzieło.

Obraz przedstawiał Kamila Desmoulins, gdy pod kasztanami Palais Royal, stojąc na stole z pistoletem w ręku, przemawia do rozjątrzonych tłumów ludu paryskiego.

Twarz młodego malarza zachmurzyła się, widać w niej było niezadowolenie artysty. Wziął paletę i pędzel do rąk, ale nie małował. Uporczywie wpatrywał się w grupę drzew, przez którą przedzierał się żywy promień słońca, padając na bohatera obrazu i rzucając dokoła złote i szare cienie.

— Jakże chłodne, zimne, martwe to wszystko! — pomyślał i zaczął malować.

Ale wnet przestał i znów przypatrywał się temu, co namalował, a twarz jego się nie rozjaśniła. Zaczął na nowo malować, gdy wtem ozwały się skrzypce: Kalina grał. Chenier żywiej wziął się do pracy. Szybciej poryszała się jego prawica, już się nie zatrzymywała, jeno migała po płótnie, na którem nabierały życia grupa, drzewa, krzaki i promień słoneczny.

Wszystko nabierało żywości, barwy i ciepła, wszystko występowało z obrazu plastycznie i prawdziwie.

Tymczasem Kalina grał na swych starych, dobrych skrzypkach, nie troszcząc się o Cheniera, o którym jakby zapomniał zupełnie. Grał z tak głębokiem uczuciem, że aż za serce chwytał.

Gdy przebrzmiał ostatni, cichy dźwięk melodyi, mignęła ręka Cheniera jeszcze kilka razy nad płótnem, poczem naraz upadła wraz z pędzlem.

Obaj przyjaciele spojrzeli na siebie płomiennym wzrokiem.

— Coś to grał? — przemówił wreszcie Chenier.

— Melodyę pieśni, którą śpiewała ta Polka.

— Błogosławię ją! Pójdź tu i patrz! — a uchwyciwszy Kalinę za rękę, ukazał na obraz.

— Patrz! Wiesz, jak długo tu wisiał i pędzel się go nie dotknął. Nie mogłem dalej już, nie szło mi to, a dziś, widzisz ! Jestem zadowolony z siebie! Takim ten obraz widziałem w duszy, takim go chciałem mieć, a wszystko to sprawiła twoja muzyka, pieśń tej Polki.

Kalina ścisnął rękę przyjaciela i westchnął.

— Szczęśliwy człowiecze!

— Dlaczego?

— Bo tworzysz, a czy może duch twórczy być zupełnie nieszczęśliwym?

IV.

Kalina pochodził z Czech. Ojciec jego był nauczycielem wiejskim, dobrym kantorem, jakich dawniej dosyć bywało, to jest więcej znającym się na muzyce, niż na piśmie. Synowi dal dobre początki w śpiewie i muzyce, następnie posłał go do szkoły w mieście okręgowem; syn też, ukończywszy ją, pomagał ojcu w pracy nauczycielskiej.

Został więc Antoni "mladencem", to jest młodszym nauczycielem.

Ale w szkole niedługo było mu swojsko; duszno mu było w tej cichej wiosce, zatęsknił za obczyzną, za wielkiem miastem, w któremby mógł się wydoskonalić w najmilszej mu sztuce, muzyce. Ojciec go zrozumiał, a widząc jego niepowszednie zdolności, choć nierad, w świat wyprawił, dając na drogę dwa reńskie (bo więcej nie mógł) i stare skrzypki rodzinne.

Tak więc wybrał się Antoni o kiju w świat i udał się prosto do Wiednia. Z początku wiodło mu się nieszczególnie. Już po drodze wygrywał na skrzypkach, przeważnie na probostwach, we dworach; z tego też się utrzymywał zrazu w stolicy.

Następnie uśmiechnęło się doń szczęście w postaci starego kapelmistrza muzyki kościelnej, także Czecha, lecz już bardo zniemczonego, który posłyszał grę Kaliny, a poznawszy jego zdolności, zajął się nim i postarał o stałe zajęcie. Odtąd grywał Kalina na chórach kościelnych i przy pomocy swego starego przyjaciela otrzymał też kilka lekcyj, tak że opuściła go bieda i nie potrzebował cierpieć głodu.

Po dwu latach został organistą przy mniejszym kościele, a choć płaca jego nie była świetną, przecież zarabiał razem wziąwszy, tyle, że i ojcu staremu czasem posyłał jakiś grosik i o własne wykształcenie muzyczne mógł dbać więcej.

W Wiedniu też zaznajomił się z Chenierem, którego spotkał błądzącego wieczorem po ulicach. Wiedząc z doświadczenia, jak przykro cudzoziemcowi błądzić po wielkiem mieście, gdy nie wie, dokąd się zwrócić, zaczepił sam młodego, pięknego obcokrajowca, po którym poznał zaraz, że nie opływa w dostatki. Ofiarował mu nocleg w swoim pokoiku, który też Francuz, niemiłosiernie kaleczący niemczyznę, przyjął z wdzięcznością. Odtąd już Kaliny nie opuścił.

Młodzi ludzie poznali się i mniemali, że przypadli sobie wzajem do smaku. Krewki, otwarty malarz, który zaraz przy pierwszym spotkaniu powziął ufność do starszego, spokojniejszego Kaliny, opowiedział mu szczerze bez ogródki, jak dostał się do Wiednia i jak jego rzeczy stoją. Opowiedział mu, jak z Paryża udał się do swego miejsca rodzinnego, by tam pochować matkę, ojciec bowiem zginął przed laty, służąc w wojsku rzeczypospolitej.

Właśnie, gdy matkę pochował, doszła go wieść, że ciężko chory brat, osiadły w Wiedniu, prosi go, by doń przyjechał. Młody malarz, któremu po rodzicach została skromna sumka, uczynił tak i wydawszy w podróży prawie cały swój, niewielki spadek, dostał się wreszcie do Wiednia. Niestety, brata już pochowano. Wypytawszy się o jego majątek, który — jak słyszał — miał być dość znacznym, przekonał się, że brat starszy zmarł w ubóstwie, bo bankructwo państwowe pozbawiło go całego majątku, zdobytego pracą. Wtedy spotkał się z Kaliną.

Mieszkali więc w jednym pokoiku i jadali razem. Chenier zaraz kupił płótno i wszystkie przybory malarskie i wziął się z ochotą do pracy. Ale nieszczególnie byłoby mu się wiodło, gdyby nie był miał obok siebie poczciwego Kaliny. Ten pokochał pełnego fantazyi, ognistego Francuza. Płacił jego długi w razie potrzeby, ale też Chenier, gdy miał pieniądze, dzielił się nimi z muzykiem — szczerze po bratersku.

Rozważniejszy i doświadczeńszy Kalina bywał mentorem — często z pomyślnym skutkiem, częściej jednak bez skutku — malarza, nie liczącego się z groszem, lekkomyślnego, jak zwykle artyści, nie troszczącego się bardzo o potrzeby codzienne.

Chociaż Chenier nieraz śmiał się z poważnych rad i kazań przyjaciela, a niekiedy nawet wybuchał gwałtownie, gdy poglądy ich wprost przeciwne były sobie, nie osłabiało to ich przyjaźni.

Chenier malował po swojemu, starał się ucieleśnić swe sny i ideały, nie chcąc podporządkować ich smakowi ogółu; stąd poszło, że ciągle jeszcze był nieznanym, biednym. Kalina mawiał nieraz: "Inny z twymi zdolnościami, z twoją techniką, byłby już znanym powszechnie i poszukiwanym!"

Muzyk, choć nieraz w duchu wymyślał swemu przyjacielowi, kochał go ciągle, cenił w nim zdolność i staranie miał o jego potrzeby.

W innych zresztą punktach łatwiej się zgadzali.

— Jestem republikaninem — odezwał się raz Chenier, gdy pod wieczór siedli w swym ubogim pokoiku na kiepskich, stoczonych przez robactwo krzesłach — i kocham wolność, równość; lecz nie mniej kocham sztukę i wierzaj mi, że z powodu tego nieraz opanowuje mię zazdrość. Zazdroszczę bogaczom, arystokratom czasem... ich bogactwa. Cóżby to można zrobić, mając je! Czegożbym ja nie dokazał! Ach, jak to ciężko piąć się na najwyższe szczyty, a równocześnie być zmuszonym do walki o najniższe potrzeby!

Często bywały chwile, ze upadał na duchu, czuł się rozdrażnionym i przybitym, zwłaszcza gdy przytem wspomniał sobie ojczyznę, gdy nadchodziły wieści o rosnącej reakcyi.

Nieraz na głos wspominał przed Kaliną Francyę, nieraz w poufnej rozmowie biadał nad jej stanem obecnym. Gorzej było jeszcze, gdy monarchowie sprzymierzeni wtargnęli do Paryża, gdy następnie zjechać się mieli na kongres do Wiednia.

Ale niezawsze rozmawiali tak poważnie.

Teraz, gdy się kongres już zaczął, było dość przedmiotów do rozmowy. Chenier — rozumie się — nie wyrażał się o dostojnych osobach, które zawitały do Wiednia, z takiem uszanowaniem i natchnieniem, jakie słyszeć było można na ulicach, a czytać w dziennikach, i niejedno cierpkie wyrzekł słowo. Mniej namiętny i mniej gwałtowny Kalina uspokajał przyjaciela i zbywał go zwykle swoim: "Co to warto? Głową nie przebijesz muru."

Razu pewnego siedzieli późnym wieczorem w swej cichej izdebce na poddaszu. Było to jeszcze przed sprowadzeniem się ich do teraźniejszego mieszkania. Rozmawiali, jak zwykle, swobodnie, otwarcie, i tym razem rozmowa zeszła na kobiety. Mówili i żartem i poważnie, aż wreszcie dotknęli spraw sercowych i wtedy Kalina na wezwanie przyjaciela, by się z nich wyspowiadał, wyznał poprostu, że dotychczas nie kochał żadnego dziewczęcia.

— Nie miałem jeszcze na to czasu — prawił pól żartem, pół poważnie — przedtem nie żyłem dla ludzi, bom się uczył, teraz zaś nie żyję dla nich, bo kocham tylko... muzykę. To moja pociecha, moja rozkosz, a zresztą, Bogu dzięki, że serce moje tą tylko miłością płonie, bo wiem, że u kobiet nie miałbym szczęścia. Ale ty, Kamilu! Ty możesz powiedzieć coś o tem!

— Nie więcej od ciebie!...

— Jakto? Nie miałbyś mieć żadnej kochanki, lub chociaż wspomnienia po niej?

— Nie, nie mam, choć nie przeczę, że wspomnieniaby się znalazły. Żartować, żartowałem z dziewczętami i zdaje mi się, żem nawet kochał, ale to już minęło!

V.

Torelli błądził po parku laksenburskim. Zbaczał z drogi i krył się więcej w cieniu, między drzewa, nasłuchując przytem bacznie i oglądając się dokoła.

Było to popołudniu we wrześniu. W smudze światła słonecznego, rozlanego po parku, trzepotały się zżółkłe i zczerwieniałe liście, spadając cicho z drzew to tu, to ówdzie. Przecudny to był dzień jesienny.

Nagle zabrzmiała w lesie fanfara łowiecka, której wesołe dźwięki, rozlegające się po najdalszych kończynach coraz łagodniej i ciszej, tonęły w szarych głębiach lasu. Torelli, usłyszawszy tę muzykę, udał się w stronę, zkąd zalatywała fanfara; niebawem doszedł do małego pagórka, sterczącego z pośrodka rozłożonych buków, i stanął w ich cieniu. Był dobrze ukrytym, nikt go nie mógł widzieć, on sam zaś miał bardzo łatwy rozgląd. Przed nim rozlewał się szary stawek, u brzegu gęsto zarosły trzciną, a z drugiej strony ginący w cieniu drzew, przystrojonych w różne barwy jesienne.

Wzdłuż stawu po tej stronie, gdzie stał Torelli, ciągnęła się bita droga, na którą otaczający las rzucał długie cienie.

Powierzchnia wody jaśniała, jak roztopione srebro, które także przebłyskiwało w wysokiej trzcinie, stojącej cicho i nieporuszenie nad wodą.

Droga, woda, całe wreszcie otoczenie, zdawały się w blasku słońca popołudniowego spać snem twardym. Lecz drzemkę tę cichej okolicy niebawem przerwano.

Fanfara łowiecka odezwała się znowu bliżej i donośniej, a szczekanie psów i niewyraźne głosy oznajmiały, że szybko zbliża się tu wesoła, hałaśliwa drużyna myśliwska.

Torelli nie ruszał się wcale i spoglądał uporczywie przed siebie w stronę, z której — sądząc po głosie — przybywali myśliwi.

Już mignęły między drzewami konie i jeźdźcy, którzy z cienia wyjechali na drogę i tu się rozstawili na skraju lasu. Torelli, mało na nich zwracał uwagi, lecz ciągle spoglądał przed siebie, jakby wiedział, że inni jeszcze przyjadą.

I w istocie, już widać konie między drzewami, różnobarwne stroje, powiewne welony i wspaniałe pióra na pięknych kapeluszach myśliwskich. A co za głosy, co za hałas! To słyszysz rozkazy łowczego, to nawoływania nagonki, rżenie koni, parskanie żądnych zdobyczy ogarów!

Cały orszak wjechał teraz na drogę; były to prawie same damy, którym tylko kilku kawalerów i paziów towarzyszyło. Torelli przechylony natężał swój bystry wzrok; nie było bowiem łatwą rzeczą przeglądnąć ten liczny, pstry zastęp ludzi dokładnie.

Powolne, spokojne wierzchowce i bystre, cienkonogie konie myśliwskie, wszystkie szlachetnej i dobrej krwi, białe, czarne, płowe i gniadosze wszelkich odcieni, stanęły teraz w malowniczem pomieszaniu, by wryte w ziemię; tylko uszami strzygły i potrząsały ruchliwą głową tak, że srebrne i złote ozdoby na uprzęży pięknej roboty tylko się migały w świetle słonecznem.

A co za jeźdźczynie dopiero! Większa ich część to młodziuchne, piękne dziewczęta, istne rusałki leśne. Kilka tylko dam, jadących przodem, było starszych; wszystkie zaś w ładnych, bogatych, wytwornych strojach myśliwskich.

Zabawiały się niektóre rozmową z kawalerami, większość jednak przypatrywała się myśliwym, przodem tu przybyłym, jak się rozstawiają i czynią potrzebne do łowów przygotowannia.

Wszystkie te piękności i cały ten przepych mało zajmował jednak Torellego. Spojrzał na pierwszą czarnowłosą jeźdźczynię, szczupłą, smukłą, siedzącą na pięknym, płowym koniu, znał ją; była to cesarzowa austryacka, a obok niej dama wysoka, o przybladłej jednak twarzy, na rosłym, doborowym wronym koniu — ach! widział już ją, to carowa rosyjska.

Opodal stało kilku paziów. Dwaj trzymali na smyczy piękne angielskie psy myśliwskie, trzej inni na eleganckich drążkach sokoły, których głowy pokryte były czerwonymi kapturkami.

Torelli przeniósł wzrok szybko z rozmawiających monarchiń na damy ich świetnego orszaku. Szukając kogoś, czy czegoś, przeoczył chwilę, gdy cesarzowa austryacka kiwnęła ręką i natychmiast myśliwi rozstawieni nad stawem, puścili psy ze smyczy, a te z ujadaniem przeraźliwem popędziły w sitowie.

Wszyscy utkwili wzrok w stawie, a widok, jaki się teraz nastręczył, zajął nawet Torellego tak, że zapomniał na chwilę o celu swego przybycia na to miejsce.

Paź podał carowej sokoła, którego wypuściła w górę, zdjąwszy mu kapturek. Kilka uderzeń potężnych skrzydeł, i już unosił się piękny ten drapieżnik wysoko nad głowami dostojnych łowczyń, wzlatując ciągle w górę, aż na pewnej wysokości zatrzymawszy się, począł krążyć w kółko.

Wtem wyleciała z gęstego sitowia czapla, wystraszona głośnem szczekaniem; zobaczył ją zaraz sokół i spuścił się na nią piorunem. Spadał jak strzała, ale i ona spostrzegła już grożące jej niebezpieczeństwo; w stanowczej tej chwili, choć była bohaterką tylko w zapasach na wodzie, przyjęła przecież rozpaczliwą, nierówną walkę. Rozłożyła skrzydła, wypięła szyję i nadstawiła długi, ostry dziób, na który wbił się sokół, nie mogąc w gwałtownym pędzie zmienić kierunku swego lotu.

Carowa z lekka krzyknęła z obawy o los swego ulubieńca; wszyscy byli niemało zdziwieni. Nie spodziewali się czegoś podobnego. Każdy był pewnym, że sokół wbije swe szpony w czaplę i skrwawioną przyniesie swej władczyni.

Tymczasem jakże zacięta walka toczy się pod obłokami, wysoko nad świetlanym wód zwierciadłem! Sokół ostrym, zakrzywionym dzióbem zadaje rany swej przeciwniczce, a ona nie ustępuje, nie podlega; sypią się z obojga pióra wilgotne, krwią splamione.

— Musi ulec! Sokół górą! — ozwały się głosy. I w istocie, już czapla słabnie, zachwiała się mocno, ot już i spada, leci w dół, lecz niestety wraz z nią i sokół. I już bryznęła woda wysoko, kręgi, coraz to szersze, zatoczyły się na powierzchni, para zapaśników znalazła się w wodzie.

Cesarzowa austryacka natychmiast wypuściła drugiego sokola, by niósł pomoc swemu druhowi; lecz ten przybył zapóźno. Czego nie dokazał, to uczynili rozstawieni wzdłuż stawu myśliwi, którzy wskoczyli na przygotowane gondole i w czas jeszcze dopłynęli na pobojowisko.

Torelli ujrzał ich z powrotem niosących nieżywą czaplę i sokoła krwią zbroczonego. Podeszli ku cesarzowym, dokoła których już się zebrali byli wszyscy, damy i panowie, by się przyjrzeć zdobyczy i wytrwałemu, rannemu łowcy.

Gdy się znów rozstąpili, ujrzał Torelli, że przygotowują się do ponownych łowów, gdyż wypuszczono drugiego sokoła. Wszyscy śledzili go wzrokiem wytrwale i z tej chwili skorzystał Torelli. Porzucił swą uroczą kryjówkę i ostrożnie posuwał się dalej lasem poza myśliwymi, których twarze rad byłby zobaczyć.

Starał się ukoić niezadowolenie swe, tłumacząc sobie, że zapewne nie wszystkie damy widział, że ta, której szukał, a która — jak mu powiedziano — z całą pewnością miała być dzisiaj w Laksenburgu, przypadkiem tylko uszła jego uwagi, ale znajdzie ją pewnie na drugim brzegu. Napróżno jednak tam szukał; niezadługo i stamtąd się wrócił.

Więc nie przyjechała! Rozejrzawszy się raz jeszcze po licznym, a świetnym orszaku myśliwskim, który właśnie znów się skupił dokoła zdobyczy, odszedł w przeciwnym kierunku i wnet zniknął w gęstwinie między grubymi pniami starych drzew.

Słyszał za sobą przez pewien czas jeszcze głuchy huk, następnie trąbienie, wreszcie umiłkło wszystko. Naokół zapanowała cisza, wspaniała, choć smutna, cisza jesienna, przerywana tylko szmerem liści, opadających na ziemię.

Torelli nie zwracał na to wszystko uwagi. Nie zajmowały go piękne drzew korony i ich barwy, nie zajmowały piękne grupy, ani szum melodyjny; myślał tylko o straconym zachodzie. Ileż go trudów kosztowało, zanim go tu wpuszczono dzisiaj, i wszystko na nic!

Już miał Laksenburg za sobą i wsiadł do powozu, który nań czekał. Jechał starą aleją lipową, której droga zasłana była liśćmi. Nagle podniósł głowę, dotychczas zwieszoną; uszu jego doszedł tentent kopyt końskich.

Naprzeciw niego jechali konno mężczyzna i kobieta. — Już się zbliżają, na Boga, toż to ona! Ej, w towarzystwie?!

Torelli kazał zatrzymać powóz tak, żeby jeźdźcy musieli obok niego się przesunąć. Patrzył na nich uporczywie. Musieli go zauważyć. Wtedy uchylił kapelusza i pozdrowił grzecznie młodą, śliczną damę, odzianą wykwintnie. Zauważyła go i z cicha wykrzyknęła.

Towarzysz na jej wykrzyk zbliżył się natychmiast do niej i spytał troskliwie, co się jej przydarzyło.

— Nic! Proszę, jedźmy, ale szybko, jak najszybciej — i równocześnie puściła konia sporym kłusem, nie odważywszy się obejrzeć. Towarzysz jej jednak odważył się na to i spostrzegł złośliwy uśmiech Torellego.

Piękna jeźdźczyni i jej kawaler zniknęli niebawem w głębi alei. Torelli patrzył za nimi, póki ich było widać; potem wyjął z kieszeni zegarek, spojrzał nań i pomyślał:

— Tylko co nie widać końca polowania. Będzie więc rzeczywiście jeszcze w Laksenburgu, ale nie w orszaku — hm, to i przyjemniej i lepiej. Piękny mężczyzna, a i ona może jeszcze oczarować człowieka! A ty co?!...

Skinął na woźnicę i powóz ruszył dalej.

VI.

Chenier, zapukawszy do drzwi mieszkania Grzegorza Felińskiego, wszedł do pokoju; nie zastał w nim nikogo. Mieszkanie nie było ani zbyt obszerne, ani zbyt jasne; na kominku płonął żywo ogień, którego pryskot tem przyjemniej uderzał ucho przybysza, że dziś na dworze przy pochmurnem niebie wiał wiatr chłodny.

Młody malarz, stanąwszy przy drzwiach, oglądał się dookoła.

Sprzęty i ozdoby, mianowicie nad kominkiem, przypominały stulecie przeszłe. Nic tu nie błyszczało nowością, wszystko zdradzało wiek niemały z wyjątkiem klawikordu, stojącego w kącie; wszystko owiewała owa poezya, która nas owłada w mieszkaniach, żywo przypominających zmarłe pokolenia. Lecz ktokolwiek tu wszedł, nie doznawał ani trochę tego uczucia elegicznego, które nas mimowoli opanowuje w takich mieszkaniach. W cichym tym pokoju, pełnym spokoju i nieokreślonego uroku, musiał się każdy czuć swobodnym.

Chenier, nie zastawszy tu nikogo, skierował wzrok w prawo ku drzwiom, zasłoniętym ciemnoczerwoną kotarą, spadającą pięknymi fałdami na podłogę, polakierowaną na kolor ciemny.

Wtem drzwi się uchyliły, a w nich ukazała się urocza główka ślicznego, kędzierzawego chłopczyka, który bystro spojrzał ku wejściu, a zauważywszy Cheniera, wnet zniknął. Obrazek ten miłe zrobił na malarzu wrażenie, a jeszcze bardziej dźwięczny, przyjemny głosik chłopca, który się teraz ozwał za kotarą, oznajmiając, że ktoś przyszedł.

Zaraz po nim zabrzmiał z drugiego pokoiku donośny głos: "Proszę dalej!"

Chenier poznał glos Felińskiego. Usłuchawszy wezwania, ujrzał wnet starca, siedzącego na kwieciastym, wygodnym fotelu w żupanie starej mody. Lewą nogę, owiniętą ciepłym szalem, opierał na stołeczku. Zresztą wyglądał dobrze i zdrowo, jak wówczas w ogrodzie schonbrunnskim. Powitał wesoło młodego sąsiada, przepraszając go zarazem, że nie może wstać i pozdrowić go, jakby się należało.

— Pogoda się zmieniła i stara rana boli tak silnie, że nie mogę bez wysiłku uczynić kroku.

Chenier przepraszał za swe natręctwo; ale Feliński zapewnił go, że się bardzo cieszy z jego odwiedzin i że o boleści, już mniej dającej mu się we znaki, z pewnością zapomni w jego obecności.

— Więc pan także byłeś na wojnie? — zapytał malarz, nie tając zdziwienia.

Feliński, uśmiechnąwszy się, odrzekł:

— Tę ranę zarobiłem pod Maciejowicami.

— Ach! więc pan walczyłeś pod Kościuszką! — zawołaj z zapałem Chenier.

— Tak jest! Znam dobrze tego bohatera... Chenier ścisnął starcowi rękę.

— Kocham Polaków i współczuję z panem. Obyś się pan doczekał tego, za coś pod Maciejowicami i indziej napróżno krew przelewał!

Feliński odrzekł na to tylko: "Daj Bożek potrząsając obu rękoma rękę młodego malarza.

— Czy mogę już schować książkę? — ozwał się nagle głosik ślicznego chłopczyny, który stał cicho opodal, wpatrując się uparcie w gościa.

— Ach! prawda, byłbym zapomniał o tobie. Zamknij książkę i pobaw się, jeśli chcesz, w drugim pokoju — odrzekł Feliński łagodnie i przycisnąwszy do piersi chłopaka, pogładził mu kędziory.

— To Kornelek, mój wnuczek po starszej nieboszczce córce — tłumaczył Chenierowi. — No, idź już, idź, Kornelku.

Chłopczyna, wyjąwszy ze stolika szkatułkę z ołowianem wojskiem, wybiegł do drugiego pokoju.

— Będzie panu bardzo wdzięcznym — z uśmiechem dodał Feliński. — Skróciłeś mu pan lekcye. Wprawdzie uczy się chętnie, ale milsze mu jego wojsko.

— A opowiadania dziadka chyba najmilsze — wtrącił Chenier — bo bezwątpienia opowiada mu pan...

— Oh, czasami aż do zmęczenia, ale on słucha nieznużenie, a już najszczęśliwszym się czuje, gdy następnie pozdejmuję ze ściany te szable.

Chenier spojrzał w kierunku prawicy Felińskiego, zwróconej ku tylnej ścianie, gdzie nad łożem, zakrytym jasnozielonym parawanem, wisiały na krzyż złożone dwie karabele i wielki pałasz kawalerzycki.

— To pamiątki z czasów mojej służby wojskowej. Ale tu mam coś innego, co bardziej zajmie pana, tylko przypatrz się dobrze — i wskazał okno, obok którego nieco w cieniu wisiał niewielki obraz, przedstawiający popiersie młodej kobiety. — Proszę, przybliż go pan do światła.

Chenier, spełniwszy polecenie starca, nie mógł ukryć zdziwienia. Pana Grzegorza widocznie ucieszyło zajęcie, jakie praca ta obudziła w młodym artyście.

— Piękne dzieło! — zawołał Chenier. — A sama postać kobieca! Czy to wierna podobizna?

— Wierna, bynajmniej nie pochlebiająca!

Chenier znów się wpatrzył w obraz i był nim tak zajętym, że milczał i zapomniał nawet, jak długo mu się przyglądał. Widział uroczą, świeżą, młodziutką twarz, wielkie oczy, pełne ognia i czaru, czarne jak węgiel włosy, które przewiązane lekko różową wstążką, spływały niezwykle obficie i gęsto, a wolno, z białego czoła i skroni w tył na ramiona. Głęboko wycięty stanik, obrębiony śnieżnobiałemi koronkami, pozwalał dojrzeć bieluchne, pełne piersi najcudniejszego kształtu.

Gdy Chenier z mimowolnem westchnieniem odłożył obraz, uśmiechnął się pan Grzegorz i tak przemówił:

— No, rozumie się, że teraz już tak nie wygląda ta dostojna, kochana matka chrzestna córek moich. Jestto hrabina Zofia Potocką.

— Co? — i cień jakiś przeleciał po pięknej twarzy artysty. — Więc toby była matka jenerała de Witt, którego sobie tutaj wszędzie pokazują?

— A tak, Zofia Potocką, przedtem pani Wittowa. Musiałeś pan o niej coś słyszeć — jakżeby nie? — ale pewnie z przymieszką wielu fałszów. Nikt nie ujdzie ludzkich krzywdzących plotek, a cóż dopiero taka osoba, której koleje życia były tak rozmaite i dziwne, jak pani hrabiny. Tu łatwo wiele dopoetyzować; ale jeśli to pana zajmie, opowiem panu kiedyś rzecz całą, jak się ma po prawdzie.

— Prawdaż to, że hrabia Szczęsny Potocki służył carowej przeciw swej ojczyźnie? — zagadnął Chenier.

— Niestety, prawda! — odrzekł Feliński i westchnął. — Dziwiło pana widać, skąd ja, żołnierz z pod Maciejowie, mogłem powziąć taki szacunek...

— Rzeczywiście — wyznał otwarcie Chenier.

— Oto teść mój służył Potockim i nieboszczkę moją, Honoratę, pani hrabina lubiła bardzo. Ale i o tem byłoby wiele co gadać. Ot taka to i rozmowa ze starym — dodał z uśmiechem — o co słowem zawadzi, wszędzie budzi z uśpienia co niemiara wspomnień, jak rój pszczół; ich brzęczenie sprawia mnie przyjemność, innym przykrość.

— Bynajmniej, owszem i dla nich przynoszą miód miłej zabawy i nauki.

Przez pewien czas jeszcze rozmawiali żywo starzec z młodzieńcem. Rozmowa ich dotyczyła najwięcej osoby Kościuszki, o którego Chenier wypytywał z wielkiem zaciekawieniem, i niektórych wydarzeń ze świeżej przeszłości Polski. Z kolei zwrócił Feliński rozmowę na sztukę, głównie malarstwo, i tu znów Chenier znalazł się w swoim żywiole. Było mu teraz w tym niewielkim, cichym pokoiku miło i swobodnie, jakby od dawiendawna tu bywał, i jakby nie wiedzieć, jak dawnym był przyjacielem Felińskiego.

W jednym punkcie wszakże nie zaspokoił dotychczas swej ciekawości. Oglądnął się szybko, gdy w przyległym pokoiku drzwi zaskrzypiały. Czekał, rychło-li wejdzie ta, która podczas rozmowy kilkakrotnie na myśl mu przychodziła. Ale skrzypnięcie to spowodował Kornelek, ta zaś, której pieśń go tak natchnęła była, nie ukazała się, a starzec ani słówkiem nie napomknął o jej istnieniu.

Gdy Chenier miał już wreszcie odejść, wstał Feliński, acz z wysiłkiem, i mimo oporu ze strony gościa, odprowadził go aż do drugiego pokoju. Tam pożegnał się Kamil z Kornelkiem, pogładził jego złote kędziory z zadowoleniem, a mały, nieulękniony jenerał, stojąc nad swem ołowianem wojskiem, pożegnał go płynnie kilku francuskimi wyrazami.

Wzruszonym wracał Chenier do swej izby na poddaszu. Cieszył się z bliższego poznania tego w całem słowa znaczeniu nawskróś szlachetnego człowieka.

Gdy wszedł na korytarz, wiodący do jego mieszkania, powitały go dźwięki skrzypiec Kaliny. Przystanął i z ciekawością nasłuchiwał. Kalina grał znów poważną, wzruszającą melodye tej polskiej tkliwej pieśni. Co za czar w niej spoczywał, że tak zajęła Kalinę? Czy może ma niezwykłą wartość muzyczną?

Gdy otworzył drzwi, przestał Kalina grać, jakby uciął siekierą, i skwapliwie podbiegłszy, zapytał przyjaciela:

— No cóż? widziałeś ją?

— Widziałem, ale nie ją.

— Na obliczu Kaliny odbiło się uczucie zawodu.

Gdy następnie Kamil opowiedził mu krótko przebieg odwiedzin, rzekł tylko:

— Szkoda, byłem ciekaw, jak wygląda moja śpiewaczka! — i wziąwszy kapelusz, wyszedł szybko, dodając na odchodnem, że spóźnił się na lekcye wskutek oczekiwania powrotu przyjaciela.

* * *

Nazajutrz wyszedł Kalina w południe i wrócił dopiero za kilka godzin z próby muzycznej.

Przygotowywano mianowicie na dworze niezwykłą zabawę. Zebrano do siedmiuset muzyków i śpiewaków dla 'wykonania oratoryum Händla przed gośćmi cesarskimi.

Kalina nie gniewał się na zbyt częste próby, bo za każdą płacono bardzo dobrze, skutkiem czego dochody młodego organisty pomnożyły się znacznie.

Wróciwszy do domu, zastał Cheniera przed niedokończoym obrazem.

— Ej, Kamilu, ten obraz — widzę — przykuł cię zaprawdę do siebie! Nie wychodzisz na krok z domu, ani wiesz, iakie tam na dworze życie i wrzawa!

— Znów pewnie zabawa jakaś, nieprawdaż? — zagadnął Chenier.

— I to niejedna, ale kilka. Dziś odbędzie się na zamku cesarskim wielka reduta. Dwanaście tysięcy — słyszysz? — Dwanaście tysięcy zaproszeń rozesłano!

— A nam nie przysłano ani jednego.

— I to zasmuca mego Brutusa?

— No, zasmucać to nie, ale radbym się tam popatrzyć. Pomyśl tylko, co tam będzie twarzy, postaci, grup, barw, światła, blasku! Ah, czemuż nie jestem przynajmniej porucznikiem gwardyi mieszczańskiej?! Ot, byle jaki tkacz wdzieje błyszczący uniform ze złotymi sznurami i śmiało może iść na zamek, a straż musi mu jeszcze oddawać honory wojskowe ! — tu się Chenier zaśmiał.

— Ha, ha, widzę, chciałbyś, żeby ci kto pożyczył uniform!

— Ależ to zbyteczne. Czegoż człowiek nie dostanie za pieniądze?

— Ależ to zbyteczna; tu masz bilet i jedź sobie szczęśliwe na redutę — tu wyjął Kalina z kieszeni bilet i poda! go Chenierowi.

— Co?... ty?!... Skądeś go wziął?

— Wszyscyśmy dostali dziś po bilecie na próbie. — I chcesz mi zeń zrobić ofiarę?!

— E, co za ofiarę! I takbym nie poszedł. A na wydatki potrzebne, weź to; dostaliśmy dziś także pieniądze.

Chenier nie chciał przyjąć pieniędzy, wreszcie jednak po krótkiem wahaniu wziął je.

— Jedź tam! — dodał Kalina — tobie się to przyda, a zresztą nie liczyłem na te pieniądze, więc jakbym je znalazł.

I zaczął pomagać przyjacielowi, który bardzo skwapliwie przygotowywał się na redutę. Wydostał skądsiś coprędzej domino, Kalina zaś zamówił z niemałym trudem powóz. Następnie Chenier się przebrał, a przyjaciel, pomagając mu, dowcipkował sobie z jego pośpiechu.

Wtem zapukano do drzwi i weszła stara służąca, pytając o pana Cheniera. Podała kartkę, dodając, że poczeka na odpowiedź.

Młody malarz przeczytał kartkę z niemiłem zdziwieniem i zachmurzył czoło. Następnie przeszedł się dwa razy wzdłuż pokoju i usiadłszy, napisał krótką odpowiedź.

Służąca odeszła.

— Co to było? — zapytał Kalina.

— Zaproszenie od Felińskiego.

— Czy możliwa? Zapewne na wieczór?

— A tak, i to właśnie na dzisiejszy.

— I przyjąłeś, rozumie się?

— Donosi mi starowina, że będzie miał dzisiejszego wieczora gościa z Polski, który niespodziewanie przyjechał i lada chwila odjedzie, a któryby mię zajął bardzo. Dlatego prosi mię o zaszczyt i t. d.

— No, a ty?

— Odmówiłem.

— Cóżeś uczynił?!

— Et, gdyby to mówił kto inny, nie ty, któryś mi dał bilet, ofiarował pieniądze i domino, abym się tylko mógł przyjrzeć reducie!...

— Co do mnie wolałbym pójść do Felińskiego, gdybym mógł. Tam na reducie muzyka huczna, tu na drugiem piętrze pod nami, czysty glos słowiczy.

— To też nierad odmówiłem, ale na redutę pójść muszę i pójdę.

VII.

Wieczorem przed ósmą był już Chenier gotów i czekał na powóz, który też zaturkotał przed bramą około ósmej.

— Odprowadzę cię do powozu — rzekł Kalina.

Gdy stanęli na drugiem piętrze, zatrzymali się mimowoli przed mieszkaniem Felińskiego i nasłuchiwali. Było cicho, nagle ozwał się śmiech dźwięczny, by głos dzwonków.

— To Kornelek się śmieje — objaśnił przyjaciela Chenier z uśmiechem — pewnie mu dziadek opowiedział coś pociesznego.

— Zatrzymałeś się, więc się wahasz? No cóż? pojedziesz?

— Tak — i zeszedł po schodach na dół, a za nim Kalina.

Drzwiczki powozu zatrzaśnięto, Kalina podał przyjacielowi rękę, różowe domino raz jeszcze wychyliło się z okienka powozu, kiwając ręką — odjechał.

Powóz toczył się, im dalej, tem wolniej. Gdy dojeżdżali do zamku, musieli, choć byli jedni z pierwszych, zatrzymać się, tak pełno było wszędzie.

Powóz za powozem, nieskończonym łańcuchem, posuwał się ku zamkowi cesarskiemu, ulica zaś po obu stronach, gdzie tylko było jakie miejsce, przepełniona była ciekawym ludem, który ogromnemi masami tu się gromadził, aby zobaczyć huczny wjazd masek.

Chenier mógł wygodnie przyjrzeć się temu wszystkiemu z powozu. Wpatrywał się więc to w ciemne niebo, to znów na dół w ulicę, gdzie niezliczone światła rzucały migotliwy, żółtawy blask na pstre tłumy ciekawego gminu.

Wreszcie przed dziesiątą stanął u celu.

Oddawszy bilet, wszedł w długi korytarz, oświetlony wspaniale, a prowadzący do małej sali redutowej. Niebawem zapomniał, gdzie się znajduje.

Zdawało mu się, że kroczy niezwykle piękną aleją; na prawo bowiem i na lewo wznosiły dumnie swe korony drzewa wawrzynowe i pomarańczowe, a pomiędzy nimi zieleniły się ciemniejsze cyprysy i mirty.

Dostał się wreszcie do małej sali redutowej, umajonej grupami palm i innych roślin egzotycznych, wskutek czego robiła wrażenie czarodziejskiego ogrodu.

Tu i ówdzie w cieniu wonnych roślin podzwrotnikowych biły w górę wspaniałe wodotryski wśród rozkwitłych kwiatów, a prąd ich chłodnej, czystej wody, mienił się różnemi barwami od świateł, umieszczonych na koronach drzew i w gąszczy krzewów.Środkiem tego czarodziejskiego ogrodu, ciągnącego się wzdłuż ścian, przechadzali się goście, na których spadało od stropu oślepiające światło z licznych świeczników kryształowych.

Młodego malarza zajęły przedewszystkim cieniste krużganki pod smukłemi palmami i między podzwrotnikowymi krzewami — rzecz dlań nowa — gdzie wiał wietrzyk przyjemny, gdzie woda z szelestem biła w górę, przy blasku migocących w ukryciu świateł.

Stąd zwrócił wzrok z kolei na środek sali, jasno oświetlonej, gdzie przechadzały się damy w bogatych strojach przy boku mężczyzn, odzianych w lśniące uniformy; gdzie przemykały się wykwintne maski i domina bez liku, o barwach najrozmaitszych. Tylko czarnej barwy nie widział, wszystkie jasne, różnobarwne, lśniące.

Następnie wmięszał się w ten prąd i pozwolił mu się unosić, dopóki nie znalazł się we właściwej sali tanecznej, gdzie dopiero panował ruch bez miary i końca, gdzie wszystko błyszczało i płonęło od barw, świateł, drogich kamieni, piękności prawdziwych i sztucznych, że aż oszołamiało zmysły.

Przestronna, wielka sala ujeżdżalni, ze smakiem i artystycznie zbudowana, przemieniła się dziś we wspaniałą świątynię bogini Terpsychory. Bieluchny muślin pokrywał ściany, a draperye były z bladoniebieskiego jedwabiu i srebrnolśniącej gazy. Z wysokiego stropu zwisały błyskotkami okolone świeczniki, na ścianach płonęły złote, wieloramienne kandelabry, na których jarzyły się świec tysiące. W ich świetle błyszczały uniformy oficerów i dyplomatów, pełne złotych i srebrnych galonów, orderów i gwiazd: w olśniewającym ich świetle migotały świetnie kosztowne ozdoby wspaniale przystrojonych dam i drogie kamienie, którymi wiele masek było dosłownie obsianych.

Chenier, stanąwszy na boku, przypatrywał się głównemu prądowi i niezliczonym grupom postronnym. Obejrzawszy sale, ich wspaniałość i ozdoby, zwrócił teraz główną uwagę na ludzi i przyglądając się rozmaitym pięknościom i mężczyznom, obok przechodzącym, bawił się wyśmienicie studyowaniem i badaniem ich twarzy i postaci.

Nagle ozwała się w sali głośna, przeciągła fanfara. Wszystko poczęło cichnąć i cofać się od środka ku ścianom, aby od wejścia, wiodącego do komnat dworskich, pozostawić wolny przechód.

Teraz ujrzał Chenier pochód, który mu pokazał naocznie to, co dotychczas wiedział o uroczystościach dworskich li z gazet, lub obrazów.

Parami weszli do sali dygnitarze dworscy i oficerowie gwardyi przybocznej, za nimi car Aleksander z cesarzową austryacką, carowa z cesarzem, król pruski z królową bawarską, następnie inni koronowani goście cesarscy, wreszcie za nimi niezliczony szereg rozmaitych eksceleneyj i jaśnie wielmożnych posuwał się w świetnym pochodzie po sali, w której brzmiały czarowne dźwięki poloneza.

Wreszcie cesarz i jego goście usiedli pod baldachimem adamaszkowym na podniesieniu, umyślnie dla nich urządzonem i bogato przyozdobionem.

Polonez umilkł, zaczęto introdukcyę, która wnet przeszła w melodyjny, powabny menuet i w tejże chwili, jakby na dany znak, wyroił się z sal bocznych zastęp dzieci, dziewczątek i chłopców, w strojach weneckich, które ukłoniwszy się nisko widzom estradowym, a następnie wszystkim gościom w sali, ustawiły się, jakby za dotknięciem rószczki czarodziejskiej, i zaczęły tańczyć.

Rozkosz to była prawdziwa patrzeć na te piękne, jakby malowane, dzieci, jak dokładnie, zgrabnie i wykwintnie wykonywały swe zadanie.

Wszyscy z widocznem upodobaniem i podziwem spoglądali na młodziutkich tancerzy i ich towarzyszki, którzy skończywszy taniey razem się ukłonili i zniknęli naraz, jak rój amorków.

Ich miejsce zajęli dorośli.

Okres kapryśnych kotylionów minął bezpowrotnie; po nich objął władzę modny, upajający, niemiecki, prosty walec, który już przedostał się był nawet do tych sal wspaniałych.

Chenier stał wciąż na swym miejscu i obserwował.

W tej chwili zapomniał o Kalinie, o Felińskim i jego cichem mieszkanku, o którem jeszcze przed chwilą myślał; ale też nie patrzył już z takiem uwielbieniem na władców i ich orszak świetny, z jakim na nich niegdyś spoglądał, gdy ich widział na ulicach wiedeńskich.

Przypomniał sobie bowiem; jak olbrzymie sumy kosztowały takie zabawy i kto je opłaca, lecz wnet inne przedmioty zajęły myśl młodego republikanina.

Artysta wziął górę nad politykiem patryotą.

W chwili, gdy już tańce na dobre się rozpoczęły, zatrzymało niebieskie domino niebardzo poważnego kapitana szczańskich grenadyerów w bocznym salonie, gdzie znajdował się jeden z niezliczonych bufetów.

— Becku! zkądeś się tu wziął? — pytało z cicha domino, spoglądając na mieszczański uniform zagadniętego, który się uśmiechnął.

— Nie miałem biletu, więc pożyczyłem sobie od gospodarza ten mundur sznurowany zamiast biletu! — odrzekł człowieczek, który onegdaj spotkał się był z Torellim przed mieszkaniem Cheniera, i uśmiechnął się szelmowsko.

— Czyś widział księżnę? — dodał ciszej.

— Dotychczas nie — szukałem jej aż w Laksenburgu, ponieważ...

— Ponieważ nie przyjęła ciebie w hotelu.

— Jak mi powiedziano, nie przyjmuje nikogo. Ale i do Laksenburga napróżno poszedłem, bo widziałem ją wprawdzie, lecz z jakimś kawalerem.

— Pewnie z belgijskim szlachcicem, Borellem!

— Więc znasz go?!

— Jeśli zechcesz, powiem ci kiedy o nim coś więcej, abyś się mógł zoryentować. Na teraz wystarczy ci to, że go księżna kochała, lecz obecnie miłość jej już ochłódła bardzo.

— Jej miłość?!

— To przecie rzecz naturalna: pobawiła się, następuje więc nuda, znużenie... potrzeba czegoś nowego — tu zaśmiał się Beck cynicznie.

— Widziałeś tu może księżnę?

— Jest tutaj, ale chyba ci się nie uda z nią pomówić.

— Dlaczego? Jeśli nie tutaj, to gdzież indziej? Wszakże dlatego tak nalegałem na madame, ażeby postarała się o bilety.

— Ha! spróbuj, ale ostrożnie! — potem nagle dodał — No, a cóż z tym ślicznym młokosem?

— Z którym?!

— No, no, nie udawaj, wiem o wszystkim. Ten przystojny malarz...

— Ah, więc wiesz o wszystkiem?! Jeśli tak, to zrozumiesz, że byłby to znakomity nabytek.

— Nie, to szczęśliwy dom! — przerwał Beck. — Ale spojrzyj: cesarzowe i arcyksiężne odchodzą, teraz dopiero będzie zabawa, żywa i swobodna. Muszę iść do swoich. Bywaj zdrów!

I nim Torelli, który chciał Becka jeszcze o coś spytać, zdobył się na słowo, zniknął kapitan grenadyerów w barwnym tłumie.

Torelli jeszcze przez czas pewien przechadzał się po sali, często się zatrzymując i przyglądając bacznie wszystkim grupom. Wreszcie zwrócił się do bocznego salonu. Minąwszy go, stanął w niewielkim gabinecie, pod którego ścianami, obitemi wspaniałą tkaniną, ustawiono liczne kwiaty i krzewy.

Podszedł do niewielkiej kanapki, na której siedziała owa pani o dobrej tuszy w bogatej sukni. Przystąpił do niej pospiesznie.

— Już długo czekam — przemówiła niecierpliwie.

— Wybacz, madame, w takim tłumie. — Nie dodał jednak, że przedewszystkim chodził za swemi sprawami i szukał księżny.

— Nie widziałeś pan nikogo? Nawet tego malarza?

— Nawet jego. Skądby zresztą miał się tu wziąć?!

— Szkoda, że nam nie przyszło na myśl sprowadzić go tutaj. Rozerwałoby go to trochę.

— Widzę, madame, że nie możesz go zapomnieć...

— Tak, nie mogę. Wielu bowiem widziałam tu dziś mężczyzn, ale żaden, ani jeden choćby — powiadam — nie może się z nim równać.

— By sobie zasłużyć na wdzięczność twą, madame, przyrzekam, że go do pani przyprowadzę. Ale nie będzie to łatwo — dodał chytrze.

— Za każdą cenę!

— Jeśli tak, to jakoś się to zrobi.

— No, a teraz zaprowadź mię pan do bufetu. Ale — dodała, zwieszając się na jego ramieniu — jeśli masz pan już jakiś plan — a że masz, jestem tego pewna — uważaj, żebyś nie strzelił jakiego bąka, bobym straciła i reputacyę i... protekcyę.

— Znasz mię pani, jestem pewny, że — wyszli.

Chenier nie tańczył, przypatrywał się tylko. Przed oczyma jego przesuwały się pary tańczące i spacerujące, by w kalejdoskopie.

Trochę zmęczony, wstąpił wreszcie do bufetu dla pokrzepienia się, lecz ponieważ panował tu ścisk niemożliwy, a czekać nie chciał, skierował kroki do mniejszej sali.

Przypomniał sobie bowiem jej pyszny ogród i podszedł prosto ku palmom, aby w przyjemnym chłodzie odświeżyć się przy wodotrysku. W cieniu krzewów nie było w tej chwili wielu gości.

Było mu dobrze w tym uroczym zakątku. Wzrok topił z lubością w tajemniczym półcieniu, do którego przenikało przytłumione światło lamp ukrytych. Od wody bił mu do twarzy rozpalonej przyjemny chłód, a kwiaty roślin podzwrotnikowych wydawały woń oszołomiająco silną. Z sali dolatywały tu dźwięki muzyki. Młody malarz wpadł w stan, nieznany mu dotychczas. Zmysły jego tonęły w upojeniu.

Krew mu się rozigrała, a w duszy tak mu było błogo! Zapomniał o wszystkiem.

Usiadł pod palmami, odrzucił w tył kapuzę domina i mimowoli przymrużył oczy.

Wsłuchiwał się w szmer wodotrysku, w odgłos kroków przechodniów, tancerzy i muzyki. A była to prawdziwa rozkosz wsłuchiwać się w całą tę harmonię!

Siedział tak dość długo, by w śnie słodkim pogrążon. Gdy wreszcie znów otworzył oczy i obejrzał się po sali, olśniło wzrok jego jej oświetlenie. Obrócił się więc bokiem do krzaków, chcąc odpocząć.

W tej chwili zadrżał. Opodal w szarym cieniu palm i krzaków mirtowych spoczywała przecudna kobieta. Chenier nie zauważył, że przed chwilą posadził ją tu jakiś kawaler, który zaraz odszedł.

Czarowne światło z pomiędzy gałęzi padało na twarz, okrągłe ramiona i kształtny biust pięknej kobiety. Ciemne oczy, pełne ognia, uporczywie i namiętnie wpatrywały się w młodego malarza.

Ah, co za wspaniała głowa! Istna nimfa, urocza a zwodnicza, spoglądająca na człowieka płomiennym, a zarazem tęsknym wzrokiem!

Chenier znów olśniony, spuścił powieki, lecz po chwili obejrzał się i wzrok utkwił w pięknej damie.

W jej ciemnych włosach, uczesanych à l'antique, błyszczał złoty dyadem, wysadzany żarzącymi klejnotami.Obrzucił wzrokiem jej kibić, ujętą w stanik, tuż pod piersiami przepasany. Wtem wzrok jego zszedł się ze spojrzeniem jej błyszczących oczu.

Tak, patrzy nań, nań, bo zresztą niema tu nikogo! Krew mu na tę myśl uderzyła do głowy.

W tej chwili niespodziewanie, jakby z pod ziemi wylęgłe, zjawiło się w półcieniu krzewów i palm niebieskie domino, szybkim krokiem zdążające ku odpoczywającej damie.

Chenier, niezauważony przez domino, myślał, że to jej kawaler. Nie uszedł jego uwagi głęboki ukłon domina i drżenie damy, lecz nie słyszał krótkiej rozmowy, jaka się teraz zawiązała.

Piękną damę rzeczywiście przestraszyło niebieskie domino, a gdy mu lepiej w twarz spójrzała, wyrwał się jej z ust jeden tylko wyraz: "Arnoldi!"

— Tak jest, księżno — zaczęło stłumionym szeptem domino, nadając twarzy wyraz pokory i boleści — tak jest, nieszczęśliwy Arnoldi. Więc mnie nie zapomniałaś?! Śmiemże mieć nadzieję? Mogęż spodziewać się, że...

Lecz księżna, opamiętawszy się rychło, wstała.

— Na Boga, nie odchodź! — skwapliwie zawołało domino.

— Nie waż się pan kiedykolwiek jeszcze do mnie przybliżyć! — odrzekła ponurym głosem, podniósłszy dumnie głowę, przyczym ciemne jej oczy błysnęły gniewem.

Chenier zobaczył teraz, jak odeszła poważnie, nie obejrzawszy się nawet, jak jaka gniewna bogini. Niebieskie domino, Arnoldi-Torelli, stało chwilę nieporuszenie, jak zdrętwiałe. Chenier jednak nie zauważył, jak i jemu oko zapłonęło złością, nie słyszał, jak z ust jego wyszły przekleństwo i groźba, zwrócone do pięknej damy. Po chwili domino wróciło do sali, jakby szukając czegoś, i wnet zniknęło w różnobarwnym tłumie.

Chenier wstał także i podążył za nim do sali. Co to za dama? — myslał sobie — i co za mężczyzna? Co mogło zajść między nimi? Ach, jakże była piękna w swym gniewie!

Oglądał się pilnie dokoła, lecz już jej nie zobaczył; a to go martwiło, bo pragnął ją raz jeszcze ujrzeć.

Jakoż pragnieniu jego stało się zadość. Jakiś kawaler jej towarzyszył. Idąc za nimi, zauważył Chenier, że ją prowadzi do garderoby. Zapewne wraca do domu. I dlaczegoż tak wcześnie? Bezwątpienia, to spotkanie z niebieskiem dominem tak ją wzruszyło, że nie może wysiedzieć tu dłużej.

Ale cóż to? Obejrzał się i spostrzegł kapitana grenadyerów mieszczańskich, który obok niego torował sobie drogę i teraz równocześnie z nim się odwrócił, jak gdyby także chciał się przekonać, dokąd zmierza owa wielka dama,

Chenier zatrzymał go i spytał o nią.

Kapitan Beck przymrużył chytrze oko i z uśmiechem odrzekł:

— Ta dama? — Podobała się panu, nieprawdaż? — To księżna Acerenza, rodem z Kurlandyi. — I uśmiechnąwszy się swym zwyczajem, odszedł.

Chenier przechadzał się dalej tam i napowrót, przeglądał sale, przyglądał się wszystkim, kilka razy szukał wzrokiem niebieskiego domina, lecz napróżno. Przypomniał sobie też księżnę i musiał wyznać przed sobą, że ze wszystkich kobiet, które tu widział, ona najwięcej mu się podobała i zajęła go swą osobą.

Zaszedł raz jeszcze i na owo miejsce pod palmami, przymrużył oczy i dumał znowu, a następnie podniósłszy powieki, znów mimowoli spojrzał tam, gdzie przedtem odpoczywała — miejsce to było próżne, lecz Chenier widział na niem uroczą, cudną postać, widział jej wzrok płomienny, który na nim spoczął.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Było już dawno po północy, gdy Torelli odprowadził ową damę o dobrej tuszy do powozu. Była zmęczona, co nie zmniejszyło jej wesołości. Usadowiwszy się wygodnie w kącie, zakutała się w płaszcz fałdzisty, podbity futrem.

Spoglądała na swego towarzysza w niebieskiem dominie, który naprzeciw niej siedział z głową schyloną.

Wreszcie zagadnęła go:

— Ej, jakiś pan dzisiaj milczący! Czy się panu co złego stało?

Torelli odrzekł żartem:

— Zakochałem się, madame!

— Pan?! — i roześmiała się na głos. Torelli nic już nie odpowiedział.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej