August Wilkoński

RAMOTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TOMIK I.

GŁOS PIERWSZY DO CZYTELNIKÓW.

DO NAJSZANOWNIEJSZYCH PRENUMERATORÓW.

WSPOMNIENIE SZKOLNE.

NAPOLEON I ŻYDKI SWARZĘDZKIE.

"ZA POZWOLENIEM JA PAŃSTWU OPOWIEM BARDZO CIEKAWĄ NISTORYĄ."

MOJA MÓWKA POGRZEBOWA.

LISTY JANA SKÓRCZYKIEWICZA

LIST I.

LIST II.

PRZYPADEK, KTÓRY NA WŁASNE OCZY WIDZIAŁEM, W ISTOCIE MAŁY, A WIELKIEGO WSTYDU NAROBIŁ.

WSTĘP.

POWIASTKA.

ZAKOŃCZENIE.

SENS MORALNY.

GORZKIE WSPOMNIENIE SŁODKIEJ NADZIEI.

SALON LITERACKI

GODZINA ZIMY.

WSPOMNIENIE.

NAJDROŻSZA NA CAŁĄ LITWĘ ŚMIETANKA.

Z ŻYCIA MOJEGO DZIADKA.

ŚRODEK, ZAKOŃCZENIE, POCZĄTEK,ŚRODEK I MALEŃKI DODATEK.

GILSOMENA I REMIGIUSZ.

TRUDNO UWIERZYĆ A JEDNAKŻE I TRUDNO NIE WIERZYĆ.

TULIPCIA. WYCHOWANKA PANNY CHOURGOTTE.

JÓZEF IGNACY KRASZEWSKI W WARSZAWIE.

NAJWYRA�NIEJSZA RZECZYWISTOŚĆ A PRZECIEŻ NIERZECZYWISTOŚĆ.

KAFAREK.

SZLACHETNY NIEZNAJOMY.

JARMARK W ŁOWICZU.

SŁÓW KILKA

KUBUŚ SIĘ PRZECIERA.

PRZEDŚLUBNE PRZYGODY JULIANA BYCZYKOWKIEGO

ZDARZENIE Z ROKU 182...,

RAMOTY i RAMOTKI

Wilkoński August

TOMIK I.

LWÓW - ZŁOCZÓW.

W uśmiechu każdym zaparłem siebie,

Zaparłem gorycz, com ją wciąż pił,

Raz tylko jeden na mojem niebie

Promyk radości jasno się lśnił.

GŁOS PIERWSZY DO CZYTELNIKÓW.

O Wy duszy mojej najmilsze perełki! Czytelnicy! Wy którzy mnie w życiu autora od największej uwalniacie boleści, pozwólcie przede wszystkiem, niechaj Was uściskam i ucałuję, niechaj się z Wami popieszczę, niechaj Was i do serca mojego przytulę, niechaj Was łzami przywiązania i miłości zroszę, pokropię i obleję.

1) Przybliż się do mnie łysy filozofie, - bliżej, - bliżej - daję Ci błogosławieństwo na drogę badań: przeczytaj z uwagą 6 tomów moich Ramot i Ramotek, a niezawodnie schwycisz wiedzę, widzę i - um.

2) Przybliż się ogorzały rolniku, klęknij i odbierz moje błogosławieństwo, a pojmiesz, że jak jesteś pierwszem ogniwem życia narodu, tak starać się winieneś, abyś nie był ostatniem w życiu umysłowem; niechaj Cię nie sama Ceres, ale i Minerwa promieniem łaski swojej ogrzewa; - bądź reprezentantem uczuć najszlachetniejszych, bądź filarem cnót narodowych, bo jesteś sercem narodu.

3) Przybliż się do mnie osiwiały prawniku! duję Ci błogosławieństwo na drogę sprawiedliwości, - niechaj Cię Jehowa strzeże od matactwa i krętaniny, czytaj moje Ramoty i Ramotki, znajdziesz homeopatyczne ale niesfałszowane krople prawdy.

4) Chodźcie tutaj przemysłowcy - odpocznijcie po waszych uczciwych zabiegach i niecnych szachrajstwach, klęknijcie na grochu i na tatarce, bo dużo jest grzechu w życiu waszem. Chuć pieniężna obsiadła serca wasze, zanieczyściła umysł, ztąd największą część swoich uczuć daliście na lichwę złota. W V. tomie moich Ramotek sprawię wam łaźnię, tom I. i II. przeczytajcie dla rozrywki.

5) Płci piękna! proszę, bardzo proszę niechaj Aśćki będą łaskawe bliżej przystąpić. Oczki na dół, usteczka na sznurek, rączki na krzyż. O! tak pięknie. Cóż Aśćki chcą?... romansu?... he?... W I. i II. tomie bardzo mało romansu, w następnych będzie więcej. Czytajcie tymczasem co jest, nie zapomniałem i o was gołąbki.

6) Kawalerowie! marsz! marsz!... Stój! równaj się, oczy na prawo, nosy na dół... uszy do góry!

Mości balbierzu do apelu.

Lala?! - jest.

Wiercipięta?! - jest.

Lampart?! - jest.

Dandy?! - jest.

Pływacz vel kłamca?! - jest.

Opryszek?! - jest.

Lew?! - jest.

Długouchy?! - jest.

Nie brakuje żadnego, idźcie na kwatery i czytajcie moje Ramoty i Ramotki.

Dzieci, po cóż się ciśniecie?... w cielęta nigdy nie orzą, - nie dla was Ramoty, - ruszajcie do gramatyki.

DO NAJSZANOWNIEJSZYCH PRENUMERATORÓW.

Ile razy zdarzyło mi się napotkać spis prenumeratorów na czele, lub co gorsza na plecach dzieła, zawsze byłem ciekawy dowiedzieć się, jaki cel w drukowaniu tego spisu uczony autor założył?... bo przypuścić nie mogłem, aby to czynił dla zwiększenia objętości materyalnej tylko. - Jeżeli przez ogłoszenie pięciozłotowych nazwisk z imionami, z tytułami, zamierzył swoim niejako chlebodawcom wdzięczność okazać, należało coś do nich przemówić - np. "O! wy! którzy przez namowy, przez nalegania, przez stosunki pokrewieństwa, powinowactwa, przyjaźni i znajomości, daliście po 5 lub po 10 złotówek na papier i druk mojego dzieła, niechaj wam w tem doczesnem i w przyszłem życiu, - "rajskie świece świecą" - albo: "O wy! posrebrzane filary kwestującej literatury, bądźcie łaskawi przyjąć drukowany hołd rozczulonego autora" i t. p. Ale zacząć od Adama, a skończyć na Zenonie, nie rzekłszy do nich ani słowa, w tem zaprawdę żadnego sensu nie znajduję.

Nadto rozumiem, że każde dzieło drukuje się albo celem wyłonienia myśli filozoficznych, albo dla objawu uczuć sentymentalnych, albo na melancholiczno-praktyczny użytek, lub też nakoniec dla rozweselenia skłopotanych animuszów, a nigdy dla zaznajamiania z literami nazwisk osób, czytelnikowi po największej części zupełnie obojętnych. - Cóż dopiero za przysługa, gdy umieszczą nazwiska, na jakie ja przed 18 laty w spisie prenumeratorów na jakąś okropną trajediją nieszczęśliwie napotkałem, to jest na jakiegoś pana Witalisa Rozszczęszczypczykoczykowskiego A. E. R. G. G. S. K. M. Z. P. R. i na jakąś Rulikuligulipulikowikiewiczownę sędziankę. Bóg łaskaw, żem sobie przy pierwszem nazwisku języka zębami nie skaleczył, a przy drugiem nie przewrócił, a com sobie głowy nałamał nad owemi pojedyńczemi literami "A. E. R. G. G. S. K. M. Z. P. R.", aby się dowiedzieć, jaką to godność pan Witalis Rozszczęszczypczykoczykowski piastuje?... Byłem wówczas młody, a więc ciekawy, pomnę że trzy noce nie spałem, jednakże do dziś dnia nie wiem, co ten alfabet znaczy. W innym zaś spisie prenumeratorów, czytając:

Myks, b. urzędnik komory pogranicznej,

Buch, b. kapitan artylleryi,

Psik, artysta dramatyczny, mniemałem, że autor ze mnie żartuje, stąd obrażony, dzieło jego rzuciłem na stronę.

Najszanowniejsi prenumeratorowie Ramot i Ramotek literackich, - ani nazwisk, ani imion ani tytułów waszych nie wymienię, bo sądzę że z wyższych pobudek pospieszyliście z przedpłatą na druk oryginalnie po polsku napisanych książeczek - z pobudek szlachetniejszych, aniżeli jest chęć widzenia swojego nazwiska gołosłownego, drukowanego na bibule, zabierającego bezpożytecznie miejsce wyrazom myśli, wyrazom uczuć, spostrzeżeń, nauki lub rozrywki. Z uczucia obowiązków wspierać piśmiennictwo krajowe, bez chęci błyszczenia pieniężnem nazwiskiem, jak było zawsze, chociaż i w najszczuplejszej możności zakresie, sprawą poczciwą tak obecnie jest najpierwszą, - dla tego oddaję wam cześć i przyrzekam, że w późniejszych moich pracach będę pilniejszym, a więc użyteczniejszym.

Cieniom tego męża, który atrament vel inkaust wynalazł, pierwszy oddział moich Ramotek w dowód wdzięcznego uwielbienia poświęcam Au. Wi.

WSPOMNIENIE SZKOLNE.

"Co się dzieje w szkole, nie powiadaj, choćby cię smażono w smole!" - Nie wiem, czy dzieci i teraz podobnej trzymają się zasady, ale za lat mojego pędractwa w wielkiem mieliśmy poszanowaniu owe głębokiej myśli wyrazy, i zaprawdę tego, co tu dzisiaj z całą otwartością opowiem - przed dwudziestu laty, za wszystkie skarby świata nie byłbym wyjawił.

Byłem dopiero w klasie trzeciej, oddziale pierwszym, gdy przybył z Gietyngi, (nie pamiętam czy doktor filozofii czy nie doktor mieliśmy ich bowiem czterech pomiędzy naszymi profesorami) pan Berendt, i objął katedrę literatury niemieckiej w gimnazyum poznańskiem. Mąż ten pełen nauki i nieco zgarbionej postaci nosił frak, spodnie, kamizelkę i chustkę czarnego koloru, a u kamaszy sięgających po kolana, było na każdej nodze 7 dużych stalowych guzików, mówię wyraźnie siedm, bom je nieraz rachował przemyśliwając, jakimby to sposobem kilka oberznąć; - zdawało mi się, że taka sprawka mogłaby sławę moją figlarną na zawsze utrwalić:

"O! ty co bujasz wesoło po jasnej Niebios przestrzeni,

A z pełnego chluby czoła pasmo rozwijasz promieni,

Serce cię moje chwytało,

Wysoka chwało!

Co za tryumf!?... gdybym był zdołał chociaż jeden guzik w obliczu całej klasy od nienawistnych nam kamaszów odłączyć. - Już nawet skradałem się raz ku katedrze, ale obejrzał się czujnego ucha profesor, i znikła wielkiego czynu sposobność.

Lecz wracam do głównego mej powieści celu: - siódmego stycznia, nazajutrz po trzech królach, przybiegłem rychło do zakrystyi, pragnąc służyć do mszy studenckiej, - a lubo nie bardzom dobrze w ministranturze odpowiadał, i tylko końcówki: "per Dominum Deum nostrum" "sanctae!" głośno wymawiałem - jednakże natomiast potężnym dzwonkiem słynnie machać potrafiłem.

Patrzę - aż tu już pięciu kandydatów do tego zaszczytu kłóci się o pierwszeństwo. -

Jakoś się pogodzili i zaczęła się rozmowa o studenckiej biedzie.

- Rozumiesz ty, co ten Berendt szwargocze? "die erste Abtheilung der deutschen Literatur" "ruhig!" - "ruhig!" - i zawsze "ruhig!" - zupełnie, jak gdyby kto szczotką po uszach drapał.

- Mój Boże! ksiądz Przybylski jak krzyknął "hajdamaku!" na całą godzinę było cicho, i chociaż często dał żelaznych karmelków{Był to przez rektora szkół poznańskich, księdza Przybylskiego, wymierzany rodzaj kary osobliwszej. W klasie czy na ulicy, kiedy chłopca na gorącym swawoli pochwycił uczynku,-zwykł był mawiać: "dostałem świeże leslowskie z Warszawy karmelki" i serdecznie kluczem, który zawsze przy sobie nosił, nastukał się po palcach chłopczyka. - Bolało to, pamiętam, bardzo. - Panie świeć nad jego poczciwą duszą! - Miał on ksiądz nader groźną minę - marszczył czoło, jeżył czuprynę, fukał, dawał karmelki aż czasem łapka spuchła - a przecież my go z całej duszy, z całego serca kochali, i wiedzieliśmy dobrze, za co go kochamy.} milej przecież bywało.

- Wiesz co, Kaulfuss to wcale dobrze uczy.

- Ale jaki on też uczony! Kaulfuss i Casius należą podobno do najlepszych filologów.

- Albo to nasz poczciwy Buchowski nie tęgi matematyk?

- Pewno, że i on bardzo dobrze uczy wiesz, ja Buchowskiego tak kocham jak mego własnego ojca.

- Lecz kto z was Berendta rozumie? zabawnie, on ma nas czegoś nauczyć, a my jego języka nie rozumiemy; żeby on to po polsku mówił - "pierwszy oddział literatury niemieckiej poczyna się..."

- Ej gadasz, on nas pierwej powinien nauczyć gramatyki - wokabuł - a potem dopiero rozprawiać o literaturze. - Słuchaj Auguście! zróbmy mu dzisiaj figla; jak on zacznie "ruhig!" to my się odezwijmy "Stille" tylko tak, aby żadnego nie spostrzegł, i możnaby wywoskować ławki i puścić piszczonego, ty wiesz ?...

- Dobrze, dobrze, wiem - masz wosk?

- Albo go tu mało w zakrystyi, tylko poprośmy Walentego.

- "Mój kochany Walenty dajcie - dajcie - mnie i mnie" jakoż w krótkiej chwili powolny zakrystyan dał każdemu z nas po odrobince żółtego wosku.

Poważnie ozwały się organy - miły śpiew choralny rozległ się po świątyni pańskiej, i w tym tak znakomicie pysznym przybytku Boga - we farze poznańskiej - siedmset z górą uczniów modliło się w pokorze do Pana nad Pany, aby im dał zdrowie, naukę - bojaźń Boską, przyjaźń ludzką, aby ich rodziców od złego chronił, - nauczycielom troski i znoje nagrodził. Byłem i ja wpośród modlących się; zapomniałem o Berendcie - myśl pozbyła się swawoli - pobożnie patrzyłem się na obrządek mszy świętej - i dopiero gdyśmy parami w bramę szkolną wchodzili, szepnął mi Stasio "czy masz wosk?" - "mam" odrzekłem, i żądza pustoty przebiegła żyły moje.

Od 9ej do 9ej był język polski - poprzednik kochanego i wielce zacnego Królikowskiego odczytywał nam pięknym głosem wzorowe utwory Karpińskiego; słuchaliśmy z wdzięcznością, bo ksiądz Antosiewicz obrał tak lube obrazy dla serc naszych młodzieńczych, czynił objaśnienia, porównania z innymi pisarzami, i szybko, mile, na skrzydłach, króciuchna ubiegła godzina. Gorliwy w służbie stary pedel Scha1 zmianę godzin dzwonkiem ogłosił; wytoczył się poważnie szanowny ksiądz Antosiewicz, a miejsce jego zajął profesor Berendt. Porachowałem u prawej nogi guziki, było ich jak dawniej nie mniej, nie więcej jak siedm, rachuję u lewej - nie dowierzam oczom moim, o radości! - sześć tylko. - Prawił tymczasem pan Berendt o Wielandzie; myśmy wosk z kieszonek wydobyli. 

"Ruhig!" - "Stille!" ozwało się po różnych klasy stronach kilka piskliwych głosików. 

- Was ist das?

Harmonia woskowa zagrała. - 

- "Du ungezogener Bube!" - schwycił mnie za kołnierz granatowego spencerka i silnie za drzwi wyrzucił. - Świeże powietrze owiało mnie; - Michałowska, żona struża szkolnego, roześmiała się mówiąc: "już to znów na pokucie?" Usiadłem sobie przy progu w kuczki, słuchając jak się tam moi koledzy popisują - i kiedym się dziwił spokojności, jaka w klasie panowała, - ksiądz Antosiewicz, przechadzający się po dziedzińcu do mnie zagadał: "A coż wilczku, wygnali cię z kniei - pewnoś baranka dusił?" - "Nie, księże profesorze! jam nic nie robił - i (skrzywiłem twarz moję w grymas płaczu) tylko pan profesor Berendt opowiadał nam, że Kopernik był Niemcem - a wszakże ksiądz profesor nauczał nas, że Kopernik był Polakiem." - Zarumienił się ksiądz Antosiewicz, roztworzył na rościerz drzwi klasy i popychając mnie naprzód, z przyciskiem wyrzekł: "Kopernik był Polakiem - jest to rzeczą dowiedzioną i żadnej nie ulegającą wątpliwości - proszę pana profesora tak grubych błędów historycznych nie objawiać, którymby może dano wiarę w Gietyndze ale nie u nas..." i wychodząc drzwi za sobą zatrzasnął. Berendt stał nieporuszony i niemy; - łoskot grzmotu nie jest tak głośnym jak był smiech i wrzask siedmdziesięciu chłopców! "Aha! sehen Sie Herr - Professor! - nie będę marzł na zimnie" i wyszczerzyłem zęby. - Tu już hałas wzmógł się do najwyższej potęgi; ławki trzeszczały, nogi tupały, okna się trzęsły, lecz zarazem i ja znów powtórnie za drzwi wyleciałem. 

Cóż? - zapytał przybiegając do mnie obrońca polskiego Kopernika. - "Ksiądz profesor ledwie wyszedł - on zaraz powtórzył, że Kopernik był Niemcem i że się Polacy niesłusznie przyznawają..." Nie dał mi dokończyć ksiądz dziekan - trzęsąc się ze złości wnosi mnie za kołnierz napowrót do klasy, i w najwyższem uniesieniu zawołał: - "Dzieci! dopóki ja żyję, nikt was fałszem karmić nie będzie - a jeżeli nam pozazdrościli..." "Was wollen Sie damit sagen, Herr College!" - "Kopernik war ein Pole!" Wtem ukazał się ówczesny rektor Kaulfus: rzecz się wyjaśniła, - censor klasy zdał świadectwo, - pogodzili się przeciwnicy - i gdy mnie do komórki ciągniono, słyszałem tylko już lekką zwadę o rodowód Kopernika. 

Co się następnie stało, pozwólcie, łaskawi czytelnicy, że zamilczę - bo chociaż to już temu lat dwadzieścia i kilka, ale przecież głęboka myśl tych wyrazów "co się dzieje w szkole nie powiadaj! choćby cię smażono w smole!" do niektórych przynajmniej okoliczności i dzisiaj zastosować muszę.

Długo - długo po tem zdarzeniu, jeszcze i na uniwersytecie wrocławskim moi z owych lat współuczniowie pytali mnie często "czy Kopernik był Polakiem?"

Patrząc tu w Warszawie na pomnik tego wielkiego męża, szybko omijam to miejsce. - Wczoraj przy ulicy Senatorskiej spytał mnie jeden z dawnych znajomych "czy Kopernik był Polakiem?" - Łzy zapełniły oczy moje - było to wspomnienie z lat daleko ubiegłych - z lat młodości i szczęścia.

NAPOLEON I ŻYDKI SWARZĘDZKIE.

(Zdarzenie prawdziwe.)

W Swarzędzu, miasteczku o jednę milę od Poznania odległem, jest około 4000 mieszkańców, z których większa część talmud wyznaje. Było to w jesieni 1806 roku, kiedy burmistrz tamtejszy widział się zmuszonym zawezwać starszyznę żydowską, celem wyjaśnienia mu, co jest powodem tak nadzwyczajnego pomiędzy nimi ruchu, któren od dni kilku uważał; jaką dano odpowiedź, nikt o tem prócz p. burmistrza nie wiedział. Podczas jarmarku dopiero wyjawiła się u chrześcian pogłoska, że żydzi w pobliskich wioskach 120 koni najęli, i że po za kirkutem (cmentarzem) takowe ujeżdżają, że wszystkie konie są w piękne przybrane rzędy. W głowę zachodzili ciekawsi, coby to znaczyło? bo i inne jeszcze były poszlaki, że żydzi coś wielkiego knują.

Wiadomość, że Napoleon, cesarz Francuzów, w Swarzędzu i w okolicach stojące pułki osobiście w miejscu obejrzy, o tajemnicy żydowskiej zapomnieć kazała. - Kto tylko do użytku miał przydatnych nóg parę, już od rana wybiegł do Zieleńca. - Jest to młyn wodny w stronie ku Poznaniowi, nad brzegiem wielkiego jeziora u spodu piasczystej góry, miejsce dla Swarzędza czarujące, a istotnie przyjemne pięknym na jezioro i na miasto widokiem. Po za karczemną stajnią zgromadził się niezliczony tłum żydów; ich szwargotanie, wrzask i hałas, byłyby w stanie lichą artyleryą zagłuszyć. Już wtenczas każden się mógł domyślić, że owa żydowska tajemnica byli w celu uczynienia miłej niespodzianki dla Napoleona.

O pierwszej z południa krzyknął na dachu siedzący szajgec: "Er kymt! er kymt!" (jedzie! jedzie!) Jakoż za chwil kilka ukazał się na pysznym arabczyku mały kapral Francyi, Napoleon. Wypytywał się właśnie jednego z przybocznych jenerałów o strategiczne położenie Swarzędza. Oko jego oparło się na przeciwległej górze, gdy nagle z poza stajni wybiegł znaczny poczet Turków, drogę cesarzowi zastępując. Wielkie turbany, brody ogromne, czerwone, żółte i zielone kurty, czamary, konie strojne rozmaitej barwy pokryciem; pióra, pałasze, gdzie niegdzie piki i sztandary, nadawały tej jeździe szczególnej wojenny i azyatycki charakter; Napoleon wstrzymał konia i spojrzał się na swoich - nikt tego wypadku objaśnić nie umiał. Wtem wysuwa się naprzód dowódca jazdy tureckiej a podjechawszy na kilka łokci przed cesarza zdejmuje z głowy turban mówiąc: "Früchten Sie nichts, kaiserliche Maiestät, wir sind keine Türken, wir sind Shwersenzer Jüden (Nie lękaj się Wasza Cesarska Mość, myśmy nie Turcy, my jesteśmy żydki swarzędzkie).

Śmiech Napoleona granic prawie nie miał - odważne Turki krzyknęły:

"Wiwajt!" "Wielki Cesarz Napoleon niech żyje! jeszcze raz niech żyje" i powtórzywszy trzykrotnie "Wiwajt!" usunęli się na stronę.

Marszałkowie francuzcy zapewniali, iż nigdy się Napoleon tak serdecznie nie uśmiał.

"ZA POZWOLENIEM JA PAŃSTWU OPOWIEM BARDZO CIEKAWĄ NISTORYĄ."

Nader małą jest liczba rodzin, któreby się z samych bogatych osób składały; jednakże, w rozmowach wyższego towarzystwa słyszymy tylko: "mój wuj, ksiądz biskup; - moja ciotka, pani jenerałowa; - mój brat, pan prezes;" - a o wuju, organiście, o cioci igłą na chleb powszedni zarabiającej, o braciszku, który donośnym głosem strony przed kratki przywołuje, nikt nigdy ani mrumru, - i chociażby to byli najpoczciwsi ludzie, każdy się strzeże popisywać się nimi. Czem się to dzieje? - jakie są tej dyplomacyi przyczyny? - wiem ale nie powiem. Natomiast opiszę moim łaskawym czytelnikom wypadek, który ze źródła takiegoż państwo-chwalstwa wypłynął.

- Pan Grzegorz - istotnego nazwiska przez grzeczność nie wymienię, ale że nie lubię bohaterów bez nazwiska wprowadzać, niechajże tutaj nazywa się np... Durniewski! - Otóż tedy ten pan Grzegorz Durniewski zabłądził do jednego z moich znajomych na ucztę wyprawioną dla swojego nader szanownego przyjaciela, niegdyś kapelana przy arcybiskupie Krasickim. Śród obiadu, po kilku kieliszkach ożywiającego płynu, przezacny prałat na powszechne prośby opowiadał pobyt w Potsdamie i szczegóły życia księcia poetów.

Wyrazy starca stłumione jego sędziwym wiekiem, bogate w autentycztlość łaskawie udzielanych nam wiadomości, niezwykłą słodyczą skraszone, chwytaliśmy wszyscy z najwyższą ciekawością i z tak głębokiem milczeniem, że przez otwarte na ogród okno brzęk wracającej do ula pszczoły wdzięcznie się pomięszał z głosem mówiącego. - "Raczcie mi panowie zawierzyć, że w całem życiu tego znakomitego męża nigdy w nim silniejszego zapału, jak gdy ziomków swoich bronił przed królem pruskim przeciw zarzutowi mniemanej...

"Za pozwoleniem księdza prałata"- przerwał Durniewski,- "ja państwu opowiem bardzo ciekawą historyą."

Oczy wszystkich obecnych zwróciły się z najwyższem oburzeniem na Durniewskiego, gdy tenże bezczelny bałwan, przesunąwszy palec pod nosem, następującą brednię szeplenić począł:

- "Potrzeba panom wiedzieć, że moja ciotka, pani jenerałowa, mojej mamy rodzona siostra, bardzo się lękała Bawarczyków, żeby mamy nie zrabowali, wtenczas kiedy oni szli za Napoleonem na wojnę w tysiąc ośrnset dwunastym czy piętnastym roku - dobrze nie pamiętam, bo jeszcze wtenczas byłem bardzo mały; ale to pamiętam, że moja mama miała ekonoma Dziobczyńskiego, który był bardzo sprytny człowiek, a on wiedział, że mama się bała Bawarczyków, bo on i Michałek to pomyślenie mojej mamy wiedzieli; więc on przyszedł do mamy i mówił mamie, żeby mama odjechała do księdza biskupa, który był mojej mamy krewnym i żeby mama wszystko pochowała a zwłaszcza, że mama miała wielkie słebra stołowe na sześć osób, i słebrną miednicę i gotowe pieniądze. Jak więc Dziobczyński tak mojej poradził mamie, moja mama usłuchawszy go, spytała go się, jak on radzi schować srebra i te pieniądze, bo brać ze sobą też się bała, bo już wszystkie trakty były palne żolnierzy; więc Dziobczyński poradził mamie, żeby mama w budynku żadnym nie chowała., bo w Polądzinie u księdza proboszcza, który był bratem pana podprefekta, ze spichlerza Francuzi wiele zachowanych rzeczy zrabowali, a w ziemi także nie radziły bo Francuzi byli tacy mądrzy, że jak zobaczyli na polu albo w ogrodzie świeżo zrytą ziemię, zaraz tam kopali i puty kopali, aż czego nie znaleźli; więc radził marnie, żeby mama kazała wszystko zapakować w beczkę, oblepić smołą i wpuścić do sadzawki w najgłębsze miejsce; Dziobczyński był bardzo sprytny. Mama usłuchała go i na wieczór odesłali starego Wacha, który zawsze sypiał przededworem, będąc nocnym stróżem i mama i Dziobczyński, ekonom, i bardzo wierny lokaj Jan zapakowali wszystkie słebra i pieniądze w beczkę, oblepili smołą i zakulnęli do sadzawki, a mnie mama upomniała, żebym nikomu nie powiedział,

Uważcie państwo, mama ze mną odjechała, Francuzi, Bawarczyki, Szwedzi i te wszystkie nacye, które szły za Napoleonem, przyszły do Pękocinka; wszyscy szukali, zaglądali po wszystkich kątach, ale czy panowie dacie mi wiarę że jak ja z mamą po wojnie powróciłem, idziemy do sadzawki w ogrodzie, zakładamy haki jest beczka! ciągniemy, wyciągamy, jest beczka! otwieramy beczkę, są wszystkie słebła na sześć osób i słebrna miednica."

Durniewski skończył, patrzy się na nas; my osłupieli patrzymy się na niego, uszom naszym nie dowierzamy; każdy milczy i ze wstydu nie wie, jak usta otworzyć; aliści Durniewski w serdecznem zadowoleniu dodaje: "Wszak prawda, panowie, że to bardzo ciakcawa historya!"

- Do kredensu, - dla lokajów! - odezwał się obok mnie siedzący rotmistrz od ułanów.

"Pan mnie obrazas."

Śmiech powszechny zastąpił odpowiedź rotmistrza; Durniewski się zaczerwienił, robił gałki z chleba i szukał oczyma, czyli się kto za nim nie ujmie; ale widząc, że wszyscy się najserdeczniej śmiejemy, krzyknął jakby z płaczem: "Panowie nie wiedzą, z kogo się śmieją mnie Ulatyńska rodzi, a moja ciocia była jenerałowa, a jeden mój wujaszek był prezesem." 

- Panie Grzegorzu - pośród najgwałtowniejszego śmiechu rotmistrz zawołał powtórnie, - kiedyś łaskaw zaznajamiać nas ze swoją famuliją, nie zapomnij i o stryju, organiście w Szydłowcu. 

Odsłonienie tej tajemnicy ubodło Durniewskiego o tyle, że nie czekając sarniej pieczeni, nie zważając na prośby gospodarza, od stołu się zerwał i do domu odjechał. 

Podziękowawszy rotmistrzowi, że Durniewskiego wypłoszył, następnie już bez żadnej przeszkody słuchaliśmy dalszych opowiadań przezacnego prałata: ale że ów przedmiot do tego ustępu nie należy, przechodzę więc do dnia jutrzejszego. 

Przy sadzawkach nad drogą doglądałem mycia owiec: była godzina 10 przed południem; wtem z poza góry wznosi się tuman kurzawy, huk z bicza dochodzi moich uszu, pokazuje się pierwsza, za nią druga para łysych kasztanków w krakowskie strojnych chomonta, woźnica w lakierowanym kapeluszu, w sieraczkowym surducie z czerwonemi wypustkami, maleńka bryczka - a na bryczce w jasno szafirowej z czarnym szamerunkiem algierce - Grzegorz Durniewski. Po dosyć obojętnem przywitaniu bez ogródki o powód odwiedzin zapytuję. Durniewski odprowadza mnie na stronę i prosi, abym w jego imieniu wyzwał rotmistrza *** na pistolety. 

- "Za co?!..." zapytałem jakoby zdziwiony. 

- On powiedział, że mój stryj jest organistą. 

- "Panie Durniewski! był to żart niewinny, a przynajmniej nie zasługujący, ażeby wywoływał pojedynek na pistolety." 

- Tak, Panie Dobrodzieju! gdyby to był żart, mniejszaby było o to; ale ja panu dobrodziejowi pod słowem honoru, ażeby pan dobrodziej nie rozgłaszał, powiem szczerze, że istotnie mój stryj jest organistą. 

Mocny rumieniec pokrył twarz Durniewskiego. 

- "Czy to być może?!... stryj pański organistą? i on grywa na organach?!..." 

-~ Tylko pana dobrodzieja zaklinam na słowo honoru, niechaj pan dobrodziej nikomu nie powiada. 

- "I on śpiewa na chórze?" 

Śpiewa. 

- "To jest okropne zdarzenie!"

- Ach! bardzo!

- "Pana Grzegorza Ulatyńska rodzi, wujaszek jeden jest biskupem, drugi prezesem, ciotka jenerałową - a stryj organista???"

- Ale pan nikomu nie powiadaj pod słowem honoru.

- "Trudno uwierzyć! - nie pojmuję; objaśnij mnie, panie, przez jaki to zbiór okoliczności stryj pański został organistą."

- Z młodości miał ochotę na księdza, ale że się nie mógł po łacinie nauczyć tyle, ile na księdza potrzeba, więc starszy brat ś. p. mojego ojca, który był ekonomem u pani starościny...

- "Co pan mówisz - ekonom?!"

- 'To jest nie ekonom, ale miał zarząd nad pańszczyzną i trudnił się gospodarstwem.

- "Ach znałam go dobrze: chodził zawsze z charapnikiem we dwoje złożonym."

- Ten sam... tak... stryjaszek zawsze chodził z charapnikiem.

- "Wszakżeż były i siostry?"

- Jedna tylko.

- "Tak, tak, jedna tylko; pamiętam poszła za... czem on to był -?..."

- Rymarzem ale aż w Augustowskiem, i jak on umarł, to mój ojciec ani wiedzieć o niej nie chciał, ale ona teraz dobrze się ma.

- "Więc prowadzi dalej kunszt rymarski nieboszczyka męża?..."

- O nie, - ona założyła sklepik w Warszawie i ma różne wiktuały na sprzedaż, jako to: mąkę, kaszę rozmaitego gatunku, jaja, masło, ser, chleb, także i drzewo we wiązkach.

- "Pan czasem potajemnie bywasz u niej?"

- Ale pan dobrodziej pod słowem honoru nie powiadaj nikomu: widzi pan dobrodziej, ja bywam, bo ona jest bezdzietną i podobno dorobiła się kilkunastu tysięcy.

- "A więc to jakaś uczciwa kobieta?..."

- O! ona bardzo uczciwa.

- "A ten stryj, organista, czy to pijak, łotr, ladaco?"

- Nie - to także bardzo poczciwy człowiek; nabożny, regularny w swoich obowiązkach i powszechnie mówią, że bardzo pięknie gra na organach i bardzo pięknie spiewa.

- "Powiedz mi, panie Grzegorzu, nawiasem, wszakżeż to ten wuj pański, który był prezesem, miał kiedyś proces o naruszenie kasy salaryjnej w Bydgoszczy i podobno dla tego procesu wziął uwolnienie od stużby rządowej."

- Wujaszek mówił mojej mamie, że to przez intrygę.

- "Czy to rodzony brat mamy?"

- Nie, jego babka i dziadek mojej mamy byli sobie ze stryjecznych cioteczni, ale jednego herbu.

- "A ta jenerałowa, ciotka pańska, czy to jest wdowa po tym jenerale, który tak nagle życie zakończył?" '

- Tak jest, to był mój wujaszek, bo ojciec wujaszka i mojej mamy ojciec to byli cioteczni, a i mama mamy także była cioteczna.

- "Słuchajżeż, panie Grzegorzu, z wszystkiego tego, coś mi powiedział, pokazuje się, że niesłusznie wstydzisz się za stryja organistę, a z bardzo mylnych zasad chełpisz się wujaszkami, i wierzaj mi, że niesprawiedliwem i bynajmniej nieuzasadnionem jest twoje pragnienie zgładzenia rotmistrza ze świata. Nadto, mój mity Durniewski, należy ci i o tym wiedzieć, że rotmistrz na 50 kroków korek u butelki ustrzeli, - i nie było przykładu, aby kiedykolwiek chybił rzucone mu w powietrze jajko gołębie; - a już dwudziestu trzech przeciwników trupem położył. Rozumiesz, Grzegorzu! - trupem położył !... "

- Więc jak mi pan dobrodziej radzisz?... blednąc wymówił Dnrniewski.

- "Jabym radził po pierwsze: nigdy osobom od siebie godniejszym i wiekiem starszym, mowy nie przerywać; - po wtóre: przed popisywaniem się z tytułami swoich pokrewnych zastanawiać się, czyli tytuły tychże pokrewnych są przypomnieniem dobrych lub złych czynów; - po trzecie do przelewu krwi bez prawej zasady nie być skorym; - po czwarte na koniec: księdza prałata dzisiaj jeszcze za swoję wczorajszą bezwzględną nieprzyzwoitość przeprosić a rotmistrzowi za daną naukę przy pierwszej sposobności wdzięcznym się okazać."

Durniewski nad moje oczekiwanie pojął mnie zupełnie, bo pocałowawszy w ramię wyrzekł z pokorą:

- Nie darmo mama mówiła, że mi pan dobrodziej najlepiej w tym interesie poradzisz.

- "Dziękuję mamie za zaufanie, Proszę się kłaniać; pana Grzegorza zaś przepraszam, że mając pilne zatrudnienie pożegnać go muszę."

Durniewski powtórzył ucałowanie mojego ramienia, wsiadł na bryczkę i do mamy pospieszył, jam do mycia owiec powrócił. - Trzask z bicza ponad spuszczającemi się za górę czterema w maleńkiej bryczce kasztankami wzniecił myśl: iluż to Durniewskich na świecie!... a wszystkich rodzą Ulatyriskie!... wszyscy mają słebra, lecz nie pamiętają, w którym roku szły nacyje za Napoleonem, bo im półtory klepki w głowie brakuje, organizm serca w tymże samym jest u nich stosunku, - dusza jeszcze się nie rozbudziła...

MOJA MÓWKA POGRZEBOWA.

Poeci od niepamiętnych czasów wiosnę do swych czułych wprowadzać zwykli utworów; przynajmniej przed dwudziestu laty jeszcze mało z nich który mógł się obejść bez strumyków, bez wieczora majowego, zielonej trawki i kwileń słowika. - Nie tak powabną była dla mnie wiosna 1827 roku. - Przy końcu kwietnianie miałem i snopka jednego w stodole. Sypanie w najściślejszem znaczeniu tego wyrazu było puste; jęczmienia do siewu zabrakło; podatek zalegał; ośmiu rewersowanych żydów jakoby odklaskiwanego poloneza ze mną tańczyło, bo zaledwo wyjechał Jankiel, przyjeżdżał druga bramą Herszek; pozbyłem się Herszka, zjawił się Lejzur; i przed Dawidem, Manysem, Neutlem, Szmulem i Abrahamem, dla których mi już ryb i indyków nie stało, potrzeba było jedne i te same zapewnienia rzetelności powtarzać. W dzień pierwszego maja, - ach! pamiętam, zjechali się do mnie prócz poczciwego Lejzura wszyscy wierzyciele moi. Straszliwy to był widok i należało mieć spartańska duszę, aby się takiej nie ulęknać walki. Już od godziny ujadałem się z najzaciętszym przedstawiając i wrzeszczac, że przed św. Janem, przed strzyżą wełny, w czasie siewu żądać od szlachcica wypłaty jest jedynie chęcią wyraźną prześladowania go, nie zaś rozumu pomysłem; - gdy w tem spojrzę w okno - w oczach mi się zaświeciło; widzę jednak, że rozpuszczone galopem konie wpadają na dziedziniec z bryką, na której tłum ludzi, i wprost pędza przededwór. - Królu jerozolimski! jeszcze tego brakowało!... Lejzur, zdrajca, któren przed tygodniem za przyrzeczona cierpliwość czterdzieści skórek był zadławił, z herodem spokojności szlacheckiej, z komornikiem Szczekotą stanęli przede mną. - To już nad siły moje! - "Dosyć tych wykrętów, mości dobrodzieju, przepadła opozycya! - Patrz pan - tu wyrok! a tu reskrypt prokuratora i pomoc wojskowa! Nie ma ratunku! Tak krzyknął komornik Szczekota, a szramami ospy oszpecone oblicze szatańskim pokryło się uśmiechem.

- "Panie komorniku! kochany Lejzurku! bójcie się żywego Boga, miejcie sumienie! - Prawda jest, że już wszystko bardzo prawnie, ja niczemu nie zaprzeczam; - ale mi przynajmniej dajcie godzinę czasu; ja zapłacę - z pewnością zapłacę, co do grosza zapłacę, tylko się przez godzinkę wstrzymajcie; za godzinkę powrócę z pieniędzmi. - Janie zaprzęgaj! hej Pawełek! Może pan Szczekota pozwoli porteru albo wina. Panie Lejzur! może jaj albo ryb świeżych; - wołajcie Jackowej, ona to już dla pana Lejzura ugotuje. Pawełek, każ dla pana Szczekoty dać szynki albo marynaty; - Bądźcie sobie radzi; - przecież ludźmi jesteśmy."

Spienionymi końmi, tumanem kurzu okryty w pół godziny stanąłem w najbliższej mieścinie. - Na cudowną, przez Morze Czerwone przeprawę, na wszystkie świętości Talmudu, na przyjście Mesyasza zaklinałem bogatego Izraelitę o pożyczenie pieniędzy; - lecz są okropne chwile w kolejach życia ludzkiego, gdzie nic w świecie nie jest zdolnem złamać upartego losu. - W księdze moich przeznaczeń wyrytem było: "Nagelknopf, bryła lodu z sercem z granitu, dzisiaj nie pożyczy pieniędzy." - Niemal w odrętwieniu rzuciłem się na krzesło. Obraz mojej zagrody, niewinne owieczki, bydełko, żydzi, komornik, wyrok łączyły się w jedno widzenie, które z serca do duszy, z duszy do serca biegało; - a mózg, ta zachowalna przedmiotowość, ów mózg w najcięższym razie odbieżał. - Nagle drzwi się rozwarły: kilkunastu z obywateli, znajomych sąsiadów, w czarnych frakach w białe obszytych taśmy, w najserdeczniejsze pochwycili mnie uściski. - Oj! oj! żebro mi zgnieciesz! -

Guciu! jedyny, drogi, ukochany Guciu! - Uryańska perełko! ciebie, aniołku! ciebie, klejnociku, szukamy! Nagelknopf! sześć butelek z 1811 roku, tego cośmy to w ostatni wtorek pili. - Wygraliśmy! wygraliśmy! - wrzeszczał jeden przed drugim, a zanim na tyle pieszczot odpowiedzieć mogłem, już rzeczony węgrzyn płynął przez moje usta. - "Trzeba ci, Guciu, wiedzieć, że Jerzy Błażej Przylewa w przejeździe przez L. gwałtownie zasłabł, a zawczoraj nad ranem Bogu ducha oddał! Jak nas tu widzisz, najbliżsi krewni i spadkobiercy zjechaliśmy się na pogrzeb, prócz księdza gwardyana, któren żałobne mieć będzie kazanie, nie mogliśmy z obywateli w okolicy nikogo znaleść, co by mówkę pogrzebową obywatelską umiał powiedzieć. - Ciebie Bóg w przykrej zesłał potrzebie". 

Alfonsie! uderz się w czoło; jesteś dosyć rozumnym człowiekiem i prawisz tak niestworzone rzeczy. W życiu mojem nie słyszałem, że Nalewa czy Przelewa żył na świecie a przypuszczając, iż o nieznanym mi człowieku mógłbym wspomnienie uczynić, gdzież jest podobieństwem w jednej chwili zebrać szczegóły z jego istnienia, gdzie się rodził? czy się uczył? czy wojował? czy jaką godnością, czy urzędem zaszczycony ? 

- "Najdroższy, najukochańszy Guciu! nie wymawiaj się na próżno; - tobie łatwiej mówkę powiedzieć, aniżeli mnie list do kochanki napisać. - Auguście! ty wiesz, że jestem twoim przyjacielem - uczyń to dla mnie. Bój się Boga, duszko! - jakżeż chcesz, aby go bez mówki jakby jakiego żebraka pochować; a toćże on czterykroć gotówki zostawił. Coby też to świat na takie scandalum powiedział? Jeżeli Polcię kochasz, nie rób trudności. Tu idzie o honor obywatelski. - Jeżeli pragniesz mojej przylaźni." 

Ale cóż wam się dzieje? Rozumiałem, że to są żarty. Wiecież więc, że za godzinę Szczekotka na rzecz Lejzura wszystkie moje ruchomości sprzedaje, - że ja głowy nie czuję na karku, że się pode mną świat pali? 

- "Guciu! my Lejzura z duszą i ciałem zapłacimy." 

- Ale cóż mi z tego, kiedy on, powiadam wam: za pół godziny sprzeda mój inwentarz. 

- "Erneście! siadaj - wszakżeż Szczekota twojemu stryjowi zawdzięcza swój urząd; - napisz mu, aby się nie ważył w Sękach żadnej rozpoczynać czynności; niechaj tu przyjeżdża. - I ty, Nagelknopfu, poślej mi zaraz karteczkę do Lejzura z zapewnieniem, że jutro odbierze swą należytość; - hultaj, jeszcze mi za pszenicę winien. Auguście! słyszysz?! dzwonią... Jeśli masz iskrę litości w swem sercu"... 

- Stało się! cóż z wami robić! Nagelknopf większego szkła; - Czcigodni i najszlachetniejsi bracia! wasze zdrowie!... Cieniom nieodżałowanej pamięci Jerzego Błażeja Przelewy! - i palnąłem potężny kufel złotego płynu.

- Walny z niego chłopiec - w twoje ręce Auguście! "Sandomierskie kochajmy się". Jeszcześmy szóstej nie skończyli butelki, gdy chorągwie cechów, światła bractw dom Nagelknopfa, mijały.

Ale jakżeż ja w zielonym surducie, z czerwonem na szyi wiązaniem?... Bartłomieju! biegnij co żywo do pana podsędka, proś go na miłosierdzie Boskie o czarny frak. - Hej Bartłomieju i o czarną chustkę, i o rękawicezki! - Faktor! (a było ich kilku na pogotowiu) oto 5 złotych! ruszaj - jeden, 2 lub 3 łokcie krepy!

- Jakiego koloru?

- A czarnej ośle! nie różowej.

Z przeproszeniem, bez urazy pańskiej Abrahamka co dopiero wysłała konnego do drugiego miasta po więcej towaru, bo wczoraj czarne wykupili panowie!...

- To przynieś brązowej czekoladowej, tylko wracaj!

- Tymczasem niegodziwy golibroda kilka razy mię szkaradnie zarznął! wszyscy wybiegli, jeden Ernest na straży przy mnie pozostał.

Już ks. gwardyan wymownym glosom skończył pochwałę zmarłego, już trumnę nad roztwartym postawiono grobem, gdyśmy z Ernestem bez tchu do kościoła wpadli. - Frak pana podsędka o wiele mi był za przestronny; w czarnej jego krawatce jak gdyby w krakowskiem chomoncie szyja moja biegała; z brązowej gazy trzy ogromne kokardy na lewej ręce; - twarz zarumieniona; bibułą opatrzone sączące znaki brzytwy i mocno sapiący nos stanowiły całość. - Wszystkich oczy zwróciły się na mnie, zimny pot wystąpił na czoło; Bóg świadkiem nie wiedziałem, co i jak począć? Szczęściem Walery szepnął mi: "urodził się nad Gopłem, uczył się w Trzemesznie, był przez rok cały liwerantem, umarł bezpotomnie zawczoraj". Patronie obłąkanych myśli! - westchnąwszy w następujące odezwałem się słowa:

Życie jest snem, śmierć jest przebudzeniem! Kiedy twórcza potęga przyrody świat, w odmęcie słabych zawiązków poczęty, w istnienie trwałego bytu zrzeczywistniła, kiedy wiedza ducha wzbiła się nad wyobrażenia zmysłowości, wówczas już i życie człowieka przeszło w zakres smutnego przeznaczenia. - Od kolebki aż do grobu, na tej popędem czucia niezmierzonej przestrzeni igrający przelot ułudnych wrażeń, ściga nas po wszystkich żywota kolejach; - on to właśnie bólem serce, rzuca na krańce dotkliwych wspomnień, jaśnieje chwałą - żyje i ginie w obrębie nowego świata. Któżby się jeszcze przed kilku jutrzenkami był spodziewał, że się tu dzisiaj wieńcem żałoby stawiemy? któż mógł przewidzieć że mąż pełen siły, woli i życia runie ofiarą nieprzebłaganej śmierci, że nas czarnym okryje kirem? W boleści i nieutulonym żalu pogrążeni! z jakiemże osmuceniem widzę konieczność ręką żelaznego losu tłoczoną, u drzwi grobowych, u wrót wieczności nieść tę ostatnią, zmarłemu przysługę. - O ty! co tór ziemskich pojawów jednem skinieniem w hydrę pamiątek zamieniasz, a w niedościgłych serca ludzkiego uczuciach kamiennym rylcem lata, dni, godziny oznaczasz, otocz nas męstwem, którego srogi cios wymaga; - dozwól, aby mój głos pocieszenia do tkliwych rzewnego marzeń przeszedł obłędu. 

Jerzy Błażej Przylewa urodził się 1787 r. w dobrach matki swojej Scholastyki Petroneli z Dodygów, ponad Gopłem, w mieście Kruszwicy. Ojciec Błażeja odumarł go gdy jeszcze małem był dziecięciem; natomiast troskliwa i przy wiązana matka otoczyła jedynego syna tym splotem macierzyńskiej miłości, którego niezłomne znamię widzieliśmy w całem życia Błażeja. - Długo, długo drogie dziecię na łonie matki używało spokoju, lecz nadszedł nielitościwy czas nauk. 

W Trzemesznie miało na Błażeja spłynąć to wyższe ukształcenie jakie się znakomitemu należy rodowi, i już 20-tą wiosnę liczący Błażej najpiękniejsze mógł rokować nadzieje, - gdy żądza sławy przeniosła Błażeja z przedsionka Muz na pole straszliwego Marsa. 

Pamięć to zapewne Kaspra Przylewy, wpływ matki a nadewszystko zdolności samego Błażeja stały się powodem, że mu poruczono trudne a ważne obowiązki komisanta liwerunkowego. 

Nie jest to w zakresie mowy mojej wyliczać wojenne zasługi Błażeja; - znajdzie się karta dziejów ojczystych, na której dłoń nieśmiertelności pochwyci tę piękną, lauru barwę i zaiste kwiat niezapomnienia z niego odłowi... 

- Po skończonej wyprawie powrócił Blażej pod strzechę rodzinną i szablę na lemiesz zamienił. Odtąd byliśmy cnót jego świadkarni. Lekkim prądem cichego strumienia, i wirem zachwytu toczony, w jedno ognisko zestrzelił tajnie pomysłów i do szczęśliwego przypłynął celu. Ścieśniona wbrew żalu na bławatnem niebios półkolu parta czczej myśli zadumą, przemija nad zgliszczem starożytnej odrośli; pozostaje jedynie siła samoistnienia w rozgłośnym śpiewie łzą błyszczących powiek. Przeminęłaś więc czarna nocy pogodnego przestworza; nielitośna parka zgubnem żelazem nić życia przecięła; - lecz się nie ciesz, okrutna śmierci, obrzydłem zwycięstwem, paszczą hyeny napróżno szukasz zdobyczy! nie, nie wydarłaś Błażeja z serc naszych. Tu, tu, tu on wiecznie żyć będzie, dopóki granic naszego starczy żywota! Otrzyjcie więc zwilżone potokiem łez powieki, rozjaśnijcie pierścieniem żalu i spełzłym rumieńcem owiane lica; z górnych niebios sklepień patrzy na nas Błażej; tam, tam, tam nas oczekuje jego dusza anioła. Żegnam cię drogi cieniu - cześć i sława twoim znikomym popiołom!..." 

Westchnienia i łkania licznie zgromadzonego ludu starczyły za najoczywistszy dowód, że w tętno słuchaczy trafiłem, i byłbym może więcej czułe rozrzewnił serca, bo jakoś na dobry tor wbiegłem, ale mnie sąsiad mój, pan Kazimierz, zbił z drogi, któren uwiadomiony, że mam mówkę pogrzebową improwizować, po-za filarem płacząc ze śmiechu, szybkim ołówkiem więził na papier myśli moje; - widząc go jak całą chustkę w usta wtłoczył - o mało żem i ja się na głos nie roześmiał, a było to właśnie w tę chwilę, gdy  wołając "tu! tu! tu!" po sercu mojem stukałem.

W przeciągu kilku godzin odpisano mnóstwo egzemplarzy rzeczonej mówki; dostał się jeden i w ręce moje zgodny z oryginałem. Dodać jedynie winien jestem, że całą noc już nie u Nagelknopfa ale pana Imbiera, szwagra Szczekoty, piliśmy na zabój i że nazajutrz poczciwi obywatele z pogrzebu rzeczywiście dotrzymali słowa. - W roku dopiero zeszłym resztę długu na ową pogrzebową mówkę zaciągnionego szczęśliwie zapłaciłem.

Bogdaj to z obywatelstwem, z sąsiadami! stanowczą, z szczerego serca przynieśli pomoc za jednę chwilę natchnienia.

--------

LISTY JANA SKÓRCZYKIEWICZA

pisane do mnie w roku 1827.

(I autor tych listów i osoby, o których donosi, - wszyscy pomarli na cholerę.)

LIST I.

Kochany Auguście!

Twoja nieobecność w Warszawie podczas mojego odjazdu pozbawiła mnie tej tkliwej przyjemności, jaką znajdujemy w pożegnawczym uścisku drogiego nam przyjaciela. List twój odebrałem dopiero przed kilku godzinami; odczytałem go trzykrotnie, wdzięczen ci jestem za wyrażone w nim uczucia, o których szczerości wątpić nie mogę; - dziękuję ci za udzielone mi rady na moję nauczycielska pielgrzymkę, będę z nich korzystał o ile okoliczności dozwolą. Żądasz łaskawie, abym do ciebie pisywał i bardzo często i bardzo wiele, a więc czynię początek; jest serce ku temu, znajdzie się i wątek, i rozumiem, że dobrą miara stanie się zadosyć woli twojej.

Wyjechałem z rynku Starego Miasta o 9-tej rano; ale ponieważ wstąpiłem jeszcze do kilku sklepów po maleńkie sprawunki, przeto dopiero o godzinie 10-tej stanąłem u Jerozolimskich rogatek, skąd oglądając się po raz ostatni na kochaną i niekochaną Warszawę, było mi żal i byłem rad, żem z niej wyjeżdżał, - bo ileż tam uczuć moich pogrzebionych zostało, a ileż się nowych zrodziło!...

Wspomnienia 18-tu miesięcy, które spędziłem w Warszawie, wiły się w mem sercu różnobarwną tęczą, umysł silnego doznawał wrażenia przez rozbiór świeżej, a niezwrotnej przeszłości, i nie spostrzegłem, że już milę drogi ujechałem, dopiero pobożny pokłon woźnicy zwrócił uwagę, że omijam miejsce, która z tobą w najuroczystszej chwili życia naszego zwiedziłem. Kazałem zatrzymać konie, zeskoczyłem z bryczki, zbliżyłem się do wizerunku Boga-Rodzicy, oko moje długo spoczywało na martwych wyrazach, - łza męska cicho płynęła po licu. 

W Raszynie idacy na siano-zbiór chłopek spiewał: "da-na-da-na-dana - jakżeś ty kochana." Dawno już nie słyszałem tej piosnki; - cześć piosnkom kmiotków naszych, jest w nich głos ludu nieskalany naśladownictwem, głos poczciwej, swojackiej duszy. 

Tarczyn przypadł na popas; dom zajezdny dosyć porządny, w gospodarzu poznałem byłego uniwersytetu warszawskiego. Mąż ten znamienitego pożytku miał na pogotowiu rosół z francuskiemi kluseczkami, wołową pieczeń prosto z rożna, duszoną kapustę i mizeryę z ogórków. Kiedy byłem malcem, kochana matka moja przez nieograniczoną troskliwość, abym nie zaziębił żołądka, nakłaniała mnie bardzo często do ciepłego rosołu, którym dotyla się nasyciłem, że chyba na starość będę miał ku niemu żądanie, a więc w Tarczynie rosół na stronę odstawiwszy, wdałem się w rozmową z pieczenią, i gdym ten dyskurs ukończył, ani śladu nie było, dokąd trzy funtowy kęs wołu odjechał. Kapusta okazała się nieodstępną przyjaciółką pieczeni, mizeryą zostawiłem dla tych szczęśliwszych, którzy nie znają jeszcze mizeryi; - mnie dała się ona pod różnemi postaciami we znaki, a w przeszłym roku w swej ostateczności aż mnie pod podeszwy łechtać zaczęła, - szczęściem że poczciwy szewc zakredytował lekarstwo. Panie, świeć nad duszą owego szewca; utonął bieżącego roku, przewożąc się podczas powodzi na Wiśle, a jakiś osieł, pełniący obowiązki wójta gminy, donosząc o tem wyższej władzy, napisał: 

"Oprócz wielkiej szkody, poniesionej w drzewie, w kartoflach i sianie, nastąpił jeszcze w d. 27. b. m. przypadek niezwyczajny, gdyż albowiem przewoźnicy wbrew moim rozkazom zabrawszy więcej ludzi aniżeli należało, stali się przyczyną, że łódź na środku Wisły przewróciła się, skutkiem czego utonęło 3-ech obywateli, 7-miu ludzi, 2-ch żydów i jeden szewc, który się niedawno z Warszawy do naszej gminy, jak się pokazuje na swoje nieszczęście sprowadził. Biedny! ani do obywateli, ani do ludzi nawet po śmierci policzonym nie został. Ależ podług zdania onego pełniącego obowiązki wójta gminy, także obywatele i żydzi nie są ludźmi; wiele by o tem było mówić. Pomijając najniesprawiedliwsze definicye o ludziach i obywatelach, jadę dalej. Owóż tedy w Tarczynie skrzepiwszy mój żołądek, zapewniony, że woźnica nie głodny, gdy i konie wiązkę siana i cztery garnce owca kubełkiem jednym i drugim wody popłuknęły, ruszyłem ku Grójcowi. Wielkim zaiste jest wynalazek, za pomocą pary po żelaznych sztabach z wiatrami się ścigać, ależ i na żwirowej drodze rączemi końmi podróż także leniwą nie jest i nie wiem, czy więcej jak dwa rozdziały z "Latarni Czarnoksięskiej" przeczytałem, kiedym wjeżdżał na rynek miasta Grójca. 

- Stój! cóż to za zbiegowisko ludzi? a sami żydzi! Zdaje mi się, że jakiś wóz obstąpili. 

- Proszę pana, może rabin z daleka przyjechał, a musi być sławny.

Dzieląc domysł Józefa, zeskoczyłem z bryczki, warto sławnego człowieka zobaczyć: biegnę, rozpycham, cisnę się, aliści to nie rabin, lecz dwie beczki z rybami, do których się półtora tysiąca izraelskiego plemienia z wrzaskiem: "a Fisch! a Fisch!" gwałtownie tłoczyło.

- Czy to od jegomości te ryby? - spytał mnie rudobrody żydek.

- A dlaczegoż się pytasz?

- "Bo jabym wszystkich razem zakupił, nie miałby wielmożny pan żadnego turbacyi, a tak to oni rozkradną, oszukać będą chłopa, ja jegomości zapłacę papierowemi pieniędzmi, albo grube srebro, - rendels."

- I cóżbyś dał za te dwie beczki?

Ledwom wymówił "cóżbyś dał?" jak mnie szarpnie żyd drugi, jak krzyknie "jelmożny panie, on kapson, on nie kupi, ja kupię;" jak pochwyci trzeci, czwarty i piąty, ten w prawo ów w lewo, jak mnie zaczną szamotać i z rąk sobie wydzierać, rozumiałem, że ani kawałka ubioru nie zostawią na mnie. Bóg łaskaw, że miałem trzcinę w ręku, a więc z przodu i z tyłu, na prawo i na lewo machać począłem, przez co uzyskałem wprawdzie 3 łokcie wolnego okręgu, ale nie pozbyłem się napaści.

- "Na co bić? - po co bić? dlaczego bić? kto widział bić? - Stille! Stille! Co jegomość chce za te ryby."

- Spytaj się tego, do kogo należą a nie mnie.

- Wus ist das?

- Das ist das, że to nie moje ryby.

- Hast du gesłyszał, nie jego ryby a, on kijem będzie bić, czy to tutaj rozbój. Czy to wason myśli, że na lesie albo że w naszego mieście nie ma ratusz. Aj! waj! Gewalt! hat geschlagen! hat geschlagen! Gewalt!"

W mgnieniu oka półtora tysiąca żydów i żydówek odbiegło wóz z rybami i razem mnie otoczyli; nadto ze wszystkich ulic i zakątków, za wszystkich domów murowanych i drewnianych, biegli swoim na sukurs starzy żydowie i żydówki; bachorzęta jakby gradem rzucił; - wyrazy Gewalt! hat geschlagen! w jednej chwili urosły do potęgi 4000 głosów. Nie przeczę, że Achilles pod Troją, o ile Homerowi wierzyć można, goniąc Hektora i mordując tysiączne zastępy wrogów, cudów męstwa dokazał i nieulękłą zajaśniał duszą; - lecz niechaj i mnie świat odda sprawiedliwość, że do tchórzów nie należę, gdym ja jeden Goj na 4 tysiące Izraelitów uderzył!... Ile by guzów z tej bitwy wynikło, tego oznaczyć nie umiem, gdyż nieprzyjaciela dosięgnąć nie mogłem; bo jak stada drobnych ptasząt przed lotem orła pierzchają, tak tłumy, zalegające mi drogę, przed każdym zamierzeniem trzciny szybko na obiedwie rozsuwały się strony, a w natłoku lecące na ziemię kapelusze, czapki i jarmułki były uzupełnieniem dowodów zwycięstwa! - O wy dziewiętnastego stulecia bardowie, gdzież wasze lutnie; że dotąd szczegóły tej walki są w uściech ludu obcemi! - Niechaj przynajmniej dziejopis rylcem surowej prawdy na kartach historyi objawi, żem pędząc przed sobą ludność niemal całego miasta, szczęśliwie stanął w ratuszu; - niechaj potomności opowie, że gdym zastępcy pana burmistrza rzecz sporu objaśnił i rozdarte poły mojego surduta okazał, - na jego zapytanie: - "Którzyż to żydzi dopuścili się tego gwałtu?" - żydowie do domów uciekli a kobiety do ryb wróciły, - a kiedym się obejrzał ku wyśledzeniu sprawców, już przed ratuszem nikogo z dorosłych nie było a i ćma bachorząt, - każde za swoim tatele zmykając, jednocześnie z przed oczu zniknęła. 

Podziękowawszy panu zastępcy burmistrza za łaskawą chęć zadość uczynienia i zrzekając się protokółu sprawy, wsiadłem na bryczkę i z zachodem słońca opuściłem Grójec, miasteczko dotąd slynne wielką liczbą żydowskiej ludności a więc handlem, - odtąd zaś przez moje zwycięstwo należące do historyi męstwa i odwagi, przy której czyny pod Mazagranem, gdzie trzysta Francuzów obroniło się dwunastu tysiącom Arabów, zaledwie na wspomnienie zasłużyć mogą; jakże bowiem jest maluczki stosunek męstwa 300 do 12.000 przeciw stosunkowi 1 do 4000.

Opis szczegółów dalszej podróży pomijam, bo nie są ciekawe i pilno mi jest do głównego celu, nawiasem powiem tylko, że nocowałem w Białobrzegach, w maleńkiem miasteczku, które się zaszczyca dobrze zbudowanym mostem na Pilicy; i wygodną austeryą na piasku, a wstydzi się za lichy kościółek drewniany. Za Białobrzegami jadąc ciągle na prawo, widziałem ubogie wioski, trzypolowe gospodarstwa, lasy wytrzebione, karczem gorzałczanych podostatkiem. Nakoniec po dwóch popasach i trzech wytchnieniach zajechałem przed pałac w Nadymnicy. Lokaj w pięknej barwie, dobrze karmiony, wybiegł na kamienne wschody i przede wszystkiem zawiadomił mnie, że należało mi zajechać przed oficynę a nie przed pałac. 

- "A to dlaczego kochanku?"

Bo pan zapewne przyjechał do zastępcy wójta gminy albo do komisarza. 

- Przyjechałem do pana barona. 

- Ale taka bryczka przed pałacem stać nie może. 

- To wynieś z pałacu parawan i zasłoń ją, tymczasem prowadź mnie do swego pana. Poszedł moją śmiałością zdziwiony lokaj i wrócił niebawem, mówiąc: 

- Pan baron prosi do kancelaryi.

W pokoju zarzuconym mnóstwem świecących drobnostek, w hebanowem krześle na biegunach, pan baron z amerykańskiem cygarem w ustach, z dziennikiem francuskim w ręku, kołysząc się i kiwając, przyjął mnie tak, jak się to przyjmuje zduna w miesiącu lipcu, gdy się z nim rozmówić ma o podlepieniu  pieców na zimę, to jest, nie prosząc mnie siedzieć, a sam nie podnosząc się z krzesła; spytał mnie się, jak się nazywam? kiedym wyjechał z Warszawy? - czy umiem po francusku? - Potem obejrzał pieczątkę na kopercie listu, który mu doręczyłem, - potem wyciągnął przed siebie nogi, przymrużył oczy i z najwyższą niedbałością mowy, cedząc i przeciągając wyrazy rzekł:

- Mój panie Korczykiewicz...

- Nazywam się Skórczykiewicz.

- Jeszcze gorzej - ale mniejsza o to, Kurczy czy Skórczykiewicz, - tu zaszła pomyłka ze strony pana radcy; ja prosiłem go, aby był łaskaw przysłać mi guwernera Francuza, a on przysyła mi polskiego nauczyciela Skórczykiewicza.

Mości baronie! pomyłka jest obustronna; bo i pan radca zaręczał mi, że znajdę znakomitego i dobrze myślącego obywatela, - a ja znajduję siedzącego, kiwającego się, szydzącego z mojego nazwiska, ubliżającego mi pana barona, z małą środkowej litery przemianą.

Na te wyrazy baron się zerwał z krzesła, zarumienił i rozdzierając kopertę listu, treść szybkiemi przebiegł oczyma.

- Przepraszam, szczerze przepraszam; obrażając pana, który jesteś znakomity charakterem, a jak się z listu dowiaduję, znakomity i rozległą nauką, - bardzo zbłądziłem; - proszę, racz mi, panie, winę darować.

- Chętnie, panie baronie, poprawiam środkową literę i proszę o puszczenie w niepamięć tego, co zaszło.

- A więc podaj mi pan rękę. Pan byłeś w zagranicznych uniwersytetach i bawiłeś lat kilka w Paryżu i w Londynie, - pan mówisz i po angielsku?

- Tak jest.

- Panie Skórczykiewicz, umówiłeś się z radcą na 150 dukatów; - z listu dowiaduję się, że masz niewidomą matkę, którą wspierasz, masz braci, którym w szkołach pomagasz; przyjmij więc podwojenie tej sumy, a po sześciu latach, spędzonych przy moich dwóch synkach, przeznaczam panu 2.000 dukatów gratyfikacyi.

- Będę się usilnie starał, abym usprawiedliwił tak szlachetną rozrzutność pana barona.

- Nie wątpię, że usprawiedliwisz, - ale na samym wstępie wyświadcz mi łaskę osobliwszego rodzaju; - rzecz się tak ma. Ja nadspodziewanie prędko zostałem uleczony z występnego wstrętu do nauczycieli Polaków, dla mojej żony potrzebne jest silniejsze lekarstwo. Przedstawię cię więc jako rodowitego Francuza, nazwę cię np. Joseph Marie Balzac - gdy się nauczy ciebie cenić, powiem jej dopiero, że jesteś Polakiem, że się nazywasz Skórczykiewicz.

- Panie baronie! ten żart obraziłby żonę pańską, może na zawsze.

- Nie, ona ma dobre serce, nie zwykła długo chować urazy; zaręczam, że ją potrafirny przeprosić, później będzie się z nami spólnie śmiała. Dzisiaj, dopiero przed godziną, sprzeczała się z jednym z naszych zacnych sąsiadów, że polscy nauczyciele nie są zdatnymi do wyższego ukształcenia dzieci rodzin znakomitych, że w polskich nauczycielach jest brak delikatniejszych uczuć, które tylko w francuskich guwernerach napotkać można. 

- Kiedy więc pan baron pewny jesteś, że panią baronową przeprosić potrafimy, lekarstwo na tak niecny przesąd nie zaszkodzi; idzie tylko o dzieci, aby przemiany mojego nazwiska nie stały się na przyszłość przyczyną braku zaufania w mój moralny charakter. 

- Dzieci nasze są u babki o mil 12, a zanim powrócą, już będziesz Skórczykiewiczem. Stanęło więc na tem, że dopóki dzieci nie przyjadą, mam się nazywać Balzakiem. Jakoż w kilka minut potem zostałem baronowej przedstawiony jako guwerner Francuz, Joseph Marie Balsac. Nie uwierzysz, jak się pani baronowa ucieszyła, słysząc moje (przybrane) nazwisko, i jak szaloną okazała radość, gdy jej mąż powiedział, że jestem rodzonym bratem autora, tylu francuskich powieści i romansów. Do godziny l-ej z północy nie mówiliśmy o niczem więcej jak o powieściach mojego brata: - baronowa przypominała sobie tysiące z Balzaca ustępów, jam jej w pamięci najszczęśliwiej dopomagał. Baronowa nie liczy lat 30; jest jeszcze cudowną pięknością;- przez jej przezroczą płeć twarzy spostrzeżesz grę każdego uczucia, w jej wielkich oczach błyszczy ognista dusza, - na ustach igra niewysłowna lubość, - cała postać w szeleście jedwabnego stroju nęci wszystkie zmysły. W jej rozmowie mało jest logicznego wywodu, ale jest cała potęga kobiecego instynktu. Dostrzegłem w niej także zalotność; drobną rączką poprawia często podwójne szpilki w warkoczach złotego włosa, który jest tak prześlicznym, że każda królowa dałaby za niego połowę brylantów swojej korony; - gdy się uśmiecha, widzisz białość zębów nieporównanego na świecie połysku, i dla tej to zapewne przyczyny jej karminowe usteczka tak często do śmiechu się budzą. 

Pan baron ma niezaprzeczenie dobre i szlachetne serce, umysłowość jego, obciążona błędami arystokracyi urodzenia, wznosi się jednak niekiedy na wyższe stanowisko, - na wiadomościach naukowych nie zbywa mu, ale nie są uporządkowane. Zdrowie jego wątłe, wycieńczone, powierzchowność ujmująca. 

Oto masz główny zarys obojga baronowstwa; moich przyszłych uczniów pragnę jak najrychlej zobaczyć, podobno że są rozpieszczeni przez babkę; - będzie więc niemało około nich pracy, ale ufam sobie, że mojego sumienia nie obrażę. 

Otóż i wszystko, co dzisiaj donieść ci mogłem. - Bądź zdrów, kochaj mnie na zawsze, bo moje serce bucha dla Gucia wiecznym płomieniem wdzięcznego przywiązania i nieograniczonej życzliwości, które na pargaminie[?] przyjaźni zapisując, imieniem i nazwiskiem stwierdzam. 

Jan Skórczykiewicz. 

Pisałem w Nadymnicy dnia trzeciego po zwycięstwie Grójeckiem roku - jeżeli się nie pomylili, bo ja za nich nie ręczę - 1828.

-----

LIST II.

Kochany Auguście!

W poprzednim liście czytałeś zawiązanie mojej komedyi; nie sądziłem wówczas, że już dzisiaj doniosę ci rozwiązanie nadspodziewane - i zasmucające.

Przed ośmiu dniami pisała babka, że obadwaj wnucy chorowali na odrę i że pragnąc, aby ich zdrowie przed rozpoczęciem nauki ustalonem zostało, odwiezie ich dopiero w końcu miesiąca lipca. Oświadczyłem natychmiast gotowość i chęć jechania do rekonwalescentów, ale pani baronowa nie pozwoliła na to, twierdząc, że jej mama mogłaby się obrazić nasłaniem obcego człowieka i że za kilka dni sama pojedzie. Tymczasem korzystając z wolnego czasu, codziennie po godzin 3, 4 a czasem i 6 poświęciła nauce języka angielskiego, - po większej części wtenczas, gdy mąż odjechał na polowanie. Ja, mniemany Balzac, byłem jej nauczycielem. O ile tylko dozwoliła pogoda, odbywaliśmy lekcye w ogrodzie, który ma czarujące ustronia, milczące gaiki, brzozowe mosty, szemrzące strumyczki, cieniste altanki, świerkowe pagórki, doliny z płaczącemi wierzbami, a nawet chatkę pustelniczą, zgoła wszystkie warunki, przez czułe serca do słodkiego dumania poszukiwane.

Dzisiaj już słońce swoje pierwsze promienie w kroplach porannej rosy skąpało, piękne zakresy (klomby) przepysznych kwiatów rozesłały na cały ogród balsamiczny zapach, gdy baronowa w batystowem i białem jak śnieg ubraniu, z lokami a la Clotilde, trzymając w ręku rozkwitujące róże i gramatykę angielską, przybyła pod turecki namiot, na skoszonej rozpostarty łące. Na widok - pomimo skończonych lat 30 - bardzo jeszcze nadobnej uczennicy mojej przybrałem powagę nauczyciela, zajrzałem na kieszonkowy zegarek i wymówiłem z grzecznością:

Pani baronowa jest przykładną w pilności naukowej, - jeszcze brakuje minut ośm do godziny szóstej.

- Mój panie Balzac, chwile spędzane w twojem przyjemnem towarzystwie radabym w dwójnasób przedłużyć.

- Jest to najwyższa dla nauczyciela pochwała.

Zamieniliśmy następnie jeszcze mnóstwo wyrazów, w dwoistem znaczeniu wyrzeczonych, do czego język francuski bardzo jest łatwy, a czego w mowie polskiej gładko powtórzyć nie można. Baronowa usiadła na sofie, perskim kobiercem pokrytej, jam zajął miejsce po lewej stronie na małym stołeczku z kory dębowej - i rozpocząłem lekcyą.

- Koniugacya słowa To walk (marcher), której się pani wczoraj nauczyłaś, jest w języku angielskim koniugacyą wszystkich słów regularnych; przejdziemy więc dzisiaj do słów nieregularnych. 

- Panie Balzac! - później o słowach nieregularnych, - czuję lekki ból głowy i ściśnienie serca. 

- Pani pozwoli, że przyniosę z pałacu szklankę zimnej wody. 

- O nie - ja chcę... ja mam panu uczynić kilka zapytań. 

- Co do słów regularnych? 

- Nie, nie, - daj pan dzisiaj gramatyce rekreacyą, - dzień jest zbyt piękny, zbyt przemawiający do uczuć, aby go gramatycznemi studiami zapełnić. Powiedz mi pan raczej,... kiedy to namiętność przechodzi w rozpacz?... 

Nieprzygotowany na taką lekcyą, chwilowo zamilkłem, ale po krótkim namyśle dałem następującą odpowiedź: 

- Namiętność przechodzi w rozpacz rzeczywistą, gdybyśmy jej poświęcili uczucie powinności. 

- Oh! rozumiem pana; ale czyż serce zawsze na rozkaz zamilknie?... 

- Tego rodzaju cierpienia są tylko chwilowe, późniejszy spokój duszy nagrodzi je sowicie. 

- Dla was mężczyzn przeminą, dla kobiet starczą do grobu. 

- Cierpienia z usilnością żywione zabijają, ale gdy obowiązki żony i matki... 

- Otóż od gramatyki przechodzisz pan do prelekcyi moralności; panie Balzac, jesteś Francuzem a nadto młodym, abyś był pedantem. 

- Pani mylnie użyłaś wyrazu pedant. 

- Być może, ale i pan naumyślnie zrozumieć mnie nie chcesz; - miałażby moja życzliwość być panu natrętną?... 

- Życzliwość pani jest przewyższeniem marzonego szczęścia. 

- O! ta życzliwość jest wielką, jest nieograniczoną. 

Tu baronowa uścisnęła moją rękę, a jej ogniem błyszczące oczy na wskroś mnie przeszyły. 

- Pani, przebacz, że we mnie uszanowanie stosunków, które są przedziałem pomiędzy panią a mną, przewyższy każde inne uczucie. 

- Dla związku serc żaden na świecie nie istnieje przedział. 

- Pani baronowa uniosłaś się jedną chwilą, ale za tą chwilą są godziny, dni i lata zimnej rozwagi, żalu i zgryzoty. 

- Kobiety za jednę chwilę oddają chętnie i życie. 

- Za chwilę poświęceń, ale nie za chwilę zapomnienia. 

- Silne uczucie nie jest chwilą zapomnienia. 

- Przebacz, pani, że w silne uczucie tutaj uwierzyć nie mogę; do silnych uczuć potrzeba rozmyślnego ocenienia osoby, którą uczuciem naszem uszczęliwić mamy. Co do mnie nie wiem nawet, kiedy miałem sposobność zasłużyć na zaufanie, cóż dopieroż na wzbudzenie silnego uczucia.

- Jesteś Francuzem, człowiekiem honoru i - dodała ciszej - miłości.

- Czyliż pani Polakom tych przymiotów odmawiasz?

- Pod tym względem guwerner polski nigdy by mojego zaufania nie zyskał.

- Więc gdybym ja był Polakiem, uczucia pani nigdy by tak daleko posunionemi nie zostały?

- Panie Balzac, zapewniam pana, że nigdy.

- Cofnij więc pani swoje dotychczasowe dla mnie uczucia; z woli pana barona, na uleczenie twojego, pani, przesądu, - przybrałem nazwisko Balzaca; - jestem zaś istotnie Polakiem, nazywam się Skórczykiewicz.

Te ostatnie wyrazy, wymówione po polsku, jasno i dobitnie, były śmiertelną kulą, trafiającą i w silne uczucia i w zaufanie pani baronowej.

Usta zsiniały, lica pobladły, - padła zemdlona. Szczęściem, że strumyk był niedaleko i że miałem zajęczy kapelusz, który posłużył mi wybornie do zaczerpnięcia potrzebnej ilości wody, aby zmysły zemdlonej pani powrócić. Uczucie powinności i uczucie religijne zgasło już od dawna w sercu i w duszy baronowej, pozostała tylko bojaźń niesławy, i ta to bojaźń, chociaż podrzędna ale sprawiedliwa, niszcząc całą emancypacyi teoryą - ów brudny plon z bezwyborowego czytania francuskich romansów - i zwyciężając obrażoną dumę absolutnej pani i pięknej kobiety błagalną wywołała prośbę. - Przyrzekłem jej, że to całe zdarzenie przed baronem i przed światem zamilczę; - radbym był jednakże, aby się polscy panowie dowiedzieli, z jakich to przyczyn matki ich dzieci dają francuskim guwernerom pierwszeństwo przed polskimi nauczycielami. Upoważniam cię więc, abyś, zmieniając nazwiska osób i miejsc, listy moje drukiem ogłosił. - Aż do Białobrzegów może wszystko bez odmiany pozostać, ale za Białobrzegami należy czytelnika w inną poprowadzić stronę i tak majaczyć, aby i najprzebieglejsza ciekawość na prawdziwy ślad nie trafiła.

Spostrzegam w tę chwilę wracającego z polowania barona; bywaj mi zdrów, mój drogi Auguście, kochaj mnie i pierwszą pocztą napisz mi, że mnie kochasz, bo to jest więcej niż przyjemnie słyszeć, że jesteśmy kochani przez tych, których z uczuciem rzetelnego szacunku szczerze kochamy.

Gniotę ci żebra i do serca przytulam.

Jan Skórczykiewicz.

26. Czerwca roku 18....

PRZYPADEK, KTÓRY NA WŁASNE OCZY WIDZIAŁEM, W ISTOCIE MAŁY, A WIELKIEGO WSTYDU NAROBIŁ.

-------

Wstęp smutny. Powiastka zwyczajna. Zakończenie wielce dramatyczne i niezaprzeczenie oryginalne. Krótki sens moralny w dodatku.

WSTĘP.

Jedną z wielu upowszechnionych wad naszego kraju jest zbytnia ilość koni cugowych przy szczupłej liczbie koni roboczych. Bardzo często widzimy dzierżawcę maleńkiej wioski, szumiącego czwórką lub piątką cugowych rumaków a nie mającego do gospodarstwa więcej jak dwie nędzne szkapy fornalskie. Wprawdzie i cugowe bywają o tyle ochudzone, że im wszystkie żebra z daleka policzyć można, ale zawsze są to cugowe, to jest: zaprzężone w szuwaksowany rzemień z mosiężnemi sprzączkami, na krakowskich chomontach, lub, gdy jest pan dumniejszy, na angielskich szorach. Takiż sam stosunek istnieje co do pojazdów; bryczki porządnej i wygodnej w wielu dworcach szlacheckich nie znajdziesz; o półtoraczny, dobrze okuty wóz f'ornalski, nie pytaj; natomiast pudło na resorach, gdyby i przyszło czwartą część konającego majątku na to odłożyć, gdyby i za pożyczone pieniądze, być musi, albowiem każda edukowana i dobrego urodzenia córka obywatelska, wybierając się za mąż, przede wszystkiem marzy o koczu, - i nie mającemu nowego kocza, liberyi i koni cugowych nie oddałaby swej ręki, chociażby kawaler łączył w sobie wszystkie przymioty zacnego człowieka.

Wyjątek w tej mierze zdarza się tylko przy desperacyi miłosnej i wtenczas mówią, że panna zrobiła wielkie poświęcenia. O dziedzicach nie rzeknę nic, bo jestże w Polsce przykład, aby dziedzic dóbr ziemskich, niechby te dobra ziemskie tylko 3.000 złp. czystego dochodu przyniosły, aby, mówię, dziedzic żenił się bryczką, aby dziedziczka dóbr, 3.000 złp. przynoszących, bryczką jeździła?... A kto widział? tego u nas nikt nigdy nie żądał. Jest albowiem jak wół wyraźne prawo w kodeksie obywatelskim rzeczypospolitej babińskiej: "wszystkie dziedziczki dóbr ziemskich, jako cierpiące na jeneralne spazmy i familijne hemoroidy, winny się huśtać na resorach a to pod utratą wszelkich fumów dziedziczki." W Niemczech inaczej; tam ziemianin, mający 5000 talarów czystego dochodu, długo się namyśla czy kupić koczobryk, czy jeździć jak dawniej budką lakierowanem płótnem pokrytą - zwyczajnie co kraj, to obyczaj.

U nas w Polsce jest obyczaj, kocz! prawo babińskie po temu, a więc koniecznie kocz!... i chociażby na starość przyszło piechota, podróżować, z młodu najkonieczniej potrzebny jest kocz bez żadnego względu na ilość posiadanego majątku, na niepewność dochodów, bez względu co będzie i jak będzie; główna rzecz, aby żony i córki obywatelskie jeździły jeżeli nie oszkloną landarą, lub co najmniejsza, karetą, to przynajmniej koczem, mówię wyraźnie k o c z e m!

POWIASTKA.

W dobrach jednego z wielkich niegdyś panów służył przed 15 laty ekonom; imię jego Rafał, nazywał się Kukawka; wedle powszechnego u nas zwyczaju pobierał zasług złp. 300, ordynaryi twardego zboża korcy 15, wierzchowca na pańskiej stajni i 2 krowy na dworskiej oborze; o nierogaciźnie i o drobiu nie wzmiankowano w kontrakcie, tylko ustnie pan komisarz oświadczył: "resztę wolno waćpanu chować w proporcyi."

Kiedy Rafał Kukawka obejmował urząd ekonoma w dobrach wielkiego pana, miał jedną kapotę z taśmami od wielkiego święta, - kożuch na zimę szaraczkiem pokryty, - szarawary skórką cielęcą oblamowane, - jeden garnitur z surowego płótna na lato, jedną parę juchtowego obuwia, - nieco bielizny w dębowej skrzynce, - kamizelkę pikową, z cynowemi guzikami, - granatowy kaszkiecik z rydelkiem, - jedną brzytwę z paskiem, - chustkę cycową na szyję, (chustek do nosa, skarpetek i rękawiczek wówczas nie używał), siodło za 10 złp. drogo kupione, - bat krótki na jałowcu - charapnik na sarniej nóżce oprawny.

W pięć lat później miał pan Kukawka kilkanaście sztuk bydła rogatego, 2 konie do zaprzęgu, jednego do wierzchu, 3 źrebce na zgoninach, sporą trzodę nierogacizny, drobiu podostatkiem, sprzętów gospodarskich przyzwoity zasób, bryczkę parokonną i jednokonną, wyżła, fuzyjkę, fajkę, tabakierkę, nieco mebelków w domu, kilka obrazków książąt niemieckich, kilkoro dzieci i żonę Małgorzatkę. W 10 lat później pan Kukawka dzierżawił wioskę Skwarek, prowadził hurtowny handel okowitą i po wszystkich jarmarkach tytułowano go: "panie Kukasiński dobrodzieju!"

Kiedy się Kukawka w Kukasińskiego zamienił i czy się to stało z pozwoleniem heraldyi czy bez pozwolenia, tego opowiedzieć nie mogę; wiem tylko, że w roku 1840, jakoś na jesień, widziałem tłustego obywatela w biurze informacyjnem Kaczanowskiego na Krakowskiem Przedmieściu, który się tamże pilnie dopytywał, ażali już familijne dokumentu Kukasińskich nadeszły z Podola.

-----

Roku 1844, w powiecie NN. w gubernii NN. w dworskiej rezydencyi dóbr ziemskich NN. zastawny dzierżawca W. Rafał Kukasiński, dnia 10. grudnia u godzinie 4 z południa, leżąc w merynosowym szlafroku na kanapie, palił ze stambułki gelb-virginią z drejkoeniszkiem mieszaną i następującą prowadził rozmowę z wielce szanowną małżonką swoją.

- Mniejsza o pieniądze; ale, moja duszo, nasza dawniejsza exystencya tak jest znana w sąsiedztwie, że ja przyznam ci się, duszko, wstydziłbym się jeździć koczem, zwłaszcza że i ten Kaczanowski jeszcze mnie nie wylegitymował.

- Mnie się zdaje, żeby on cię wylegimował, żebyś ty do niego koczem zajechał.

- Tak gadasz, jak się znasz; w Warszawie koczem jeżdżą dorożkarze, i jak zapłacisz złotówkę, możesz od rogatki do rogatki koczem paradować. 

- Tem bardziej, kiedy w Warszawie za złotówkę wolno każdemu koczem jeździć, dlaczego my na wsi, mając 40.000 summy hypotecznej, koczem jeździć nie mamy; ale tobie to nie warto i rozsądnie poradzić, zawsze ci jeszcze Kukawka z parokonną bryczką w głowie. Bywało się pod wozem, można być i na wozie. 

- Poczekajmy jeszcze, kochanie; może ja na św. Jan skończę z panem hrabią o kupno Paździerza, wtenczas zwłaszcza, że się w inne przeprowadzimy strony, dlaczegóż bym nie miał kupić kocza; a i koni tymczasem dobiorę maścistych i pomyślałoby się o nowych chomontach, o płaszczu szaraczkowym dla Mateusza, byłoby jakoś jedno z drugiem. 

- Ty zawsze, kiedy ja ciebie o co proszę, wyjeżdżasz ze swojemi obietnicami, a nigdy nic dla mnie uczynić nie chcesz. W całem sąsiedztwie wszyscy mają kocze, nawet żona tego bankruta Kozigłoskiego paraduje koczem, a ja, co cale życie pracowałam, będę jak głupia jeździła bryczką. Wiesz co? trzy miesiące nie byłam w kościele dla tej naszej żółtej bryczki, co ją już wszystkie dziady z całej parafii palcem wytykają, ale gdyby mi przyszło i na Boże Narodzenie nie być w kościele, żółtą bryczką nie pojadę. 

- To ją każę Stefankowi przemalować na zielono. 

- Dureń stary z ciebie i kwita; nie wartało, żem wyszukała nazwisko Kukasiński, tobie było na zawsze pozostać Kukawką. 

- No, no, moja jejmość, tych żartów za wiele; durniem nie byłem i nie będę, a jeżeli ci koniecznie tak pilno do kocza, niech mi rejment diabłów weźmie, kupię ci kocz, tylko mi nie skrzecz nad głową, bo ja w tym roku mam za swoje: siano zgniło, pszenica na pniu porosła, owsa i jęczmienia jak na lekarstwo, kartofle przepadły, a jeszcze do tego propinacyą ścisnęli, ani na credit szynkować, ani tańców po 10-tej nie wolno, handel okowity ustał, wszystko idzie opak. 

- Ja sprzedałam dzisiaj okowity 30 garnców Herszkowi. 

- Po czemu?

- Po 3 złp. groszy 5. 

- Żebyś ty pięć lat konała, wszyscy już i po gr. 10 sprzedają. 

- Ale ja dodałam dwa dzbanki wody. 

- I cóż, żyd nie poznał?... 

- Miał pozuać, kiedy ja statki wysmarowałam alkoranem, więc okowita jak zawsze. pokazała jedenastą próbę. 

- Nie alkoranem tylko alkoholem, nauczże się gadać, jak należy. 

- Jak będę miała kocz., to się i gadać nauczę.

Marynka, 8-letnia córeczka, w tę chwilę wciągnęła za ogon miauczącego kota i rozmowa państwa Kukasińskich zmieniła się w śmiech nad dowcipem Maryni.

W pierwsze święto Bożego Narodzenia roku, jak wyżej 1844, pan Kukasiński równo ze dniem wyłoiwszy skórę parobkowi z gorzelni, jął się do przemierzania okowity w cztery kufy, które wieczorem zamierzył wyprawić do Grochowa pod Warszawę, i już się słońce ku południowi zbliżało, a pan Rafał jeszcze w gorzelni gospodarował, gdy trzecia dziewka nadbiegła z zapytaniem, czy jegomość pojedzie do kościoła, czy nie pojedzie.

- Powiedz pani, że nie pojadę, bo mi się zmylił rachunek i muszę mierzyć na nowo.

- Pani prosi, żeby jegomość przyszedł powiedzieć, jak się drzwi do koca otwierają, bo karbowy Walenty ukręcił tę złotą gałkę.

- Żeby on szelma jasności niebieskiej nie oglądał! kto kazał temu niedźwiedziowi łapą swoją majndrować przy koczu! Cham myślał zapewne, że to kłonica przy wozie.

Po tych słowach, ze złości wyrzeczonych, napisał pan Kukasiński na belce siódmą kreskę za ósmym krzyżykiem, wygnał dwóch parobków z piwnicy, wziął do ręki świeżą dębową klepkę z nie zestawionej jeszcze nowej kadzi zacierowej, zamknął drzwi na klucz i spuściwszy tenże klucz do portugalii, sążnistym krokiem ruszył do dworu.

Przed dworem stał w cztery fornalskie konie zaprzężony kocz żółty na wysokich resorach, suknem granatowem wybity, z wąskim koziołkiem bez fartucha, na giętych żelaznych prętach, bardzo wysoko wyniesionym. Koła rozmiaru tych kół, które Ewans daje do sieczkarni, dwa żółte dwa czerwone a wszystkie cztery pomiędzy sobą równe, trzymając u dołu kolej tak nazwaną saską, u góry odbiegały od pukladu z każdej strony po 1 i 1/2 łokcia; obręcze wyszlufowane wzmacniało 12 nowych, już na wsi zrobionych cybantów. Był to sprawunek za złp. 470 na święta wprost z Pociejowa do Skwarków sprowadzony. Kiedy jegomość przyszedł do kocza, karbowy Walenty właśnie próbował kowalskiemi obcęgami pochwycić sztyft, w mosiężnej gałce ukręcony, a fornal Maciej małym toporeczkiem podważał drzwiczki niby ku ulżeniu zardzewiałym zawiasom; jejmość otoczona dziewkami, stała zafrasowana tuż przy fabrykantach.

- O Jezu! Jezu! - krzyknął Walenty, gdy go jegomość ową świeżą dębową klepką przez plecy ściągnął.

- A szelmo! a złodzieju! a niegodziwcze! naści patent na ślusarza od pojazdów.

Mateusz, nie czekając kolejki, rzucił toporek na ziemię i jednym susem płot od ogrodu przesadził.

- Dam ja ci toporkiem drzwiczki do kocza otwierać, - krzyknął za Mateuszem jegomość, i popuściwszy Walentego, obrócił się do żony. - Więc; ty nie mogłaś się doczekać, aż ja z gorzelni powrócę?

- Dziesiąta godzina wybiła, wszyscy ludzie idą już do kościoła. 

- A szelmy! taką mosiężną gałkę ukręcić; - i jakżeż teraz otworzyć bez tej gałki! a żeby was paraliż zaraził z waszem majsterstwem, to ta bestya niedźwiedzią łapą ukręciła. - I znów jegomość Walentego lunął świeżą klepką dębową raz, drugi i trzeci. Widząc więc Walenty, że mu nie wypada dłużej placu dotrzymać, z obcęgami w ręku dał drapaka i Mateusza na pastewniku dogonił. 

- Tylko się mój mężu, nie gniewaj; ja już przystawię stołek i tak wlizę bez otwierania tych nieszczęśliwych drzwiczek. 

- Patrzajcie, po stołku będzie wchodziła do kocza i przed kościołem po stołku będzie wychodziła z kocza, także mi mądra? ale onaby już i po drabinie wlazła, byle tylko jechać w koczu. A toćże przecież masz drugie drzwiczki. 

A prawda!

- Jagna bież jeno na pastewnik, tam pod stogiem stoją obydwaj majstrowie; powiedz Mateuszowi, jak nie powróci do koni, dam mu Narodzenie, aż mu skóra zasinieje. 

Jagna pobiegła. Gdy Mateusz powrócił do koni i wielmożnego pana w kolana pocałował, wielmożny pan dał mu tylko jednego kułaka w kark. Mateusz rad, że się na kułaku skończyło, wgramolił się na koziołek i podane mu przez Jewkę lejce i bicz przyjął nie bez nowej trwogi, czy potrafi z tak wysokiego koziołka szczęśliwie do kościoła zajechać. 

- Słuchaj jeno, Mateuszu, - mówił udobruchany i widokiem ekwipażu rozradowany jegomość, - zajeżdżając przed kościół weźmiesz się na lewo i zrobisz około dzwonnicy zakręt, abyś stanął tą stroną, gdzie gałka nie ukręcona. 

- Dobrze, wielmożny pacie, już ja wiem, zaraz od księżej stodoły złożę na lewo. 

- Tylko przy księżej stodole ostrożnie, bo tam są doły po kartoflach. 

- Ale mężu! któż mnie drzwiczki otworzy, jak zajedzie przed kościół? 

- Nie możesz sama stworzyć? 

- Ale jakżeż ja z tak głębokiego kocza wychylić się mogę, zresztą może nie potrafię. Czy nie rnógłby Grzesio stanąć za koczem? 

- W czemże pojedzie, obdarty jak złodziej, usmolony jak kominiarz. 

- Ja go kazałam umyć i mógłby się ubrać w te rzeczy, które to szynkarka wzięła od tego podróżnego pijaka. 

- Jak tam chcesz, tak i zrób. 

W pięć minut potem Grzesio, 15-to letni chłopak, który w lecie źrebce pasał, a w zimie w piecach palił, w  buchastym fraku, w dostatnich pantalonach, z nieco zaprzestronnym kapeluszem na głowie, gdy jejmość wsiadała do kocza, stanął w tyle, uchwycił się za rzemienie i z wielkiem ukontentowaniem zawołał: ruszaj Mateuszu! - Patrzał się za odjeżdżającemi wracający do gorzelni zadowolniony jegomość; patrzały się z podziwem pozostałe dziewki dworskie; patrzał się z pastewnika karbowy Walenty; na wsi, kto tylko oczy miał w głowie, patrzał się to na Mateusza na wysokim koźle, to na żółty puklad na wysokich resorach, to na ogniście wystrojoną jejmość w pukladzie, to na koniec na przebranego Grzelę, którego mało kto poznać mógł.

Droga przez wieś i droga za wsią aż do samego kościoła we wsi sąsiedniej była piaszczystą; Grzesio mocno się trzymał za rzemienie, na nos wpadający mu kapelusz łokciem na czoło podsuwał i jakoś było wszystko dobrze; - w sercu zaś pani Kukasińskiej, odbierającej najniższe pokłony od idących do kościoła włościan, był raj żadnym językiem nie wysłowiony, a myśli o wrażeniu, jakie na sąsiadach uczyni, gdy koczem z lokajem przed kościół zajedzie, i gdy koczem z kościoła odjeżdżać będzie, piętrzyły się w piramidę dumy przynajmniej tak wysoką, jak szczyty naszych galicyjskich Tatrów.

ZAKOŃCZENIE.

Każdemu ze znających obrządki kościoła rzymsko-katolickiego wiadomo, że w pierwsze święto Bożego Narodzenia jeden ksiądz trzy msze św. odprawia. Otóż w parafii NN. ksiądz proboszcz odprawiwszy mszę drugą, szedł ku plebanii, a lud wytoczył się na cmentarz i witał się ze znajomyrni, którzy schodzili się na trzecią mszę św. Kilka pań z córkami i kilka pań bez córek, kilku sędziwych obywateli, młodzież dorosła, młodzież ze szkół przybyła, czyli szanowne obywatelstwo parafii, o której mowa, także przystanęło na cmentarzu i powinszowania dosiego roku krzyżowały się w najlepsze, gdy wtem przy księżej stodole palnął ktoś z bicza. Wszyscy spojrzeli się ku stodole; miałem i ja oczy ku patrzeniu; patrzę się więc, widzę cztery fornalskie koniki, widzę koziołek wysoki a na nim znanego czytelnikom Mateusza, widzę żółty puklad na wysokich resorach, widzę w pukladzie szlachciankę z ogromnemi kokardami szafranowego koloru; to wszystko widzę, zarazem słyszę na cmentarzu znagła szerzący się śmiech i równocześnie wrzask, hałas i wołania ze wszystkich stron: "patrzaj! patrzaj! kumie! kumie! wejgo! wejgo!" A gdy i panie zawrzasły: "pfi! pfi! pfe! ledwo mi oczy na wierzch nie wyszły z ciekawości, z czego się lud poczciwy tak serdecznie śmieje i na co panie wołają pfi! pfe!

Istotnie jestem w kłopocie, jak to opisać, co i ja w końcu spostrzegłem; - ależ należy cofnąć się na chwilę w opowiadaniu.

Gdy Grzelę ubierali do służby lokajskiej, włożyli na niego frak i kamizelkę i odzienie, na które krawcy żądają sukna łokci dwa; dano mu nawet chustkę na szyję; jak wiadomo, miał i kapelusz przestronny, miał i obuwie przyzwoite, proszę zgadnąć, o czem zapomniano?... Oto Grzesio nie miał szelek i gdy Mateuszek, objeżdżając dzwonnicę, silnie stuknął o kamień, przestronny kapelusz wpadł Grzesiowi przez nos aż na brodę, a dwa łokcie sukna, w najnieszczęśliwszej chwili zwolnione, opadły aż na pięty Grzesiowi; ze zaś Grzesio pod dwoma łokciami sukna nie miał czterech łokci płótna, więc oryginał strony odwrotnej był u Grzesia dla wszystkich najwidoczniejszy, a całość postawy i poruszeń biednego chłopca, wiatr igrający z połami fraka, dozupełniły widoku, na który człowiek w godzinę śmierci swojej jeszcze by roześmiać się musiał.

SENS MORALNY.

Opis tego sławnego ekwipażu, który powyżej umieściłem, niechaj nie tylko dla Kukasińskich ale i dla tych wszystkich, co nad możność paradować pragną, nowym będzie dowodem, że chęć równania się bogatym prędzej czy później smutne, częstokroć najsmutniejsze upokorzenie sprowadza; - niechaj za zwierciadło ich głupstwa posłuży.

Starozakonny Janklu Megenfisch!

Skutkiem powszechnego nieurodzaju zboża i pomoru bydła uczynione przeze mnie ogłoszenie przedpłaty na drugi oddział moich Ramotek pożądanych ze wsi skutków nie przyniosło; obywatele i urzędnicy Warszawscy, "Żydem Wiecznym Tułaczem" zajęci, o Ramotach zapomnieli; - ci zaś panowie, których pięknym nałogiem było niegdyś zachęcanie rodowych pisarzy obecnie przekonali się, że nie warto swoich wspierać bazgraczy i że daleko przyjemniejsza znajdą rozrywkę w upiększaniu murów i w czytaniu wyłącznie francuskich romansów; z tych tedy przyczyn byłbym w niemożności drukowania dalszych pism moich, gdyby nie Waszeć, co dwoma tysiącami złp, z umiarkowanym procentem, bo tylko po pięć od sta na miesiąc, przyszedłeś mi w pomoc. Więc też dozwól Waszeć, że nie wielkich panów ale Waszeci imieniem ten drugi oddział moich Ramotek naznaczę i ozdobię.

Mocno obowiązany autor Au. Wi.

ch. fil. k. n. k.

P. S. Com winien, zwrócę na termin.

Pisałem w Warszawie 1. października 1846 r.

Wielmożny panie Autorze RAMOTÓW i RAMOTKÓW.

Jeżeli to prawde jest, że pan nie ma komu swoich Ramotków psypisać, to ja pozwolę, aby mnie psypisywać; tylko sobie będę zamówić, żeby ja zaś nie miał żadnych kosztów z tego racyi, i żeby tego nie było powodem do chybienia którekolwiek raty we wypłatach naszego interesu.

Wielmożnemu Panu i Dobrodzieja bardzo uniżony sługa Jankiel Magenfisch.

w mieście Warszawy 7 października 1845 r.

Wielce uczynnemu JANKLOWI MAGENFISCH wspierającemu piśmiennictwo krajowe w dowód właściwej wdzięczności ten drugi oddział Ramot i ramotek literackich przypisuję.

Au. Wi.

ch. fil, k. n k.

W uśmiechu każdym zaparłem siebie,

Zaparłem gorycz, com ją wciąż pił,

Raz tylko jeden na mojem niebie

Promyk radości jasno się lśnił.

GORZKIE WSPOMNIENIE SŁODKIEJ NADZIEI.

Powieść z trzynastomiarowym wierszem dedykacyjnym, z ostrzeżeniem dla czytelników, przy którem się post-scriptum znajduje.

Ostrzeżenie dla czytelników.

Przy czytaniu poniżej zamieszczonej powieści zabrania się śmiechu, ziewania, głośnego oczyszczenia nosa i wszelkich nieprzyzwoitości; albowiem o ile śmiech z cudzych nieszczęść obraża - o ile ziewanie jest wyraźną dla autora impertynencyą, o tyle głośne wycieranie nosa i wszelkie nieprzyzwoitości są złego wychowania oznaką; a więc jak wyżej, tego wszystkiego zabrania się.

P. S. Osoby, które się zająkają lub gładko i zrozumiale czytać nie umiej, raczą się wstrzymać od popisywania się ze swoim niezdarnym talentem, gdyż przez podobne wady można z ujmą własnej reputacyi i najdzielniejszemu autorowi zaszkodzić.

Autor.

Wiersz dedykacyjny.

MARYNIU!

Dla ciebie zwłok starosty rok cały szukałem,

Dla ciebie w trybunale już proces przegrałem,

W apelacyi też słaba nadzieja się kręci,

Niechżeć przynajmniej dzieło wielbiciel poświęci -

Przyjm je przez słodką pamięć, która serce pęta,

Bądź zdrową, o luba! całuję rączęta.

Skłopotany podnóżek i osmucone pacholę Au. Wi.

Już trzeci tydzień bawiłem w dalekich odwiedzinach u mojej ciotecznej siostry Balbiny K***, pod Kamieńcem Podolskim w Białosęku, gdy w dzień świąteczny wtoczyła się na dziedziniec żółta, na czerwonem polu suto herbowana, w pięć gniadych koni zaprzężona, poczwórna kareta z woźnicą w galonach, z lokajem w galonach i z chłopczykiem po kozacku ubranym. "Pani starościna Bawolska!" z radością zawołała moja siostrzyczka, poprawiła mantyli i posłała po męża, który przed stajniami pokazywał siwego ogiera krwi czysto tureckiej. - "Wiesz też, braciszku, że starościna ma wnuczkę Marynię, bardzo ładną i bardzo bogatą?"

Zaledwo siostrzyczka zdążyła tych słów dokończyć, kareta stanęła przed dworem, galonowy lokaj i butny kozaczek otworzyli drzwiczki, spuścili stopnie, - a rumiana dobrej tuszy, sędziwa pani w kanarkowej jedwabnej sukni, z blondynowym toczkiem na czarnej jak sadza w kominie peruce, w niebieskich atłasowych, pąsową pelą haftowanych pantofelkach, zesunęła się w objęcia Balbiny, a za nią piętnastoletnie dziewczątko jasnego włosa, z modrem spojrzeniem, lekkie i lube jak zefir majowy, w białej sukience z różową przepaską, istny anioł, wnuczka, drobną nóżką dotknęła ziemi. Po zwykłych najczulszych przywitaniach, po zamianie kilku tuzinów kobiecych grzeczności, starościna usiadła na kanapie, wnuczka na krześle tuż obok babki, a ja stanąłem tuż obok wnuczki.

- Prezentuję pani starościnie mojego ciotecznego brata Au. Wi., Wielko-Polanina, od lat dwóch w Królestwie mieszkającego.

- Pan pochodzi z Poznańskiego?

- Tak jest, pani.

- Czy zna wojewodzinę *... ?..

- Kto taki?...

- Czy pan znasz wojewodzinę *...?..

- Znam bardzo blisko.

- To mnie cieszy nadzwyczajnie. Czy zdrowe córki? czy poszły za mąż?...

- Jeszcze nie uczyniły wyboru.

- Panny bogate, pięknego urodzenia, młodsze były wcale przystojne; prawda, że to już kilkanaście lat, jak ich nie widziałam.

- Czas jest wielkim nieprzyjacielem pici pięknej.

- A propos, któż pana rodzi? Wyręczyła mnie w odpowiedzi moja siostra. Starościna rozpoczęła z nią szeroko o mojej matce rozprawę genealogiczną; nadszedł mąż Balbiny ze swojemi sąsiadami, powtórzyła się scena przywitania, ale naturalnie z pewną odmianą; wszczęto wzajemne udzielanie nowin ze sąsiedztwa; mnie zaś przypadło w podziale szczęście rozmawiania z wnuczką pani

starościny. Dowiedziałem się, że była z babką tego roku w Warszawie; że tańczyła podczas karnawału; że brała lekcye śpiewu; że namiętnie lubi muzykę; że zna powieści Kraszewskiego; że czytała Stepy i Koliszczyznę przez Tarszę; że wczoraj zaczęła czytać Indiannę przez George Sand; że hoduje kwiaty; że ma brata Erazma, który jest chory i na koniec, że babcia mieszka w Jerzowej Górze. Na powszechne prośby panna starościanka śpiewała przy fortepianie; chwalili wszyscy obecni, jam był zachwycony słowiczym głosem Maryni. Podano owoce, wino, lody, ciasta i herbatę. Starościna odjechała. Mąż Balbiny zasiadł z sąsiadami do wista ze szturmem - aby się nie zgrywali więc tylko po rublu asygnacyjnym. 

- A cóż braciszku, jak ci się podobała Marynia? 

- Bardzo.

- Proszeni jesteśmy z tobą na czwartek, na urodziny Maryni. 

- Ze mną?... ja miałem w czwartek wyjeżdżać. 

- Wiesz dobrze, że byłoby mnie bardzo przyjemnie, gdybyś dłużej u nas zabawił; przecież jeżeli masz nieodzowny interes na ten wełniany jarmark warszawski... 

- Zupełnie nieodzowny nie jest, ale chciałem być. 

- Mnie się zdaje, że jeden dzień nie czyni różnicy (Balbisia uśmiechnęła się). 

- Wy kobiety zaraz myślicie... 

- Ja nic nie myślę. 

- Czego się więc uśmiechasz? 

- Ja podziwiam elektryczność twojego serca. 

- A więc pojadę. 

- Braciszku! zostań dla mnie i dla Maryni; nie masz się czego wstydzić, Marynia jest najpiękniejsza w całej naszej gubernii, a posag jej wynosi do miliona. 

- Kopiejek czy groszy.

- Później się dowiesz. 

Na tem się skończyła dnia tego o Maryni rozmowa; powiedziałem Balbisi dobranoc i udałem się do ogrodu; - wistowi nowego rozpoczęli robra. 

W czwartek o 1-ej z południa Balbisia w atłasowej sukni, w pół-czepeczku z piórkiem i z kwiatkami; pułkownik, jej mąż, w granatowym fraku z czerwoną legii honorowej wstążeczką, z najeżoną czupryną; ja w czarnym fraku z wyolejkowaną głową, wsiedliśmy do czworokonnego pojazdu; - lokaj stanął za 

pojazdem, wąsaty Józef palnął z bicza, pułkownik upominał, aby ogiera nie sforsował; ruszyliśmy małym kłusem. O godzinie 2-giej zajechaliśmy do Jeżowej Góry.

W obszernym pokoju bawialnym przyjęła nas starościna z wielką uprzejmością; pułkownikowstwo powinszowali Maryni po polsku, ja zaś ułożony przez drogę komplement dla starościny i życzenia dla wnuczki wypaliłem w języku francuskim, co, jak uważałem, bardzo się starościnie podobało.

Zbliżył się młodzieniec wysoki, blady, z wyrazem cierpień na twarzy; pułkownik chwytając mnie za rękę wyrzekł: "Mój szwagier, pan Au. Wi." wykręciwszy zaś twarz na ukos, dopełnił: "Pan Erazm 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh wnuk pani starościny."

- Pan dawno gościsz w naszych stronach?... zapytał młodzieniec.

- Od trzech tygodni.

- I nie mieliśmy przyjemności widzenia pana.

- Przybyłem w odwiedziny do mojej siostry i szwagra z zamiarem zabawienia dni kilku, dla tego nie szukałem znajomości, które po rychłej rozłące obudziłyby tęskność.

- Ale może stałyby się zawiązkiem przyjaźni na przyszłość.

- Poczytam się za najszczęśliwszego, jeżeli dzień dzisiejszy okaże się dla mnie życzliwym.

- Jesteśmy tak dobrze o panu uprzedzeni, że od pana tylko zależeć będzie zatrzymanie w pamięci naszej znajomości, którą propagować na przyjaźni, naszem jest życzeniem.

Dalsze cedzenie grzecznych wyrazów przerywali co chwila przybywające panie i panowie podolscy; kareta za karetą zjeżdżały się tłumnie; młodzież postacią, a nie wątpię, że i duchem dzielna, ze wszystkich stron kawalerskimi przybywała koczykami, kabryoletami i wolantami; powinszowania i życzenia w różnorodnych animuszu sferach, a wszystkie jednej treści, składano czarującej Maryni. Nastąpiło wielkie śniadanie (zegar wskazywał godzinę trzecią z południa); wszczął się gwar głośny, szerzyły się rozmowy o nowinach politycznych, o koniach, o wełnie, o psach, o strojach, o angielskich ogrodach i o wiedeńskich powozach; z każdego przedmiotu było potrosze, tylko literatury nikt nie zaczepił. Po przewybornych a sowitych zakąskach roznoszono karty do wista; matrony i młodsze mężatki zajęły miejsce na kanapach i fotelach, panny usiadły sznurkiem na taboretach, młodzież kupiła się za pannami, ja stanąłem przypadkowo za taborecikiem panny Maryanny, niezaprzeczonej królowej całego zgromadzenia.

"Qui est ce Monsieur[fr. - kto to jest ten pan]?!" posłyszałem szepty pomiędzy młodzieżą. Erazm odpowiadał i zapoznał mnie z niektórymi paniczami.

Aby dłużej nie nudzić czytelnika, powiem, że wszystko odbywało się w takim porządku, jak się zwykle odbywa we wszystkich domach obywatelskich przed obiadem w dniu imienin, lub urodzin, a i obiad, który się rozpoczął o 7-mej, odbył się jak inne tego rodzaju obiady i skończył się późno wieczór. Po obiedzie zaczęły się tańce. Do pierwszego z Marynią mazura uprzedził mnie Narcyz, syn marszałka, na całe Podole Prima Donna płci męskiej; lecz zostałem nagrodzony wyborem

Maryni, która przy robieniu figury mnie swoję drobną rączkę podała. Drugiego mazura ja już z Marynią tańczyłem, a gdyśmy potem stanęli do kontredansa, odezwałem się do niej głosem wedle potrzeby umiarkowanym ale drżącym: 

- Mój powrót do Warszawy staje się dla mnie z każdą chwilą boleśniejszym ciężarem: - pozwól pani, abym go zwiększył a zarazem abym ulżył marzeniom, że tutaj czasem zbudzę przyjazne wspomnienie. 

- Wspomnienia są dla wspominających częstokroć niebezpieczne. 

- O jakże szczęśliwy będzie, kogo pani, chociaż w najlżejszym przelocie myśli, tą winą zaszczycisz. 

- W Warszawie łatwo jest o takiem szczęściu zapomnieć. 

- Ja bym je za najdroższą życia mojego pamiątkę poczytał. 

- Więc pan przyjmij tę winę. 

- Pani nie dorzucaj iskry, gdzie ogień jest nieugaszony. 

- Pan zwiedziłeś Włochy, czy to prawda, że lawa, którą Wezuwiusz wyrzuca, bardzo prędko stygnie? 

- W łonie Wezuwiusza wre wiecznie. 

- A któż się o tem przekonać może? 

- Dla pani nie jest to żadną wątpliwością. 

- Przeciwnie, gdyż pewność byłaby dla mnie więcej niż przyjemną. 

Zabrzmiała muzyka, rozpoczęliśmy kontredansa. 

Upojony wyrazami Maryni, tańczyłem bezprzytomnie: młodzieńcy podolscy wyśmiewali moję mniemaną kontredansową nieumiejętność. 

Marynia odgadła przyczynę mojego roztargnienia i szeptanemi słówkami przypominała następstwa w każdej figurze, a gdyśmy skończyli, z lubym uśmiechem wyrzekła: 

- Pan podczas kontredansu myślą swoją daleko od nas błądziłeś. 

- Zwodnicza nadzieja uniosła mnie na najwyższy szczyt szczęścia a więc istotnie daleko błądziłem. 

- W tak szybką podróż należy brać przewodnika. 

- Czy rozum?...

- Ufność. 

Marynia pobiegła do babki, w mojem sercu aniołowie zaśpiewali hymn zwycięstwa. Przepraszam najłaskawszych i najszanowniejszych czytelników płci obojej, że następującą z kolei cząstkę mej powieści, jako jednę z trzynastu pamiątek mojego życia, przed ciekawem okiem publiczności zasłonię, nie  chcąc rozwoju uczuć ani też ogniem miłości tchnących wyrazów na szyderstwo obojętnych, zimnych, bezdusznych bałwanów, ani też na obmowę zazdrosnych kobiet narażać; - a więc proszę, od dnia tej rocznicy urodzin Maryni trzy miesiące i dni jedenaście bez pytań pominąć, a grzecznie i cierpliwie posłuchać, jakiem było moje położenie w domu pani starościny w dniu l2-tym września, jaki mnie spotkał zaszczyt zaufania, jak rozmaite trafiły mnie przygody i jakie stąd skutki wynikły.

W dniu 12-tym września starościna Bawolska, Marynia i starościc wyroili sobie w głowie, aby mnie uprosić, żebym ja na pogranicze Szląska, do Ostrzeszowa pojechał, tamże w grobach kościoła XX. Bernardynów nieboszczyka starostę wyszukał, do kościoła w Jeżowej Górze za Kamieniec Podolski (nad rzeką Prut) cum omni splendoro sprowadził i w grobie familijnym Bawolskich zamurował. Wyraźne Boskie skaranie i oczywisty żart Mefistofelesa, - pomyślałem w duszy. Ale ponieważ Marynia uroczych ocząt błagalnem na mnie rzuciła spojrzeniem; - ponieważ starościc na przyjażń mnie zaklął, abym go w tak smutnej powinności wyręczył, - sam bowiem, będąc po głodowej kuracyi, lękał się osłabionego zdrowia rozczuleniem wynajdywania zwłok nieboszczyka dziadka narażać; - ponieważ starościna na koniec bez ogródki objawiła, że ta znamienita usługa dla familii prawo moje do ręki jej wnuczki ustali, nie pozostało mi przeto nic więcej, jak zwyciężając żal oddalania się na czas długi od Maryni, rzeczone polecenie wbrew moim o pogrzebach wyobrażeniom najchętniej, z wdzięcznością przyjąć i za dowód łaski i zaufania, za dobrodziejstwo uważać.

Płci piękna! moc waszych wdzięków jest wszechwładną.. Maryniu! twoje każde życzenie W dniu 12-tym września starościna Bawolska, Marynia i starościc wyroili sobie w głowie, aby mnie uprosić, żebym ja na pogranicze Szląska, do Ostrzeszowa pojechał, tamże w grobach kościoła XX. Bernardynów nieboszczyka starostę wyszukał, do kościoła w Jeżowej Górze za Kamieniec Podolski (nad rzeką Prut) cum omni splendoro sprowadził i w grobie familijnym Bawolskich zamurował. Wyraźne Boskie skaranie i oczywisty żart Mefistofelesa, - pomyślałem w duszy. Ale ponieważ Marynia uroczych ocząt błagalnem na mnie rzuciła spojrzeniem; - ponieważ starościc na przyjażń mnie zaklął, abym go w tak smutnej powinności wyręczył, - sam bowiem, będąc po głodowej kuracyi, lękał się osłabionego zdrowia rozczuleniem wynajdywania zwłok nieboszczyka dziadka narażać; - ponieważ starościna na koniec bez ogródki objawiła, że ta znamienita usługa dla familii prawo moje do ręki jej wnuczki ustali, nie pozostało mi przeto nic więcej, jak zwyciężając żal oddalania się na czas długi od Maryni, rzeczone polecenie wbrew moim o pogrzebach wyobrażeniom najchętniej, z wdzięcznością przyjąć i za dowód łaski i zaufania, za dobrodziejstwo uważać.

Płci piękna! moc waszych wdzięków jest wszechwładną.. Maryniu! twoje każde życzenie zawsze było dla mnie wyrokiem bez apelacyi, zawsze pod natychmiastową egzekucyą.

W cztery tygodnie później, dnia 11-go października, opatrzony pozwoleniem właściwych władz do sprowadzenia zwłok ś. p. Jana Kazimierza Wojciecha, trzech imion starosty Bawolskiego, przyjechałem do Jeżowej Góry na pożegnanie, które to pożegnanie trwało dni pięć, bo dopiero 16-go października szepnęła Marynia: "wracaj najspieszniej o luby!" - "słowa mojego dotrzymam," wyrzekła starościna, podając rękę do pocałowania. 

Chociaż podróż daleka, przecież starodawnym zwyczajem wyjechałem własną telegą i własnymi końmi. Drogi były błotniste, dni późnej jesieni znacznie krótkie, upłynęło więc dwa tygodnie spełna, niżeli do Warszawy przybyłem. W Warszawie obstalowałem dwie trumny, jednę dębową, angielską blachą wybitą i pakiem wewnątrz wylaną, drugą zwierzchnią, machoniową z srebrnemi antabami, blachami, frędzlami z malowanym herbem Bawolskich, zgoła ze wszystkiemi wysokiemu urodzeniu nieboszczyka należnymi drobiazgami i szykanami. Dzięki usłużności rzemieślników, kunsztmistrzów i artystów warszawskich rzeczone trumny w przeciągu dni ośmiu za wyliczeniem 1500 złp. odebrałem. Nająwszy pod trumny osobną żydowską furmankę, ruszyłem 4-go listopada; - a że do Kalisza droga żwirowa a od Kalisza jeden już tylko dzień podróży, przeto 9-go listopada, w dzień Teodora męczennika, stanąłem w Ostrzeszowie (proszę pamiętać: w dzień męczennika) w domu zajezdnym pod kogutem czyli gołąbkiem, tego rozpoznać nie mogłem, bo genialny talent gardził niewolnicza formą, gdy owego ptaka malował. Znużony podróżą, rychło udałem się na spoczynek. Nazajutrz już o godzinie 8-mej byłem w kościele; po wysłuchaniu mszy św. zapytałem w zakrystyi o ks. gwardyana. 

- Wyjechał do Poznania na dwa tygodnie, odrzekł pokorny laik Prosper. - Któż miejsce ks. gwardyana zastępuje? - ksiądz Bonifacy. - A ks. Bonifacy czy jest w klasztorze obecny? - Właśnie poszedł do swojej celi. - Któraż to cela ks. Bonifacego? Pierwsze drzwi za celą ks. gwardyana. A któraż cela jest ks. gwardyana? - Tuż obok refektarza. - Gdzież jest refektarz?! Pan dobrodziej zapewne obcy, a więc zaprowadzę. - Proszę! 

Idąc długim korytarzem, minęliśmy na prawo cel ośm, na lewo cel pięć, wschody na chór prowadzące, znów cel cztery, potem skręciliśmy w drugi korytarz i przed trzeciemi drzwiami na lewo zatrzymał się mój przewodnik, mówiąc: "Oto jest cela ks. Bonifacego." 

- Laudetur Jesus Christus! - Odezwałem się, wstępując do celi ks. Bonifacego. 

- In saecula saeculorum amen - odpowiedział dobrej tuszy, sędziwy zakonnik. 

- Czy z ks. Bonifacym rozmawiam?

- Tak jest.

- Nazywam się Au. Wi., przybyłem z Podola, upoważniony przez familią Bawolskich, ażebym zwłoki ś, p. 

Jana Kazimierza Wojciecha, trzech imion starosty Bawolskiego, znajdujące się w grobach tutejszego kościoła, po żałobnem za duszę nieboszczylca nabożeństwie, stąd wyprowadził i odwiózł je do grobu familijnego w Jerzowej Górze na Podolu. Oto jest, na moją osobę sądowe upoważnienie od famili; oto jest paszport, tożsamość mej osoby legitymujący.

- Dobrze to jest wszystko, ale w nieobecności ks. gwardyana nie wiem, jak się mam w tym interesie porządzić.

- Pani starościna przesyła przeze mnie: 1000 złp. dla klasztoru, a osobno 500 złp. na żałobne nabożeństwo przy wyprowadzeniu zwłok starosty.

- Dobrze to wszystko, bardzo dobrze; właśnie jesteśmy w potrzebie, bo dach zaczęliśmy na kościele reperować, a i w dzwonnicy drzewo jest spróchniałe.

- Raczy więc ks. dobrodz. przyjąć te obie dwie sumki i rozkazać łaskawe wynalezienie zwłok nieboszczyka, jak niemniej zarządzić nabożenistwo.

Domawiając tych słów, odrachowałem holenderskich ważnych dukatów 75 z dopłatą po gr. 15 na każdym dukacie. Iks. Bonifacy, stuknąwszy w każdą sztukę złota, głową kiwnął na znak, że nie masz w sumie zmyłki, poczem nisko się pokłonił, pieniądze do szuflady zgarnął i na klucz zamknął.

- Jaśnie wielmożny pan może pozwoli sobie służyć małem śniadankiem; mam ja tutaj śledzia z Krotoszyna, znajdzie się i wódeczka; na co nas stać w klasztorze.

- Każdego rodzaju gościnność jest zawsze miłą.

- Mieliśmy i wędzone kiełbasy, ale ksiądz gwardyan wziął wszystkie trzy na drogę.

- Niech będą ks. gwardyanowi na zdrowie; dla mnie dobry i śledź, zwłaszcza, że lubię śledzia, a zapewne niezgorszy, kiedy z Krotoszyna.

- Pan burmistrz bardzo je zachwalał i on to istotnie sam te śledzie kupował, będąc w Krotoszynie.

Jakkolwiek śledź był niezaprzeczony Szwed trzygroszowy, jakkolwiek podano mi na zakąskę bułeczkę, z pewnością przed ośmioma dniami upieczoną, i wódeczka nigdy się z alembikiem nie widziała, - przez grzeczność jednakże wszystkiegom próbował.

- J W. pan przebaczy, że niczem lepszem służyć nie mogę.

- Dobre serce najwykwintniejsze przysmaczki zastąpi.

- Co się tyczy interesu pańskiego, chociaż ks. gwardyan jest nieobecny, biorę to już na moją odpowiedzialność; ale uważam, że do wydania zwłok potrzebne są pozwolenia pro primo konsystorza - pro secundo regencyi poznańskiej, a kto wie, czy nawet nie ministeryum z Berlina, - bo bez dopełnienia tych formalności upewnić JW. pana mogę, że i sam ks. gwardyan nie byłby w stanie przychylić się do życzeń JW pana, mamy bowiem surowe w tej mierze przepisy.

Gdyby mnie kto pałką po czerepie uderzył, jeszcze by mnie tak nagle głowa nie zabolała, jak kiedym usłyszał o formalnościach. Śledź w zębach, bułeczka w ręku nieruchomo zawisły. Spojrzałem się smutnie na szufladę, gdzie moje spoczywały holendry. 

Kiedy za powrotem do domu zajezdnego biję się z myślami, czy jechać, czy pisać po one pruskie pozwolenia na wyprowadzenie za granicę zwłok śp. starosty Bawolskiego, wbiegł do izby mój woźnica Mateusz i wrzasnął na całe gardło: "panie! konie nam ukradli! 

Przelękniony, jeszczem nie zdążył ust otworzyć, gdy wbiegł furman warszawski, który trumny przywiózł, za furmanem wbiega gospodarz domu i każdy osobno wrzeszczy jak zamówiony: "pańskie konie ukradli!" 

- Kto? kiedy? jak?...

Żyd. 

Mateusz wsied na rynek kupować biczysko, jam się trochę zasnął na pańskiej bryczce... 

Gospodarz.

- Na nieszczęście, ja także z żoną moją byliśmy na mszy św. 

Żyd. 

- Wiatr począł mnie studzić, budzę się, patrzę, wrota od stajni na pole roztwarte, - patrzę - nie masz mojej bryki z trumnami, patrzę, a tu i koni pańskich nie ma w stajni. 

Nie było czasu do dalszej rozmowy. Woźnica Mateusz, Jan lokaj i żydek na warszawskich, sześciu mieszczan z Ostrzeszowa na swoich własnych koniach rozbiegli się na wszystkie gościńce. Minęło południe, minął zachód słonica, noc zapadła, - nikt jeszcze nie wracał, a pan burmistrz, popijając z mojego samowara herbatę, twierdził, że niezawodnie złapali złodzieja. Wybiła godzina dziesiąta, pan burmistrz przyznał się, że za wiele dolewał araku, - powtórzył zapewnienie, że niezawodnie złapali złodzieja; życzył mi, abym był spokojny; powiedział dobranoc i udał się na spoczynek. O dwunastej położyłem się nie rozebrany w łóżko. 

"Wracaj najspieszniej, o luby!" - "Słowa mojego dotrzymam." - "Auguście, dasz mi dowód przyjażni!" Marynia, starościna i starościc, jak gdyby na jawie przemówili do mnie; wzrok mój zatopiłem w uroczą postać Maryni, ona się do mnie uśmiechała, jej wdzięki pełnym kwiatem czarują me zmysły, myśl swawolna spuszcza się na zrąbek, cisnący bijące dla mnie serce dziewicy, każdą chwilę przyszłości chętnie bym połową życia odkupił, wtem jasność od okna razi moje powieki. Budzę się, - moje papiery i jedna firanka w płomieniach: 

Ratujcie! - krzyknąłem z przestrachu i równocześnie gołemi rękami ogień gasić począłem. 

Gospodarz domu w koszuli, ze świecą, parobek z kubełkiem wody i nocny stróż z koszturem, razem na  pomoc wpadli; szczęściem kubełek nie był próżny, woda zwycięstwo odniosła, ale pugilares z pieniędzmi, upoważnienie do przewiezienia zwłok ś. p. starosty Bawolskiego, mój paszport - w całości spłonęły; a ręce moje, z początku do raków podobne, niebawem białymi pokryły się pęcherzami.

Już siedm tygodni minęło; jam jeszcze pióra w rękę ująć nie mógł; balbierz miejscowy, za którego znajomość chirurgii pan burmistrz zaręczył, - jak utrzymywał doktor z Krotoszyna, - zamiast maści gojącej, użył przez grubą pomyłkę maści jątrzącej; wprawdzie środki, przez doktora później użyte, były skutkujące, ale kuracya wolnym szła krokiem; przypalone żyły, spryszczone kości długiego potrzebowały czasu, ażeby do zdrowego stanu powrócić, a pan konsyliarz Borstenmaus swej biegłości w sztuce lekarskiej, gospodarz domu wielkiemu szczęściu, gospodyni domu łasce Boskiej przypisywała, że się obyło bez odjęcia dziesięciu palców.

Goniący, wyprawieni za złodziejem, dopiero na trzeci dzień po pogorzeli moich rąk i papierów powrócili byli bez śladu złodzieja. Obiegniki z opisem koni, bryki i trumien szły langsam ze wsi do wsi, z miasta do miasta: pan landrat wprawdzie doniósł mi, iż odebrał wiadomość, że pod Frankfurtem nad Odrą przytrzymano podejrzanego żyda z czterema końmi, - ale tamte konie były karej, moje zaś gniadej maści.

Żydek, furman warszawski, otrzymawszy złp. 150 za stare graty skradzionej bryki i złp. 400 za przewiezienie trumien i za 5-cio dniowy pobyt w Ostrzeszowie, powrócił do Warszawy; korespondencye o nowe upoważnienienie przewiezienia zwłok ś. p. starosty Bawolskiego, o nowy dla mnie paszport, o pozwolenie z konsystorza, o pozwolenie z regencyi poznańskiej, ręką pana burmistrza pisane i jego pośrednictwem na pocztę wyprawione, jeszcze żadnej nie uzyskały odpowiedzi. Jan Kierejsza, jeden z tych ostrzeszowskich obywateli, którzy przeze mnie najęci byli w pogoń za złodziejem, wytoczył przeciw mnie proces o wartość konia, którego, jak dowodził, schwacił był w usłudze dla mnie dokonanej, - znalazł nawet prawem żądaną liczbę świadków, którzy utrzymywali, żem przy wysłaniu pogoni rozkazywał, aby pędzili, co koń może wyskoczyć. Gospodyni, za maleńką z grubego perkalu firankę podała likwidacyą, wynoszącą złp. 45. Kosztowało pomieszkanie, żywność moja i dwóch służących, doktor z Krotoszyna przybywający, apteka; kwartał mojego pobytu w Ostrzeszowie upłynął, już tylko 600 złp. miałem w zasobie, jaki po pogorzeli pugilaresu w sakiewce dukatami pozostał, gdy pewnego dnia odwiedził mnie pan burmistrz i przy zamkniętych drzwiach ze łzami prosił, abym mu pożyczył 300 złp., ponieważ pisarz jego skradł mu takową sumę z kasy miejskiej. Nieszczęśliwi, a ja do nich w Ostrzeszowie należałem, czuli są na nieszczęście bliźniego, a więc spodziewając się nadto z dnia na dzień niewątpliwej przesyłki pieniędzy od bankiera z Warszawy, wyliczyłem panu burmistrzowi żądaną, sumkę i pozostałem przy 300 złp. Ledwo że dziękujący i dozgonną wdzięczność obiecujący burmistrz moje pomieszkanie opuścił, wchodzi posłaniec z poczty i doręcza mi list niefrankowany z Wrocławia. Płacę porto 7 srebrników i trzy denary, łamię pieczątkę, - i któż uwierzy, że mnie paraliż nie zaraził, gdym następujący list przeczytał: 

Wrocław, dnia 27. lutego 18... 

Jaśnie wielmożny panie! 

Mojego honoru i uczciwości powinność nakazuje mi, abym Jaśnie wielmożnemu panu zwrócił listy, których nie odsyłałem na pocztę, ale przy sobie zatrzymałem dla zyskania danych mi przez pana burmistrza pieniędzy na opłatę portoryi od tychże listów. Szczupła pensya, jaką mi pan burmistrz mimo moich zasług i zdolności wyznaczył, powodowała urnie do tego kroku. Widząc z odpieczętowanych listów, że na przesłaniu tych listów Jaśnie wielmożnemu panu zależy, i ulitowawszy się nad smutnem skądinąd położeniem pańskiem, donoszę JWPanu dzisiaj przed moim z Wrocławia wyjazdem, że prośba paniska do regencyi poznańskiej o pozwolenie wywiezienia do Polski zwłok nieboszczyka Bawolskiego, list do konsystorza, list do bankiera w Warszawie, listy dwa do pana landrata w Krotoszynie, listy w jednej kopercie do Jeżowej Góry pod Kamieniec Podolski, - w sumie ogólnej: listów 7, w chustce od nosa szpagatem związane i opieczętowane, znajdują się wszystkie w Wrocławiu u pana Knypsz, piekarza, oddane na ręce córki jego Elizy, które JWPan za zgłoszeniem się każdego czasu odebrać może. Życząc JWPanu rychłego i najlepszego zdrowia, przepraszam za zawód przeze mnie doznany, cztery zaś talary i ośm srebrników, których za te listy nie zapłaciłem, otrzymawszy na nie od pana burmistrza pieniądze, może JWPan odebrać od pana burmistrza z mojej zaległej pensyj za ostatni kwartał z roku przeszłego, a gdyby się pan burmistrz tłumaczył, że ja defraudowałem z kasy miejskiej 300 złp., wtenczas deferuję panu burmistrzowi przysięgę, że mnie się z przeszłego roku jeszcze 17 talarów pensyj i jeden talar kosztów podróży za rekrutami do Krotoszyna słusznie należy; bo potrącenie kar porządkowych, przez pana landrata wymierzonych, nie mnie, ale pana burmistrza dotyczyło, a on niesłusznie na mnie winę spędził, o czem pan burmistrz wie najlepiej. 

Zostaję z jak najgłębszem uszanowaniem 

JWPana najniższy sługa 

Jakub Knewkowski, były etatowy pisarz. 

Nigdy mściwy nie byłem, ale gdyby mi kto wtenczas Jakuba Knewkowskiego, byłego etatowego pisarza, do rąk moich dostawił, byłbym go niewątpliwie, ale to bez zawodu, żywcem udusił. 

Potrzeba było upływu całej godziny, zanim odzyskałem zmysły, a potem jeszcze przez dwie godziny z gniewu sapałem; zwolna dałem przystęp zimnej rozwadze, potem począłem dumać, w końcu przekonałem się dostatecznie, że gniew zgoła nic nie pomoże i że pospieszne pióro najwłaściwszą w tym  przypadku będzie czynnością. Jakoż odrzuciwszy powijaki z mej ręki, jąłem się do pracy. Przed wieczorem już wszystkie ukończyłem listy i sam je odniosłem na pocztę; żeby zaś pan piszczyk z ostrzeszowskiej poczty Jakuba Knewkowskiego nie miał sposobności naśladować, na te wszystkie listy wziąłem rewers, i już pewny skutku, powróciłem na nieszczęsną kwaterę.

Burmistrz, uwiadomiony o tym nowym występku swojego byłego pisarza, bezpośrednio zaklinał się w żywe Bogi, że Knewkowskiemu ani grosza nie winien, że gdyby mu przyszło cały stracić majątek (na szczęście prócz poczciwej żony i siedmiorga ładnych dzieci nie miał innego), Jakuba, zbrodniarza, wynajdzie i do sądów kryminalnych odeśle.

W zamian tej szczerej gorliwości zażądałem od poczciwego prezydenta, aby się udał do ks. gwardyana, który od dawna z Poznania powrócił, z uprzejmą prośbą w mojem imieniu o chwilowy zwrot chociaż tylko 500 złp., które na koszta żałobnego nabożeństwa ks. Bonifacemu zaliczyłem; obawiałem się bowiem przed nadejściem z domu pieniędzy zupełnego wyczerpnięcia mej konającej gotowizny.

- Pan dobrodziej, wyrzekł burmistrz, masz prawo nie tylko 500 złp., ale i całkowitą sumę odebrać.

- Ja nie myślę odbierać.

- Rozumiem - rozumiem; pan dobrodziej zwrócisz, skoro z domu przyszlą pieniądze, a tylko nadzwyczajne przypadki... Już ja to wszystko opowiem.

Pan prezydent wyszedł w owem poselstwie do klasztoru; ja tymczasem rozkazałem Mateuszowi nastawić samowar, posłałem po cukier i arak i umyśliłem nazajutrz ,jechać do Krotoszyna celem widzenia się z doktorem Borstenmaus, gdyż wskutek kilkogodzinnego natężenia ręki przy pisaniu listów uczułem ból odnowiony. Gdy myśl moją tym przedmiotem zatrudniam, powraca prezydent. Z jego rzadkiej miny poznałem od razu, że poselstwo prezydenta niepomyślnie się powiodło.

- A cóż? ... kochany pan na próżno się trudził.

- Przyznam się panu dobr., że nie spodziewałem się po ks. gwardyanie!

- Dla mnie w Ostrzeszowie każdego rodzaju nieprzyjemność jest spodziewaną. Tłumaczy się, że zakupił drzewo, wapno, dachówkę, że popłacił majstrom i pomniejsze długi u kupców i sumuje się, że z tych pieniędzy pozostało mu tylko dwa dukaty, które, jeżeli pan dobr. pozwoli, zaraz przyśle.

- A cóż mnie po dwóch dukatach?

- Co do mnie, ja istotnie w tak nagłym czasie nie wiem, czyli przed Wielkanocą będę w stanie ...

- Ale któż o tem mówi kochany prezydencie, raczej bądź łaskaw nalać herbaty, bo mi znów ręka nieco nabrzmiała.

- Może pan dobrodziej zaziębił? trzeba by posłać po doktora.

- Jeżeli prezydent masz wolny czas, przejechalibyśmy się jutro do Krotoszyna.

- Z miłą chęcią, i owszem, gdyż i mnie wypada być u pana landrata[stanowisko w pruskiej administracji]. 

Umówiwszy jutrzejszą podróż, przy herbatce przeszliśmy do potocznej gawędki. Prezydent opowiadał mi historyę swojej służby wojskowej, historyę swojego ożenienia; skarżył się na intrygi, przez które pozbawiony został wyższej posady; chwalił mi swoje dzieci, popłakał się, wypił czwartą szklaneczkę i gdy nocny stróż godzinę dziesiątą ogłosił, jako przykładny mąż powędrował do domu. Tak się dla mnie zakończył znów jeden dzieci nieszczęść, smutku i nudów ostrzeszowskich. 

Zaledwo słońce pierwszym promieniem na świat rzuciło, burmistrz zajechał przed moje mieszkanie; byłem już ubrany, a więc niebawem ruszyliśmy w drogę. Prezydent przez cały czas podróży był wbrew swojemu zwyczajowi bardzo mało mówiącym; uważałem nawet, że im więcej zbliżaliśmy się do Krotoszyna, tem wyraźniej malował się smutek na jago twarzy. 

- Co tak prezydent zasępiony? czy u landrata burka prezydenta czeka? 

- Nie obejdzie się zapewne bez jakiej przymówki, bo nasz pan landrat ma to w zwyczaju. Tym razem jednakże mam inny przyczynę smutku, gdyż przyznam się panu dobrodziejowi, że czynię sobie pewne w tym względzie wyrzuty, iż pozwoliłem na pańską podróż do Krotoszyna. Boże broń przypadku ... gdyby pan dobrodziej miał zachorować, nie darowałbym sobie tego do śmierci. 

- Ja mam zachorować? ... dlatego, żem się przejechał do Krotoszyna po czternastotygodniowej pokucie ostrzeszowskiej? ... Cóż się u licha prezydentowi przyśniło? 

- Powiem więc panu dobrodziejowi, że lepiej oto, kiedy jeszcze czas, powrócim do Ostrzeszowa, bo w Krotoszynie panuje cholera. 

- Dawno?

- Podobno już od trzech dni umierają. 

- Wieczny odpoczynek tym, co już pomarli. Co do nas, byłoby śmiesznością, gdybyśmy, pół mili będąc od celu podróży, wracać mieli z obawy przed cholerą. Wstydź się, stary podporuczniku! Któż to widział, aby żołnierz bał się zarazy; napijesz się miętówki i figę cholerze pokażesz. 

- Ha! niech i tak będzie. 

Wtem mijamy idącą z miasta wiejską niewiastę. 

Matko! a cóż tam nowego słychać w Krotoszynie? 

- Wielmożny paniczku! źle - odrzekła kobieta. 

- A cóż złego? 

- Cholera.

- Dużo ludzi umiera? 

- Ludzi jeszcze nie wiele, ale żydów to po kilkoro na dzień.

Rozśmieszeni odpowiedzią chłopki, która żydów za ludzi nie uważała, wjechaliśmy do Krotoszyna z żartami na ustach; ale gdyśmy przy pierwszej ulicy dwóch nieboszczyków spotkali, prezydent zbielał jak kreda, mnie cichaczem dreszcz po plecach przebieżał.

Pan konsyliarz Borstenmaus przyjął mnie bardzo grzecznie; miałem szczęście poznać jego żonę, o której mi wiele w Ostrzeszowie powiadał i pokazał mi dwumiesięczną córeczkę; potem obejrzał moje ręce, kazał dalej kontynuować maść żółtą i przepisał proszek do posypywania. Wniesiono śniadanie; spytałem się o śmiertelność cholerycznych, konsyliarz zapewnił mnie, że jemu jeszcze żaden choleryczny pacyent nie umarł, że wypadki śmierci, które się w mieście zdarzyły, wynikły jedynie z uporu jego kolegów, którzy inną leczą metodą; następnie rozprawiał wiele o chemii, z chemii przeszliśmy do fizyki, od fizyki powróciliśmy do medycyny; konsyliarz uwiadomił mnie nawiasem, że 5 lat chodził w Berlinie na klinikę, że należy do najznakomitszych lekarzy, czemu ja, popijając jego Strohwein, bynajmniej nie zaprzeczałem. Dowodził, że cholera nie jest zaraźliwą i że w usposobieniu człowieka, a nie w powietrzu jest przyczyna choroby; utrzymywał, że kto się cholery nie lęka, nigdy jej nie dostanie; aliści pośród tych dowodzeń i objaśnień doktor medycyny i chirurgii, Borstenmaus, nagle skrzywił twarz swoją, krzyknął i upadł na ziemię ze wszystkiemi oznakami najgwałtowniejszej cholery.

Byłoby jakoś nieprzyzwoicie, gdybym szanownym czytelnikom opisywał szczegóły cholery; jest to słabość nie tylko w skutkach niebezpieczna, ale i w swym przechodzie bardzo nieporządna; - raczej więc w skróceniu powiem, że nadbiegło pięciu lekarzy i chociaż nie metodą dr. Borstenmausa, ale własną, przecież kolegę od śmierci uratowali.

Już wieczorem opuściliśmy z prezydentem Krotoszyn. Na drodze prezydent często skarżył się na ból głowy, jam milczał, ale czułem, że cholera chwyta mnie po wszystkich członkach. O 1-ej z północy stanęliśmy w Ostrzeszowie; O 7-ej rano moje okropne przeczucie zamieniło się w rzeczywistość. Dostałem cholery! I tu znów należy skrócić mój opis; jedno tylko westchnienie mimowolnie wyrywa się z piersi: "o Maryniu, ileż ja dla ciebie cierpiałem! ..."

Znudziłbym na śmierć szanownych czytelników, gdybym wszystkie bolesne szczegóły moich następnych jeszcze przypadków opisywał i oddaliłbym się od głównego przedmiotu; wszakżeż rozwlekłością już dotąd niemało nagrzeszyłem. A1e tak to zawsze bywa, że ten kto cierpiał, o najdrobniejszych pamięta okolicznościach i wszystkie każdemu powtarza. Przypomni sobie czytelnik, żem po odebraniu złodziejskiego wyznania Knewkowskiego pospiesznie rozpisywał listy powtórne i żem je sam na pocztę odnosił. Otóż przy końcu kwietnia, gdym po ciężkiej cholerycznej chorobie z łóżka pierwszy raz powstał, w przeciągu kilku dni odebrałem odpowiedzi: z konsystorza, że na list do jakiejś Maryni pisany pod kopertą konsystorza poznańskiego żadnej nie mogę otrzymać wiadomości, bo konsystorz nie wie, gdzie Marynia mieszka i nie trudni się takim pośrednictwem, dziwi się nadto itd. Regencja poznańska odpisała, że pieniędzy nie wypożycza; bankier warszawski upewnił, że nie ma nic przeciw przeprowadzeniu zwłok starosty Bawolskiego, a Marynia, zwracając mi prośbę do konsystorza, czyniła wyrzuty o roztargnienie z winy zapewne zajęcia się pięknościami Wielko-Polski. Każden się z czytelników bardzo łatwo domyślił, żem przez zbytni pośpiech, a może i przez gwałtowność gniewu na Kafkowskiego napisy na kopertach najnieszczęśliwiej pozamieniał, ale nikt sobie nie wyobrazi mojej nowej stąd boleści. Nie przytoczę szczegółów, jak poczciwy prezydent, z prawdziwem mojem zmartwieniem, za pośrednictwem cholery przeniósł się do lepszego żywota; jak mój Mateusz skutkiem próżniactwa zadał się w romans z córką sąsiedniego kuśnierza, z czego wynikły hałaśliwe nieporozumienia a w końcu ślub głupiego Mateusza; jak Knewkowskiego uchwycili, a ja rad nierad, trzy razy do sądu stawać musiałem; pominę, że ragencya poznańska wzbraniała się wydać pozwolenia na poruszenie nieboszczyków podczas lata, porę zimową ku temu oznaczając; że do Poznania osobiście jechać byłem przymuszony; że w Poznaniu miałem zatargi wekslowe i t. d. i t. d. 

Dopiero po wielu i wielu nieprzyjemnościach, zmartwieniach, zgryzotach i chorobach, po długich korowodach, przy końcu miesiąca września odzyskałem, zgromadziłem i posiadłem to wszystko, co do przewiezienia zwłok starosty było potrzebne. 

Uszczęśliwiony spełnieniem się moich przedostatnich życzeń, przybywam 2-go września do ks. gwardyana i składam wszystkie dowody i zezwolenia, i proszę o owe nieszczęsne zwłoki Jana Kazimierza Wojciecha trzech imion Bawolskiego. Ks. gwardyan winszuje mi pomyślnego skutku tylu kłopotów i wyprawia ze mną znanego mi już ks. Bonifacego i dwóch braciszków. - Wchodzimy do sklepów kościelnych, wnoszą za nami dwie trumny poznańskie; pytam się, gdzie stoi trumna z Bawolskim, ks. Bonifacy odpowiada, że nie wie, - dwaj braciszkowie odpowiadają, że nie wiedzą. Zwołują ks. Kajetana, ks. Franciszka, ks. Anzelma, samego na koniec ks. gwardyana, potem starego organistę, kilku dziadów ze szpitala, ale nikt o trumnie Bawolskiego nie wiedział. Ogarnia mię rozpacz; - z latarnią w ręku przebiegam wszystkie sklepy, czytam każdy napis; trumien do tysiąca, ledwo że mi oczy na wierzch n wyjdą, zapach trupów razi mnie gwałtownie, dwanaście godzin pracy mija bezskutecznie!!! Nie zważając na zapadłą noc, na oddalenie się księży, w towarzystwie tylko już jednego lajka zaczynam na nowo śledztwo; każdą trumnę znaczę kredą, abym drugi raz do niej nie powracał; trzech wojewodów, siedmnastu kasztelanów, czterdziestu stolników i podstolich, jednastu podkomorzyców, kilkudziesięciu wojskich, podczaszy, cześników, dwóch pisarzy koronnych, jednego krajczego, trzech skarbników,  siedmiu chorążych, do trzydziestu starostów i w trójnasób starościców znalazłem i wyczytałem, lecz ani śladu o Janie Kazimierzu Wojciechu trzech imion Bawolskim.

Nie wiem, co się ze mną stało, ale nazajutrz, gdym około południa oczy otworzył, znajdowałem się w celi klasztornej, na łóżku zakonnika. Dr. Borstenmaus stał przy mnie z wielką flaszką aromatycznego spirytusu, a ostrzeszowski balbierz, smarując przy oknie wizykatorye, przypatrywał się zgęszczonej krwi na miednicy. Jakby przez mgłę zacząłem sobie przypominali dzień wczorajszy. Mówiono mi, żem nad ranem zasłabł, wychodząc ze sklepów grobowych; że mi zaszkodziła bezsenność i złe powietrze, że to był tylko lekki napad uderzenia krwi do głowy, że niezadługo będę zdrów itd.

Minęły trzy tygodnie po tym przypadku, paraliżem utracona władza w prawej ręce i w prawej nodze, dzięki mej młodości zupełnie powróciła. Siedziałem na ławeczce przed klasztorem, rozmawiając z ks. Bonifacym.

- Trudna rada, potrzeba, ażebyś sobie JW. Pan wyperswadował; mamy wprawdzie ślad a nawet i dowody, bo dziadek Grzegórz bardzo dobrze pamięta pogrzeb ś. p. starosty i wie na przykład wszystkie szczegóły: że starosta jadąc z Przementu, gdzie ks. opata brata swojego odwiedzał, tutaj na popasie zasłabł; że umarł w wigilię ś. Jana, że go chowano dopiero za tydzień; że nie szczędzono kosztów za duszę nieboszczyka, bo i dziady po całkowitej złotówce dostały; - ale cóż, kiedy go teraz w żaden sposób wynaleźć nie można. Albo to na jednej trumnie brakuje blachy z napisem? - któż tam w sklepieniach grobowych upilnuje złodzieja! kiedy już taka wola Boska, aby tutaj ś. p. starosta spoczywał, nie można się sprzeciwić; najgorzej kłopot dla ks. gwardyana względem tych pieniędzy, które JW, Pan do rąk moich złożyłeś. - Ks. gwardyan jakoś się pospieszył.....

- Mój księże Bonifacy, ja bym drugie tyle zapłacił, gdybym z próżnemi trumnami na Podole nie wracał; nie wiesz, szanowny zakonniku, ile to światowych okoliczności związało się z temi nieodszukanemi zwłokami starosty.

- Drugie tyle? ... mruknął pod nosem ks. Bonifacy, i mocno się namyśliwszy poszedł do sadu, gdzie się znajdował ks. gwardyan przy zbiorze zimowych jabłek sztetynów.

Wieczorem tegoż samego dnia ks. Bonifacy miał długą sam na sam ze mną naradę; cela, którą od czasu mojego ostatniego przypadku zamieszkiwałem, była położoną przy głównym korytarzu, często więc który z zakonników lub z klasztornej czeladzi obok drzwi moich przechodził; natenczas ks. Bonifacy mowę swoją wstrzymał, a nawet po kilka razy wychodził patrzyć, czy nas kto nie podsłuchuje. Cośmy uradzili, cośmy z sobą rozmawiali, prócz wyrazów ks. Bonifacego: "niech Bóg broni żadnego dygnitarza! - przepraszam ciekawych czytelników, więcej wyjawić w tem miejscu nie mogę, bośmy sobie przyrzekli wzajemnie najściślejszą tajemnicę, a gdy później przez kłótnie kobiet ostrzeszowskich zostaniemy zdradzeni, już wtenczas nie moja w tem wina ani ks. Bonifacego. Lecz ażeby na teraz odwrócić uwagę czytelnika, opowiem małą, potocznej treści historyjkę. 

Był przy pewnym klasztorze szewc, zawołany pijak; imię mu było Wojciech, ludzie go nazywali kulawy Wojciech, bo nieco chromał na nogę. On tedy szewc robił za ogólnem, rocznem wynagrodzeniem z dawanego mu rzemienia obuwie dla wszystkich zakonników i dla klasztornej czeladki; łatał za kieliszek wódki stare chodaki dziadów ze szpitala; rzadko kiedy podejmował się roboty na miasto, chyba dla bardzo nabożnego człowieka. Mówiono wprawdzie, że z miasteczka nie dawali mu roboty, bo trudno się było doczekać, a i przyszwy często potrzeba było u żyda arendarza wykupywać. Złośliwi twierdzili, że jego dratwy w tydzień pękały, że zelować nie umiał, ale to wszystko były bajki, bo, pomijając drobne przywary, kulawy Wojciech do rzędu dzielnych szewców należał. Trzydzieści lat posługi dla klasztoru upłynęło Wojciechowi; w niezwrotnej czasu kolei skończył 65-ty rok swojego życia i już otrzymał drugi nowy przydomek, bo wołano na niego "stary kulawy Wojciechu", gdy na początku sześćdziesiątego siódmego roku poczciwego żywota, na chrzcinach u organisty Bartłomieja bies go zaczarował, albo też złe urzekło, że się zakochał w owdowiałej szewcowej Małgorzacie, w babie tylko o rok od niego młodszej, na całe miasteczko słynącej z wymowy, nie nazbyt delikatnej a mocno dobitnej. Krótko trwała konkurencya kulawego Wojciecha o rękę pani Małgorzaty i w ostatni dzień kusaków tego samego roku, kiedy umarł pan burmistrz, pobrali się kochankowie; ślub dawał ks. kaznodzieja, wesele odprawiło się u organisty. Ks. gwardyan przez wzgląd na trzydziesto-letnie zasługi Wojciecha pozwolił nowożeńcom zamieszkać izbę w szpitalu, będącym za obrębem murów klasztornych. Pierwsze początki małżeństwa były bardzo przykładne; - ale nie za długo, gdy Wojciech gorzałki dla swej połowicy czy żałował, czy nastarczyć nie mógł, wszczęła się pomiędzy małżonkami kłótnia, obraza Boska z dnia na dzień powiększała się, diabeł też na złą sprawę ustawicznie czatował, i jednego dnia po wschodzie słońca dano znać ks. gwardyanowi, że Małgorzata starego Wojciecha na śmierć uraniła. Pomimo, że miejscowy chirurg wszelkich dokładał starań, na trzeci dzień po owem małżeńskiem nieporozumieniu stary kulawy Wojciech przeniósł się na wieczny spoczynek, wyznając przed zgonem, że Małgorzata śmierci jego nie winna. Działo się to przy końcu września, a w początku października postawiono zwłoki kulawego Wojciecha w przedsionku grobowych sklepów klasztoru, bo pod ten czas był siew jesienny, konie mieszczan nie były czasowe, a klasztorne z kwesty nie powróciły; nadto grabarze, żywiąc jakąś dawną o odmówienie naprawy butów urazę do nieboszczyka, gdy Małgorzata nie miała pieniędzy, darmo grobu kopać nie chcieli - z tych tedy przyczyn i przez wzgląd na poczciwość zmarłego ks. gwardyan wyrzekł był: "postawić go tymczasem w przedsionku sklepów grobowych". 

Na tem koniec i niekoniec historyjki; ale mnie się dłużej drobiazgami bawić nie należy, kiedy główna sprawa nie ukończona a więc a capite.

Żelazna wola człowieka łamie wszelkie trudności. Dwudziestego piątego października odnowiwszy poszukiwania, mając tylko do pomocy starego organistę, już o szarej godzinie wynalazłem wreszcie zwłoki ś. p. Jana Kazimierza Wojciecha trzech imion Bawolskiego i tegoż dnia jeszcze szanowne szczątki starosty zapakowaliśmy w trumny poznańskie. Nazajutrz ciało było wystawione na katafalku, odbyło się nabożeństwo, wymowne usta ks. kaznodziei ogłosiły mieszkańcom ostrzeszowskim chwalebny żywot starosty, wymieniły najwyraźniej przyczyny przeprowadzenia zwłok nieboszczyka do Jeżowej-Góry, nie pominęły nauki generalnej dla zgromadzonych słuchaczy i o 2-giej z południa - o moja niewymowna radości! nieboszczyk Bawolski ulitował się wreszcie nade mną i opuścił kościół ostrzeszowski. Przez miasto jechaliśmy wolno, bo cechy i bractwo (nie mając nic lepszego do czynienia) wyprowadzały starostę aż do figury; ale gdy pokłonem chorągwi ostatnie staroście oddano pożegnanie, gdyśmy się z przed oczu ostrzeszowskiego obywatelstwa spuścili za górę, krzyknąłem: "ruszaj, co koń wyskoczy!" i rzeczywiście pędziliśmy z Bawolskim daleko gwałtowniej aniżeli szybkie sztejnkielerki[nazwa pojazdu konnego pochodząca od nazwiska Piotra Antoniego Steinkellera założyciela 1845r spółki eksploatacji dyliżansów] z poczty warszawskiej. Konie, które w miejsce skradzionych kupiłem w Gostyniu, rozprzągłem na dwie furmanki; jedną parą powoził mnie lokaj Jan, drugą parą Mateusz wiózł Bawolskiego.

- Panie! konie ciągle parskają, będą nam radzi w Jerzowej-Górze - mówił Mateusz, gdyśmy na noclegu stanęli; - żeby tylko ta baba słowa swojego dotrzymać nie chciała.

- Jaka baba?

- Żona tego nieboszczyka, którego wieziemy.

- Cóż to się ma znaczyć?... skąd tobie przychodzi ta bezecna śmiałość, abyś panią starościnę babą nazywał?

- E! proszę wielmożnego pana: toć-że ja nie o pani starościnie myślę.

Porwawszy Mateusza za kołnierz, trzęsąc się z przerażenia, odprowadziłem go na stronę.

- Mów, powtórz, od kogo i co słyszałeś?...

- Bez urazy pańskiej, jeszcze wczoraj na wieczór organista Wojciechowej powiedział pod sekretem, a Wojciechowa mnie i Janowi dzisiaj powiadała, że wielmożny pan nie mogąc znaleźć...

- Milcz! niechaj te wyrazy przez usta twoje nie przejdą. Janie! Mateuszu! słuchajcie! oto każdy z was ma tymczasem po 100 złp., później dam każdemu z was jeszcze po 100 złp., ale milczenie bezwyjątkowe, pary z ust nie wypuścić.

"Dziękujemy wielmożnemu panu" odbierając pieniądze, wymówili obydwaj z pokłonem; Mateusz zaś dodał, - "ale jak ta baba słowa i dotrzyma?"

- Jakiego słowa? 

- Ona mówiła, że na wiosnę odwiedzi grób mężowski; wprawdzie gadała po pijanemu, aleć ona nigdy trzeźwą nie jest i może po pijanemu swój zamiar wykonać. 

- Już ja na to poradzę; wy tylko, powtarzam, pary z ust nie wypuszczajcie. 

Gdyby nie list, rano na pocztę odesłany, donoszący, że już wiozę starostę, z pewnością byłbym powrócił do Ostrzeszowa i zaniechał przeprowadzenia zwłok starosty; ale stało się!... 

Więc napisałem tylko do ks. Bonifacego stosowne ostrzeżenie, z którem natychmiast umyślnego wyprawiłem. Dalsza podróż nasza nie odbyła się bez pomniejszych przypadków; za Kaliszem w mieście Turku złodzieje już zdjęli z bryki starostę mniemając, że to jest skrzynia z towarami - szczęściem że się Mateusz zawczasu przebudził; w Łowiczu złamało się koło pod starostą; w Warszawie wskutek fałszywej denuncyacyi szukając koronek brukselskich, otwierano trumnę na komorze; w mieście Piaskach za Lublinem pijany Mateusz wywrócił brykę i zwierzchnią trumnę rozłupał. Ale że wszystko na świecie ma swoje granice, więc też i moje utrapienia skończyły się, gdy o milę przed Kamieńcem podolskim proboszcz z Jeżowej-Góry zwłoki śp. starosty Bawolskiego pod swoje odebrał rozkazy. Tego samego dnia jeszcze stanąłem w Jeżowej-Górze. Wdzięczność starościny, tkliwe przywitanie Maryni, szczere uściski starościca, były dla mnie miłą za wszystkie doznane nieszczęścia nagrodą, ale o tem później. 

Co tylko było po mieczu i po kądzieli z domem. Bawolskich spokrewnione, co tylko zaszczycało się przyjaźnią, sąsiedztwem i znajomością, co tylko rościło prawo de uczuć obywatelskich, na koniec co tylko żywiło iskrę ciekawości, wszelkiego rodzaju ludzie, rozmaitego stanu i wieku, płci obojej, kilkutysięczna publiczność zgromadziła się w dniu 2 grudnia na granicy obrębu miasta Kamienica Podolskiego. Starościna, w grubą żałobę przybrana, przybyła w samo południe. 

Po trzechgodzinnem oczekiwaniu ukazał się z poza pagórka ośmiokonny karawan, gorejącemi otoczony pochodniami, a postępując zwolna, stanął wreszcie w oznaczonem miejscu. Ks. sufragan w asystencyi licznego duchowieństwa odmówił ciche modlitwy, po czem szmer publiczności zamilkł jakoby instynktem, a na dwułokciowe rusztowanie, czarnem okryte suknem, wstąpił znany powszechnie, czcigodny, wspaniałej postaci marszałek i w następujące odezwał się słowa: 

"Przezacnie zgromadzeni panowie obywatele!"

"Uprzedzając łzę w żalu nieutulonej rodziny; stawam pośród was i na krańcu obrębu miasta Kamienica Podolskiego mową moją, imieniem obywatelstwa, przyjmuję zwłoki śp. Jana Kazimierza Wojciecha starosty Bawolskiego. Są chwile w życiu ludzkiem, gdzie ciężar powinności najśmielsze przytłacza siły, gdzie głos obywatela, wsiąkając w potęgę uczucia, rozpływa się i niknie na obszarach zbolałego serca. Taką, jest obecna chwila i dla mnie; oto są zwłoki starosty Bawolskiego, oto ja ,jestem wolą waszą powołany do złożenia przedwstępnego hołdu nieodżałowanej pamięci niegdyś naszego współobywatela, a dzisiaj już anielskich sfer mieszkańca."

"Jeżeli w powodzi cnót obywatelskich szlachetne znamienitych pamiątek imię nieugiętą losu rzeczy ludzkich zmianą w smutne przechodzi zapomnienie, czujemy rozdzierającą boleść, że przeszłość nie jest naszem udziałem: ale kiedy ta strata, bluszczem zwycięstwa owiana na całunie familijnej miłości powróconą zostaje, zaiste pierś nasza chlubną rozpiera się dumą, że ciebie niezrównana w obowiązkach żono, do naszych ozdób obywatelstwa liczymy! Tak jest, panowie! j. w. starościnie i tobie, przezacny, tutaj obecny młodzieńcze! (mówca na mnie spojrzał, jam się ukłonił) winni jesteśmy, że kość kości naszych, proch prochów naszych, będzie spoczywać na naszem łonie. Ty, pani, zarzewiem małżeńskiej miłości, - ty, młodzieńcze, stałą gorliwości przewagą, na skarbieniu praw spodziewanych związków popartą, wielkiego dokonaliście dzieła!... Tam uwielbienie! tu zaszczyt! w równym zyskacie wymiarze; nam radość, że zwłoki ś. p. starosty, zgasłe przyjaźni szczątki, w sercach odrodzonemi zostały!..."

"Płacz wielko-polska ziemico! żeś postradała klejnot, we wnętrznościach twoich złożony, ale nie wzbraniaj nam radości nad odzyskanem skarbem!"

"O drogi cieniu starosty! którego duch na błękitnej krawędzi życiem nowego pojawu zawidnił, rozpatrz się w naszych sercach, zajrzyj w tajniki uczuć naszych i przyznaj, że w rozdętej piersi cześć i sława nigdy dla ciebie nie zagasną, a czego ja cząstką słabego umu i słowem żalu objąć nie byłem zdolny, usłyszysz pokrótce w mowie wielmożnego sowietnika, niegdyś szwagra twojego, któremu z kolei miejsca ustępuję, ponieważ i ja tylko śmiertelnym jestem człowiekiem!"

Po marszałku istotnie zabrał głos wielmożny sowietnik, którego trzech żon poprzedniczka była rzeczywiście przyrodnią siostrą nieboszczyka starosty. W mowie sędziwego sowietnika wdzięczność osobista główną treść stanowiła, a jedynie zakończenie na wzmiankę z mej strony zasługuje.

Sowietnik zapewnił słuchaczy, że, gdyby nie dokuczliwy mróz, złożyłby obszerniejszy obraz swoich wdzięcznych uczuć, i żałował, że nie w porę letnia, zwłoki starosty sprowadzono. Po sowietniku pojawił się na żałobnej trybunie z czarną hiszpańską bródką blady, szczupłej budowy podkomorzyc, jak się później dowiedziałem, mój współzawodnik o rączkę Maryni. Mówka jego należała do najszczytniejszych, jakie kiedykolwiek słyszałem; wszakże pomimo wielu próśb nie mogłem jej później do przepisania uzyskać; zazdrość mówcy-poety pozbawiła potomność najpiękniejszej ozdoby literatury pogrzebowej; spamiętałem tylko sam początek, wstęp, i składam go do skarbnicy ojczystego języka:

"W nieprzejrzanej strzeni czasów stnienie jednego człowieka jest jakoby niedziałką, równającą się stnieniu jętki, a jednak jakże olbrzymią jest jego misya, jeżeli odwiekujemy skrzynię rozmysłów, które jego zamknia mózgowa samorodnem wyłonieniem po świecie rozprysła." 

"Chłonią się mocarstwa w kończynach swoich, oceany nie przełamią ziemnych krawędzi, któremi je manifestowała usamowolniona roda, lecz potęga umu jednego człowieka wszech świat przewalczyć zdoła, bo w swej emancypacyi do najoddaleńszych krańców bezmiaru opiera się swą jaźnią na kolosalnej woli ducha i silną prawicą samego sięga bóstwa; targa bezwiednie przesądy zaszarzonych wieków, łamie zapory bezumu swoją silną wiedzą, kruszy gmachy wyrojonych mamideł mythu i depcze kamienną, stopą fascynacye przetętnionych olimpiad niewiedzowym usankcyonowane wymysłem. O siło i tęgo tworzonnego ducha! umie jaźni mojej! oby wypryski twojej wiedzy rozżarzyły tlono w cieśniach piersi zżelaźniałych! oby rozpromieniły iskry stnienia mojego, oby wyłoniły śmiałą myślość moję, abym ją rozgłosił na stworze świata i godnie z mojej dzisiejszej wywiązał się mysyi!..." 

Podkomorzyc zawstydził sowietnika; mówił przynajmniej pół godziny a mówił z takim zapałem, że aż nos jego był w ambarasie o pomoc najrychlejszą. Słuchacze jednozgodnie przyznali mu dnia tego palmę pierwszeństwa. 

Tak trzema mowami uczczone na wstępie zwłoki śp. Bawolskiego w najparadniejszej procesyi ruszyły dalej i już wieczorem złożone zostały na katafalku w kościele farnym Kamieńca Podolskiego. 

Przez trzy dni odpoczywał ś. p. Bawolski w Kamieńcu Podolskim; nabożeństwa żałobne były nieustanne, kazań żałobnych sześć, a głosów obywatelskich siedm naliczyłem. Można by dwa tomy wydrukować pochwałami, przez te trzy dni wygłoszonemi. Czwartego dnia, to jest 6 grudnia, wyprowadzono starostę z Kamieńca z równąż jak przy wprowadzeniu procesyą. Siódmego grudnia przyjmowano starostę na granicy niegdyś dóbr jego i w tymże samym dniu wprowadzono go do kościoła w Jeżowej-Górze. Tutaj cały tydzień trwały obrzędy, mów było bez liku: komu się tylko co przyśniło, wstępował na katedrę umyślnie ku temu przyrządzoną. Przy tej nawałnicy rozdrażnionego języka miał miejsce bardzo komiczny przypadek Jeden z chwalców nieboszczyka - nie pomny świecki czy duchowny - rozpoczął rzecz temi słowy: 

"Po czternastoletniej nieobecności skądżeś to przybył starosto?..." Głos mówiącego zatrzymał się po tem zapytaniu; mojemu, co dzień pijanemu Mateuszowi, w owę chwilę stojącemu pod chórem, zdawało się, że należy odpowiedzieć, a więc donośnie zawołał: "Z Ostrzeszowa, panie dobrodzieju! ja go wiozłem, ale mieliśmy turbacyi niemało, niżeli przyjechaliśmy do Jeżowej-Góry." Wszyscy się serdecznie uśmieli ale ja rozumiałem, że ze wstydu w ziemię się zagrzebię, bo truteń, wyręczając mowcę, zaczął dalej coraz głośniej opowiadać historyą moich kłopotów, umartwień i nieszczęść. Z kalatorskiej[łac. collator - ofiarodawca, fundator kościoła - zwyczajowo miał dla swojej rodziny i zaproszonych osób umieszczone przy ołtarzu wygodnie urządzone miejsce zwane ławką kolatorską] przy wielkim ołtarzu ławki, w której obok Maryni za duszę nieboszczyka mówiłem pacierze zanim się przedarłem przez nabity ludźmi kościół, pijanica już do miasta Turka zajechał, gdzie to złodzieje starostę wykradli.

Piętnastego grudnia na koniec przystąpiono do wstawienia trumny w wydrążony filar kościoła. Dwunastu obywateli zaniosło na swoich barkach zwłoki śp. Jana Kazimierza Wojciecha starosty Bawolskiego w miejsce ostatniego spoczynku; wsuniono trumnę. w szczupły otwór; księża odśpiewali requiem; mularze już podnieśli kielnie, aby leconem wapnem zamurować skrytkę nieboszczyka; gdy wystąpił zapłakany starzec w podszarzanym kontuszu i ostatni do zmarłego treściwie przemówił:

"Jąśnie wielmożny starosto!"

"Towarzysz i trzydziestoletni sługa twój, Józef Dwojno, estimując cię przez całe życie nąjwierniejszym afektem, przynosi do grobu twojego słowa żałoby osieroconego serca. Jeżeli jest prawdą, o czem nie wątpię, że Omnipotens Deus sprawiedliwość po śmierci wymierza, bezzawodnie spotkała cię, panie starosto, niejedna już na tamtym świecie plaga, ale zarazem i nagroda minąć cię nie mogła, bo obok wielu ułomności grzesznego człowieka tę miałeś zasługę, żeś nigdy ubogim nie gardził szlachcicem. Wojciechu starosto! Józef Dwojno śle ci ostatnie pożegnanie; bądź zdrów, do zobaczenia." Otarł łzę i machnął ręką na mularzy, którzy posłuszni skinieniu jęli się do pracy. W godzinę później błyszczały na lewym filarze kościoła w Jerzowej-Górze olejno malowane rysy Jana Kazimierza Wojciecha, trzech imion Bawolskiego, - czarna marmurowa tablica z napisem pochwalnym, - w białym alabastrze wyrznięty herb Bawolskich, - poniżej klepsydra, kosa, łopata, - a u samego doku popiersia aniołka ze skrzydłami.

Nieutulona w żalu rodzina, grono licznych przyjaciół, księża i domownicy udali się do dworu, aby pochwały nieboszczyka powtórzyć; organista zamknął kościół, i zdawało się, że życzenia starościny w zupełności ziszczone zostały i że prawo moje do odebrania nagrody za tę, familii Bawolskich wyświadczoną przysługę, jest już niezaprzeczone, - czyli, że po przyzwoitym upływie czasu piękną Marynię przed ślubny zawiodę ołtarz. Taką to była moja uzasadniona nadzieja w dniu 15 grudnia i tak też wszyscy sądzili, lecz nie tak było zapisanem w księdze moich przeznaczeń.

W dzień drugi świąt Bożego narodzenia Balbisia ze swoim mężem oświadczyli mnie starościnie o rączkę jej wnuczki z wszystkiemu formułkami, to jest: przyjechali po południu, koni wyprzęgać nie dozwolili; przyjechali wystrojeni; rozpoczęli rozmowę o potocznych rzeczach, skierowali ją zwolna do zawieranych w sąsiedztwie małżeństw; rozszerzyli się nad pociechą, gdy się córki lub wnuczki za swego życia rozporządza; oddali nieskąpe pochwały przymiotom duszy i ciała panny starościanki, nadmienili, że wiek Maryni dozwala babce żądać pociechy; - potem pułkownik otwarcie wymienił moje genealogiczne, osobiste i majątkowe zalety, a Balbisia, całując starościnę w ramię, wyrzekła,że właśnie w tym celu przyjechali, aby mnie oświadczyn o rękę Maryni, i że szczęśliwą będzie się mieniła, jeżeli pani starościna prośbie jej brata nie odmówi, a projekt w Białosęku poczęty, spełniony zostanie. Starościna ze łzami oświadczyła, że szczęście Maryni jest jej jedynym w tem życiu celem, że nic przeciwko mnie nie ma, owszem że mi zawdzięcza znamienitą przysługę z tylu kłopotami połączonego sprowadzenia zwłok śp. jej męża, i że nawet mi już dała przyrzeczenie ręki Maryni, a więc - że ostatnie słowo tylko od Maryni zależy. Przywołano Marynię; zapytana dziewica zarumieniła się, spuściła oczy i całując kolana babki oświadczyła, że szanuje jej wolę i że z wdzięcznością przyjmuje wybór babki. Nastąpiły serdeczne pułkownikowstwa podziękowania; posłano po mnie konnego do Białosęku, a żem już w lasku brzozowym czekał, więc przybyłem niebawem, i znów podziękowania, całunki kolan starościny, rącząt Maryni, radość, szczęście, zamiana pierścionków; przyjechali marszałkowstwo i pan podkomorzy, wniesiono starego węgrzyna. Marszałek wypił zdrowie zaręczonych w ręce podkomorzego, podkomorzy w ręce pułkownika, pułkownik oddał kielich wracającemu z nieszporów proboszczowi, ksiądz proboszcz wychylił z całą szczerością, jam na koniec życzącym i łaskawym pełnym kielichem podziękował; brakowało tylko obecności Erazma, który w dobrach sobie oddanych, w Grzechotkach ciężkiej uległ niemocy. Dziewiątego stycznia, jako w dzień imienin wnuczki, starościna zaprosiła całe sąsiedztwo, niejako na powtórzenia zaręczyn. Dwunastego stycznia już ogłoszono zapowiedź, bo starościna zwyczajem prababek naszych wyprawę nie w tiulach, nie w gazach dawała, ale w klejnotach, srebrach stołowych, bieliźnie, w całych sztukach jedwabnych materyi w inwentarzu gospodarskim żyjącym i nieżyjącym, co wszystko już dawno nagromadziła i dla swej jedynej Maryni przygotowała. Dziewiętnastego stycznia wyszła druga zapowiedź; 24 stycznia Marynia suchotami pościła; 24 odbyła się spowiedź i 26 stycznia już zaczęły ją panny garderobne do ślubu ubierać, gdy do pokoju starościny wszedł zasmucony proboszcz z doniesieniem, że przyjechał pan asessor z doktorem i stanęli na plebanii i że jutro mają otworzyć grób śp. starosty, bo w tym grobie leży nie śp. starosta, ale jakiś szewc z Ostrzeszowa zamordowany przez żonę, o którem to morderstwie sądy pruskie kryminalne zawiadomione, gdy zamordowanego w miejscu po pełnionej zbrodni nie znalazły, wezwały za pośrednictwem posła dworu berlińskiego sądy gubernii podolskiej o śledztwo zamordowanej osoby, o wykrycie, jakiego rodzaju były rany, zadane owemu szewcowi, i t. d. 

Dalszy ciąg mej powieści znajduje się w aktach sprawy przeciw mnie wytoczonej a obecnie w apelacyi znajdującej się, bo starościna do głębi serca obrażona, nie tylko że mi wnuczki nie dała, ale nadto, nie chciwością ale zemstą powodowana, wytoczyła przeciw mnie proces o 17,000 złp. wyłożonych na koszta pogrzebu. Zwłoki kulawego Wojciecha szewca wyrzucono na cmentarz; otwór w filarze kościoła w Jeżowej Górze jest jeszcze nie zamurowany. 

Donosił mi pułkownik K***, że marszałek ze zmartwienia, iż szewca pad Kamieńcem Podolskim mową swoją witał, przez dwa miesiące na żółtaczkę chorował i że z licznych mowców tego pogrzebu każdy, jak może, wypiera się zaszczytu krasomówstwa na pogrzebie poczciwego szewca Wojciecha.

Wyrok ostateczny podam do wiadomości moich czytelników, skoro mi ogłoszony będzie; ale mój nader szanowny obrońca twierdzi, że poprowadzi jeszcze tę sprawę najmniej lat trzy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SALON LITERACKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GODZINA ZIMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WSPOMNIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAJDROŻSZA NA CAŁĄ LITWĘ ŚMIETANKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z ŻYCIA MOJEGO DZIADKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚRODEK, ZAKOŃCZENIE, POCZĄTEK,ŚRODEK I MALEŃKI DODATEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GILSOMENA I REMIGIUSZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRUDNO UWIERZYĆ A JEDNAKŻE I TRUDNO NIE WIERZYĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TULIPCIA. WYCHOWANKA PANNY CHOURGOTTE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEF IGNACY KRASZEWSKI W WARSZAWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAJWYRA�NIEJSZA RZECZYWISTOŚĆ A PRZECIEŻ NIERZECZYWISTOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAFAREK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZLACHETNY NIEZNAJOMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JARMARK W ŁOWICZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁÓW KILKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUBUŚ SIĘ PRZECIERA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEDŚLUBNE PRZYGODY JULIANA BYCZYKOWKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZDARZENIE Z ROKU 182...,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej