Victor Hugo

REN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

LIST I

LIST II

LIST III

LIST IV

LIST V

LIST VII

LIST VIII

LIST IX

LIST X

LIST XI

LIST XII

LIST XIII

LIST XIV

LIST XV

LIST XVI

LIST XVII

LIST XVIII

LIST XIX

LIST XX

LIST XXI

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

LIST XXII

LIST XXIII

LIST XXIV

LIST XXV

LIST XXVI

LIST XXVII

LIST XXVIII

LIST XXIX

LIST XXX

LIST XXXI

LIST XXXII

LIST XXXIII

LIST XXXIV

LIST XXXV

LIST XXXVI

LIST XXXVII

LIST XXXVIII

LIST XXXIX

ZAKOŃCZENIE

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

REN

Victor Hugo

PRZEDMOWA

Przed kilkoma laty pewien pisarz, ten mianowicie, co kreśli te słowa, podróżował w tym jedynie celu, aby oglądać drzewa i niebo, dwie rzeczy, których nie widuje się w Paryżu.

Był to jego jedyny cel, co przyznają ci czytelnicy, którzy zechcą przejrzeć kilka pierwszych stronic tomu pierwszego.

Podążając tak przed siebie, zdany niemal całkowicie na los szczęścia, dotarł do brzegów Renu.

Widok tej wielkiej rzeki obudził w nim chęć, jakiej żaden z przypadków jego podróży nie zrodził aż do tej chwili; zapragnął obserwować i patrzeć w celu ściśle określonym; myśl jego przestała się błąkać, widok ów bowiem w sposób niemal ścisły określił cel tej wyprawy zrazu kapryśnej, wskazał główną osnowę dociekań, słowem, kazał porzucić marzenia dla myśli.

Ren to rzeka, o której wszyscy mówią, ale której nikt nie bada, której brzegi wszyscy zwiedzają, ale nikt jej nie zna, którą ogląda się przelotnie i zapomina o niej w pośpiechu, którą muska każde spojrzenie, ale żaden umysł nie zgłębia. A jednak jej nadbrzeżne ruiny zaprzątają co wzniośłejsze wyobraźnie, jej los zajmuje umysły poważne; i ta zachwycająca rzeka pod przejrzystością swoich wód uchyla zarówno oczom poety, jak publicysty rąbka tajemnic przeszłości i przyszłości Europy.

Pisarz nie mógł oprzeć się pokusie, by spojrzeć na Ren z tego dwojakiego stanowiska. Kontemplacja przeszłości, ukazującej się w jej rozpadających się zabytkach, rachuby dotyczące przyszłości, które wynikają z sumy zdarzeń w naszym życiu, odpowiadały jego instynktowi badacza historii i marzyciela. A ponadto, niezawodnie, pewnego dnia, a może nawet wkrótce, Ren stanie się palącym zagadnieniem naszego kontynentu. Dlaczego więc nie skierować zawczasu dociekań w tę stronę? Gdybyśmy nawet byli pozornie jak najpilniej zajęci jakimiś innymi badaniami, nie mniej doniosłymi i nie mniej płodnymi, ale mniej ograniczonymi czasem i przestrzenią, powinniśmy w chwili, kiedy się pojawiają, godzić się na przemyślenie niektórych doniosłych zagadnień.

Wystarczy, by ten, kogo nazywam poetą, żył w jakiejś przełomowej epoce cywilizacji, a jego dusza musi nieuchronnie zetknąć się ze wszystkim, z historią naturalną, z dziejami, z filozofią, z ludźmi, ze zdarzeniami i zawsze musi być gotowy, by przystąpić do roztrząsania problemów praktycznych na równi z innymi. Trzeba, aby w potrzebie umiał oddać zwykłą przysługę i przyłożyć rękę do dzieła. Bywają dni, kiedy każdy człowiek musi stać się żołnierzem, a każdy pasażer — marynarzem. W sławnym i wielkim stuleciu, w jakim żyjemy, jeśli ktoś już pierwszego dnia nie cofnie się przed pracowitą misją pisarza, narzuca sobie obowiązek, że nie cofnie się nigdy. Rządzić narodami — to wziąć odpowiedzialność; przemawiać do umysłów — to wziąć ją również; a człowiek odważny, choćby był słaby, z chwilą kiedy wyznaczył sobie jakieś zadanie, traktuje je poważnie. Gromadzić fakty, widzieć je własnymi oczyma, doceniać trudności, współuczestniczyć, jeśli można, w rozwiązaniach, oto istota jego misji uczciwie pojmowanej. Nie oszczędza się, próbuje, usiłuje, zmusza się, by rozumieć; a kiedy pojął, stara się rzecz wyjaśnić. Wie, że wytrwałość to siła. Ową siłę można zawsze dodać do słabości. Kropla spadająca ze skały przewierca opokę, dlaczego więc kropla, co spływa z ludzkiego umysłu, nie miałaby przeniknąć zagadnień historii?

Pisarz, który to mówi, oddał się więc z całą świadomością i poświęceniem trudnej pracy, jaka przed nim stanęła; po trzech miesiącach dociekań, bardzo zresztą zagmatwanych, wydało mu się, że z tej podróży archeologa i amatora rzeczy ciekawych przyniósł wraz ze żniwem poezji i wspomnień myśl użyteczną, i to teraz właśnie, dla swojego kraju.

Dociekania bardzo zagmatwane — to właściwe słowo; ale pisarz nie po to go tutaj używa, by wzięto je ze złej strony. Pogrążony w badaniu zagadnień przyszłości, jakie nasuwa Ren, niczego nie ukrywa, a czytelnik spostrzeże, że badania przeszłości zajmowały go nie tyle głębiej, co potoczniej. To zresztą zrozumiałe. Przeszłość jest tu w ruinie; przyszłość w zalążku. Wystarczy o-tworzyć okno na Ren, a widzi się przeszłość; aby dostrzec przyszłość, trzeba, proszę darować nam to wyrażenie, otworzyć okno w sobie.

Jeśli mowa o teraźniejszości, podróżny mógł stwierdzić dwie rzeczy; po pierwsze — Ren jest znacznie bardziej francuski, niż sądzą Niemcy; po drugie — Niemcy nie są tak nieprzyjaźni wobec Francji, jak sądzą Francuzi.

Nabrawszy tego dwojakiego przekonania, raz na zawsze ustalonego i niezbitego, uczynił je punktem wyjścia do badań związanych z tym problemem.

A tymczasem rozmaite odczucia i obserwacje w toku tej wyprawy, to, czego się dowiedział lub odgadł, poszukiwał lub znalazł, ujrzał lub dostrzegł przelotnie — wszystko to wyłożył pisząc w toku podróży listy, których formę, całkiem zwykłą i prostą, trzeba jednak czytelnikowi objaśnić. To dawny nawyk, sięgający lat dwunastu. Ilekroć opuszcza Paryż, pozostawia oddanego przyjaciela, którego ciągłe obowiązki zatrzymują w mieście, pozwalając jedynie na dojazdy do dworku wiejskiego o cztery mile za rogatkami. Ów przyjaciel, który od czasów ich wspólnej młodości całym sercem uczestniczy w działaniach pisarza, jego przedsięwzięciach i marzeniach, domaga się długich listów od nieobecnego przyjaciela i nieobecny przyjaciel je pisze. Co one zawierają, już teraz widać; to codzienne zwierzenia: pogoda dzisiejsza, wczorajszy zachód słońca, piękny wieczór lub deszczowy poranek; pojazd, do którego wsiadł podróżny, wózek pocztowy lub kariol-ka; szyld nad zajazdem, widok miast, kształt jakiegoś przydrożnego drzewa, rozmowa w powozie lub na imperiale; jakiś wspaniały grobowiec, jakaś wspaniała pamiątka, zwiedzanie jakiejś wspaniałej budowli, katedry lub wiejskiego kościoła, gdyż kościół wiejski jest równie wspaniały jak katedra, bo to siedziby Boga; ulotne dźwięki, pochwycone uchem, a skomentowane marzeniem, odgłos dzwonu z wieży, rytmiczny brzęk kowadła, trzask bicza woźnicy, krzyk usłyszany u bram więzienia, piosnka dziewczęcia, przekleństwa żołnierza: oto obraz wszystkich ziem, raz po raz przerywany widokami owego „słodkiego kraju fantazji", o którym pisze Montaigne, a gdzie tak chętnie przebywają marzyciele; mnóstwo przygód, których doświadcza nie tyle podróżny, co jego umysł; słowem, wszystko i nic, dziennik raczej rozmyślań niż podróży.

I gdy tak ciało przenosi się z miejsca na miejsce koleją żelazną, dyliżansem albo parostatkiem, wyobraźnia podąża za nim. Kaprys myśli przebywa morza bez statku, rzeki — bez mostu, a góry — bez drogi. Duch każdego marzyciela przywdziewa buty siedmiomilowe. Obie podróże pomieszane ze sobą — oto co zawierają te listy.

Podróżny wędrował cały dzień, zbierając, otrzymując lub zgarniając myśli, urojenia, przypadki, doznania, wizje, bajki, refleksje, rzeczywistość i wspomnienia. O zmierzchu wchodzi do oberży i kiedy przygotowują mu wieczerzę, każe sobie podać pióro, atrament i papier, siada w rogu stołu i pisze.

Każdy jego list to worek, do którego zsypuje wszystko, co w ciągu dnia zebrał w swoim umyśle, toteż do tego worka, czemu bynajmniej nie przeczy, trafia częściej lichy grosz niż złoto.

Po powrocie do Paryża spotyka się z przyjacielem i nie myśli więcej o swoim dzienniku.

Przez dwanaście lat napisał w ten sposób mnóstwo listów z Francji, Belgii, Szwajcarii, o oceanie i o Morzu Śródziemnym i zapomniał o nich. Zapomniał nawet o tych, które napisał o Renie, kiedy raptem zeszłego roku pojawiły mu się one w pamięci skutkiem następujących po sobie wydarzeń, które trzeba tutaj wyłożyć.

Jak pamiętamy, jakie sześć, a może osiem miesięcy temu zaczęto nagle rozważać kwestię Renu. Umysły, światłe zresztą i szlachetne, żywo wówczas spierając się o nią we Francji, już na początku, jak to się prawie zawsze zdarza, zajęły dwa stanowiska sprzeczne, dwie pozycje skrajne. Jedni uważali traktaty z roku 1815 za fakt dokonany i kierując się tym, oddawali lewy brzeg Renu Niemcom, domagając się jedynie ich przyjaźni; inni, protestując bardziej niż kiedykolwiek, i słusznie, naszym zdaniem, przeciw owym traktatom, domagali się kategorycznie Renu lewobrzeżnego i odrzucali przyjaźń Niemiec. Pierwsi poświęcali Ren dla dobra pokoju, drudzy dobro pokoju dla Renu. Naszym zdaniem i jedni, i drudzy mieli zarazem rację i mylili się. Między tymi dwoma wyłączającymi się i skrajnie odmiennymi poglądami było, jak nam się wydaje, miejsce na kompromis. Zachować prawa Francji, nie raniąc uczuć narodowych Niemiec, to doniosły problem, którego rozwiązanie autor tych zapisków znalazł, jak sądzi, podczas swojej wędrówki brzegiem Renu. Myśl ta, pojawiwszy się, przybrała postać nie tylko myśli, ale i obowiązku. Zdaniem autora każdy obowiązek powinien być spełniony. Skoro jakieś zagadnienie dotyczące Europy, a zatem całej ludzkości, pozostaje niejasne, należy je rozświetlić bodaj tą odrobiną wiedzy, jaką posiadamy. Rozum ludzki, zgodny w tym względzie z prawem spartańskim, nakazuje w pewnych wypadkach wyjawiać swoją opinię. Autor więc w prostym i zwykłym poczuciu spełnionego obowiązku, w pewnym sensie nie troszcząc się o stronę literacką, napisał dwieście stron, które stanowią zakończenie drugiego tomu tej publikacji, i gotował je do druku.

W chwili gdy miały się ukazać, ogarnęły go skrupuły. Jaki miałyby sens te dwieście stronic w oderwaniu od całej pracy myślowej, której autor dokonał, zwiedzając brzegi Renu?

Czy pojawienie się tej tak fachowej i nieoczekiwanej broszury nie będzie czymś niespodziewanym i osobliwym? Czy autor nie powinien zacząć od oświadczenia, że zwiedził okolice nadreńskie, wtedy bowiem nikt nie miałby słusznych zresztą podstaw do zdziwienia, iż będąc z natchnienia poetą, a z zamiłowania archeologiem, dostrzegł nad Renem tylko międzynarodowe zagadnienie polityczne? Byłoby z pewnością pożyteczne, aby jedną z kwestii współczesnych naświetlić za pomocą porównań historycznych; ale czy Ren, rzeka w swoim rodzaju jedyna w świecie, nie zasługuje, by spojrzeć na nią jako taką, na jej istotę? Czy można by w ogóle wytłumaczyć, że autor mijał owe katedry nie zwiedzając ich, owe fortece — nie wstępując do nich, owe ruiny — nie obdarzając ich nawet spojrzeniem, ową przeszłość — nie zgłębiając jej, owe marzenia — nie pogrążając się w nich? Czy nie jest obowiązkiem każdego pisarza być zawsze w zgodzie z sobą, „et sibi constet", by tworzyć tak, jak już dał się poznać, nie występować inaczej, niż się po nim spodziewają? Czy zachowując się w inny sposób nie wyprowadzałby czytelników w pole i czy rzucając fakty tej podróży na pastwę wątpliwości i domniemań, nie podważyłby przez to ich zaufania?

Sprawa wydała się autorowi istotna. Podważać zaufanie w chwili, kiedy wszyscy domagają się go bardziej niż kiedykolwiek, dopuścić do zwątpienia o sobie właśnie w chwili, kiedy pragnie się zdobyć zaufanie, nie pozyskać pełnej wiary słuchaczy, kiedy zabiera się głos w sprawie, której poruszenie wydaje się obowiązkiem — to rozminąć się z celem.

Przyszły mu wtedy na myśl listy, które pisał w czasie owej podróży. Przeczytał je ponownie i uznał, że właśnie ich realizm sprawia, iż stanowią niezaprzeczony i naturalny punkt oparcia dla jego wniosków w kwestii Renu; że swojskość niektórych szczegółów, drobiazgowość odmalowanych pejzażów, osobisty nurt wielu wrażeń były jeszcze jedną oczywistością; że wszystkie te rzeczy prawdziwe mogłyby wesprzeć rzecz pożyteczną; że pod pewnym względem owa podróż marzyciela, kierującego się często kaprysem, a dla niektórych umysłów kostycznych może skażona poezją, mogłaby zaszkodzić autorytetowi myśliciela; że z drugiej jednak strony, będąc bardziej surowym, można by okazać się mniej skutecznym; że celem tej publikacji, niestety dość powierzchownej, jest przyjazne rozwikłanie sprawy obarczonej nienawiścią; że w każdym razie z chwilą kiedy myśl autora, nawet najgłębiej utajona i najbardziej przysłonięta, zostanie rzetelnie ukazana czytelnikom bez względu na skutek, to choćby nawet nie zgodzili się z wnioskami wyrażonymi w książce, uwierzą z pewnością w przekonania autora.

A to już stanowi wielki krok naprzód; reszta należeć będzie do przyszłości.

Takie właśnie nieodparte, zdaniem autora, pobudki skłoniły go do ogłoszenia tych listów i przekazania czytelnikom zamiast dwustu stronic — dwóch tomów o Renie.

Gdyby autor chciał ogłosić ową korespondencję podróżnego w celach wyłącznie osobistych, dokonałby w niej zapewne znacznych zmian; usunąłby wiele szczegółów; zatarłby wszędzie poufność i uśmiech; wytępiłby i wyplewił jak najstaranniej owo j a, ten chwast, który wciąż wyrasta pod piórem w chwilach wynurzeń osobistych; zrezygnowałby może, w poczuciu własnej niższości, z formy epistolarnej, do której, jego zdaniem, tylko umysły naprawdę wielkie mają prawo w obcowaniu z czytelnikami. Ale z przedstawionego przed chwilą punktu widzenia owe zmiany byłyby fałszerstwami; listy te, choć z pozoru nic prawie nie mające wspólnego z zakończeniem, stanowią niejako dowody rzeczowe, każdy z nich jest świadectwem podróży, pobytu i obecności; ja jest tutaj potwierdzeniem. Zmienić je to zastąpić prawdę przeróbką literacką. Byłoby to nadużyciem zaufania, a zatem mijałoby się z celem.

Należy pamiętać, że te listy, które może nawet nie będą miały dwóch czytelników, mają służyć jako słowa pojednania dla dwóch narodów. Wobec tak ważnego celu cóż znaczą drobne kokieterie literackich blagierów i ich wyszukane przybrania! Jedyną ozdobą tych listów jest prawda.*

Postanowił więc opublikować je prawie tak, jak zostały napisane.

Mówi: prawie, gdyż nie zamierza bynajmniej ukrywać, że mimo wszystko to i owo usunął lub zmienił; ale owe zmiany nie mają znaczenia dla czytelnika. W każdym prawie wypadku ich celem jest uniknięcie powtórzeń; chce on też oszczędzić osobom postronnym, obojętnym, napotkanym przygodnie już to potępienia, już to niedyskrecji, już to przykrości spowodowanej tym, że się w tych listach rozpoznają. Nie obchodzi czytelników na przykład, że wszystkie zakończenia listów poświęcone sprawom rodzinnym zostały usunięte; małe znaczenie ma i to, że nazwa jakiegoś miejsca, gdzie zdarzył się jakiś wypadek, złamane koło, pożar w oberży itd., została zmieniona. Aby autor sam mógł powiedzieć: to książka uczciwa, forma i treść listów pozostały takie, jak były. W razie potrzeby, gdyby w sprawie tak małej wagi znalazł się ktoś dociekliwy, można by mu pokazać wszystkie części składowe owego dziennika podróży, opatrzone oryginalnymi, datowanymi pieczęciami pocztowymi.

Jeśli chodzi o wielkich pisarzy, a nie trzeba tutaj powoływać się na słynne przykłady zapisane w pamięci każdego, to ów rodzaj zwierzeń ma nieodparty urok; piękny styl ożywia wszystko; jeżeli jednak chodzi o zwykłego podróżnego, mają one wartość, powtarzamy to, jedynie dzięki swej szczerości. Dlatego, i tylko dlatego, mogą być niekiedy cenne. Należą wraz z zapiskami mnicha z Sankt Gallen, mieszczanina paryskiego z czasów Filipa Augusta i Jana de Troyes do materiałów, które z pożytkiem należy konsultować; jako dokument uczciwy i poważny dostąpią może kiedyś zaszczytu wspomagania filozofii i historii w dziele charakterystyki ducha określonej epoki i określonego narodu w danym momencie dziejowym. Gdyby można było rościć takie ambicje względem tych dwóch tomów, autor nie marzyłby o niczym innym.

Niechaj nikt również nie szuka tu dramatycznych przygód ani malowniczych zdarzeń. Autor, jak sam to wyjaśnia na pierwszych stronicach tej książki, podróżuje samotnie  w tym jedynie celu, by wiele marzyć i trochę myśleć. Zabrał z sobą na te milczące wyprawy dwie stare książki, a raczej, niech mu będzie wolno przytoczyć jego własne słowa, swoich dwóch przyjaciół: Wergiliusza i Tacyta; Wergiliusz — to cała poezja natury, Tacyt — to cała myśl historii.

Zresztą, jak się to godzi, wciąż i wszędzie kryje się w ciszy i półmroku, które sprzyjają obserwacji. Tutaj trzeba nieodzownie kilku słów wyjaśnienia.

Jak wiadomo, niezwykły rozgłos prasy francuskiej, tak potężnej, tak płodnej i tak zresztą pożytecznej, sprawia, że najskromniejsze nawet nazwiska literackie Paryża rozbrzmiewają echem, które nie pozwala najskromniejszemu i najmniej znaczącemu pisarzowi, przebywającemu poza granicami Francji, uwierzyć, że jest zupełnie nieznany. W tej sytuacji obserwator, kimkolwiek by był, jeśli tylko raz i drugi uległ pokusie rozgłosu, chcąc utrzymać całkowitą niezależność myśli i czynu, musi zachować incognito, jak gdyby rzeczywiście był kimś ważnym, i pozostać nieznany, jak gdyby rzeczywiście otaczała go sława. Te środki ostrożności, które pozwalają podróżnemu ukrywać się w cieniu, autor stosował podczas całej swojej wycieczki nad-reńskiej, choć z pewnością, gdy o niego chodzi, były zbyteczne, a stosowanie ich uważał za śmieszne. W ten sposób mógł robić notatki wedle swojej woli, z całą swobodą, i nic nie ograniczało jego ciekawości ani rozmyślań podczas tej fantazyjnej przejażdżki — a wydaje nam się, że już podkreśliliśmy to dość wyraźnie — fantazyjnej dzięki przypadkowości napotykanych oberż i posiłków u wspólnego stołu, a także środków komunikacji, od furmanki do karetki pocztowej lub ławki w dyliżansie i płótna rozciągniętego nad pokładem parostatku.

A co do Niemiec, które są w jego mniemaniu naturalnym współpracownikiem Francji, autor sądzi, że w rozważaniach zamykających drugi z obu tomów ocenił je sprawiedliwie i ujrzał je takimi, jakie są. Niechaj czytelnik nie zatrzymuje się dłużej przy kilku słowach rozsianych tu i tam w tych listach i zachowanych w skrupulatnej dbałości o szczerość; autor protestuje energicznie przeciw pomawianiu go o jakąkolwiek ironię. Niemcy, nie ukrywa tego, są jednym z krajów, które kocha, i jednym z narodów, które podziwia. Ma uczucie niemal synowskie dla tej szlachetnej i świętej ojczyzny wszystkich myślicieli. Gdyby nie był Francuzem, chciałby być Niemcem.

Autor mniema, że nie może zakończyć tej wstępnej noty, nie mówiąc czytelnikom o ostatnim ze skrupułów, jaki mu się nasunął. Kiedy kończył się druk tej książki, spostrzegł, że najświeższe wydarzenia, które w chwili obecnej jeszcze zaprzątają Paryż, sprawiają, iż dwie linijki rozdziału piętnastego Zakończenia nabierają jak gdyby jakiegoś bezpośredniego znaczenia. Otóż autor, który zawsze wolałby uspokajać umysły niż je podniecać, zastanawiał się, czy nie skreślić tych dwóch linijek. Po namyśle postanowił je zachować. Wystarczy sprawdzić datę tych zapisków, aby przyznać, że jeśli gościło podówczas cokolwiek podobnego w umyśle autora, było to może przewidywanie, ale nie były i nie mogły to być praktyczne wnioski.

Jeśli odniesiemy się do ogólnych wydarzeń doby obecnej, przekonamy się, że owo przewidywanie mogło z nich wyniknąć nawet dokładnie w takiej formie, jaką nadał mu przypadek. Zakładając, że te dwie linijki mają jakiś sens, to nie one narzuciły się faktom, lecz fakty im się podporządkowały. Nie ma pisarza choć trochę zdolnego do refleksji, któremu by się to nie przydarzyło. Czasami, medytując nad teraźniejszością, napotyka coś, co przypomina przyszłość. Autor pozostawił więc te dwie linijki na swoim miejscu tak samo, jak w zbiorze zatytułowanym Les Feuilles d'automne postanowił niegdyś pozostawić wiersz Rêverie d'un passant à propos d'un roi, napisany w czerwcu 1830 roku, a zapowiadający rewolucję lipcową.

Co się tyczy tych dwóch tomów, autor nie ma nic więcej do powiedzenia. Gdyby ich niewielka wartość nie odbierała im zaszczytu popularności i porównań, autor musiałby zwrócić uwagę, że to dzieło, mające za temat rzekę, przez osobliwą zbieżność samo rozbudowało się w sposób naturalny i żywiołowy na podobieństwo rzeki; z początku płynie jak strumień; toczy swoje wody w parowie nie opodal kilku chat, pod kabłąkowatym mostkiem; opływa zajazd w jakiejś wsi, stado na łące, kurę w krzakach, chłopa idącego ścieżką; potem oddala się; napotyka pole bitwy, słynną równinę, wielkie miasto, poszerza się, niknie w mgłach horyzontu, odzwierciedla katedry, zwiedza stolice, przemierza granice i unosząc odbicia drzew, pól, gwiazd, kościołów, ruin, osiedli, łodzi, żagli, ludzi i idei, mostów łączących dwie wsie i mostów łączących dwa narody, napotyka wreszcie jako cel swojego biegu, jako kres swoich rozległych wód dwojaki, głęboki ocean teraźniejszości i przyszłości, politykę i historię.

Paryż, styczeń 1842.

* Autor w tym względzie bardzo daleko posunął swoje skrupuły. Owe listy były pisane piórem swobodnym, bez książek, a fakty historyczne lub teksty literackie, które gdzieniegdzie się trafiają, były przytaczane z pamięci; otóż pamięć czasem zawodzi. W liście dziewiątym na przykład autor powiada, że Barbarossa chciał wyruszyć na wyprawę krzyżową po raz drugi lub trzeci, a w liście siedemnastym mówi o licznych wyprawach krzyżowych Fryderyka Rudobrodego. Autor zapomina w obu tych przypadkach, że Fryderyk wyruszał na krucjatę tylko dwukrotnie, po raz pierwszy jeszcze jako książę Szwabii, w roku 1147, wraz ze swoim stryjem Konradem III; po raz drugi, będąc cesarzem, w roku 1189. W liście czternastym autor napisał: herezjarcha Doucet, a należało napisać: herezjarcha Doucin. Nie byłoby nic łatwiejszego, jak poprawić te błędy; ale autorowi wydawało się, że skoro się tam znalazły, należy je pozostawić jako świadectwo autentyczności owych listów. [Przyp. aut].

LIST I

Z PARYŻA DO LA FERTE-SOUS-JOUARRE

WYJAZD Z PARYŻA. — PAGÓREK S[AINT]-P[RIX]. — WYBRYKI NISZCZYCIELI. — NANTEUIL-LE-HAUDOUIN. — VILLERS-COTTERETS. — TYSIĄC SZEŚĆSET CIEKAWOSTEK DAMMARTINU. — PAN BÓG ZSYŁA DYLIŻANS TEMU, KTO STRACIŁ SWÓJ KABRIOLET. — LA FERTE-SOUS-JOUARRE. — EPISJER SPADKOBIERCĄ KSIĘCIA DE SAINT-SIMON. — WIDOK WSI. — PODRÓŻNY OPOWIADA O SWOICH GUSTACH. — GARBUS I ŻANDARM. — DLACZEGO JAKIŚ CZŁOWIEK JEST DZIELNY. — DLACZEGO TEN SAM CZŁOWIEK JEST TCHÓRZEM. — SKÓRA I ODZIEŻ. — ROK 1814 I 1830. — MEAUX. — BARDZO PIĘKNE SCHODY. — KATEDRA BOSSUETA. — MEAUX MIAŁO TEATR WCZEŚNIEJ OD PARYŻA. — DLACZEGO MIESZKAŃCY MEAUX POWIESILI DIABŁA. — JAK POSTĘPUJE KRÓLOWA, ŻEBY WPROWADZIĆ KRÓLA DO RAJU.

La Ferte-sous-Jouarre, lipiec 1838.

Przedwczoraj rano, około jedenastej, opuściłem Paryż, jak ci to już pisałem, mój przyjacielu. Wyjechałem drogą na Meaux, po lewej zostawiłem Saint-Denis, Montmorency i na samym końcu wzgórz pagórek S[aint]-P[rix]. W tym momencie przekazałem ci zacną i czułą myśl o wszystkich i trzymałem wzrok wbity w to pełgające światełko w głębi doliny tak długo, aż zniknęło mi nagle z oczu za zakrętem drogi.

Znasz moje upodobania w wielkich podróżach, które odbywam krótkimi etapami, bez zmęczenia i bagażu, w kabriolecie, z dwoma tylko starymi przyjaciółmi z dzieciństwa, Wergiliuszem i Tacytem. Wiesz zatem, jaki mam z sobą ekwipunek.

Ruszyłem do Châlons, znając już drogę na Soissons, jechałem nią bowiem kilka lat temu; a zresztą z łaski burzycieli jest ona teraz niezbyt interesująca. Nanteuil-le-Haudouin straciło swój zamek zbudowany za Franciszka I. Villers-Cotterets przeistoczyło w schronisko dla żebraków wspaniałą siedzibę Walezjuszy i tam, jak prawie wszędzie, rzeźba i malarstwo, cały duch renesansu, cały wdzięk szesnastego stulecia zniknęły wstydliwie pod zaprawą murarską i kielnią.

Dammartin ścięło swoją olbrzymią wieżę, skąd wyraźnie widać było Montmartre, odległe o dziewięć mil, a jej pionowa szpara zrodziła owo nigdy niezrozumiałe dla mnie przysłowie: „Przypomina dammarteński zamek, pękający ze śmiechu." Owdowiały dziś po swojej starej twierdzy, gdzie biskup Meaux, kiedy poróżnił się z hrabią Szampanii, miał prawo schronić się wraz z siedmioma osobami ze swojej świty, Dammartin nie płodzi już przysłów i jest tylko źródłem notatek literackich w rodzaju tej, którą za swojej tam bytności przepisałem dosłownie z jakiejś miejscowej książki, leżącej na stole w oberży:

„Dammartin (Seine-et-Marne), miasteczko na wzgórzu. Wyrabia się tu koronki. Hotel «Swiętej Anny». Ciekawostki: kościół parafialny, hale, tysiąc sześciuset mieszkańców."

Tyran dyliżansów, zwany konduktorem, udzielił tak niewiele czasu na obiad, że nie mogłem wówczas sprawdzić, w jakiej mierze odpowiada to prawdzie, że każdy z tysiąca sześciuset mieszkańców Dammartin jest ciekawostką. Ruszyłem więc w stronę Meaux.

Między Claye i Meaux w najpiękniejszą pogodę i na najpiękniejszej w świecie drodze złamało się koło u mojego kabrioletu. Wiesz, że należę do tych, którzy nie przerywają podróży; kabriolet zrezygnował ze mnie, ja zrezygnowałem z kabrioletu. Przejeżdżał akurat mały dyliżans, należący do przedsiębiorstwa przewozowego Toucharda. Było tylko jedno wolne miejsce, zająłem je i wgramoliwszy się na imperiał, siadając między jakimś garbusem i jakimś żandarmem, nie przerwałem podróży.

Jestem już w tej chwili w La Ferte-sous-Jouarre, ślicznym miasteczku, które chętnie oglądam po raz czwarty z jego trzema mostami, uroczymi wysepkami, starym młynem pośrodku rzeki, połączonym z lądem czterema arkadami, oraz z pięknym pawilonem z czasów Ludwika XIII, który, jak powiadają, należał do księcia de Saint-Simon, a dziś traci swoją urodę w rękach jakiegoś kupczyka.

Jeśli rzeczywiście pan de Saint-Simon posiadał ten stary dworek, wątpię, czy jego rodowa siedziba, La Fertś-Vidame, miała wygląd bardziej pański i wyniosły, właściwszy jako tło dla wyniosłej postaci księcia i para niż ów uroczy i prosty pawilon w La Ferte-sous-Jouarre.

Chwila bardzo stosowna do podróżowania. Pola pełne robotników. Kończą żniwa. Tu i ówdzie ustawiono wielkie stogi, przypominające, gdy są ułożone tylko w połowie, owe wypatroszone piramidy, które spotyka się w Syrii.

Wzgórza, gdzie na stokach zostawiono pokosy, przypominają grzbiety zebr.

Jak wiesz, drogi przyjacielu, nie wydarzeń szukam w podróży, lecz myśli i doznań, a do tego wystarcza nowość napotykanych rzeczy. Zadowalam się małym. Byłem tylko miał drzewa, trawę, powietrze, drogę przed sobą i drogę za sobą — wszystko mnie cieszy. Jeśli kraj jest płaski, lubię rozległy widnokrąg. Jeśli górzysty, lubię nieoczekiwane widoki, a darzy nas nimi szczyt każdego wzgórza. Przed chwilą podziwiałem śliczną dolinę. Z lewa i z prawa kapryśne sfalowania terenu, wysokie wzgórza, pocięte szachownicą upraw, mnóstwo kwadratów, zabawnych dla oka; tu i ówdzie po kilka niskich chat, których strzechy zdają się dotykać ziemi; dnem doliny płynął strumień, obrzeżony rzucającą się W oczy długą linią zieleni i przecięty kamiennym mostkiem, omszałym i zwietrzałym, u którego schodzą się dwa krańce gościńca.

W chwili kiedy tam byłem, przejeżdżał przez most wóz ciężarowy, wielki wóz niemiecki, napęczniały, poprzepasywany, powiązany sznurem, który wyglądał jak brzuch Gargantui, ciągnięty na czterech kołach przez osiem koni. Przede mną, na pofalowanym przeciwległym stoku, biegła droga jaśniejąca w słońcu, a rzędy drzew rzucały na nią czarne cienie, tworząc obraz wielkiego grzebienia z powyłamywanymi zębami.

A więc te drzewa, ten grzebień z cienia, z którego może będziesz się śmiać, ten wóz ciężarowy, ta biała droga, ten stary most, niskie strzechy, wszystko to mnie rozwesela i śmieje się do mnie. Cieszy mnie taka dolina jak ta, z niebem nad nią. Tylko ja jeden w tym pojeździe patrzyłem na nią i cieszyłem się. Podróżni ziewali straszliwie.

Wszystko mnie bawi, kiedy zmieniamy konie. Zatrzymujemy się u wrót oberży. Konie stają, podzwaniając żelastwem. Na gościńcu widać białą kurę, w zaroślach czarną kurę, tu leży stara brona, tam stare, połamane koło stoi w kącie; umorusane dzieci bawią się na kupie piasku, a nad moją głową Karol V, Józef II lub Napoleon, zawieszeni na starym żelaznym wsporniku, zdobią szyld zajazdu: wielcy cesarze niezdatni już teraz do niczego, tylko do zwabiania przejezdnych. Dom jest pełen władczych głosów; na progu gruchają podkuchenne ze stajennymi, a nawóz zaleca się do pomyj; ja zaś, korzystając z mojej wysokiej pozycji — na imperiale — przysłuchuję się rozmowie garbusa z żandarmem albo podziwiam prześliczne kępki karłowatych maków, tworzących oazy na starym dachu.

Mój żandarm i mój garbus byli zresztą filozofami wcale nie dumnymi i rozmawiali z sobą po ludzku: żandarm nie okazywał lekceważenia garbusowi, garbus nie pogardzał żandarmem. Garbus płaci sześćset franków podatku na rzecz Jouarre, dawnego Jovis ara, jak uprzejmie wyjaśnił żandarmowi. Ponadto jego ojciec płaci dziewięćset liwrów na rzecz Paryża i wymyśla na rząd, ilekroć musi wysupłać jedno su za przejście przez most na Marnie między Meaux i La Ferte. Żandarm w ogóle nie płaci podatków i z naiwnością opowiada swoje dzieje. W roku 1814 pod Montmirail bił się jak lew: był rekrutem. W roku 1830, w dniach lipcowych, stchórzył i uciekł: był żandarmem. Jego to dziwi, a mnie nie. Jako rekrut miał tylko swoich dwadzieścia lat i był dzielny. Jako żandarm miał już żonę i dzieci i — dodał — własnego konia; był tchórzem. Człowiek ten sam zresztą, ale życie inne. Życie to potrawa, która smakuje tylko z sosem. Nikt nie jest tak nieulękły jak galernik. Na tym świecie ludzie nie dbają o swoją skórę, tylko o odzież. Nagiemu na niczym nie zależy.

Zgódźmy się też z tym, że były to dwie odmienne epoki. To, co wisi w powietrzu, oddziałuje tak samo na żołnierza jak na każdego innego. Nadciągająca idea albo go mrozi, albo rozgrzewa. W roku 1830 dął wicher rewolucji. Czuł się jak przygięty, powalony siłą idei, stanowiącej jakby duszę siły wszystkiego. A ponadto cóż smutniejszego i bardziej przykrego! Bić się za jakieś dziwaczne ordonanse, w imię cieni, które przemknęły przez zmącony umysł, w imię przywidzeń i szaleństwa, bracia przeciw braciom, piechurzy przeciw robotnikom, Francuzi przeciw paryżanom! W roku 1814 przeciwnie, rekrut walczył z obcymi, z wrogiem, bił się o rzeczy jasne i proste, za siebie, za wszystkich, za ojca, za swoją matkę i siostry, za pług, który porzucił, za dym unoszący się z komina, za słomiany dach, za ziemię, po której stąpał w butach nabitych gwoździami, za krwawiącą, żywą ojczyznę. W roku 1830 żołnierz nie wiedział, dlaczego się bije. W 1814 nie tylko wiedział, ale rozumiał; nie tylko rozumiał, ale czuł; nie tylko czuł, ale widział.

Trzy rzeczy ciekawiły mnie w Meaux; prześliczny, mały portal renesansowy, wciśnięty w stary, zrujnowany kościół na prawo od wjazdu do miasta; ponadto katedra; prócz tego, za katedrą, poczciwe, stare domostwo z ciosanego kamienia, w połowie ufortyfikowane, zbrojne po bokach wysokimi wieżyczkami, częściowo wbudowanymi w mur. Był tu dziedziniec. Wszedłem śmiało na ów dziedziniec, chociaż powinienem był tam dostrzec starą, szydełkującą kobietę.

Ale poczciwa staruszka nie protestowała. Chciałem obejrzeć bardzo piękne schody zewnętrzne, wyłożone kamiennymi płytami i obudowane drzewem, które wiodły do starego domu, wspartego na dwóch płasko sklepionych łukach i osłoniętego okapem wyciętym w elipsy. Zabrakło mi czasu, by je narysować. Żałuję tego; po raz pierwszy widziałem takie schody. Wydało mi się, że pochodzą z piętnastego wieku.

Katedra to piękny kościół, którego budowę rozpoczęto w czternastym wieku i prowadzono w piętnastym. Niedawno odrestaurowano ją szkaradnie. Nie skończono jej zresztą. Z dwóch wież, zaprojektowanych przez architekta, zbudowano tylko jedną, zaledwie zarysowany kikut drugiej osłania więźba kryta łupkiem. Odrzwia środkowe i te po prawej stronie pochodzą z czternastego wieku; lewe — z piętnastego. Wszystkie są piękne, choć kamień, z którego je zrobiono, nadwerężyły niepogody i deszcze.

Miałem ochotę odcyfrować płaskorzeźby. Tympanon lewych drzwi przedstawia dzieje świętego Jana Chrzciciela; ale słońce, które prażyło fasadę, nie pozwoliło mi dłużej patrzeć. Wnętrze kościoła jest wspaniale skomponowane. Prezbiterium zdobią wielkie, trójlistne, ażurowe ostrołuki, sprawiające niezwykłe wrażenie. W absydzie zachował się tylko jeden przepyszny witraż, który każe żałować, że brak pozostałych. U wejścia do prezbiterium ustawiają teraz dwa piękne, piętnastowieczne drewniane ołtarze misternej roboty; ale paprze się to olejną farbą w kolorze drewna. Taki mają gust tubylcy. Na lewo od prezbiterium, obok uroczych drzwi o spłaszczonym łuku i z nasadnikiem, spostrzegłem piękną rzeźbę: klęczącego rycerza z szesnastego wieku, bez godła zresztą i napisu. Nie potrafiłem odgadnąć nazwiska tej postaci. Ty, co wiesz wszystko, dowiedziałbyś się pewnie i tego. Po drugiej stronie jest inna rzeźba; ta — z napisem i niech ją licho porwie, bo nawet ty nie rozpoznałbyś w pospolitym, ciężkim marmurze surowych lic Benignusa Bossueta. Gdy mowa o Bossuecie, obawiam się, że przyczynił się do zniszczenia witraży. Widziałem jego tron biskupi o dość ładnej okładzinie drewnianej w stylu Ludwika XIV z wzorzystym baldachimem. Nie zdążyłem zwiedzić jego słynnego gabinetu w pałacu biskupim.

Rzecz to osobliwa, że Meaux miało teatr wcześniej od Paryża, prawdziwą salę widowiskową, zbudowaną w roku 1547, jak głosi rękopis znajdujący się w miejscowej bibliotece; przypominała ona starożytny amfiteatr tym, że osłaniało ją velarium, a teatr dzisiejszy tym, że były w niej zamykane na klucz loże, które wynajmowano mieszkańcom Meaux. Wystawiano tam misteria.

Niejaki Pasculus grywał diabła i zachował swoją rolą jako przezwisko. W roku 1562 wydał miasto hugenotom i w rok później katolicy powiesili go trochę za to, że wydał miasto, ale bardziej za to, że zwał się Diabeł. Dziś Paryż ma dwadzieścia teatrów, a miasto w Szampanii ani jednego. Niektórzy utrzymują, że się tym chlubi; to tak jakby Meaux chlubiło się, że nie jest Paryżem.

Zresztą okolica jest pełna wspomnień wieku Ludwika XIV. Tu książę de Saint-Simon; w Meaux — Bossuet; w La Ferte-Milon — Radne; w Chateau-Thierry — La Fontaine. Wszystko w promieniu dwunastu mil. Wielki pan sąsiaduje z wielkim biskupem. Tragedia styka się z bajką. Wyszedłszy z katedry, spostrzegłem, że słońce było nieco przysłonięte, mogłem więc przyjrzeć się fasadzie. Wielki tympanon środkowego portalu jest bardzo ciekawy. Niższa część przedstawia Joannę, żonę Filipa Pięknego, za której pieniądze wybudowano kościół po jej śmierci. Królowa Francji, ze swoją katedrą w dłoni, stoi u wrót raju. Święty Piotr otwiera je przed nią na oścież. Za królową kuli się król Filip Piękny z zawstydzoną miną. Królowa, przemyślnie wyrzeźbiona i wystrojona, kosym spojrzeniem i gestem wskazuje świętemu Piotrowi króla nieboraka, zdając się mówić: „No, wpuść go na dokładkę!"

LIST II

MONTMIRAIL. — MONTMORT. — EPERNAY

MONTMIRAIL. — NOS PATRIAM FUGIMUS, NOS DULCIA LINQUIMUS ARVA. — POLE BITWY W MONTMIRAIL. — O ZACHODZIE SŁOŃCA. — NAPOLEON ZAGUBIONY. — PODRÓŻNY MÓWI O WIĄZACH. — ZAMEK W MONTMORT. — JAK PODRÓŻNY OCZAROWAŁ PANNĘ ŻANETĘ. — NOCĄ PRZEZ LAS. — EPERNAY. — TRZY KOŚCIOŁY, TEOBALD I, PIOTR STROZZI, POTERLET-GALICHET. — ODRY UKAZUJE SIĘ AUTOROWI W KOŚCIELE W EPERNAY. — JAK TO PODRÓŻNY WOLI OGLĄDAĆ MAKI I MOTYLE NIŻ STO TYSIĘCY BUTELEK SZAMPAŃSKIEGO WINA. — PILOGENE I PHYOTHRIX. — W MONTMIRAIL PODRÓŻNY CZYNI SPOSTRZEŻENIA DOTYCZĄCE CZTERECH ŚWIEŻYCH JAJEK. — Z CZEGO ŚMIANO SIĘ W SZESNASTYM WIEKU.

Epernay, 21 lipca.

W La Ferte-sous-Jouarre wynająłem pierwszą z brzegu kariolkę, dowiadując się tylko, czy może wyruszyć w drogę i czy ma sprawne koła, po czym ruszyłem do Montmirail. Nie ma tu nic, prócz dość malowniczego widoku pięknego szpaleru drzew. Reszta, z wyjątkiem zamku, to bezładne skupisko ruder.

W poniedziałek, około piątej po południu, opuściłem Montmiraił, zmierzając ku drodze łączącej Sezanne z Epernay. Po godzinie znalazłem się w Vaux-Champs i przemierzyłem słynne pole bitwy. Chwilę przed tym ujrzałem wóz osobliwie naładowany. W zaprzęgu osioł i koń. Na wozie garnki, kociołki, stare kufry, krzesła wyplatane słomą, stos mebli. Na przodzie, w jakimś osobliwym koszyku, troje prawie nagich dzieci. Z tyłu, w drugim koszu — kury. Prowadził ten zaprzęg idący pieszo mężczyzna w bluzie, niosąc dziecko na plecach. O kilka kroków za nim szła kobieta niosąca również dziecko, ale w brzuchu. Cała ta przeprowadzka spieszyła do Montmirail, jakby miała się powtórzyć wielka bitwa z roku 1814. Tak — pomyślałem — takie wozy spotykało się tu zapewne dwadzieścia pięć lat temu. Zagadnąłem tych ludzi: nie była to przeprowadzka, ale ekspatriacja.

Nie zmierzali do Montmirail, ale do Ameryki. Nie uciekali przed bitwą, ale przed nędzą. Krótko mówiąc, drogi przyjacielu, była to biedna rodzina chłopska emigrująca z Alzacji; przyobiecano im ziemię w Ohio, opuszczali więc swoją ojczyznę, nie domyślając się nawet, że przed dwoma tysiącami lat Wergiliusz napisał o nich jeden z najpiękniejszych wierszy w świecie.

Zresztą ci śmiałkowie odchodzili całkiem beztrosko. Mężczyzna poprawiał trzaskawkę u bicza. Kobieta podśpiewywała, dzieci bawiły się. Tylko meble wydawały się jakieś nieszczęśliwe, zagubione, i to było przykre. Kury też, jak mi się zdawało, przeczuwały nieszczęście.

Zdumiała mnie ta obojętność. Sądziłem, że ojczyzna wryła się głębiej w serca łudzi. A więc nic ich nie obchodzi, że nie zobaczą już więcej naszych drzew!

Podążałem za nimi wzrokiem przez jakiś czas. Dokąd zmierzała ta trzęsąca się i potykająca gromadka? Dokąd zmierzałem ja sam? Zniknęli za zakrętem. Jeszcze przez chwilę słyszałem, jak kobieta śpiewała piosenkę i jak mężczyzna trzaskał z bata, po czym wszystko się rozwiało.

W kilka chwil potem znalazłem się na okrytych chwałą polach, które widziały cesarza. Słońce zachodziło. Drzewa rzucały długie cienie. Wyorane już tu i ówdzie bruzdy miały barwę jasną. Błękitna mgła wzbijała się z głębi parowów. Równina była pusta. Tylko w dali widać było kilka porzuconych wozów, przypominających wielkie szarańcze. Po lewej minąłem kamieniołomy, dostarczające kół młyńskich. Wielkie koła, całkiem gotowe i wytoczone, jedne białe i nowe, inne stare i czarne, poniewierały się w nieładzie na ziemi, to stojąc, to leżąc, to znów poukładane jedne na drugich, niby krążki na ogromnej, wywróconej warcabnicy. Rzeczywiście, giganci rozegrali tu wielką partię.

Zależało mi na obejrzeniu zamku w Montmort, co sprawiło, że cztery mile za Montmirail, w Fromentieres czy Armentieres, skręciłem gwałtownie w lewo i puściłem się do Epernay. Jest tu szesnaście najzabawniejszych w świecie wielkich wiązów, które pochylają nad drogą swoje powykrzywiane sylwetki i rozczochrane peruki. Wiązy to jedna z moich radości w podróży. Każdy wiąz jest wart, żeby mu się przyjrzeć oddzielnie. Wszystkie inne drzewa są głupie i jednakowe; tylko wiązy mają fantazję, kpią sobie ze swoich sąsiadów, przewracają się, gdy sąsiad się pochyla, mają mizerne korony, gdy listowie sąsiada jest gęste, a wieczorem stroją najprzeróżniejsze miny do przejezdnych.

Liście młodych wiązów sterczą we wszystkie strony, niczym rozpryskujący się fajerwerk. Począwszy od La Ferte aż do miejsca, gdzie rośnie tych szesnaście wiązów, droga jest wysadzona topolami, osikami lub tu i ówdzie orzechami, co psuło mi trochę humor.

Kraj jest płaski, równina jak okiem sięgnąć. Nagle zza kępy drzew ukazuje się na prawo, jakby w połowie ukryta w fałdzie terenu, zachwycająca gmatwanina wieżyczek, blaszanych chorągiewek na dachach, szczytowych murów, dymników i kominów. To zamek w Montmort.

Mój kabriolet skręcił i wysiadłem przed bramą zamku. To wspaniała twierdza z szesnastego wieku, zbudowana z cegieł, kryta łupkiem, o dachach ozdobionych misternymi kurkami; opasuje ją podwójny mur i dwie fosy; most o trzech przęsłach łączy się z mostem zwodzonym; wieś leży u stóp twierdzy, a wokół rozciąga się cudowny pejzaż, widoczny w promieniu siedmiu mil. Z wyjątkiem obramowań okiennych, które zostały niemal wszystkie wykonane na nowo, budowla zachowała się w dobrym stanie. W wieży u wchodu biegną, jedne nad drugimi, kręte schody dla ludzi i wjazd dla koni. Na dole zachowała się jeszcze stara brama żelazna, a idąc schodami naliczyłem w strzelnicach wieży cztery działka z piętnastego wieku. Garnizon twierdzy składa się obecnie ze starej służącej, panny Żanety, która przyjęła mnie nad wyraz łaskawie. Z dawnego wnętrza pozostała tylko kuchnia, pięknie sklepiona izba z wielkim kominem, stary salon, przerobiony na pokój bilardowy, oraz prześliczny gabinecik, wyłożony złoconą boazerią, którego plafon zdobi rozeta w postaci kunsztownie splecionego monogramu. Stary salon jest wspaniały. Plafon o malowanych belkach, złoconych i rzeźbionych, zachował się bez jakiejkolwiek skazy. Kominek, zdobny dwiema szlachetnymi rzeźbami, to piękne dzieło w stylu Henryka III. Ściany były niegdyś pokryte wielkimi tapiseriami stanowiącymi portrety rodzinne. Podczas rewolucji mędrcy z sąsiedniej wsi pozrywali owe tkaniny i spalili je, co zadało śmiertelny cios feudalizmowi. Obecny właściciel zastąpił je przytwierdzonymi wprost do ścian starymi rycinami, przedstawiającymi widoki Rzymu i bitwy wielkiego Kondeusza. Obejrzawszy je, dałem trzydzieści su pannie Żanecie, olśnionej, jak mi się wydało, moją szczodrobliwością.

Następnie obejrzałem kaczki i kury w zamkowych fosach i odszedłem.

Wyjeżdżając z Montmort, dokąd, mówiąc nawiasem, dociera się najokropniejszą w świecie drogą, ujrzałem dyliżans, który wiózł zapewne mój poprzedni list. Obarczyłem go, przyjacielu, najserdeczniejszymi myślami dla ciebie.

Droga zagłębiła się w las w chwili, gdy zapadły ciemności i aż do Epernay nie widziałem już nic prócz chat smolarzy, z których dym unosił się poprzez gałęzie. Niekiedy jakaś daleka kuźnia pokazywała mi swoją czerwoną paszczę, wiatr poruszał na skraju drogi wyrazistymi konturami drzew, a nad moją głową, na niebie, Wielki Wóz toczył się swoją drogą pośród gwiazd, gdy moja biedna dryndulka toczyła się swoją po kamieniach.

Epernay to miasto wina szampańskiego. Ani mniej, ani więcej.

Kościół w Epernay to właściwie trzy kolejno wznoszone kościoły. Pierwszy z nich to kościół romański, zbudowany w roku 1037 przez Teobalda I, hrabiego Szampanii, syna Eudesa II. Drugi, kościół renesansowy, zbudował w roku 1540 Piotr Strozzi, marszałek Francji, pan na Epernay, poległy podczas oblężenia Thionville w roku 1558. Trzeci to kościół obecny, sprawiający na mnie wrażenie, że zbudowano go według projektu pana Poterlet-Galicbet, zacnego kupca, którego sklep i nazwisko z nim sąsiadują. Te trzy kościoły Wydają mi się wybornie scharakteryzowane i określone przez te trzy imiona: Teobald I, hrabia Szampanii, Piotr Strozzi, marszałek Francji, Poterlet-Galichet, episjer.

Dość powiedzieć, że ostatni kościół, obecny, jest szkaradną budowlą gipsową, tępą, białą, ociężałą, z tryglifami podtrzymującymi archiwolty. Z pierwszego kościoła nie pozostało nic. Z drugiego tylko piękne witraże i wspaniały portal. Jeden z witraży z największą prostotą opowiada całe dzieje Noego. Witraże i portal są, oczywista, włączone i wchłonięte przez ohydny gips nowego kościoła. Wydało mi się, że widzę Odry'ego w przykrótkich białych spodniach, w niebieskich pończochach i w koszuli z wielkim kołnierzem, w szyszaku i pancerzu Franciszka I.

Nalegano, bym obejrzał miejscową osobliwość, wielką piwnicę, w której mieści się sto pięćdziesiąt tysięcy butelek. Idąc tam, ujrzałem pole kwitnącego rzepaku, z makami i motylami w pięknym blasku słońca. Zostałem tam. Piwnica obejdzie się bez mojej wizyty.

Pomada na porost włosów, znana w La Ferte pod mianem Pilogene, nazywa się w Epernay Phyothrix: import z Grecji.

Co to jeszcze chciałem rzec? Aha: w Montmirail w „Hotelu Pocztowym" kazano mi zapłacić za cztery świeże jajka czterdzieści su:  wydało mi się to nieco przesadne.

Zapomniałem ci powiedzieć, że Teobald I był pochowany w swoim kościele, Strozzi w swoim. Domagam się grobu dla pana Poterlet-Galichet w nowym kościele.

Ów Strozzi był to elegant co się zowie! Brisąuet, błazen Henryka II, zabawił się pewnego dnia w obecności całego dworu szpikując z tyłu słoniną bardzo piękny, nowy płaszcz, który marszałek tego dnia miał na sobie po raz pierwszy. Podobno bardzo się z tego śmiano, gdyż Strozzi zemścił się okrutnie. Co do mnie, nie śmiałbym się ani nie mścił. Szpikować aksamitny płaszcz słoniną! Nigdy nie zachwycał mnie ten renesansowy żart.

LIST III

CHALONS. — SAINTE-MENEHOULD. — VARENNES

PODRÓŻNY WJEŻDŻA DO VARENNES. — PLAC, NA KTÓRYM ZOSTAŁ POJMANY LUDWIK XVI. — CO OPOWIADAJĄ W OKOLICY. — JAK NAZYWAŁ SIĘ CZŁOWIEK, KTÓRY W ROKU 1791 MIAŁ DUSZĘ JUDASZA. — ZŁOWROGIE ZBIEŻNOŚCI. — MIEJSCA WYGLĄDAJĄ CZASEM JAK FAKTY. — VARENNES LEŻY W POBLIŻU REIMS. — OBERŻA „POD WIELKIM MONARCHĄ". — CO MÓWI SZYLD. — CO MÓWI GOSPODARZ. — KOŚCIÓŁ W VARENNES. — CO ZNAJDUJEMY W KRAJOBRAZACH SZAMPANII. — CHALONS. — KATEDRA. — KOSCIÓŁ NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY. — CZATOWNIK. — PODRÓŻNY MÓWI RZECZY WIELCE RYZYKOWNE, DOTYCZĄCE BARDZO BRZYDKIEGO CHŁOPCZYKA ZNAJDUJĄCEGO SIĘ W DZWONNICY. — INNE KOŚCIOŁY W CHALONS. — RATUSZ. — JAKIE ZWIERZĘTA SIEDZĄ PRZED FASADĄ. — KOŚCIÓŁ NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY W EPINE. — CUDOWNA STUDNIA. — ZAŻYŁOŚĆ MIĘDZY TELEGRAFEM I KOŚCIOŁEM NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY. — BURZA. — SAINTE-MENEHOULD. — PIĘKNO EPICKIE KUCHNI W HOTELU „METZ". — ŚPIĄCY PTAK. — POCHWAŁA KOBIET W ZWIĄZKU Z ZAJAZDAMI. — WIDOKI. — HYMN NA CZEŚĆ SZAMPANII.

Varennes, 25 lipca.

Wczoraj o zmierzchu mój kabriolet wyruszył z Sainte-Menehould; przeczytałem jeszcze raz te cudowne, odwieczne wiersze:

Speluncae vivique lacus, at frigida Tempe Mugitusque boum, mollesque sub arbore somni.

Siedziałem oparty o otwartą starą książkę, gniotąc łokciami jej stronice. Duszą napełniały mi owe mgliste słodkie i smutne myśli, które zazwyczaj nachodzą mnie o zachodzie słońca, gdy nagle zbudził mnie turkot kół po bruku. Wjeżdżaliśmy do jakiegoś miasta.

„Co to za miasto?" — Woźnica odpowiedział: ,,Varennes." — Kabriolet wjechał w ulicę prowadzącą w dół między dwoma rzędami domów, które wydały mi się dziwnie poważne i zamyślone. Drzwi i okiennice pozamykane; trawa na podwórzach. Nagle, minąwszy starą bramę z czasów Ludwika XIII, zbudowaną z czarnego kamienia i przylegającą do studni z żurawiem, pojazd znalazł się na otoczonym piętrowymi, bielonymi wapnem domami trójkątnym placyku, w którego jednym rogu dwa karłowate drzewa strzegły jakichś drzwi. Dłuższe ramię tego trójkątnego skrzyżowania zdobi obrzydliwa baszta, kryta łuszczącym się łupkiem. To na tym placu Ludwik XVI został aresztowany w czasie swojej ucieczki 21 czerwca 1791 roku przez Droueta, poczmistrza w Sainte-Menehould (w Varennes nie było wówczas poczty), przed żółtym domem w rogu placu za basztą. Karoca królewska jechała po przeciwprostókątnej trójkąta, jaki tworzy ten plac. Nasz pojazd jechał tą samą drogą. Wysiadłem z kabrioletu i długo przyglądałem się placykowi. Jakże się poszerzył! W kilka miesięcy nabrał ogromnych rozmiarów, stał się placem Rewolucji.

A oto, co opowiadają w okolicy. Król zaprzeczał żywo, że jest królem (mówiąc nawiasem Karol I tak by nie postąpił). Mieli go już puścić wolno, nie mając pewności, że to król, kiedy nadszedł pan d'Ethé, który z jakiegoś powodu nienawidził dworu. Ów pan d'Ethé (nie wiem, czy to poprawna pisownia tego nazwiska, ale każda pisownia imienia zdrajcy jest poprawna) podszedł do króla niby Judasz, mówiąc: „Dzień dobry, najjaśniejszy panie!" To wystarczyło. Króla zatrzymano. W karecie było pięć osób z rodziny królewskiej; tym jednym słowem nędznik zadał cios wszystkim pięciorgu. Owo: „Dzień dobry, najjaśniejszy panie!", dla Ludwika, Marii Antoniny i księżny Elżbiety równało się gilotynie; dla delfina — agonii w Tempie; dla córki króla — wygaśnięciu jej rodu i wygnaniu.

Dla tych, którzy nie myślą o tym wydarzeniu, mały placyk w Varennes wygląda posępnie; dla tych, którzy myślą, wygląda złowrogo.

Wydaje mi się, że już przy niejednej okazji zwracałem ci uwagę, iż świat materialny dostarcza czasem osobliwych symboli. Ludwik XVI zjeżdżał w owym momencie ze stromej, a nawet niebezpiecznej pochyłości, na której mój koń przewodnik o mało nie upadł. Pięć dni temu widziałem rodzaj olbrzymiej warcabnicy na polu bitwy pod Montmirail. Dziś przejeżdżam przez ów fatalny, trójkątny placyk w Varennes, mający kształt noża gilotyny.

Człowiek, który asystował Drouetowi i ujął Ludwika XVI, nazywał się Billaud. Dlaczegóż by nie Billot?

Varennes leży od Reims w odległości piętnastu mil. Co prawda, plac 21 Stycznia leży o dwa kroki od Tuileriów. Jak te zbieżności musiały nękać biednego króla! Między Reims i Varennes, między koronacją i detronizacją, dla mojego stangreta jest tylko piętnaście mil; dla umysłu to przepaść: rewolucja.

Poprosiłem o nocleg w prastarej oberży, na której szyldzie widnieje nazwa „Pod Wielkim Monarchą" oraz podobizna Ludwika-Filipa. Prawdopodobnie widziano tu kolejno Ludwika XV, Bonapartego i Karola X. Upłynęło czterdzieści osiem lat od chwili, kiedy to miasto zamknęło drogę królewskiemu pojazdowi, a to, co wisiało wtedy nad tymi drzwiami na starym wykrzywionym haku, dziś jeszcze tkwiącym w murze, było niewątpliwie podobizną Ludwika XVI.

Ludwik XVI zatrzymał się może „Pod Wielkim Monarchą" i zobaczył siebie odmalowanego na szyldzie, swój własny królewski konterfekt. Biedny „Wielki Monarcha"!

Dziś rano przechadzałem się po mieście bardzo skądinąd wdzięcznie położonym nad brzegami ładnej rzeki. Stare domy górnego miasta tworzą malowniczy amfiteatr po prawej stronie rzeki. Kościół w mieście dolnym niczym się nie wyróżnia. Stoi naprzeciw mojej oberży. Widzę go od stołu, przy którym piszę. Umieszczono na wieży tę datę: 1776. Był o dwa lata starszy od córki królewskiej.

Ta ponura historia wycisnęła tu jakieś piętno, rzecz dość rzadka we Francji. Lud mówi o tym jeszcze. Oberżysta powiedział mi, że jakiś pan z miasta ułożył o tym komedię. To mi przypomniało, że w noc ucieczki przebrano delfina za dziewczynkę, a on zapytał siostrę, czy to dla odegrania jakiejś komedii. To właśnie ową komedię ułożył ów pan z miasta.

Jestem winien zadośćuczynienie kościołowi, obejrzałem go powtórnie. Ma po prawej stronie uroczy niewielki portal o łuku trójlistnym.

Jeśli te wszystkie szczegóły architektoniczne nie nudzą cię, powiem jeszcze, że Châlons nie całkiem potwierdziło moją o nim opinię; przynajmniej katedra. Spiesząc dalej, aby już więcej do tego nie wracać, dodam, że droga z Epernay do Châlons również nie jest tym, czego się spodziewałem. Marnę widać z niej tylko niekiedy; na jej brzegu zauważyłem zresztą, po wsiach, ze trzy kościoły romańskie o niezbyt spiczastych dzwonnicach, jak dzwonnica w Fecamp.

Cała okolica jest równinna; ale nie kończące się równiny — to zbyt wiele. Widuje się zresztą na polach stada baranów i wielu Szampańczyków.

Nawa katedry jest szlachetna, o pięknej linii; pozostało kilka bogatych witraży, między innymi rozeta; widziałem w tym kościele uroczą renesansową kaplicę z inicjałem F i salamandrą. Opodal kościoła stoi wieża romańska, bardzo surowa i bardzo czysta, oraz wartościowa brama z czternastego stulecia. Wszystko to jednak jest okropnie zniszczone; kościół jest brudny; posągi Franciszka I są popaćkane żółtą farbą; żebrowania sklepień są popacykowane; fasada jest kiepską kopią fasady naszego Świętego Gerwazego; a iglice!... Przyobiecano mi ażurowe iglice. Liczyłem na nie. Znalazłem dwa spiczaste czepki, ażurowe rzeczywiście i ostatecznie o wyglądzie dość oryginalnym, ale grubo ciosane, a ich woluty są pomieszane z ostrołukami! Odszedłem bardzo nierad.

Nie znalazłem tego, czego się spodziewałem, znalazłem natomiast to, czego się nie spodziewałem, czyli bardzo piękny kościół Najświętszej Marii Panny w Châlons. Co sobie właściwie myślą znawcy starożytności? Mówią o kościele Świętego Stefana, o katedrze, ale słówkiem nawet nie pisną o kościele Najświętszej Marii Panny. Kościół Najświętszej Marii Panny w Châlons jest kościołem romańskim o ciężkich stropach i mocnych łukach; budowla to bardzo dostojna i pięknie wykończona wspaniałą, drewnianą iglicą krytą ołowiem, datującą się z czternastego wieku. Tę iglicę, na której arkusze ołowiu poukładano w romby oraz ornamenty w kształcie łuski wężowej, rozwesela w środku prześliczna, ozdobiona ołowianymi ząbkami latarnia, do której dotarłem. Pięknie stamtąd wygląda miasto, Marna i wzgórza.

Podróżny może także podziwiać w kościele Najświętszej Marii Panny piękne witraże i ozdobny portal z trzynastego wieku. Ale w roku 1793 ludzie okoliczni powybijali witraże i usunęli posągi z portalu. Oskrobali bogate sklepienia, jak skrobie się marchew. Potraktowali w ten sam sposób główny portal katedry i wszystkie rzeźby, jakie znaleźli w mieście. Kościół Najświętszej Marii Panny miał cztery iglice, dwie wysokie i dwie niskie; zburzono trzy. Ta wściekła głupota nigdzie się tak nie odcisnęła jak tu. Rewolucja francuska była straszliwa; rewolucja w Szampanii była głupia.

W latarni, na którą się wspiąłem, zobaczyłem wyryty ręcznie w ołowiu duktem z szesnastego wieku następujący napis: „28 sierpnia 1580 ogłoszono pokój w Châl..."

Ów napis, częściowo zatarty i ukryty w mroku, napis, którego nikt nie szuka i nikt nie czyta — to wszystko, co pozostało dziś po owym wielkim akcie politycznym, po owym wielkim wydarzeniu, po tej wielkiej sprawie pokoju zawartego między Henrykiem III i hugenotami za pośrednictwem księcia Andegawenii, uprzednio księcia Alencon. Książę Andegawenii, brat królewski, miał widoki na Niderlandy i pretendował do ręki Elżbiety I. Wojna domowa z religiantami krzyżowała jego plany. Stąd ów pokój, ta słynna sprawa ogłoszona w Châlons 28 sierpnia 1580 roku i zapomniana w całym świecie 22 lipca 1838 roku.

Mężczyzna, który pomagał mi wspinać się z drabiny na drabinę w owej latarni, jest miejskim strażnikiem, czatownikiem, jak sam siebie nazywa. Spędza całe życie w strażnicy, małej klatce z czterema okienkami na cztery strony świata. Ta klatka i drabina wiodąca do niej to dla niego cały świat. To już nie jest człowiek, to oko miasta wciąż otwarte, zawsze czuwające. Aby mieć pewność, że nie śpi, zmuszają go, by ilekroć zegar dzwoni, zawsze powtarzał godzinę, pozostawiając małą przerwę między przedostatnim i ostatnim uderzeniem. Taka ustawiczna bezsenność byłaby nie do pomyślenia; pomaga mu jego żona. Codziennie o północy wspina się do strażnicy, a on idzie spać, po czym wraca w południe, ona zaś schodzi. Te dwa istnienia dokonują ciągłego obrotu, spotykając się tylko na krótką chwilę w południe i o północy. Gnom o osobliwej twarzy, którego nazywają swoim dzieckiem, jest wypadkową stycznych.

Są w Châlons trzy kościoły: Świętego Alpinusa, Świętego Jana i Świętego Lupusa. U Świętego Alpinusa są piękne witraże. Jeśli chodzi o ratusz, nie ma tam nic osobliwego prócz czterech ogromnych kamiennych psów, które groźnie warują przed fasadą. Oczarowały mnie te lwy Szampanii.

O dwie mile za Châlons w kierunku Sainte-Menehould, w miejscu, skąd, jak okiem sięgnąć, widać tylko równiny, wiejskie chaty i zakurzone drzewa przydrożne, ukazuje się nagle coś wspaniałego. To opactwo Najświętszej Marii Panny w Epine. Jest tam oryginalna iglica z piętnastego stulecia, robotą przypominająca koronkę, zachwycająca, choć sąsiaduje z telegrafem, na który, jako wielka pani, spogląda co prawda bardzo pogardliwie. To osobliwa niespodzianka ujrzeć wśród tych pól, gdzie rośnie ledwo trochę nędznych maków, ten wspaniały kwiat architektury gotyckiej. Spędziłem dwie godziny w tym kościele; obchodziłem go wkoło, choć dął porywisty wicher, pod którego uderzeniem wyraźnie chwiały się sygnaturki. Trzymałem oburącz kapelusz i patrzyłem z podziwem, mimo iż miałem w oczach pełno kurzu.

Co pewien czas jakiś kamień odrywał się z iglicy i padał obok mnie. Byłoby tu mnóstwo szczegółów do odrysowania. Gargulce są szczególnie ciekawe i kunsztowne. Tworzą je najczęściej dwa potwory, z których jeden dźwiga drugiego na ramionach. Wydawało mi się, że te, które otaczają absydę, przedstawiają siedem grzechów głównych. Rozwiązłość, ładna chłopka w zbyt wysoko podkasanej spódnicy, pobudzała pewnie biednych zakonników do marzeń.

Stoją tu co najwyżej trzy, cztery rudery i trudno byłoby sobie wytłumaczyć istnienie tej katedry bez miasta, bez wsi, bez jakiegoś, by tak rzec, ludzkiego osiedla, gdyby w jednej z kaplic, zamkniętej na skobel, nie znajdowała się bardzo głęboka studzienka, studzienka słynąca cudami, bardzo zresztą skromna, bardzo prosta i całkiem podobna do zwykłej wiejskiej studni, jak przystoi studzience słynącej cudami. Przepiękna budowla wyrosła nad nią. Owa studzienka wydała kościół, jak cebulka wydaje z siebie kwiat tulipana.

Ruszyłem w dalszą drogę. Ujechawszy milę, minęliśmy wieś, która obchodziła jakieś święto, czcząc je okropnie jazgotliwą muzyką. Wyjeżdżając ze wsi, dostrzegłem na szczycie wzgórza lichą, białą ruderę, na której dachu gestykulował rodzaj olbrzymiego czarnego owada. Był to telegraf gawędzący przyjaźnie z kościołem Najświętszej Marii Panny w Epine.

Zbliżał się wieczór, słońce zachodziło, niebo było wspaniałe. Spoglądałem na wzgórza u kresu równiny, którą w połowie pokrywały rozległe wrzosowiska, fioletowe niczym pelerynka biskupia. Nagle zobaczyłem dróżnika, jak podnosi z ziemi plecionkę do przesiewania piasku i ustawia ją tak, jakby chciał się pod nią schronić. Następnie pojazd minął stado wesoło gęgających gęsi. „Będzie lało" — powiedział woźnica. Odwróciłem głowę; rzeczywiście, za nami połowę nieba przysłaniała ogromna, czarna chmura, dął gwałtowny wiatr, kwitnące szaleje chyliły się do ziemi, drzewa, ogarnięte grozą, zdawały się rozmawiać z sobą, małe, wysuszone osty toczyły się po drodze szybciej od pojazdu, nad nami przelatywały ciężkie obłoki. Po chwili rozpętała się najwspanialsza burza, jaką widziałem w życiu. Lało jak z cebra, ale chmura nie ogarnęła całego nieba. Na zachodzie widać było olbrzymią arkadę światła. Wielkie smugi czerni, które padały z chmury, krzyżowały się ze złotymi promieniami słońca. W okolicy nie było żywego ducha, ani człowieka na drodze, ani ptaka na niebie; grzmiało okropnie i szerokie błyskawice raz po raz zapadały w pola.

Korony drzew skręcały się w najrozmaitszy sposób. Ta zawierucha trwała kwadrans, po czym uderzenie wiatru przegnało burzę, która rozpłynęła się jak mgła wśród wzgórz rysujących się od wschodu, i niebo stało się spokojne i czyste. Tymczasem zapadł zmierzch. Słońce na zachodzie stopiło się jakby w kilka wielkich sztab rozżarzonego żelaza, które noc z wolna gasiła na horyzoncie.

Gwiazdy świeciły, kiedy przybyłem do Sainte-Menehould.

Sainte-Menehould to dość malownicze miasteczko, rozrzucone swobodnie na stoku bardzo zielonego wzgórza, porosłego wysokimi drzewami. Widziałem w Sainte-Menehould jedną piękną rzecz, a mianowicie kuchnię w hotelu „Metz".

Oto prawdziwa kuchnia. Ogromna sala. Jedną ze ścian zajmują naczynia miedziane, drugą — fajansowe. Pośrodku, na wprost okien, palenisko, olbrzymi otwór buchający ogniem. Na suficie kratownica wspaniale okopconych belek, z których zwisają rozmaite zabawne przedmioty, kosze, lampy, łapka na muchy, a pośrodku wielki, rzadko pleciony więcierz, pełen ogromnych połci słoniny. Przy kominie, oprócz rożna, haka do wieszania naczyń i kotła, połyska i iskrzy się lśniący pęk jakiego tuzina łopatek i szczypiec wszelkich kształtów i rozmaitych wielkości. Ogień w kominie promieniuje we wszystkie kąty, rysuje wielkie cienie na pułapie, zabarwia żywą różowością niebieskie fajanse i przydaje lśnienia fantastycznej budowli z rondli, czyniąc z nich jakby mur ognisty. Gdybym był Homerem albo Rabelais'em, powiedziałbym: ta kuchnia jest światem, a ten komin — jego słońcem.

Bo to w istocie cały świat. Świat, w którym porusza się rzesza mężczyzn, kobiet i zwierząt. Kelnerzy, służące, kuchciki, furmani siedzący przy stołach, patelnie na fajerkach, pyrkoczące kociołki, skwierczący tłuszcz, fajki, karty, bawiące się dzieci, koty i psy i pilnujący tego wszystkiego właściciel. „Mens agitat molem."

W kącie wielki zegar na postumencie i z wagami obwieszcza poważnie godziny tym wszystkim tak zajętym ludziom.

Pośród niezliczonych przedmiotów, które zwisają tu z pułapu, pierwszego wieczoru podziwiałem zwłaszcza jeden. Była to mała klatka, w której spał mały ptaszek. Ten ptaszek wydał mi się najbardziej godnym podziwu symbolem ufności. To palenisko, ta kuźnia niestrawności, ta przerażająca kuchnia, we dnie i w nocy pełna wrzawy — a ptaszek sobie śpi.

Daremnie wszystko szaleje wokół niego, mężczyźni klną, kobiety się swarzą, dzieci krzyczą, psy szczekają, koty miauczą, zegar dzwoni, tasak stuka, brytfanna skwierczy, rożen skrzypi, kran płacze, butelki łkają, szyby drżą, dyliżanse przejeżdżają pod sklepieniem bramy jak burza, a mały kłębek piór ani drgnie. Bóg jest godzien uwielbienia. Obdarza małe ptaszki wiarą.

I w związku z tym oświadczam, że na ogół mówi się za wiele złego o oberżach, a ja pierwszy nieraz wyrażałem się o nich zbyt ostro. Oberża, biorąc wszystko pod uwagę, to dobra rzecz, a znalazłszy ją, jesteśmy bardzo szczęśliwi. Ponadto zauważyłem, że prawie w każdym zajeździe trafia się jakaś wspaniała kobieta. To właścicielka. Pozostawiam właściciela śledziennikom, byleby tylko podarowali mi właścicielkę. Właściciel to osobnik dość posępny. Właścicielka jest miła. Biedaczka! Niekiedy stara, czasem chora, często ciężarna, chodzi, krząta się, myśli o wszystkim, naprowadza wszystko na właściwą drogę, uzupełnia wszystko, popędza służące, obciera nosy dzieciom, przepędza psy, wita podróżnych, ponagla kucharza, do tych się uśmiecha, tamtych łaje, dogląda pieca, odnosi torbę podróżną, jednych przyjmuje, drugich wyprawia i promieniuje na wszystkie strony niczym dusza. Jest rzeczywiście duszą tego wielkiego ciała, które zowie się oberżą. Właściciel nadaje się tylko do wypitki z furmanami w jakimś kącie.

W rezultacie dzięki właścicielce gościnność oberży traci coś ze swojej brzydoty jako gościnność płatna. Właścicielka swoim delikatnym staraniem kobiecym przesłania sprzedajność powitań. Trochę to banalne, ale miłe.

Czynności właścicielki w hotelu „Metz" w Sainte-Menehould pełni piętnasto-, szesnastoletnia dziewczyna, której wszędzie pełno i która wspaniale prowadzi tę ogromną machinę, muskając niekiedy palcami pianino. Jej ojciec, właściciel — czy to wyjątek? — jest bardzo zacnym człowiekiem. W sumie — to doskonała oberża.

A więc wczoraj, jak napisałem ci na początku listu, opuściłem Sainte-Menehould. Droga z Sainte-Menehould do Clermont jest urocza. Jeden nie kończący się sad. Z obu stron drogi gęstwa drzew owocowych, których piękna zieleń pochłania blask słońca i rzuca na drogę cienie powykrawane jak liście cykorii. Wsie mają tu w sobie coś szwajcarskiego i niemieckiego. Domy z białego kamienia, w połowie oszalowane deskami, z wielkimi, pokrytymi wklęsłym łupkiem dachami, które wystają o kilka stóp poza mur — prawie szalety górskie. Odczuwa się bliskość gór. Rzeczywiście, Ardeny są tuż.

Zanim podróżny wjedzie do sporego miasteczka targowego, jakim jest Clermont, przeprawia się przez cudowną dolinę, stanowiącą granicę między departamentami Marny i Mozeli. Wjazd do tej doliny jest czarodziejski. Droga zapada między dwa wzgórza i z początku widać w dole otchłań pełną listowia. Dalej droga skręca i ukazuje się cała dolina. Rozległy amfiteatr wzgórz; pośrodku piękna wieś, prawie włoska, dachy bowiem są całkiem płaskie; na prawo i na lewo liczne wsie na zalesionych zboczach; dzwonnice we mgle świadczą o jeszcze innych osiedlach, ukrytych w fałdach doliny jak w zielonej aksamitnej sukni; dalej bezkresne łąki, na których pasą się wielkie stada wołów, a przez cały ten krajobraz wesoło płynie śliczna, bystra rzeka. Jechałem tą doliną aż godzinę. A tymczasem telegraf znajdujący się w głębi ukazał następujące znaki:

Kiedy owa machina wykonywała swoje czynności, drzewa szumiały, rzeka płynęła, stada ryczały i beczały, słońce jarzyło się na niebie, a ja porównywałem człowieka do Boga.

Clermont to piękne miasteczko położone nad morzem zieleni, z kościołem w górze, jak Treport nad prawdziwym falującym morzem.

W samym środku Clermont skręca się w lewo i przez śliczną okolicę, przez równiny, wzgórza i bystre rzeki dociera się po dwóch godzinach do Varennes. Ludwik XVI jechał tą uroczą drogą.

Mój przyjacielu, czytając powtórnie ten list, spostrzegłem, że użyłem parokrotnie wyrazu: Szampańczyk, tak, jak mi on przychodził mimowiednie na myśl, w jego z lekka ironicznym znaczeniu przysłowiowym. Nie daj się jednak zwieść, najdroższy, co do prawdziwego znaczenia tego wyrazu, jakie mu przypisują. Przysłowie, bardziej może obcesowe, aniżeliby należało, mówi o Szampanii, jak pani de La Sabliere mówiła o La Fontainie, który był geniuszem głupim, jak przystoi geniuszowi-Szampańczykowi. To nie przeszkadza, że La Fontaine, między Molierem i Rśgnierem, jest godnym podziwu poetą, a Szampania, między Renem i Sekwaną, jest szlachetnym, sławnym krajem. Wergiliusz mógłby powiedzieć o Szampanii tak jak o Italii:

Alma parens frugum, alma virum.

Szampania spłodziła Amyota, innego poczciwca, który rozwinął swoją melodię na Plutarchu, jak La Fontaine rozwinął swoją na Ezopie; Teobalda IV, poetę, prawie króla, który omal mógłby zostać ojcem Ludwika Świętego; Roberta de Sorbon, założyciela Sorbony; Charliera de Gerson, który został sekretarzem uniwersytetu paryskiego; komandora de Villegagnon, który o mało nie zdobył Algieru dla Francji już w szesnastym wieku; Amadisa Jamyn, Colberta, Diderota; dwóch malarzy, Lantarę i Valentina; dwóch rzeźbiarzy, Girardona i Bouchardona; dwóch historyków, Flodoarda i Mabillona; dwóch genialnych kardynałów, Karola Lotaryńskiego i Pawła de Gondi; dwóch przezacnych papieży, pełnych cnót, Marcina IV i Urbana IV, a wreszcie Filipa Augusta, króla, który okrył się chwałą.

Ludzie, co przywiązują wagę do przysłów i wywodzą nazwę Sezanne od sex-decim asini, jak inni, trzydzieści lat temu, wywodzili nazwisko Fontanesa od faciunt asinos, triumfują z racji tego, że Szampania zrodziła Richeleta, autora dykcjonarza rymów, i Poinsineta, człowieka najłatwiej dającego się wywieść w pole w stuleciu, w którym Wolter zwodził świat. Ty, co tak lubisz harmonię i chcesz, aby charakter, dzieło i umysł człowieka stanowiły naturalny wytwór cech jego kraju, a także uważasz za wspaniałe, iż Bonaparte był Korsykaninem, Mazarin Włochem, Henryk IV Gaskończykiem, posłuchaj mnie: Mirabeau jest prawie Szampańczykiem, Danton jest nim całkowicie. I masz, babo, placek!

Ach, mój Boże! Dlaczego Danton nie mógłby być Szampańczykiem! Vaugelas jest przecie Sabaudczykiem.

Był także prawie Szampańczykiem ów wielki Fabert, marszałek Francji, syn księgarza, człowiek, który nigdy nie chciał ani wspinać się zbyt wysoko, ani schodzić za nisko; umysł jasny i poważny, który nigdy nie wykraczał poza granice własnej doli i niedoli; doświadczany kolejno przez los, najpierw w swojej świetności, potem w skromności, pozostawał zawsze taki sam zarówno wobec podłości, jak wobec zaszczytów, które mu ofiarowano, nie odrzucając podłości wskutek dumy, a zaszczytów wskutek pokory, lecz odepchnął jedne i drugie dzięki swej cnocie, która sprawiła, że nie zgodził się na propozycję Mazarina, by zostać szpiegiem, i odmówił Ludwikowi XIV przyjęcia orderu Ducha Świętego. Ludwikowi XIV powiedział: „Jestem żołnierzem, a nie szlachcicem."

Mazarinowi oświadczył: „Jestem ramieniem, a nie okiem."

Szampania to potężna, krzepka prowincja. Hrabia Szampanii był suzerenem wicehrabiego Brie, a Brie to ściśle mówiąc mała Szampania, jak Belgia jest małą Francją. Był też parem Francji i podczas koronacji niósł chorągiew ozdobioną liliami, burbońskimi. Sam utrzymywał po królewsku swoje prowincje za pośrednictwem siedmiu hrabiów, mających tytuł parów Szampanii, którzy władali następującymi hrabstwami: Joigny, Rethel, Braine, Roucy, Brienne, Grand-Pré i Bar-sur-Seine.

Nie ma w Szampanii miasta albo mieściny, które by się czymś nie odznaczało. Wielkie gminy są związane z naszą historią; każda z małych stanowiła widownię jakiegoś wydarzenia. Reims ze swoją katedrą katedr było miejscem chrztu Chlodwiga po zwycięstwie odniesionym pod Tolbiac. Troyes zostało ocalone przez świętego Lupusa od Attyli i widząc w roku 878 Jana VIII koronującego Ludwika Jąkałę, ujrzało to, co Paryż zobaczył dopiero w roku 1804: papieża namaszczającego we Francji cesarza. To w Attigny Pepin, marszałek dworu, gromadził dawnych lenników i stąd zagrażał Gaifre'owi, księciu Akwitanii; w Andelot odbyło się w obecności wasali spotkanie Gontrana, króla Burgundii, z Hildebertem, królem Austrazji; Hinkmar schronił się w Epernay; Abelard — w Provins; Heloiza — w Paraclet; w Fismes odbył się sobór; Langres widziało za czasów cesarstwa bizantyjskiego triumf dwóch Gordianów, a w średniowieczu jego mieszkańcy zburzyli siedem okolicznych groźnych zamków: Changey, Saint-Broing, Neuilly-Coton, Cobons, Bourg, Humes i Pailly; w Joinville zawiązano ligę w roku 1584; Châlons broniło Henryka IV w 1591; w Saint-Dizier zamordowano księcia Oranii; Doulevant udzieliło schronienia hrabiemu Moret; Bourmont to starożytna warownia Lingonów; Sśzanne to dawna siedziba książąt Burgundii; Ligny-l'Abbaye zostało założone przez świętego Bernarda we włościach pana na Chatillon, któremu święty, poświadczywszy to wiarogodnym aktem, przyobiecał tyleż mórg w niebie, ile ich otrzymał od niego na ziemi; Mouzon to lenno opata klasztoru Saint-Hubert, który co rok wysyłał królowi Francji „sześć psów gończych i sześć ptaków łowczych"; Chaumont to mieścina prostaczków, gdzie każdy ma nadzieję przedzierzgnąć sią w noc świętojańską w diabła, żeby móc spłacić długi.

Chateau-Porcien jest miastem, które konetabl Chatillonu ofiarował księciu Orleańskiemu; Bar-sur-Aube to miasto, którego król nie zdołał ani sprzedać, ani odstąpić; Clairvaux miało swoją beczkę jak Heidelberg; Villenauxe miało posąg Królowej Gęsiej Nóżki; Arconville ma do dziś stos kamieni hugenoty, który każdy wieśniak powiększa, gdy przechodząc dorzuca jeszcze jeden; sygnały z Mont-Aigu odpowiadały z odległości dwudziestu mil na sygnały z Mont-Aime; Vassy zostało dwukrotnie spalone: przez Rzymian w 211 roku, a w roku 1544 przez wojska cesarskie, podobnie jak Langres przez Hunów w roku 351, a przez Wandalów w roku 407, jak Vitry przez Ludwika VII w dwunastym wieku i Karola V w szesnastym; Sainte-Menehould jest tą szlachetną stolicą Argonnów, która, wydana przez zdrajcę księciu Lotaryngii, Karolowi II, nie poddała się; Carignan to starożytne Ivosium; Attyla wystawił ołtarz w Pont-le-Roi; grobowiec Woltera był w Romilly.

Jak widzisz, dzieje tych wszystkich miast Szampanii to historia Francji; w małych odcinkach, to prawda, ale jednak wielka.

Szampania zachowała ślady naszych dawnych królów. Koronowano ich w Reims. W Attigny Karol III Prostak ustanowił Bourbon jako dzielnicę senioralną. Ludwik Święty i Ludwik XIV, święty król i największy król tej dynastii, obaj po raz pierwszy odbyli swoje kampanie w Szampanii: jeden w roku 1228 pod Troyes, które uwolnił od oblężenia; drugi w roku 1652 pod Sainte-Menehould, wdzierając się przez wyłom; zadziwiająca zbieżność: obaj mieli po czternaście lat.

Szampania zachowała ślady Napoleona. Zapisał nazwami miejscowości Szampanii ostatnie stronice swojego wspaniałego poematu: Arcis-sur-Aube, Châlons, Reims, Champaubert, Sśzanne, Vertus, Mśry, la Fere, Montmirail. Ile walk, tyle triumfów. Fismes, Vitry i Doulevant miały zaszczyt gościć główną kwaterę cesarza, Piney-Luxembourg było jej siedzibą dwukrotnie, Troyes — trzykrotnie. Nogent-sur-Seine widziało w ciągu pięciu dni pięć zwycięstw cesarza manewrującego nad Marną z garstką bohaterów. Saint-Dizier oglądało dwa zwycięstwa w ciągu dwóch dni. W Brienne, gdzie wychowywał go pewien benedyktyn, o mało nie zginął z rąk jakiegoś Kozaka.

Starożytne dzieje tej belgijskiej Galii, która stała się Szampanią, są nie mniej poetyczne od nowożytnych. Wszystkie te ziemie tchną wspomnieniami; Meroweusz i Frankowie; Aecjusz i Rzymianie; Teodoryk i Wizygoci; Mont-Jules, grobowiec Jovinusa; obóz Attyli w pobliżu Cheppe; drogi wojskowe w Châlons, Gruyère i Warcq; Voromarus, Karakalla; Eponina i Sabinus; łuk dwóch Gordianów w Langres, brama Marsowa w Reims; cała ta starożytność, spowita mrokiem, mówi, żyje, drga jeszcze i z głębi ciemności woła do każdego przechodnia: „Sta, viator!" Nawet starodawne dzieje Celtów szepczą niezrozumiale w najciemniejszych mrokach tej historii. W Troyes czczono Ozyrysa; bóstwo Borvo Tomona przekazało swoje imię miejscowości Bourbonne-les-Bains, a nie opodal Vassy, wśród przerażającej gęstwiny lasu Der, gdzie jeszcze stoi Haute-Borne podobne widmu druida, wśród tajemniczych ruin Novimagus Vadicassium, Szampania ma swoją Palenque.

Od czasów rzymskich aż po nasze najeżdżane kolejno przez Alanów, Swewów, Wandalów, Burgundów i Niemców miasta szampańskie, budowane wśród równin, wolały raczej być spalone przez wroga niż mu się poddać. Miasta Szampanii, budowane na skałach, przyjęły za dewizę: „Donec moveantur." To krew całej starej Gallia comata, krew Kattów, Lingonów, Trykasów, Katalończyków, którzy pokonali Wandalów, Nerwiów, którzy pobili Syagriusa, płynie teraz w żyłach tutejszego bohaterskiego chłopa. Ów żołnierz nazwiskiem Berteche, który własną ręką zabił pod Jemmapes siedmiu dragonów austriackich, był rodem z Szampanii. W roku 451 równiny Szampanii pochłonęły Hunów; gdyby Bóg zechciał, pochłonęłyby w roku 1814 Rosjan.

Mówmy więc zawsze z szacunkiem o tej zachwycającej ziemi, która w czasie najazdu poświęciła Francji połowę swoich synów. Departament Marny liczył w roku 1813 trzysta jedenaście tysięcy mieszkańców; w roku 1830 było ich tylko trzysta dziewięć tysięcy. Piętnaście lat pokoju nie zdołało uzupełnić strat.

Powracając więc do wyjaśnienia, jakie jestem ci winien, wyraz: głupi, zmienia sens, kiedy stosuje się go do Szampanii. Znaczy on wtedy tylko: naiwny, prosty, surowy, prymitywny, w razie potrzeby — groźny. Nie obdarzone rozumem zwierzę może być orłem lub lwem. Tym właśnie była Szampania w roku 1814.

LIST IV

Z VILLERS-COTTERETS DO GRANICY

OSTATNI KALAMBUR LUDWIKA XVIII. — NA JAKIE NIEBEZPIECZEŃSTWO MOŻE NARAZIĆ CHŁOPIEC DO BUTÓW. — RÓWNINA POD SOISSONS OGLĄDANA WIECZOREM. — PODRÓŻNY PATRZY NA GWIAZDY. — TEN, CO PRZEMIJA, ROZPAMIĘTUJE TO, CO TRWA. — J. C. — SOISSONS. — ZDANIE CEZARA. — WYPOWIEDŹ NAPOLEONA. — SYLWETKA ŚWIĘTEGO JANA OD WINNIC. — PODRÓŻNY WIDZI PODRÓŻNĄ. — PONURE SPOTKANIE. — WENUS. — KRAJOBRAZ O ZMIERZCHU. — CO WIDAĆ W REIMS Z KARETKI POCZTOWEJ. — SZAMPANIA NĘDZARKA. — RETHEL. — GDZIEŻ WIĘC JEST LAS ARDEŃSKI. — CZYJĄ CÓRKĄ NIEPRAWĄ JEST TRZEBIEŻ LASÓW. — MEZIERES. — CZEGO SIĘ TU SZUKA. — CO SIĘ TU ZNAJDUJE. — CUDOWNA BOMBA. — JAK PEWIEN BOŻEK ZOSTAŁ ŚWIĘTYM. — SEDAN. — PODRÓŻNY SKUPIA SIĘ I ZBIERA MYŚLI. — LICHY POSĄG ZAMIAST PIĘKNEGO ZAMKU. — SEDAN NA TYM TRACI. TURENIUSZ NA TYM NIE ZYSKUJE. — ANI ŚLADU DZIKA W ARDENACH. — PIĘĆ MIL NA PIECHOTĘ. — TROCHĘ MOZY. — SZUKA SIĘ SZKLANKI WODY, A DOSTAJE SIĘ KIEŁBASĘ. — CZŁOWIEK Z WOLEM. — CHARLEVILLE. — PLAC KSIĄŻĘCY I PLAC KRÓLEWSKI. — ROCROY. — NOCNE ROZMOWY W DYLIŻANSIE. — DZWON PRZYŁĄCZA SIĘ DO ROZMOWY W DOBREJ I OCZYWISTEJ INTENCJI ROZPROSZENIA NUDY PODROŻNEGO. — WJAZD DO GIVET.

Givet, 29 lipca.

Tym razem zrobiłem kawał drogi. Kochany przyjacielu, piszą dziś do ciebie z Givet, starożytnego miasteczka, które miało zaszczyt spowodować ostatni rozkaz i ostatni kalambur Ludwika XVIII: „Saint-Denis, Givet"; stanąłem tu o czwartej nad ranem, poobtłukiwany wstrząsami okropnego pojazdu, który tutaj zwą dyliżansem. Przespałem się w ubraniu na łóżku przez dwie godziny i ze świtem piszę do ciebie. Otworzyłem okno, aby sycić się widokiem, na który składa się narożnik dachu pobielonego wapnem, stara, drewniana, zarosła mchem rynna oraz oparte o jakiś mur koło kabrioletu.

Mój pokój to wielka sala z czterema szerokimi łóżkami, olbrzymim kominkiem okładanym boazerią, ozdobionym z zewnątrz lusterkiem, a wewnątrz cienką wiązką chrustu. Na tej wiązce z całą subtelnością położono obok szczotki ogromnego, przedpotopowego chłopca do butów, wyciosanego niestarannie przez jakiegoś rozsierdzonego stolarza. Fantastyczny otwór, wycięty w tym przyrządzie, naśladuje zakręty Mozy; prawie niepodobna wyciągnąć z niego stopę, jeśliby ktoś popełnił tę nieostrożność i ją tam wsunął. Kto by to zrobił, ryzykuje, że będzie biegał po całej oberży, jak mnie się to właśnie zdarzyło, wzywając wielkim głosem pomocy. W imię prawdy muszę powiedzieć, że powinienem nieco sprostować moje zdanie o widoku z okna. Usłyszałem właśnie gdakanie kur. Wychyliwszy się na podwórze, zobaczyłem pod oknem na desce, opartej na dwóch starych garnkach, prześliczny ślaz, cały w kwiatach, udający wspaniałą malwę ogrodową.

Od mojego ostatniego listu pewne zdarzenie niewarte opisu skłoniło mnie, bym cofnął się nagle z Varennes do Villers-Cotterets, toteż przedwczoraj, odprawiwszy moją kariolkę z La Ferte-sous-Jouarre, wsiadłem, aby nadrobić stracony czas, do dyliżansu zmierzającego ku Soissons; był całkiem pusty, co, mówiąc między nami, bardzo mnie uradowało. Mogłem swobodnie rozłożyć na ławeczce moje mapy Cassiniego.

Kiedy zbliżałem się do Soissons, zapadał zmierzch. W tej uroczej dolinie, dokąd wjeżdża się, minąwszy wioskę la Folie, noc rozwarła już swoją dłoń pełną oparów i z wolna kładła cienie na wieży katedralnej i na podwójnej iglicy kościoła Świętego Jana od Winnic. Tymczasem spoza mgieł, które ociężale czołgały się po polach, widać jeszcze było owo zgrupowanie murów, dachów, budowli, jakim jest Soissons, ujęte w stalowy półksiężyc Aisne'y, niby snop, który za chwilę padnie pod uderzeniem sierpa. Zatrzymałem się chwilę na szczycie wyniosłości, aby nasycić się tym pięknym widokiem. Świerszcz grał na pobliskim polu, przydrożne drzewa gwarzyły cichutko i drżały przed zaśnięciem w ostatnich podmuchach wieczornego wiatru, a ja patrzyłem uważnie okiem myśli na ów wielki i głęboki spokój unoszący się nad mroczną równiną, która była świadkiem zwycięstw Cezara, panowania Chlodwiga, upadku Napoleona. Ludzie bowiem, choćby to był Cezar. Chlodwig czy Napoleon, to cienie, które przemijają; wojna, jak oni, jest tylko cieniem i przemija wraz z nimi, Bóg zaś i przyroda, która wywodzi się z Boga, i pokój, który wywodzi się z przyrody, są wieczne.

Licząc na karetkę pocztową z Sedanu, która przyjeżdża do Soissons dopiero o północy, miałem sporo czasu i pozwoliłem dyliżansowi odjechać. Droga, która dzieliła mnie od Soissons, była już teraz uroczą przechadzką, odbyłem ją więc pieszo. W pewnej odległości od miasta usiadłem nie opodal ładnego domku, miękko oświetlonego blaskiem z kuźni po przeciwnej stronie drogi. Spoglądałem nabożnie na niebo tchnące pogodą. Jedyne trzy gwiazdy, jakie widać o tej porze, świeciły na południowym wschodzie, na dość niewielkim skrawku, jakby w kącie nieba; Jowisz, nasz piękny Jowisz, wiesz, mój drogi — który od trzech miesięcy niże bardzo zawiły węzeł — wraz z gwiazdami, między którymi teraz się znajdował, tworzył linię doskonale prostą. Bardziej na wschodzie Mars, czerwony jak ogień i krew, płonąc posępnym blaskiem, naśladował gwiezdne migotanie, a nieco niżej, udając gwiazdę białą i spokojną, lśniła owa planeta-potwór, ów tajemniczy, przerażający świat, który zwiemy Saturnem. Z przeciwnej strony, całkiem w głębi krajobrazu, wspaniała latarnia o zmiennym blasku, niebieskim, szkarłatnym i białym, rzucała smugi olśniewającej purpury na mroczne pagórki dzielące Noyon od Soissons. W chwili kiedy zastanawiałem się, co by to mogła być za latarnia, tu, na tym pustkowiu, wśród tych ogromnych równin, zobaczyłem, jak wzbija się ponad krawędzie pagórków, mija liliowe mgły horyzontu i zmierza ku zenitowi. Tą latarnią był Aldebaran, trójbarwne słońce, olbrzymia gwiazda z purpury, srebra i turkusów, wznoszący się majestatycznie w mglistej, posępnej bieli zmierzchu.

O mój przyjacielu, jakaż to tajemnica tkwi w owych gwiazdach, że wszyscy poeci, odkąd istnieją poeci, wszyscy myśliciele, odkąd istnieją myśliciele, wszyscy marzyciele, odkąd istnieją marzyciele, kolejno ją rozpamiętywali, zgłębiali, podziwiali, jedni, jak Zaratustra, z pełnym ufności olśnieniem, inni, jak Pitagoras, z niewypowiedzianą trwogą! Set nadał gwiazdom imiona, jak Adam nazwał zwierzęta. Wróżbici chaldejscy i astrologowie, Ezdrasz i Zorobabel, Orfeusz, Homer i Hezjod, Kadmos, Ferekydes, Ksenofont, Hekatajos, Herodot i Tukidydes, wszystkie te oczy ziemi, od tak dawna przygasłe i zamknięte, od wieków przywierały z niepokojem do tych oczu nieba zawsze otwartych, zawsze się jarzących, zawsze żywych. Ci wszyscy ludzie oglądali te same planety, te same gwiazdy, na które dziś patrzymy. Hiob mówi o Orionie i o Hyjadach; Platon słuchał i wyraźnie słyszał nieokreśloną muzykę sfer; Pliniusz uważał, że słońce to bóg, i przypisywał plamy na księżycu ziemskim oparom.

Poeci tatarscy nazywają biegun senestikolem, co oznacza żelazny gwóźdź. Niektórzy marzyciele, ogarnięci jakimś zamroczeniem, ośmielili się drwić z konstelacji. Lew, powiada Rocoles, mógłby równie dobrze nazywać się małpą. Pacuvius, niezbyt jednakże pewny, próbuje zagłuszyć w sobie niepokój i wcale nie wierzyć astrologom pod pretekstem, że byliby oni równi Jupiterowi:

Nam si qui, quae eventura sunt, provideant, Aequipare Jovi.

Favorinus zadaje sobie to groźne pytanie: czy przyczyny wszystkiego nie znajdują się w gwiazdach? „Si vitae mortisque hominum rerumque humanarum omnium et ratio et causa in coelo et apud stellas foret?" Wierzy, że wpływ gwiazd sięga nawet much i robaków, „muscis aut vermiculis", a nawet, dodaje: jeży, „aut echinis". Aulus Gellius żeglując z Eginy do Pireusu morzem łaskawym, siadał nocą na rufie i obserwował gwiazdy. „Nox fuit, et clemens mare, et anni aestas coelumque serenum; sedebamus ergo in puppi simul universi, et lucentia sidera considerabamus." Nawet Horacy, ten praktyczny filozof, ten Wolter czasów Augusta, większy poeta, co prawda, aniżeli Wolter w stuleciu Ludwika XV, nawet on drżał, spoglądając na gwiazdy; osobliwy niepokój przepełniał serce poety, który pisał te straszliwe niemal strofy:

Hunc solem et stellas, et decedentia certis Tempora momentis. sunt, qui formidine nulla Imbuti spectant! przynosi ulgę, a ekstaza męczy. Oderwawszy się od konstelacji, mój wzrok padł na lichą ścianę chłopskiej chaty, o którą się oparłem. Tutaj także znalazła się przyczyna medytacji i rozmyślań. Chłop, który zbudował tę ścianę, wmurował w nią kamień, czcigodny kamień, na którym padający z kuźni odblask pozwolił mi odczytać ślad prawie zatartego napisu; odcyfrowałem tylko dwie nie tknięte zębem czasu litery J. C, reszta była zatarta. Co to był za napis? Rzymski czy romański? Mówił z pewnością o Rzymie, ale o jakim Rzymie? O Rzymie pogańskim czy o Rzymie chrześcijańskim? Stałem tam długo, wpatrując się w ten kamień, pogrążony w domysłach. Nie wiem, czy obserwacja gwiazd usposobiła mnie do tych marzeń, ale te dwie tajemnicze litery J. C. ożyły i zalśniły w moich oczach, bo kiedy po raz pierwszy ukazały się ludziom, rządziły światem, a po raz drugi — przeistoczyły świat. Juliusz Cezar i Jezus Chrystus!

To zapewne pod wpływem myśli podobnej do tej, która mnie w owej chwili pochłaniała, Dante zepchnął razem do piekielnej otchłani i kazał pożreć krwawej, ociekającej posoką paszczy szatana zarówno wielkiego zdrajcę, jak wielkiego zabójcę, Judasza i Brutusa.

Na miejscu obecnego Soissons wznoszono kolejno trzy miasta, Noviodunum Galów, Augusta Suessonium Rzymian i stare Soissons Chlodwiga, Karola Prostaka oraz księcia Moguncji. Z owego Noviodunum, które tak przeraził szybki marsz Cezara, nie pozostało nic. ,,Suessones — powiada Cezar w Wojnie galijskiej — celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mitunt." Nie pozostało z Suessonium nic, prócz kilku zniekształconych ruin, jak starożytna świątynia, z której średniowiecze uczyniło kaplicę Świętego Piotra. Stare Soissons jest najbogatsze. Ma Świętego Jana od Winnic, swój dawny zamek i katedrę, gdzie w 752 roku ukoronowano Pepina. Nie mogłem sprawdzić, co pozostało z dawnych fortyfikacji księcia Moguncji i czy są to owe fortyfikacje, które w roku 1814 sprawiły, że cesarz, spostrzegłszy w murze jakąś skamieniałą muszlę, belemnit czy małża, powiedział, że mury Soissons są zbudowane z tego samego kamienia, co mury Saint-Jean- d' Acre. Uwaga bardzo ciekawa, jeśli pomyśleć, jak została wypowiedziana, przez kogo i w jakiej chwili.

Kiedy wchodziłem do Soissons, noc była już zbyt ciemna, bym mógł szukać Noviodunum lub Suessonium. Czekając na karetkę, zadowoliłem się kolacją i błądziłem trochę wokół gigantycznej sylwetki kościoła Świętego Jana od Winnic, dumnie rysującej się na niebie jak dekoracja teatralna. Kiedy tak spacerowałem, widziałem, jak gwiazdy to ukazują się, to znów nikną we wklęsłościach mrocznej budowli, jak gdyby wypełniała ją ciżba ludzi, wchodzących, schodzących, biegających tam i sam z zapalonymi światłami.

Kiedy wróciłem do oberży, biła północ. Całe miasto było czarne jak wnętrze pieca. Nagle w końcu wąskiej ulicy, dotychczas całkiem spokojnej i nie wyglądającej na miejsce nocnych zamieszek, rozległ się piekielny łoskot. To nadjeżdżała karetka pocztowa. Zatrzymała się o kilka kroków od mojej oberży. Było akurat jedno wolne miejsce, wszystko układało się jak najpomyślniej. Te nowe pojazdy są naprawdę bardzo eleganckie i ogromnie wygodne; siedzi się w nich jak we własnym fotelu, z wyciągniętymi nogami, z lewej i prawej strony można oprzeć głowę na poduszeczkach, kiedy się chce przymknąć oczy, a kiedy się je otwiera, widać dużą szybę. W chwili kiedy miałem się już tam rozkosznie usadowić, jakiś niezwykły zgiełk, pomieszany z krzykami, turkotem kół i odgłosem końskich kopyt, rozległ się w innej czarnej uliczce i chociaż pocztylion nie dał mi nawet pięciu minut czasu, pobiegłem tam co tchu. Oto, co zobaczyłem wchodząc w uliczkę. W grubym murze o obrzydliwym, lodowatym wyglądzie, właściwym murom więziennym, widniała otwarta brama, niska, łukowata, opatrzona ogromnymi zasuwami. Nie opodal owej bramy, między dwoma konnymi żandarmami, stała posępna kariolka, ledwie widoczna w ciemności. Między kariolką i bramą miotało się kilku mężczyzn, którzy wlekli do pojazdu jakąś kobietę wydającą rozpaczliwe okrzyki. Ślepa latarka, którą trzymał ktoś niewidoczny w jej cieniu, oświetlała posępnie tę scenę. Kobieta, tęga chłopka lat około trzydziestu, stawiała szaleńczy opór pięciu mężczyznom, wrzeszczała, biła, drapała, gryzła i chwilami, kiedy smuga latarni padała na jej rozczochraną i ponurą głowę, wydawała się uosobieniem Rozpaczy. Chwyciła się jednej ze sztab zamykających bramę i trzymała się jej kurczowo. Kiedy się zbliżyłem, mężczyźni zebrali wszystkie siły, oderwali ją od bramy i jednym ruchem pchnęli w kierunku pojazdu. Ów pojazd, oświetlony przez chwilę latarnią, nie miał innego otworu prócz okratowanych okrągłych okienek po obu stronach i drzwi z tyłu, zamykanych z zewnątrz na mocne rygle.

Człowiek z latarnią odsunął rygle, drzwi się otworzyły i nagle ukazało się wnętrze karetki. Był to rodzaj nie oświetlonego, prawie pozbawionego powietrza pudła, rozdzielonego wzdłuż na dwie części grubym przepierzeniem. Jedyne drzwi, kiedy je zaryglowano, przylegały do przepierzenia od góry do dołu, a zarazem zamykały oba przedziały. Niepodobna było nawiązać jakąkolwiek łączność między tymi dwiema celami, gdzie jedynym siedzeniem była deska z wybitą w niej dziurą. Lewy przedział był pusty; ale prawy był zajęty. Przycupnął tam w kącie jak dzikie zwierzę, z nogami wyciągniętymi na desce z braku miejsca, jakiś człowiek, jeśli to jeszcze można było nazwać człowiekiem, rodzaj widma o kwadratowej twarzy, spłaszczonej czaszce, szerokim czole — szpakowaty, krępy, obrośnięty, odziany w stare, dziurawe płócienne spodnie i w łachman będący niegdyś kaftanem. Nieszczęśnik miał obie nogi ciasno związane grubymi splotami liny, sięgającymi prawie do kolan. Prawa jego stopa tkwiła w sabocie; lewa, bosa, była owiązana zakrwawionymi onucami, z których wystawały okropne, pokaleczone palce. Ta ohydna istota jadła spokojnie kawałek czarnego chleba. Zdawał się nie zwracać najmniejszej uwagi na to, co się wokół niego działo. Nie przestał jeść nawet, aby spojrzeć na nieszczęsną towarzyszkę, którą mu przyprowadzono. Ona za to, z głową odrzuconą w tył, wciąż opierała się dozorcom więziennym, którzy usiłowali wepchnąć ją do pustego przedziału, i wołała nieustannie: „Nie chcę! Nigdy! Nigdy! Zabijcie mnie raczej!" Jeszcze nie spostrzegła tego drugiego. Wtem, konwulsyjnie wstrząsając głową, spojrzała w głąb karetki i ujrzała w ciemności okropnego więźnia. Nagle przestała krzyczeć, kolana się pod nią ugięły, odwróciła się, drżąc na całym, ciele, i zaledwie znalazła siłę, aby rzec głosem przygasłym, ale z odcieniem takiej trwogi, że nie zapomnę tego do końca życia: „Och, ten człowiek!"

W tej chwili mężczyzna spojrzał na nią z wyrazem twarzy dzikim i ogłupiałym, jak tygrys i jak wieśniak, którym był. Wyznaję, że to było już ponad moje siły. Owa kobieta była oczywiście złodziejką lub kimś nawet jeszcze gorszym, kogo żandarmeria dokądś przewoziła jednym z tych ohydnych wehikułów, które ulicznicy paryscy w przenośni nazywają koszami na sałatę; ale ostatecznie była to kobieta. Wydało mi się, że powinienem się w to wdać, i zwróciłem się do dozorców. Nawet się nie obejrzeli; tylko jeden nadęty żandarm, który zażądałby pewnie dokumentów od Don Kiszota, skorzystał z okazji, by mnie poprosić o okazanie paszportu. A ja właśnie przed chwilą wręczyłem ten świstek konduktorowi karetki pocztowej.

Gdy spierałem się z żandarmem, dozorcy, zdobywając się na jeszcze jeden wysiłek, wepchnęli na pół żywą kobietę do pojazdu, zatrzasnęli drzwi, zasunęli rygle i w chwili kiedy zwróciłem się w ich stronę, usłyszałem już tylko turkot kół i odgłos galopującej eskorty, która wraz z pojazdem z wielkim łoskotem znikała w ciemnościach.

Po chwili mknąłem galopem drogą do Reims, unoszony wybornym dyliżansem, zaprzężonym w czwórkę wybornych koni. Ze ściśniętym sercem rozmyślałem o tej nieszczęsnej kobiecie i porównywałem jej podróż z moją.

Pośród tych myśli usnąłem.

Kiedy się obudziłem, świt zaczynał ożywiać drzewa, łąki, wzgórza, przydrożne zarośla, wszystko, co trwa w spokoju, a co nasze dyliżanse i karetki pocztowe budzą tak gwałtownie ze snu.

Znajdowaliśmy się w jakiejś uroczej dolinie, prawdopodobnie opodal Braine-sur-Vesle. Leciutki, wonny podmuch owiewał czarne jeszcze pagórki. Ku wschodowi, na północnym krańcu nocnej poświaty, tuż nad horyzontem, w mieniącym się przezroczystym, granatowym, ciemnym okolu, w nie dającej się opisać mieszaninie barw perły, szafiru i cienia, lśniła Wenus, a jej wspaniały blask spowijał ledwo widoczne pola i lasy spokojem, urokiem i jakąś niewypowiedzianą melancholią. Było to jakby oko niebiańskie patrzące z miłością na ten piękny, uśpiony krajobraz.

Karetka pocztowa mija Reims galopem, bez wszelkiego szacunku dla katedry. W przejeździe można zaledwie dostrzec ponad ścianami szczytowymi wąskiej ulicy kilka zewnętrznych filarów absydy, tarczę herbową Karola VII i wznoszącą się ponad absydą piękną iglicę Męczenników.

Między Reims i Rethel — nic. Szampania nędzarka, której lipiec obciął niedawno piękne, złote włosy; rozległe równiny, żółte i puste, bezkresne, miękkie fałdy ziemi, na których grzbiecie drży, jak rzadka piana, kilka nędznych krzewin; czasem w głębi krajobrazu widać, jak jakiś wiatrak, jakby przytłoczony skwarem południa, z wolna obraca skrzydłami lub jak garncarz na progu swojej chaty stojącej przy drodze suszy na deskach kilka tuzinów niedbale utoczonych doniczek.

Rethel rozpościera się uroczo od szczytu wzgórza aż po Aisne, której odnogi w kilku miejscach przecinają miasto. Zresztą nie ma tu nic, co by wskazywało, że była to niegdyś wspaniała rezydencja jednego z siedmiu hrabiów-parów Szampanii. Ulice przypominają raczej dużą wieś niż miasto. Zarys bryły kościoła przedstawia się nie najlepiej.

Droga z Rethel do Mezieres pnie się owymi rozległymi tarasami, które łączą płaskowyż Argonnów z wyżej położonym Rocroy. Wielkie dachy kryte łupkiem, fasady bielone wapnem, drewniane okapy, które od północy chronią domy przed deszczem, nadają tym wsiom szczególny charakter. Chwilami pierwsze grzbiety gór Faucilles, ukazujące się na południowym wschodzie, podkreślają linię horyzontu. Lasów prawie lub wcale nie ma. Zaledwie widać czasem w dali jakieś porośnięte wzgórza. Karczunek, ów bękart cywilizacji, dokonał żałosnego spustoszenia w dawnym legowisku Dzika Ardeńskiego.

Wjeżdżając do Mezieres, szukałem wzrokiem kilku starych wież w połowie zrujnowanego saskiego zamku Hellebarda, ale ujrzałem tylko zimne, twarde, zygzakowate rowy twierdzy, którą projektował Vauban. Natomiast zaglądając do fos, spostrzegłem w wielu miejscach dość piękne, choć bardzo zniszczone, szczątki muru, którego bronił Bayard przed atakami żołnierzy Karola V. Kościół w Mezieres słynie ze swoich witraży. Skorzystałem z owej pół godziny, którą pasażerowie karetki pocztowej przeznaczają na zjedzenie obiadu, aby zwiedzić kościół. Witraże musiały być rzeczywiście piękne. Pozostało po nich w absydzie kilka fragmentów, żałośnie wtopionych w zwykłe szyby szerokich okien. Ale godnym uwagi jest sam kościół z piętnastego wieku, o pięknej bryle, o gotyckich oknach z filarkami, z prześliczną kruchtą, przylegającą do południowego portalu. Na dwóch filarach, po lewej i prawej stronie prezbiterium, przytwierdzono dwie płaskorzeźby z czasów Karola VIII, zapaćkane, niestety, wapnem i uszkodzone. Cały kościół otynkowano na żółto, żebrowania i zworniki — w najrozmaitszych kolorach. Okropnie to głupie i okropnie brzydkie. Przechadzając się wzdłuż północnej strony absydy, spostrzegłem na ścianie napis przypominający, że Mezieres było okrutnie oblegane i bombardowane przez Prusaków w roku 1815. Nad tym napisem dodano jeszcze w lichej łacinie te dwie linijki: „Lector, leva oculos ad fornicem et vide quasi quoddam divinae manus indicium." Podniosłem wzrok ad fornicem, i zobaczyłem nad głową sporą wyrwę w sklepieniu. W tej wyrwie tkwi wielka bomba, zaczepiona o wystające kamienie uchwytami, które widziałem wyraźnie. Ta pruska bomba, przebiwszy dach, belkowania i warstwę tynku, zamiast spaść na posadzkę zatrzymała się jakby cudem.

Przez dwadzieścia pięć lat tkwi tam, gdzie Bóg ją zawiesił. Wokół bomby widać potłuczone cegły, kamień ciosowy, gruz, wnętrzności sklepienia. Ta bomba i owa groźna wyrwa nad głowami ludzi tędy przechodzących sprawiają osobliwe wrażenie. Osobliwość owego wrażenia potęguje się jeszcze bardziej wskutek rozmaitych zbieżności, które przychodzą na myśl, gdy przypomnimy sobie, że to właśnie na Mezieres spadły w roku 1521 pierwsze bomby, których użyto podczas wojny. Z drugiej strony kościoła inny napis głosi, że obrzęd zaślubin Karola IX z Elżbietą Austriacką został szczęśliwie odprawiony, „feliciter celebratae fuere", w kościele w Mezieres 17 listopada 1570 roku, na dwa lata przed nocą Świętego Bartłomieja.

Wielki portal jest z tej samej epoki, a zatem w pięknym i szlachetnym stylu. Niestety, jest to jedna z owych fasad z szesnastego stulecia, które rozrosły się dopiero w siedemnastym. Dzwonnica wyrosła dopiero w roku 1626. Nie sposób zobaczyć coś niezdarniejszego i cięższego, chyba dzwonnice, które budowano wówczas w rozmaitych kościołach paryskich.

Na wałach miejskich Mśzieres rosną wielkie drzewa, ulice są schludne, smutne, w święta i niedziele z pewnością nie weselsze i nic nie przypomina w tym mieście ani Hellebarda i Garinusa, którzy je założyli, ani hrabiego Baltazara, który je splądrował, ani hrabiego Hugona, który je nobilitował, ani arcybiskupów Fulka i Adalberona, którzy je oblegali. Bóg Macer, który udzielił miastu swojego imienia, stał się w kościelnych kaplicach świętym Maseretem.

Żadnego pomnika, żadnej budowli zabytkowej w Sedanie, dokąd dotarłem około południa. Piękne kobiety, przystojni karabinierzy, drzewa i łąki wzdłuż Mozy, armaty, zwodzone mosty i bastiony — oto Sedan. To jedno z tych miejsc, gdzie surowy wygląd miasta-twierdzy miesza się dziwacznie z wesołym wyglądem miasta garnizonowego. Chciałem znaleźć w Sedanie ślady pana de Turenne, ale już ich nie ma. Zburzono pałacyk, gdzie się urodził, i zastąpiono go czarną płytą z następującym napisem, wyrytym złoconymi literami: „Tu urodził się Tureniusz 11 września 1611."

Ta data lśniąca na czarnym kamieniu zastanowiła mnie. Zebrałem w myśli wszystko, co mi przypominała. W roku 1611 Sully już się wycofał. Henryk IV został zamordowany poprzedniego roku. Ludwik XIII, który miał umrzeć, jak jego ojciec, 14 września, liczył sobie wówczas lat dziesięć, Anna Austriaczka, jego żona, była w tym samym wieku, o pięć dni odeń młodsza. Richelieu miał dwadzieścia sześć lat.

Niektórzy zacni mieszkańcy Rouen nazywali Piotrusiem tego, kogo świat nazwał później wielkim Corneille'em; miał pięć lat. Szekspir i Cervantes żyli jeszcze. Brantome i Piotr Matthieu również. Elżbieta I nie żyła już od ośmiu lat, a od siedmiu — Klemens VIII, „papież miłujący pokój i dobry Francuz", jak mówi l'Etoile. W roku 1611 umarli Papirien Masson i Jan Busee; cesarz Rudolf był już bliski śmierci; Gustaw Adolf dziedziczył tron po Karolu IX szwedzkim, królu mistyku; Filip III wypędził Maurów z Hiszpanii mimo rad księcia Ossuny, a astronom holenderski Jan Fabricius odkrywał plamy na słońcu. Oto, co działo się na świecie, kiedy rodził się Tureniusz.

Zresztą Sedan nie odnosił się z wielkim pietyzmem do jego pamięci. Pałacyk, gdzie urodził się pan de Turenne, jak już wspomniałem, zburzono, a jego zamek zrównano z ziemią.

Nie miałem wprost odwagi udać się do Bazeilles, aby przekonać się, czy jakiś wieśniak, obecny właściciel, nie wykarczował drzew z alei, które zasadził Tureniusz. Zamiast tego wszystkiego na wielkim placu w Sedanie podróżny może obejrzeć dość lichy brązowy posąg Tureniusza, który mnie zupełnie nie pocieszył. Ten posąg to tylko sława. Pokój, gdzie się urodził, zamek, w którym żył, drzewa, które zasadził — to były wspomnienia.

Również żadnych wspomnień, i to z ważniejszego powodu, po Wilhelmie de la Marek, tym straszliwym poprzedniku Tureniusza, w dziejach Sedanu. Rzecz godna uwagi, którą warto tu może wspomnieć: oto w określonym czasie, skutkiem postępu spraw i myśli, miasto Dzika Ardeńskiego tak się zmienia, że rodzi Tureniusza.

Kiedy zjadłem wyborny obiad w doskonałym hotelu „Pod Złotym Krzyżem", nic już mnie nie zatrzymywało w Sedanie; postanowiłem wrócić do Mezieres, żeby wsiąść tam do dyliżansu jadącego do Givet. To pięć mil, ale pięć mil wielce malowniczych. Przebyłem je pieszo, a za mną szedł młody chwat, ogorzały i bosy, niosąc raźnie moją torbę podróżną. Droga prawie wciąż biegnie w połowie zbocza doliny Mozy. O milę od Sedanu mija się Donchery ze starym, drewnianym mostem i pięknymi drzewami; potem widać roześmiane wioski, śliczne zameczki z wieżyczkami, osołnięte kępami zieleni, rozległe łąki, gdzie stada krów pasą się w słońcu; Mozę, którą gubi się z oczu, to znów odnajduje. Pogoda najpiękniejsza w świecie, i to było urocze. W połowie drogi zrobiło mi się bardzo gorąco i zachciało mi się pić. Rozglądałem się na wszystkie strony za jakimś domem, gdzie mógłbym się czegoś napić. W końcu coś wypatrzyłem.

Biegnę, mając nadzieję, że to może jakiś szynk, i oto czytam nad drzwiami taki napis na szyldzie: „Bernier-Hannas, handlarz owsem i masarz." Na ławce przy drzwiach siedział jakiś człowiek zeszpecony wolem. Przypadki wola w tych stronach są bardzo liczne. Mimo wszystko wszedłem odważnie do masarza-handlarza owsem i z przyjemnością wypiłem szklankę wody, którą podał mi ów Człowiek z wolem.

O szóstej po południu dotarłem do Mezieres; o siódmej ruszyłem do Givet, wciśnięty bardzo niewygodnie w niskim, wąskim i ciemnym wehikule między grubego pana i grubą panią, męża i żonę, którzy gruchali z sobą ponad moją głową. Pani nazywała męża swoim biednym koteczkiem. Nie wiem zresztą, czy miała zamiar nazywać go „biednym pieseczkiem", czy „koteczkiem". Przejeżdżając przez Charleville, odległe o strzał armatni od Mezieres, zwróciłem uwagę na główny plac zbudowany w roku 1605, w przepysznym stylu, za Karola Gonzagi, księcia Nevers i Mantui; rodzony to brat naszego placu Królewskiego w Paryżu. Takie same domy z arkadami i fasadami z cegieł oraz stromymi dachami. Gdy zmierzch zapadł, nie mając już nic lepszego do roboty, zasnąłem, ale snem gwałtownym, pełnym wstrząsów i strasznym, któremu towarzyszyło chrapanie grubego jegomościa i postękiwanie grubej jejmości. Budziłem się co pewien czas, kiedy zmieniano konie i przystawiano nagle latarnie do szyby lub kiedy toczyły się takie na przykład rozmowy: „Słuchaj no! Słuchaj no! A cóż to za szkapa? Nie chcę jej! — To tęgi koń! — A pan Simon? Gdzie jest pan Simon? — Pan Simon! Ba, pracuje. Wciąż pracuje. Pracuje ciężej niż najemnik." Innym razem dyliżans zatrzymał się, zmieniali się pocztylioni. Otworzyłem oczy, wiał silny wiatr, niebo było czarne, olbrzymi wiatrak obracał się posępnie nad naszymi głowami i niby płonącymi oczyma zdawał się patrzeć na nas przez dwa oświetlone okienka. Kiedy indziej znów żołnierze otoczyli dyliżans, jakiś żandarm żądał okazania paszportów, słychać było skrzypienie łańcuchów zwodzonego mostu, latarnia uliczna oświetlała stos pocisków ułożony pod czarnym murem, lufa armaty dotykała pojazdu. Byliśmy w Rocroy. Ta nazwa całkiem mnie rozbudziła. Jakkolwiek nie można powiedzieć, że widziałem Rocroy, odczułem niejaką przyjemność na myśl, że tego samego dnia, w tak małym odstępie czasu, przejechałem przez te dwie bohaterskie miejscowości, Rocroy i Sedan. Tureniusz urodził się w Sedanie, można by powiedzieć, że Kondeusz urodził się w Rocroy.

Tymczasem owe dwie grube istoty, moi sąsiedzi, rozmawiały z sobą i jak to bywa w źle napisanej sztuce, opowiadały sobie przeróżne rzeczy, które oboje znali doskonale: że nie byli w Rocroy od roku 1818. Dwadzieścia dwa lata! Że pan Crochard, sekretarz podprefektury, był ich serdecznym przyjacielem; że wobec tego, iż to północ, zacny pan Crochard z pewnością już śpi itd. Pani szpikowała te niezwykłe rewelacje swoimi ulubionymi dziwacznymi powiedzonkami; mówiła więc: egoista jak stary zając, czym chata biedna, tym rada, zamiast: czym chata bogata, tym rada. Monstrualny jegomość, jej małżonek, popisywał się ze swojej strony kalamburami i przekręcał przysłowia. Potem zaśmiewał się dobrodusznie.

Dyliżans ruszył, moi sąsiedzi rozprawiali nadal. Zdobywałem się na wielki wysiłek, żeby nie słyszeć ich rozmowy, starałem się wsłuchiwać w dzwonki uprzęży, turkot kół po bruku, skrzypienie piast ocierających się o osie, zgrzyt śrub i nakrętek, donośne drżenie szyb, kiedy nagle przyszedł mi w sukurs cudowny dźwięk dzwonów, delikatny, lekki, krystaliczny, niezwykły, napowietrzny, który odezwał się niespodziewanie wśród tej czarnej nocy, zapowiadając, że zbliżamy się do Belgii, owej krainy srebrzyście brzmiących dzwonów, i rozlegał nieprzerwanie, jak gdyby swoim ironicznym, szyderczym, lekkim tonem udzielał nagany moim ociężałym sąsiadom za ich głupią paplaninę.

Ów dźwięk, który mnie rozbudził, ich uśpił. Przypuszczam, że dotarliśmy do Fumay, ale ciemność była zbyt gęsta, żeby cokolwiek rozróżnić. Wypadło mi zatem przejechać obok wspaniałych ruin zamku Hierches i obok pięknych, strzelistych skał, zwanych Paniami Mozy. Niekiedy w głębi jakiejś przepaści wypełnionej mgłą niby przez prześwit dostrzegałem w jej kłębach coś białawego: była to Moza.

Wreszcie, kiedy zajaśniał pierwszy brzask, opuszczono zwodzony most, otwarto jakąś bramę, dyliżans ruszył ostrym kłusem, wjeżdżając w rodzaj wąwozu utworzonego z lewej strony przez czarne urwisko skalne, a z prawej przez długą, niską, nie kończącą się, dziwną budowlę, z pozoru nie zamieszkaną, podziurawioną na przestrzał drzwiami i oknami, które wydawały mi się wszystkie otwarte, bez ram, okiennic, framug, szyb, a przez ten mroczny, fantastyczny dom ujrzałem świt, który bielił już niebo nad przeciwległym brzegiem Mozy. Na końcu tego osobliwego budynku było tylko jedno okno, zamknięte i słabo oświetlone. Następnie pojazd szybko minął jakąś wielką wieżę o bardzo pięknym zarysie, wjechał w wąską ulicę i skręcił na jakiś dziedziniec; służące z oberży nadbiegły ze świecami, a stajenni z latarniami: byłem w Givet.

LIST V

GIVET

DWIE CZĘŚCI MIASTA GIVET. — ROZPRAWA O ARCHITEKTACH I O DZBANACH W ZWIĄZKU Z DZWONNICAMI FLAMANDZKIMI. — GIVET WIECZOREM. — KRAJOBRAZ. — WIEŻA W MAŁYM GIVET. — JOSE GUTIEREZ. — CO MOŻNA ZOBACZYĆ Z IMPERIAŁU DYLIŻANSU PRZEDSIĘBIORSTWA PRZEWOZOWEGO VAN GEND.

W przydrożnej oberży. 1 sierpnia.

Givet to ładne miasto, czyste, miłe, gościnne, położone po obu brzegach Mozy, dzielącej je na małe i duże Givet, u stóp wysokiej, pięknej ściany skalnej, której szczyt nieco szpecą geometryczne linie fortu Charlemont. Tutejsza oberża, którą zwą „Pod Złotą Górą", jest bardzo dobra, choć jako jedyna mogłaby dawać przyjezdnym byle jakie schronienie i kazać im jeść byle co.

Dzwonnica w małym Givet to po prostu zwykła iglica okryta łupkiem; natomiast dzwonnica w dużym Givet ma kształt bardziej skomplikowany i wymyślny. Oto jak stworzył ją ten, co ją wymyślił. Dzielny architekt wziął biret księży lub adwokacki. Na tym czworokątnym birecie ustawił do góry dnem miskę na sałatę; na jej dnie, które stało się platformą, postawił cukiernicę; na cukiernicy butelkę; na butelce słońce dolnym, prostopadłym promieniem wetknięte w jej szyjkę; wreszcie na słońcu umieścił koguta, nadziawszy go jak na rożen na prostopadły górny promień. Jeśli założymy, że każdy z tych pomysłów zabrał mu jeden dzień, siódmego dnia z pewnością odpoczął.

Ten artysta musiał być Flamandem.

Od prawie dwóch stuleci architekci flamandzcy wyobrazili sobie, że nie ma nic piękniejszego nad naczynia stołowe i przybory kuchenne powiększone do gigantycznych, tytanicznych wymiarów. Toteż kiedy im kazano zbudować dzwonnicę, w lot chwytali okazję i stroili swoje miasta w mnóstwo kolosalnych dzbanów.

Widok Givet mimo to jest uroczy, zwłaszcza kiedy, jak ja to zrobiłem, zatrzymać się pod wieczór pośrodku mostu i patrzeć na południe. Zmrok, który najlepiej kryje wszelkie głupstwa, zaczynał przesłaniać niedorzeczny kontur dzwonnicy. Dymy unosiły się ponad wszystkimi dachami. Z lewej strony nieskończenie łagodny poszum wielkich wiązów, ponad którymi w jasnym blasku wieczora rysowała się jedenastowieczna wieża, wznosząca się w połowie zbocza nad małym Givet. Z prawej inna stara wieża o stożkowym wiązaniu dachowym, zbudowana w połowie z kamienia, w połowie z cegieł, w całości odbijała się w Mozie, w lśniącym metalicznym zwierciadle, które przecinało cały ten mroczny krajobraz. Dalej, u stóp groźnej skały Charlemont, dostrzegłem, niby bielejącą linię, tę długą budowlę, widzianą wczoraj przy wjeździe do miasta, która jest po prostu opuszczonymi koszarami. Nad miastem, nad wieżami, nad dzwonnicą wznosiła się pionowo olbrzymia ściana skalna, co, jak okiem sięgnąć, ciągnęła się nieprzerwanie aż do gór na horyzoncie i ograniczała zasięg spojrzenia niczym w amfiteatrze. Całkiem w głębi, na jasnozielonym niebie, młody księżyc wschodził powoli nad ziemią, tak subtelny, czysty i wykwintny, iż można by rzec, że to Bóg ukazuje nam połowę swojego złotego pierścienia.

W ciągu dnia postanowiłem zwiedzić tę szacowną wieżę, która niegdyś trzymała w szachu małe Givet. Ścieżka pnie się stromo i zmusza do posługiwania się zarówno rękami, jak nogami; trzeba wspinać się na skałę z bardzo pięknego i bardzo twardego granitu.

Dotarłszy nie bez trudu do stóp już prawie zrujnowanej wieży, której romańskie ościeże były wyłamane, zastałem ją zabarykadowaną wrotami zamkniętymi na wielką kłódkę. Wołałem, stukałem, nikt nie odpowiedział. Musiałem więc zejść tak, jak wszedłem. A jednak moja wspinaczka nie była całkiem daremna. Obchodząc starą ruderę, której mury zewnętrzne z kamienia ciosowego są niemal całkiem poobłupywane, wśród szczątków, które rozpadając się z każdym dniem w proch, staczają się do parowu, zauważyłem spory kamień, na którym można było jeszcze odróżnić resztki napisu. Przyjrzałem się uważnie; z napisu nie pozostało nic prócz kilku nieczytelnych liter.

Oto, jak były ułożone: „Lo que sa 1 ombre / Para s mo di s l / / Acav p sotros."

Te litery, głęboko wyryte w kamieniu, zdawały się być nakreślone gwoździem; i nieco niżej tym samym gwoździem został wyryty podpis widniejący w całości: „Iose Gutierez, 1643." Zawsze miałem słabość do napisów.

Wyznaję, że ten szczególnie mnie zainteresował. Co oznaczał? W jakim był języku? Na pierwszy rzut oka, robiąc pewne ustępstwa na rzecz ortografii, można by odczytać takie absurdalne wyrazy: — Loque sale. — Ombre. Parasol. — Modis (maudis) la cave. — Sot. Rosse. Ale można by ułożyć te słowa tylko wtedy, gdyby nie brać pod uwagę liter zatartych, a zresztą wydawało mi się, że poważny podpis hiszpański: „Jose Gutierez", widniał tu niby zaprzeczenie takich niedorzeczności. Zestawiając ów podpis z wyrazami: para i otros, na pewno hiszpańskimi, doszedłem do wniosku, że był to napis hiszpański, a zastanowiwszy się głębiej, spróbowałem go odtworzyć: „Lo que empesa el hombre / para simismo Dios le / acava para los otros."

To, co człowiek zacznie dla siebie, Bóg dokończy dla innych.

Wydaje mi się to bardzo piękną sentencją, bardzo katolicką i bardzo hiszpańską. A teraz kim był ów Gutierez? Kamień na pewno wyrwano z wnętrza wieży. Rok 1643 to data bitwy pod Rocroy. Czy Jose Gutierez był jednym z pokonanych w tej bitwie? Czy został pojmany? Czy zamknięto go tutaj? Czy zostawiono mu tyle swobody, że w tym więzieniu zdołał zapisać owo melancholijne podsumowanie własnego życia, a zarazem życia całej ludzkości? Te przypuszczenia są tym bardziej prawdopodobne, że aby wyryć gwoździem w granicie tak długie zdanie, trzeba było całej cierpliwości więźniów, na którą składa się tyle udręk. A kto tak uszkodził ów napis? Czy stało się to po prostu za sprawą czasu i przypadku? A może jakiś złośliwy szyderca? Skłaniam się raczej ku tej właśnie hipotezie. Jakiś prostak, kiepski balwierz, co został marnym żołnierzem, dyscyplinarnie uwięziony w wieży, uznał, że okaże się niezwykle dowcipny nadając błazeński sens pełnej powagi lamentacji hidalga. Czyją twarz zohydził grymasem? Dziś gbur i szlachcic, jęk i żart, tragedia i parodia toczą się razem, zmieszane z sobą, pod stopami tego samego przechodnia, w tych samych zaroślach, w tym samym parowie, w tym samym zapomnieniu!

Nazajutrz o piątej rano, tym razem wygodnie usadowiony na ławce dyliżansu przedsiębiorstwa przewozowego Van Gend, opuszczałem Francję drogą wiodącą do Namur i wjeżdżałem na pierwszy grzbiet jedynego łańcucha wysokich wzgórz, jakie są w Belgii. Moza bowiem, uparłszy się, że będzie płynąć w kierunku przeciwnym niż obniżający się płaskowyż ardeński, zdołała wyżłobić głęboką dolinę w owej rozległej równinie, którą zwą Flandrią, gdzie człowiek wzniósł całe mnóstwo twierdz, ponieważ przyroda nie dała mu tu gór.

Po kwadransie zdyszane już konie i bardzo już spragniony pocztylion belgijski za obopólną zgodą i z wzruszającą jednomyślnością zatrzymali się przed jakimś szynkiem w biednej, malowniczej wiosce, rozrzuconej po obu stronach głębokiego parowu wrzynającego się pomiędzy góry. Ten parów, będący łożyskiem strumienia, jest jednocześnie główną ulicą wsi, wybrukowaną oczywista granitem wydobytym ze złóż góry. Kiedy tamtędy jechaliśmy, sześć koni w zaprzęgu z łańcuchów wspinało się lub raczej wdrapywało na tę niezwykłą, okropnie stromą ulicę, ciągnąc za sobą pusty wóz na czterech kołach. Gdyby wóz był naładowany, musiałoby go ciągnąć dwadzieścia koni, a raczej dwadzieścia mułów. Właściwie nie wiem, czemu może służyć wóz w parowie, chyba, nieszczęsnym młodym malarzom holenderskim jako model do ich nieprawdopodobnych szkiców, bo malarzy tych spotyka się tu na drodze, z workiem na plecach i z kijem w ręku.

Co robić na ławce dyliżansu, jeśli nie patrzeć? Siedziałem nadzwyczaj dogodnie. Miałem przed oczyma wielką połać doliny Mozy; na południu obie części Givet uroczo połączone mostem; na zachodzie rozpadającą się wielką wieżę w Agimont, która wznosząc się na wzgórzu doskonale z nim licowała i rzucała za siebie ogromny stożkowaty cień; na północy głęboki parów, w który zagłębia się Moza i skąd unosił się świetlisty, błękitny opar. Na pierwszym planie, o dwa kroki od mojej ławki, na poddaszu szynkowni ładna chłopka, siedząc w koszuli na łóżku, ubierała się w otwartym na oścież oknie, które pozwalało wnikać do wnętrza zarówno promieniom słońca, jak spojrzeniom podróżnych siedzących na imperiałach dyliżansów. Nad owym poddaszem i nad tą chłopką w oddali, niby zwieńczenie granic Francji, ciągnęły się, jak nieskończona linia, groźne baterie fortu w Charlemont.

Kiedy tak przyglądałem się pejzażowi, chłopka podniosła wzrok, spostrzegła mnie, uśmiechnęła się, uroczo skinęła głową, nie zamknęła okna i powoli kończyła się ubierać.

LIST VI

BRZEGI MOZY. — DINANT. — NAMUR

KRAJOBRAZ ZNAD MOZY. — LESSE. — SKAŁA BAYARDA. — DINANT. — NIEPRZYZWOITE ZACHOWANIE TERAKOTOWEJ KOBIETKI. — JESZCZE O DZWONNICACH, DZBANACH I ARCHITEKTACH. — RUINY ZAMKÓW. — MODLITWY ZMARŁYCH ZA ŻYJĄCYCH. — MYŚLI, KTÓRE NASUWAJĄ SIĘ PODRÓŻNYM NA IMPERIAŁACH NA WIDOK DZIEWCZĄT SIEDZĄCYCH NA DRZEWIE. — POETYCZNE WSPOMNIENIA DOTYCZĄCE NAMUR I KSIĘCIA ORANSKIEGO. — O CZYM POUCZAJĄ SZYLDY.

Liège, 3 sierpnia.

Przyjechałem do Liège uroczą drogą, prowadzącą z biegiem Mozy od samego Givet. Brzegi Mozy są piękne i pełne uroku. To dziwne, że tak mało się o tym mówi. Oto one w zarysie.

Minąwszy wieś, szynk i chłopkę ubierającą się o wschodzie słońca, podróżny trafia na stok, który przypomina Val-Suzon nie opodal Dijon, gdzie droga, wijąc się niezliczonymi zakosami, przez trzy kwadranse skręca to w jedną, to w drugą stronę, pośród lasu nad głębokimi parowami, wyżłobionymi przez potoki. Następnie wjeżdża się na płaskowyż, przez który pojazd mknie szybko wśród wielkich równinnych pól, ciągnących się wokół jak okiem sięgnąć: można by pomyśleć, że to sam środek Beauce, gdyby nagle, o kilka kroków w lewo, ziemia nie zapadała się przepastnie. Z drogi można dostrzec podnóże przeraźliwie pionowej skały, na którą wedrzeć się może tylko roślinność. Ta niespodziana, okropna przepaść ma ze dwieście lub trzysta stóp. W głębi owej przepaści, w cieniu, poprzez rosnące nad nią zarośla, widać. Mozę i płynącą spokojnie barkę, holowaną przez konie, a na brzegu jakiś śliczny, rokokowy zameczek, który wygląda jak przesadnie ozdobiony torcik lub zegar z czasów Ludwika XV, a jego lilipuci basen, ogródek w stylu Pompadour, a także woluty, wszelkie grymasy i fantazje ogarnia się jednym spojrzeniem. Trudno o coś osobliwszego niż to cudactwo na tle owej wspaniałej przyrody.

Można by rzec, że w ten krzykliwy sposób zły gust człowieka narusza wzniosłą poezją Boga.

W miarę jak oddalamy się od przepaści, obszar staje się coraz bardziej równinny, wąwóz Mozy przecina płaskowyż na wskroś, pionowo, jak bruzda żłobiąca pole.

W kwadrans później trzeba hamować; droga schodzi ku rzece urwistym zboczem. Tym razem przepaść jest urocza. To gmatwanina kwiatów i pięknych drzew rozjaśnionych promiennym blaskiem poranka. Sady otoczone żywopłotami wznoszą się i opadają bezładnie z obu stron drogi. Moza, wąska i zielona, płynie po lewej stronie, ujęta głęboko w strome urwiska. Widać jakiś most; inna rzeka, mniejsza i jeszcze bardziej urocza, wpada do Mozy — to Lesse; a o trzy mile dalej, w gardzieli, która otwiera się z prawej strony, znajduje się słynna grota Han. Wehikuł mija ją i oddala się. Szum młynów wodnych Lesse'y ginie w górach. Lewy brzeg Mozy obniża się, uroczo obrębiony nieprzerwanym łańcuchem folwarków i wsi; prawy brzeg staje się coraz wyższy, wznosi się; ściana skalna dotyka niemal drogi i zwęża ją; przydrożne krzaki cierniste drżą w słońcu i wietrze o dwieście stóp nad naszymi głowami. Nagle za zakrętem ukazuje się skała w kształcie zaostrzonego stożka, śmiało strzelająca w górę niczym iglica katedralna. To skała Bayarda, powiada mi pocztylion. Droga prowadzi między stokiem góry i tym ogromnym słupem granicznym, po czym znowu skręca i u stóp olbrzymiego granitowego bloku, zwieńczonego murami cytadeli, widać teraz długą, obramowaną starymi domami ulicę, którą łączy z lewym brzegiem piękny most; górują nad nią spiczaste wiązania dachów oraz szerokie, z gotyckimi filarkami okna piętnastowiecznego kościoła. To Dinant.

Zatrzymaliśmy się w Dinant przez kwadrans, co wystarcza, żeby spostrzec obok placyku, gdzie przystają dyliżanse, ogródek, którego widok sam już niejako nas uprzedza, że jesteśmy we Flandrii. Kwiaty są w nim prześliczne, a pośród tych kwiatów stoją trzy malowane figury terakotowe. Jedna z nich to postać kobieca. Właściwie bardziej przypomina manekin niż figurę, ma bowiem na sobie wzorzystą perkalową suknię i stary jedwabny kapelusz. Po dłuższej chwili cichy szmer i osobliwe ciurkanie wody spod spódnicy uwiadamia nas, że ta postać kobieca to fontanna.

Dzwonnica kościoła w Dinant to olbrzymi dzban na wodę. Ale oglądana z mostu fasada kościoła ma swoisty styl, a całe miasto jest wybornie skomponowane.

W Dinant podróżny rozstaje się z prawym brzegiem Mozy. Przedmieście po lewej stronie owija sią uroczo wokół starej rozpadającej sią wieży, pozostałej po dawnych obwarowaniach. U stóp tej wieży, w grupie domów, dojrzałem przez okamgnienie wykwintny zameczek z piętnastego wieku o fasadzie zdobnej wolutami, z kamiennymi obramowaniami okien, z wieżyczką z cegieł i fantazyjnymi kurkami na dachu.

Za Dinant dolina staje się bardziej rozległa, Moza — szersza; z lewej strony na odległych grzbietach widać ruiny dwóch zamków; dalej dolina rozszerza się jeszcze bardziej, tylko tu i ówdzie ukazują się skały odziane bogatymi czaprakami zieleni; haftowana w kwiaty kapa z zielonego aksamitu okrywa cały krajobraz. Wokół mnóstwo plantacji chmielu, sady, drzewa, które mają więcej owoców niż liści, fioletowe śliwy, czerwone jabłonie i co chwila pojawiają się ogromne kępy jarzębin o kiściach szkarłatnych owoców, owych korali świata roślinnego. Kaczki i kury jazgoczą na drodze; słychać śpiew flisaków na rzece; hoże dziewczęta o obnażonych po ramiona rękach idą, niosąc na głowie kosze pełne trawy, co pewien czas widać jakiś cmentarz wiejski, melancholijnie towarzyszący tej drodze pełnej radości, światła i życia.

Na jednym z tych cmentarzy, którego wysoka trawa i rozpadający się mur pochylają się nad drogą, przeczytałem taki napis: „O pie, defunctis miseris succurre, viator!"

Żadne memento nie jest według mnie równie głębokie. Zmarli zazwyczaj ostrzegają, tutaj pokornie proszą.

Dalej, minąwszy wzgórze, gdzie na prawym brzegu rzeki poddane działaniom deszczów i przez nie ukształtowane skały naśladują nieregularne i podziurawione głazy naszej starej fontanny w Ogrodzie Luksemburskim (mówiąc nawiasem, tak właśnie teraz fatalnie odnowionej), odczuwa się już bliskość Namur. Między chatami chłopskimi pojawiają się domki miejskie, po wsiach — wille, posągi między skałami, parki angielskie na przemian z plantacjami chmielu — i trzeba powiedzieć, że wszystko to bez szczególnego zamętu i nieładu.

W którejś z tych w tak urozmaicony sposób budowanych wsi przeprzężono konie. Z jednej strony widniał wspaniały ogród, gdzie wznosiły się na przemian kolumnady i świątynie w stylu jońskim, z drugiej — szynk ozdobiony z prawa grupą pijaków, a z lewa — wspaniałą kępą malw.

Za złoconymi sztachetami willi, na pożyłkowanym czarnym cieniem gałęzi piedestale z białego marmuru, ukrywała się na poły w listowiu Wenus Medycejska, jakby zawstydzona i zgorszona, że oglądają ją nagą chłopi flamandzcy, siedzący przy kuflach piwa. O kilka kroków dalej kilka rosłych, dorodnych dziewcząt odzierało z owoców wielką śliwę, a jedna z nich siedziała na jej konarze w pozie, która świadczyła, że dziewczę nie zwraca zbytniej uwagi na przechodniów, i sprawiała, że podróżni zajmujący miejsca na imperiale nabierali nieokreślonej chętki, aby zeskoczyć na ziemię.

W godzinę później byłem w Namur. Dwie doliny, Sambry i Mozy, spotykają się i łączą w Namur, które rozsiadło się u zbiegu dwóch rzek. Kobiety wydały mi się ładne i powabne; mężczyźni mają zacne, poważne i przyjazne fizjonomie. Jeśli chodzi o miasto, z wyjątkiem dwóch widoków na daleko położone mosty na Mozie i na Sambrze, nie ma tu nic godnego uwagi. W obecnym ukształtowaniu miasta zatarły się już ślady jego przeszłości. Bez stylu, bez zabytków, bez wspaniałych budowli, bez starych domów, wyposażone jedynie w kilka okropnych kościołów rokokowych i kilka fontann w złym, wulgarnym guście w stylu Ludwika XV, Namur dało natchnienie tylko dwóm utworom poetyckim: odzie Boileau i piosence jakiegoś nieznanego autora, w której mowa o pewnej starej kobiecie i o księciu Orańskim; doprawdy, Namur nie zasługuje na inną poezję.

Cytadela zimno i smutno wieńczy to miasto. A jednak powiem ci, że przyglądałem się z niejakim respektem tym surowym fortyfikacjom, którym pewnego pięknego dnia przypadł zaszczyt być obleganymi przez Vaubana i bronionymi przez Cohorna.

Tam, gdzie nie ma kościołów, przyglądam się szyldom. Dla tego, kto umie zwiedzać miasta, szyldy sklepowe mają sens bardzo głęboki. Niezależnie od przeważających zawodów i miejscowych rzemiosł, które przede wszystkim można z nich wyczytać, mnóstwo na nich właściwych danemu miastu określeń, a nazwiska mieszczańskie, których badanie jest niemal tak ważne jak studiowanie nazwisk szlacheckich, pojawiają się tu w swojej najprostszej formie i najjaśniej ukazują swoją treść. Oto trzy nazwiska przypadkowo wzięte z wystaw sklepowych Namur; wszystkie są znaczące. „Małżonka Debarsy, kupcowa." Czytając to, każdy czuje, że jest w kraju, który wczoraj był francuski, dziś jest obcy, francuski będzie jutro; gdzie język psuje się i niepostrzeżenie ulega zwyrodnieniu, rozpada się i pod kształtem wyrażeń francuskich nabiera niezręcznego szyku niemczyzny. Te trzy wyrazy są jeszcze francuskie, ale całe zdanie już francuskie nie jest.

„Crucifix-Piret, towary łokciowe." To na pewno z katolickiej Flandrii. Nazwisko, imię albo przydomek Crucifix nie trafiłoby się nigdzie w wolteriańskiej Francji. „Menendez-Wodon, zegarmistrz." Nazwisko hiszpańskie i nazwisko flamandzkie spojone kreseczką. Czy nie widać tu całej dominacji hiszpańskiej w Niderlandach, zapisanej, potwierdzonej, opowiedzianej w jednym nazwisku? Oto trzy nazwiska, z których każde wyraża i określa jeden z istotnych aspektów tego kraju; jedno mówi o języku, drugie o religii, trzecie o historii.

A teraz szybko jeszcze jedna uwaga o szyldach w Dinant, Namur i Liège: nazwisko Demeuse powtarza się tu bardzo często. W okolicach Paryża i Rouen takimi częstymi nazwiskami są Desenne i Deseine.

Aby zakończyć uwagą najzupełniej fantastyczną, dodam, że na jednym z przedmieść Namur spostrzegłem jakiegoś Janusa, piekarza, co mi przypomniało, że w Paryżu, u początku Przedmieścia Saint-Denis, zauważyłem Nerona, cukiernika, w Arles zaś, na samym frontonie jakiejś zrujnowanej świątyni romańskiej — Mariusza, fryzjera.

LIST VII

BRZEGI MOZY. — HUY. — LIÈGE

PIĘKNE DRZEWA I PIĘKNE SKAŁY. — BOGU CHWAŁA, CZŁOWIEKOWI PRZYGANA. — SANSON. ANDENNES. — PODRÓŻNY UDZIELA MĄDREJ RADY PROBOSZCZOWI W SELAYEN. — HUY. — CIEKAWY ZAKĄTEK ZIEMI, GDZIE TŁOCZY SIĘ WINO BELGIJSKIE Z WINOGRON. — WYGLĄD KRAJU. — OBRAZY FLAMANDZKIE. — OKOLICE LIEGE. — NADZWYCZAJNY I PRZERAŻAJĄCY WYGLĄD TEGO KRAJOBRAZU NOCĄ. — TO, CO AUTOR OGLĄDA, WYDAWAŁOBY SIĘ WERGILIUSZOWI TARTAREM, A DANTEMU PIEKŁEM. — LIÈGE. — MIASTO NIEPODOBNE DO ŻADNEGO INNEGO. — „LE CONSTITUTIONNEL" MA TU, JAK SIĘ OKAZUJE, CZYTELNIKÓW. — KOŚCIOŁY. — KOŚCIÓŁ ŚWIĘTEGO PAWŁA, ŚWIĘTEGO JANA, ŚWIĘTEGO HUBERTA, ŚWIĘTEGO DIONIZEGO. — PAŁAC KSIĄŻĄT-BISKUPOW. — ZACHWYCAJĄCY DZIEDZINIEC. — GMACH SĄDU, RYNEK I WIĘZIENIE. — MIESZCZUCH WOLTERIANIN MA ZA WIELE ROZSĄDKU; MIESZCZUCH PRAKTYCZNY JEST ZBYT GŁUPI. — RYCINY NA CZEŚĆ SPRZYMIERZONYCH Z ROKU 1814. — RUINA NASZEJ GRAMATYKI I MASAKRA NASZEJ ORTOGRAFII.

Liège, 4 sierpnia.

Droga do Liège prowadzi z Namur aleją wspaniałych drzew. Ogromne ich korony starają się, jak mogą, ukryć przed podróżnym okropne wieże miasta, które z dala wyglądają jak olbrzymie, kolorowe, przywiązane do pałek kule, przypominające przyrządy używane do gry w bilbokieta. Kiedy podróżny wynurza się z cienia owych pięknych drzew, chłodny wiatr znad Mozy owiewa mu twarz, a droga zaczyna biec wesoło wzdłuż rzeki. Moza, obfitsza już o wody Sambry, poszerza tu swoją dolinę; ale znów ukazuje się podwójna ściana skał, tworząc raz po raz jak gdyby jakieś fortece cyklopów, wielkie baszty w ruinie, grupy tytanicznych wież.

Owe skały nad Mozą zawierają wiele żelaza; wtopione w krajobraz mają wspaniałą barwę; deszcz, powietrze i słońce okrywają je piękną rdzą; ale wydarte ziemi, eksploatowane i ociosywane przeistaczają się w ów obrzydliwy, szaroniebieski granit, który zaśmieca całą Belgię. To, co stworzyło wspaniałe góry, daje w rezultacie okropne domy.

Bóg stworzył skałę, człowiek stworzył kamień ciosowy.

Mijamy szybko Sanson, wieś, ponad którą rozsypują się pośród ciernistych krzaków resztki obronnego zamku, zbudowanego, jak powiadają, za czasów Klodiona. Skała przedstawia tam ludzką twarz, brodatą i surową, którą pocztylioni zawsze wskazują podróżnym. Następnie docieramy do Andennes, gdzie spostrzegłem nieoszacowaną rzadkość dla znawców starożytności: wiejski kościołek z dziesiątego stulecia, jeszcze nienaruszony. W innej wsi, w Selayen, jak mi się zdaje, nad głównym wejściem do kościoła widnieje taki napis wielkimi literami: „Psom do domu Bożego wstęp wzbroniony." Gdybym był czcigodnym proboszczem w Selayen, pomyślałbym, że o wiele pilniejszą sprawą jest mówić ludziom, by wchodzili do kościoła, niż wypędzać z niego psy.

Za Andennes góry oddalają się, dolina staje się płaska, Moza odbiega od drogi, płynąc wśród łąk. Widok jest jeszcze piękny, ale zbyt często pojawiają się kominy fabryczne, owe żałosne obeliski naszej cywilizacji przemysłowej.

Dalej wzgórza znów się przybliżają, droga i rzeka zbiegają się; podróżny dostrzega wielkie bastiony, uczepione u skały niczym orle gniazda, piękny kościół z czternastego wieku, sąsiadujący z wysoką kwadratową wieżą, bramę miejską nad zapuszczoną fosą. Mnóstwo uroczych domów, stworzonych dla radości oczu tak bujnym, pełnym fantazji i dowcipu geniuszem renesansu flamandzkiego, po obu stronach starego mostu przegląda się w Mozie wraz ze swoimi ukwieconymi tarasami. Jesteśmy w Huy.

Huy i Dinant to dwa najładniejsze miasta nad Mozą. Huy leży w połowie drogi między Namur i Liège, podobnie jak Dinant między Namur i Givet. Huy jeszcze dziś jest groźną twierdzą, a niegdyś było wojowniczą gminą, która odpierała oblężenia mieszkańców Liège, podobnie jak Dinant odpierało ataki mieszkańców Namur w owych legendarnych czasach, kiedy miasta wypowiadały sobie wojnę jak dzisiaj królestwa, a o których Froissart powiada:

Przed wielkim miastem Bar-sur-Saigne Drżało Troye w Szampanii.

Za Huy zaczynają się owe urocze kontrasty, które cechują krajobraz nad Mozą. Nic surowszego ponad owe skały, nic weselszego ponad te łąki. Widać tu kilka wzgórz najeżonych palikami i winoroślą, która daje kiepskie wino.

Wydaje mi się, że to jedyna winnica w Belgii.

Niekiedy u brzegu rzeki w jakimś parowie, ponad którym prowadzi droga, widać zrujnowaną cynkownię z podziurawionym dachem, skąd dym wydobywa się przez wszystkie dachówki, sprawiając wrażenie zaczynającego się albo przygasającego pożaru; czasem znów widać fabrykę ałunu, otoczoną wysokimi pryzmami czerwonawej ziemi, lub też za plantacją chmielu, obok zagonów bobu, pośród zapachów bijących z ogródka pełnego kwiatów i otoczonego tu i ówdzie łatanym płotem ze spróchniałych desek, pośród ogłuszającego jazgotu kurzego, gęsiego i kaczego pospólstwa podróżny dostrzega jakiś dom ceglany z wieżyczkami krytymi łupkiem, z kamiennymi obramowaniami okien i drzwi, szybami oprawnymi w ołów, poważny, czysty, miły, z wesoło pnącą się po nim winoroślą, z gołębiami na dachu, klatkami dla ptaków w oknach, małym dzieckiem i promieniem słońca na progu — i myśli o Teniersie i Mierisie.

Tymczasem zapada zmierzch, wiatr ucicha, łąki, krzewy, drzewa milkną, słychać jedynie szum wody. Wnętrza domów rozświetlają się blado; przedmioty zacierają się, jakby spowite dymem; podróżni w karetce ziewają na wyścigi, mówiąc: za godzinę będziemy w Liège. W tej właśnie chwili pejzaż nabiera nagle niezwykłego wyglądu. Tam, wśród lasów przeznaczonych do wyrębu, u stóp brunatnych i porośniętych wzgórz na zachodzie, dwie żarzące się ogniem źrenice rozbłyskują i płoną jak oczy tygrysa. Tutaj, przy drodze, przerażający świecznik, wysoki na osiemdziesiąt stóp, płonie pośród krajobrazu, rzucając na skały, lasy i parowy ponure błyski. Dalej, u wejścia do tamtej doliny, zanurzonej w mroku, widać paszczę pełną żaru, która otwiera się nagle i zamyka, a wśród ohydnej czkawki wysuwa się z niej co chwila płomienisty język.

To rozpalają się piece fabryczne.

Kiedy minęliśmy miejscowość zwaną Petite-Flemalle, widok ów stał się niewymownie wprost wspaniały. Cała dolina wydaje się podziurawiona wybuchającymi kraterami. Niektóre wyrzucają spoza leśnych zarośli szkarłatne, żagwiące iskrami kłęby pary; inne stanowią czerwone tło czarnych zarysów wsi, a gdzie indziej znów płomienie ukazują się w prześwitach jakiegoś skupiska budynków. Można by pomyśleć, że to jakaś wroga armia zalała kraj i że dwadzieścia miast obróconych w perzynę ukazuje jednocześnie w tej ciemnej nocy wszystkie aspekty i fazy pożaru, jedne dopiero zaczynając płonąć, inne dymiąc, jeszcze inne gorejąc.

To widowisko wojny jest darem pokoju; to przerażające naśladownictwo spustoszenia jest dziełem przemysłu. Mamy po prostu przed oczyma wielkie piece pana Cockerilla.

Straszne, gwałtowne odgłosy dochodzą z tego chaosu pracy. Wiedziony ciekawością wysiadłem i podszedłem do jednej z owych jaskiń. Ogarnął mnie prawdziwy podziw dla przemysłu. To piękny, zdumiewający widok, który nocą, w uroczystej żałobie owej pory, ma w sobie coś nadprzyrodzonego. Koła, piły, kotły, walcownie, cylindry, stemple, wszystkie te potwory z miedzi, blachy i spiżu, zwane przez nas maszynami, które para obdarza przerażającym i strasznym życiem, huczą, gwiżdżą, skrzypią, rzężą, chrapią, wyją, piszczą, rozrywają brąz, wyginają żelazo, żują granit i chwilami wśród czarnych, osmolonych robotników, którzy je nękają, ryczą boleśnie w rozpalonym powietrzu fabryki niby potwory i smoki dźgane w piekle przez demony.

Liège jest jednym z tych starych miast, które stają się miastami nowymi — przemiana godna pożałowania, ale nieuchronna! — jednym z tych miast, gdzie wszystkie starodawne frontony, malowane i cyzelowane, łuszczą się, odpadają, a zamiast nich oglądamy białe fasady zdobne posągami z gipsu; gdzie stare, szacowne, wielkie dachy kryte łupkiem, z mnóstwem okienek, dzwonniczek, wieżyczek i kurków, na które ze wstrętem spogląda tępy mieszczuch, czytający „Le Constitutionnel" na płaskim tarasie, wybitym cynkową blachą; gdzie urząd akcyzowy, wyglądający jak świątynia grecka ozdobiona postacią jakiegoś celnika, zastępuje najeżoną partyzanami bramę obronną z wieżami po bokach; gdzie wysoki komin wielkiego pieca zastępuje rozdzwonioną wieżę kościoła. Nad starymi miastami unosiły się dźwięki, nad miastami nowoczesnymi unosi się dym.

W Liège nie ma już olbrzymiej katedry książąt-biskupów, zbudowanej w roku 1000, a zburzonej, nie wiadomo przez kogo, w roku 1795; ale jest fabryka pana Cockerilla.

W Liège nie ma już klasztoru dominikanów, owego posępnego klasztoru o tak wielkiej sławie, szlachetnej budowli tak świetnej architektury; ale dokładnie w tym samym miejscu wznosi się tu upiększony kolumnami o kapitelach z lanego żelaza teatr, gdzie będą grywać operę komiczną, pod którego budowę panna Mars położyła kamień węgielny.

Liège jeszcze dziś, w dziewiętnastym wieku, tak samo jak w szesnastym, jest miastem rusznikarzy. Walczy z Francją o lepsze, jeśli idzie o broń bojową, szczególnie zaś z Wersalem — o broń zbytkowną, lecz owo starożytne miasto świętego Huberta, niegdyś kościół i forteca, wspólnota kościelna i wojskowa, już się nie modli i nie walczy; sprzedaje i kupuje. To dziś ogromny ul przemysłowy. Liège przekształciło się w wielki ośrodek handlowy. Doliną Mozy sięga jednym ramieniem do Francji, a drugim do Holandii i dzięki tym dwóch wielkim ramionom czerpie zyski z obu tych krajów.

Wszystko zaciera się w tym mieście, nawet jego etymologia. Starożytny strumień Legia nazywa się obecnie Ri-de-Coq-Fontaine.

Trzeba zresztą powiedzieć, że Liège jest uroczo rozrzucone na zielonym grzbiecie góry Świętej Walpurgi, podzielone korytem Mozy na miasto górne i dolne, a połączone trzynastoma mostami, z których kilka ma niewątpliwy walor architektoniczny, otoczone, jak okiem sięgnąć, drzewami, wzgórzami i łąkami, ma jeszcze dość wieżyczek, dość fasad ozdobionych wolutami lub okładanych ciosem, dość dzwonnic romańskich, dość bram obronnych jak Saint-Martin i Amercoeur, aby zachwycić poetę i znawcę rzeczy starożytnych najbardziej nawet niechętnego widokowi manufaktur, machin i fabryk.

Ponieważ lało jak z cebra, mogłem zwiedzić tylko cztery kościoły: kościół Świętego Pawła, obecną katedrę, przylegającą do gotyckiego klasztoru, szlachetną nawę z piętnastego wieku z prześlicznym renesansowym portalem, w najgłupszy sposób otynkowanym, podobnie jak pobliska dzwonnica, co niegdyś musiała być bardzo piękna, ale której jakiś nieudolny współczesny architekt poociosywał wszystkie narożniki, dokonując owej haniebnej operacji, której podlegają obecnie stare dachy paryskiego ratusza. Kościół Świętego Jana ukazuje pełną powagi fasadę z dziesiątego stulecia, na którą składa się wielka kwadratowa wieża, z iglicą krytą łupkiem, i obok niej cisnące się dwie niskie, również kwadratowe dzwonnice. Do tej fasady przylega bezceremonialnie kopuła lub raczej garb okropnego kościoła rokokowego, którego jedne drzwi wychodzą na zniekształcony, obdrapany, pobielony krużganek gotycki, smutny i zarośnięty wysoką trawą. Kościół Świętego Huberta, którego romańska absyda, obwiedziona niskimi galeriami pełnołukowymi, jest utrzymany we wspaniałym stylu. Kościół Świętego Dionizego, bardzo zajmujący, z dziesiątego wieku ma wielką wieżę z dziesiątego stulecia.

Owa wieża w swojej niższej części nosi ślady zniszczeń i pożarów. Jak się zdaje, została spalona podczas wielkiego najazdu Normanów w roku 882. Architekci romańscy jakoś ją tam naprawili, budując już w cegle na tym, co pozostało po pożarze, i wznosząc nowy mur na starym, zmurszałym kamieniu, toteż dokładny zarys ruiny doskonale zachował się na tej dzwonnicy w obecnej jej postaci. Ta wielka, czerwona bryła, postrzępiona u dołu jak łachman, sprawia osobliwe wrażenie.

Zmierzając z kościoła Świętego Dionizego do kościoła Świętego Huberta labiryntem starych, wąskich, nisko zabudowanych ulic, ozdobionych tu i ówdzie wizerunkami Najświętszej Marii Panny, nad którymi koncentrycznie, jak obręcze, wiją się szerokie blaszane wstęgi z nabożnymi napisami, natknąłem się nagle na ogromny, ciemny, kamienny mur z szerokimi ościeżami o łukach koszowych, bogato zdobiony owymi zbytkownymi żebrowaniami, które zwiastowały tylną fasadę jakiegoś średniowiecznego pałacu. Ujrzałem jakieś drzwi, wszedłem i po chwili znalazłem się na rozległym dziedzińcu. Ten dziedziniec, o którym nikt nie wspomina, a który powinien słynąć, jest wewnętrznym dziedzińcem pałacu biskupów Liège. Nigdzie nie widziałem zespołu architektonicznego, który byłby bardziej niezwykły, posępny i wspaniały. Cztery granitowe fasady, zwieńczone czterema łupkowymi, cudownymi dachami, wspartymi na czterech niskich galeriach o gotyckich arkadach, które wydają się przysiadać i poszerzać pod ich ciężarem, ograniczają pole widzenia. Dwie z owych fasad, doskonale zachowanych, ukazują piękne powiązanie ostrołuków z łukami zsiadłymi, charakterystyczne dla przełomu piętnastego i szesnastego stulecia. Okna tego pałacu biskupiego są krzyżowe, jak okna w kościołach. Niestety, pozostałe dwie fasady, zniszczone wielkim pożarem w roku 1734, zostały odbudowane w miernym stylu tej epoki i trochę psują ogólne wrażenie. Ich oschłość jednak nie pozostaje w jakiejkolwiek sprzeczności z surową powagą starego pałacu. Biskup, który tu władał sto pięć lat temu, bardzo rozsądnie oparł się ornamentom z muszli i kogucim grzebieniom, więc zbudowano mu dwie ponure, ubogie fasady, takie bowiem jest prawo tej osiemnastowiecznej architektury, że nie ma nic pośredniego: świecidełka lub nagość, szych lub bieda.

Czworokątny krużganek otaczający dziedziniec zachował się w zadziwiająco dobrym stanie. Obszedłem go wokół. Trudno o coś ciekawszego niż filary, na których wspierają się owe szerokie łuki zsiadłe. Filary, jak cały pałac, są z szarego granitu. Zależnie od tego, który z rzędów filarów w tych czterech galeriach oglądamy, połowa ich trzonów, czy to od góry, czy to od dołu, całkiem niknie pod zgrubieniami zdobnymi w arabeski.

W jednym z rzędów, w galerii zachodniej, zgrubienia są podwójne i trzon niknie pod nimi w całości. To tylko kaprys flamandzki szesnastego stulecia. Archeolog jednak, patrząc na arabeski pokrywające owe zgrubienia, na rzeźbione w sposób naiwny i prostacki kapitele, ozdobione aż po płyty na głowicy wyobrażeniami chimer, nieprawdopodobnymi liśćmi, zwierzętami apokaliptycznymi, skrzydlatymi smokami, przypominającymi smoki egipskich hieroglifów, ma pewne wątpliwości, wszystko to bowiem zdaje się należeć do sztuki jedenastego wieku; aby zaś nie zaliczyć owych niskich, krępych i sękatych filarów do architektury bizantyjskiej, trzeba pamiętać, że budowę pałacu biskupów w Liège rozpoczął dopiero w roku 1508 książę-kardynał Evrard de la Marck, który panował trzydzieści dwa lata.

Ta dostojna budowla jest dziś siedzibą sądu. Księgarnie i sklepiki z pamiątkami rozsiadły się pod każdą z arkad. Na środku dziedzińca mieści się targ jarzynowy. Czarne togi zaprzątniętych swoimi sprawami sądowników uwijają się wśród kopiatych koszy czerwonej i fioletowej kapusty, gromady wesołych, kłótliwych Flamandek jazgoczą i swarzą się pod każdym filarem, ze wszystkich okien słychać zapalczywe przemówienia obrończe, toteż na tym posępnym dziedzińcu, niegdyś pełnym skupienia i zacisznym jak klasztorny krużganek, którego kształt się tu zachował, krzyżuje się dziś i ustawicznie z sobą miesza wykrętne słowo adwokata i nie milknący głos przekupki, paplanina i gadanie.

Nad wielkimi dachami pałacu góruje wysoka i masywna czworokątna wieża z cegieł. To dawna strażnica księcia-biskupa, a dziś więzienie dla kobiet publicznych; smutne, chłodem wionące przeciwieństwo, które wolteriański mieszczuch sprzed lat trzydziestu ująłby w sposób dowcipny, teraźniejszy zaś, praktyczny i trzeźwy, ujmuje głupio.

Wychodząc główną bramą z pałacu, mogłem przyjrzeć się obecnej fasadzie, tworowi lodowatemu i napuszonemu, którą nieszczęsny architekt zaprojektował w roku 1748. Można by pomyśleć, że ogląda się jedną z tragedii Lagrange-Chancela w marmurze i kamieniu. Na placu przed tą fasadą jakiś poczciwiec chciał za wszelką cenę wzbudzić we mnie dla niej zachwyt. Bezlitośnie odwróciłem się do niego plecami, chociaż uświadamiał mnie, że Liège nazywa się po holendersku Luik, po niemiecku Luttich, a po łacinie Leodium.

Mój pokój w Liège zdobiły muślinowe firanki, na których wyhaftowano nie bukiety, lecz melony; podziwiałem tam również ryciny sporządzone na cześć sprzymierzonych, które przedstawiając ich tryumf, a nasze klęski w roku 1814, upokarzały nas dotkliwie w naszym własnym języku. Oto dokładne brzmienie podpisu pod jednym z tych obrazków: „Bitwa pod Arcis-sur-Aube 21 marca 1814 roku. Większa część garnizonu tej twierdzy, złożona z dawnej gwardii (pewno chodzi tu o starą gwardię), została więźniami, alianci zaś 2 kwietnia weszli zwycięzcą do Paryża."

LIST VIII

BRZEGI VESDRE'Y. — VERVIERS

PODRÓŻNY, POŚWIĘCAJĄC SIĘ, ŁAGODZI SPÓR, ALE DOBRZE NA TYM WYCHODZI. — WIDOK VESDRE'Y. — SIELANKI. — WIERSZE OWIDIUSZA ZAINSCENIZOWANE PRZEZ PANA BOGA. — DESZCZ ODŁAMKÓW SKALNYCH. — NIE JEDŹ PRZEZ IDYLLICZNĄ OKOLICĘ, GDZIE BUDUJĄ KOLEJ ŻELAZNĄ. — VERVIERS. — TRZY DZIELNICE VERVIERS. — BRZDĄC I FAJKA. — NIESZCZĘSNE MIASTO, GDZIE KOMINY KOPCĄ TAK SAMO JAK DZIECI. — LIMBURG. — KOMORA CELNA, BUDKA STRAŻNIKA, GRANICA.

Aix-la-Chapelle, 4 sierpnia.

Wczoraj, o dziewiątej rano, kiedy dyliżans z Liège do Aix-la-Chapelle  miał właśnie wyruszyć w drogą, pewien poczciwy mieszczuch waloński wzburzył przechodniów, wzbraniając się wsiąść na imperiał, i swoim energicznym oporem przypomniał mi owego owerniackiego chłopa, który zapłacił, żeby zabawić się w wesołej budzie, a nie żeby wysłuchiwać opery. Ofiarowałem sią zająć miejsce tego zacnego podróżnika, zgodziłem się oglądać operą, wszystko ucichło i dyliżans ruszył.

Opłaciło mi sią to. Droga jest wesoła i urocza. To nie Moza, lecz Vesdre. Moza znika, płynąc przez Maastricht i Ruremonde ku Rotterdamowi i morzu.

Vesdre, rzeka-potok, płynie z Saint-Cornelis-Munster, między Aix-la-Chapelle i Duren, przez Verviers i Chauffontaines do Liège jedną z najbardziej zachwycających dolin w świecie. O tej porze roku, przy pięknej pogodzie, pod błękitnym niebem, owa dolina gdzieniegdzie przypominała jakiś parów, często ogród, a zawsze raj. Droga ani na chwilę nie oddala się od rzeki. Czasem razem mijają jakąś dostatnią osadę wtłoczoną między drzewa, z wiejskim mostkiem przed każdymi drzwiami; kiedy indziej w jakimś samotnym zakątku doliny okalają należący do któregoś z urzędników miejskich stary zamek z jego kwadratowymi wieżami, wysokimi spiczastymi dachami i wielką fasadą z nielicznymi oknami, wyniosły, a jednocześnie skromny, jak przystoi budowli stanowiącej coś pośredniego między chłopską chatą i wielkopańskim donżonem. Dalej dobiega nagle jakiś miły, wesoły odgłos i oto za zakrętem, u stóp wzgórza, wśród kępy lip i olch, przez które przezierają promienie słońca, ukazuje się niski dom i wielkie czarne koło, całe okryte perlistymi kroplami, a wszystko to razem nosi nazwę młyna wodnego.

Między Chauffontaines i Verviers dolina wydała mi się pełna wergiliańskiej słodyczy. Była cudowna pogoda, urocze dzieciaki bawiły się u wejścia do ogrodów, wiatr spośród osik i topoli wiał nad drogą, dorodne jałówki, po trzy, po cztery, mile spoczywały w cieniu na zielonym pastwisku. A w głębi, z dala od domów, sama na rozległej łące otoczonej żywopłotem, pasła się dostojnie wspaniała krowa, godna, aby strzegł jej Argus. Z gór dobiegał mnie dźwięk fletu.

Mercurius septem mulcet arundinibus.

Niekiedy jakiś komin fabryczny lub długi płat płótna suszący się w słońcu przy drodze przerywał owe sielanki.

Kolej żelazna, która biegnie przez Belgię od Antwerpii po Liège i ma dotrzeć aż do Verviers, rozorze te pagórki i przetnie owe doliny.

Kolej ta, przedsięwzięcie na wielką skalę, poprzecina góry w dwunastu, a może piętnastu miejscach. Co krok widać roboty ziemne, nasypy, zarysy mostów i wiaduktów lub mrowiącą się u stóp ogromnej nagiej ściany skalnej gromadę czarnych postaci zajętych wierceniem niewielkiego otworu. Te mrówki dokonują dzieła gigantów.

Niekiedy tam, gdzie te otwory są już szerokie i głębokie, nagle wydobywa się z nich jakieś ciężkie tchnienie i chrapliwy odgłos. Można by rzec, że zgwałcona skała krzyczy tymi otwartymi ustami. To mina, która syczy w wykopie. Po chwili dyliżans zatrzymuje się raptownie, robotnicy pracujący na pobliskim nasypie rozbiegają się we wszystkie strony, rozlega się grzmot, którego echo przetacza się pośród wzgórz ze zdwojoną mocą, odłamki skały wytryskują z głębi krajobrazu i pokrywają okoliczną równinę. To mina, która wybucha w biały dzień.

Na tym postoju podróżni opowiadają sobie, że wczoraj zginął tu pewien mężczyzna, że jeden z owych odłamów skalnych o wadze dwudziestu ton rozpłatał na pół drzewo, a przedwczoraj żona jednego z robotników, która niosła mu kawę (a nie zupę), zginęła w taki sam sposób. To również mąci trochę idyllę.

Verviers, miasto zresztą bez znaczenia, składa się z trzech dzielnic o nazwach Chick-Chack, Basse-Crotte i Dardanelle. Zauważyłem tam sześcioletniego brzdąca z godnością palącego fajkę na progu domu. Na mój widok ten smarkaty palacz wybuchnął śmiechem. Wyciągnąłem z tego wniosek, że wydałem mu się niezwykle śmieszny.

Za Verviers droga biegnie nad rzeką aż do Limburga. Limburg, owo miasto hrabiowskie, o którym Ludwik XIV powiedział, że ma skórę tak twardą, jest dziś tylko zburzoną fortecą, stanowiącą malownicze zwieńczenie jednego ze wzgórz.

Zaraz potem teren staje się płaski, równinny, wielka dwuskrzydłowa brama otwiera się na oścież — to, komora celna; widać budkę strażniczą pomalowaną od góry do dołu w czarno-białe pasy; jesteśmy u króla Prus.

LIST IX

AIX-LA-CHAPELLE. — GROBOWIEC KAROLA WIELKIEGO

CZYM JEST AIX-LA-CHAPELLE. — TU URODZIŁ SIĘ I TU UMARŁ KAROL WIELKI. — KAPLICA. — ARCHITEKTURA PORTALU, DO KTÓREJ AUTOR DORZUCA COS NAWIASEM. — LEGENDA O DIABLE MĄDRZEJSZYM OD MIESZCZAN I O MNICHU SPRYTNIEJSZYM OD DIABŁA. — NAWIAS ZAMYKA SIĘ I KAPLICA ZNOWU SIĘ OTWIERA. — WYGLĄD KOŚCIOŁA. — CAŁOŚĆ. — SZCZEGÓŁ. — GROBOWIEC KAROLA WIELKIEGO. — AUTOR ZNIEWAŻA SYSTEM DZIESIĘTNY. — ZAWARTOŚĆ SZAFY. — OLŚNIENIE I PODZIW. — GDZIE SĄ TRZY KORONY KAROLA WIELKIEGO. — INNE SZAFY. — INNE SKARBY. — AMBONA. — PREZBITERIUM. — ORGANY. — ORZEŁ OTTONA III. — SERCE ANTONIEGO BERDOLETA. — LOS SARKOFAGÓW. — CESARZE NIE ZACHOWUJĄ NIC, NAWET GROBU. — KAROL WIELKI ODBIERA SARKOFAG AUGUSTOWI. — BARBAROSSA ODBIERA TRON KAROLOWI WIELKIEMU. — HOCHMUNSTER. — KRZESŁO MARMUROWE. — JAK WYGLĄDAŁ KAROL WIELKI W GROBOWCU. — BARBAROSSA OGŁOSZONY CESARZEM. — ŚMIERC BARBAROSSY. — POGŁOSKI KRĄŻĄCE O NIM OD SZEŚCIUSET LAT. — ODWIEDZINY CESARZA W ROKU 1804. — NAPOLEON PRZED KRZESŁEM KAROLA WIELKIEGO. — ODWIEDZINY CESARZY I KROLOW SPRZYMIERZONYCH W ROKU 1814. — ZBIEŻNOŚCI. — OD KOGO AUTOR ZACZERPNĄŁ TE WSZYSTKIE SZCZEGÓŁY. — SAPER Z TRZYDZIESTEGO SZÓSTEGO PUŁKU. — NIE ŚMIEJCIE SIĘ Z NAZWISK GMINNYCH, NIM NIE ZBADACIE NAZWISK ARYSTOKRATYCZNYCH. — RATUSZ. — WIEŻA GRANUSA. — ROJENIA O ZMIERZCHU.

Aix-la-Chapelle, 6 sierpnia.

Dla chorego Aix-la-Chapelle to źródło mineralne, gorące, zimne, żelaziste, siarkowe; dla turysty to kraina redut i koncertów; dla pielgrzyma to wspaniała skrzynia pełna wielkich relikwii, które ogląda się co siedem lat: suknia Najświętszej Panny, powijaki Dzieciątka Jezus, płachta, na której ścięto świętego Jana Chrzciciela; dla starożytnika-kronikarza to klasztor szlachetnie urodzonych panien z ksienią udzielną, niegdyś klasztor zakonu męskiego zbudowany przez świętego Grzegorza, syna Nicefora, cesarza bizantyjskiego; dla amatorów polowania to dawna Dolina Dzików, Porcetum, z czego utworzono Borcette; dla właściciela manufaktury to źródło wody z zawartością ługu, która służy do prania wełny; dla kupca to fabryka sukna i kaszmiru, igieł i szpilek; dla tego zaś, kto nie jest ani kupcem, ani fabrykantem, ani myśliwym, ani znawcą starożytności, ani pielgrzymem, ani turystą, ani chorym — to miasto Karola Wielkiego.

Karol Wielki bowiem urodził się w Aix-la-Chapelle i tam umarł. Urodził się w starym, na pół rzymskim pałacu królów frankijskich, z którego pozostała tylko wieża Granusa, znajdująca się obecnie w obrębie ratusza. Został pochowany w kościele, ufundowanym przez niego w roku 796, w dwa lata po śmierci Fastrady, jego żony, którą papież Leon III ogłosił błogosławioną w roku 804; podanie głosi, że w związku z ową beatyfikacją dwaj biskupi z Tongres, zmarli i pochowani w Maastricht, wstali ze swoich grobowców, aby uzupełnić podczas ceremonii liczbę trzystu sześćdziesięciu pięciu arcybiskupów i biskupów reprezentujących wszystkie dni w roku.

Ów historyczny i legendarny kościół, który dał nazwę miastu, doznał w ciągu tysiąca lat wielu przeobrażeń.

Zaledwie stanąłem w Aix, pobiegłem natychmiast do Chapelle.

Oto widok kościoła, gdy wchodzi się do niego od strony fasady:

Portal z czasów Ludwika XV z szarobłękitnego granitu z drzwiami spiżowymi z ósmego wieku przylega do muru z epoki Karolingów, nad którym wznosi się piętro pełnych łuków romańskich. Ponad tymi archiwoltami piękne, bogato rzeźbione piętro gotyckie, gdzie widać surowy ostrołuk z czternastego wieku; wszystko to wieńczy nikczemna więźba murarska z cegieł i dach łupkowy, liczący sobie ze dwadzieścia lat. Po prawej stronie portalu wielka szyszka z brązu rzymskiego na granitowym cokole, a z drugiej strony, na drugim cokole, wilczyca ze spiżu, również antyczna, rzymska, zwrócona w stronę przechodniów z wyszczerzonymi kłami w otwartej paszczy.

(Daruj mi, przyjacielu, że otworzę tutaj nawias. Ta szyszka ma swój sens, podobnie jak wilczyca, a może wilk, bom nie mógł rozeznać się dokładnie co do płci owego zwierzęcia z brązu. Oto co dziś jeszcze opowiadają o tym miejscowe prządki:

Dawno, bardzo dawno temu, mieszkańcy Aix-la-Chapelle zapragnęli wybudować kościół. Zebrali pieniądze i przystąpili do dzieła. Wykopali fundamenty, wznieśli mury, rozpoczęli roboty ciesielskie i przez pół roku słychać było ogłuszający łoskot młotów, pił i siekier. Po pół roku zabrakło pieniędzy. Zwrócono się do pielgrzymów, ustawiono u wrót kościoła cynową miskę, ale wpadło w nią zaledwie kilka liardów i trochę marnych groszy. Co robić? Zebrała się rada, badała całą rzecz, rozprawiała, wypowiadała różne zdania, zasięgała opinii. Robotnicy nie chcieli pracować, a trawa, ciernie, bluszcz i wszelkie zuchwałe rośliny ruin zawładnęły już nowymi kamieniami porzuconej budowli. Czyżby miano pozostawić kościół w takim stanie? Dostojna rada była przerażona.

Kiedy tak radzono, wszedł ktoś, obcy, nieznany, wysoki i urodziwy.

— Dzień dobry, mieszczanie. O cóż chodzi? Jesteście ogromnie skłopotani. Czy martwicie się o wasz kościół? Nie wiecie, jak go skończyć? Powiadają, że brak wam pieniędzy.

— Idź do diabła, przechodniu — odpowiedziała rada. — Trzeba nam miliona w złocie.

— Oto milion — rzekł szlachcic. I otwarłszy okno, pokazał radnym wielki wóz stojący na placu u wrót ratusza. Wóz był zaprzężony w dziesięć wołów i strzegło go dwudziestu Murzynów afrykańskich uzbrojonych po zęby.

Jeden z radnych zszedł wraz ze szlachcicem, wziął na chybił trafił jeden z worków, którymi był wyładowany wóz, po czym obaj, ów obcy i mieszczanin, wrócili do sali. Worek opróżniono wobec wszystkich radnych; był rzeczywiście pełen złota.

Radni wytrzeszczyli oczy i zapytali przybysza:

— Kim jesteś, wielmożny panie?

— Kochani moi prostaczkowie, jestem tym, kto ma pieniądze. Czego więcej chcecie? Mieszkam w Czarnym Lesie, opodal jeziora zwanego Wildsee, w pobliżu ruin Heidenstadtu, miasta pogan. Mam kopalnie złota i srebra, nocą własnymi rękami przesypuję stosy rubinów. Ale mam proste upodobania, nudzę się, jestem melancholikiem, całe dnie spędzam nad jeziorem, patrząc na igrające w przejrzystej toni pająki wodne i trytony, i na rdest ziemnowodny, co rośnie pośród skał. A teraz dość pytań i głupstw. Uchyliłem wam mieszka, bierzcie z niego. Oto wasz milion w złocie. Chcecie?

— Dalibóg, tak — odparli radni. — Skończymy kościół.

— A więc bierzcie, ale pod jednym warunkiem.

— Jakim to, wielmożny panie?

— Skończcie wasz kościół, mieszczanie; bierzcie te groszaki; ale w zamian oddajcie mi byle jaką duszę, która pierwsza wejdzie do waszego kościoła i przekroczy jego próg w dniu, kiedy dzwony obwieszczą jego poświęcenie.

— Jesteś diabłem! — zakrzyknęli radni.

— Jesteście głupcy! — odparł Urian.

Radni zaczęli dygotać z przerażenia i żegnać się znakiem krzyża. Ale że Urian był diabłem poczciwym i śmiał się, trzymając się pod boki i potrząsając swoim nowiutkim złotem, uspokoili się i wszczęto układy. Diabeł ma spryt. Dlatego właśnie jest diabłem.

— Koniec końców — powiedział — to ja na tym tracę. Wy będziecie mieli wasz milion i kościół. A ja będę miał tylko jedną duszę. I cóż za duszę, łaskawcy? Pierwszą z brzegu. Duszę przypadkową. Jakiś przeklęty obłudnik zechce udać pobożnego i z udanej gorliwości postanowi wejść pierwszy. Mieszczanie, moi przyjaciele, wasz kościół zapowiada się dobrze. Jego zarys podoba mi się. Jestem pewien, że budowla będzie piękna. Widzę z przyjemnością, że wasz architekt woli trompę Montpellier od zwykłej trompy narożnikowej. Nie ganię owych sklepień żaglastych na planie podłużnym, półkolistych w przekroju, wolałbym jednak sklepienie krzyżowe, również wydłużone, ale za to trapezowate. Pochwalam, że umieścił portal w półkolistym ryzalicie, ale nie wiem, czy umiał pogodzić szerokość muru z rozmiarami ciosów. Jak się nazywa wasz architekt, prostacy? Powiedzcie mu ode mnie, że aby prawidłowo rozwiązać zwieńczenia łuku portalowego w półkolistej niszy, klucz musi mieć odpowiednio ociosane cztery ściany, dwie boczne, jedną spodnią i czwartą, wierzchnią, stanowiącą lico nadłucza. No cóż, oto w zejściu do piwnicy zwężające się i obniżające sklepienie beczkowe, w dobrym stylu i doskonale zbudowane. Byłoby szkoda poprzestać na tym. Trzeba skończyć ten kościół. No i co, moi drodzy, milion dla was, dusza dla mnie? Zgoda?

Tak przemawiał imć pan Urian. Ostatecznie — pomyśleli mieszczanie — mamy szczęście, że zadowala się jedną duszą. Gdyby się lepiej rozejrzał, mógłby zabrać wszystkie w tym mieście.

Umowa została zawarta, milion znalazł się w kasie, Urian zniknął, zapadając się w ziemię, skąd, jak przystoi, strzelił błękitny płomyk — i po dwóch latach zbudowano kościół.

Oczywiście wszyscy radni przysięgli, iż nie pisną nikomu ani słowa, i rozumie się samo przez się, że każdy z nich opowiedział o wszystkim żonie jeszcze tegoż wieczora. Trudno, takie jest prawo. Prawo, którego radni nie ustanowili, ale do którego się stosują.

Toteż, kiedy kościół był gotów, a całe miasto dzięki żonom radnych znało sekret rady, nikt nie chciał wejść do świątyni.

Nowy kłopot, nie mniejszy od pierwszego. Kościół zbudowany, ale nikt nie chce do niego wejść; ukończony, ale pusty. A na co zda się kościół pusty? Rada znów się zebrała, ale nic nie wymyślono. Odwołano się do biskupa w Tongres, ale i on nie wiedział, co począć. Zwrócono się do kanoników z kapituły. I oni nic nie wymyślili. Wezwano mnichów z klasztoru.

— Dalibóg — powiedział jeden z nich — trzeba przyznać, dostojni panowie, że przeszkoda nie jest wielka. Jesteście winni Urianowi duszę, która pierwsza przestąpi próg kościoła. Ale on nie określił, jaka to ma być dusza. Urian, powiadam wam, dostojni panowie, jest głupcem. Po długiej obławie dziś rano ujęto żywcem wilka w dolinie Borcette. Wpuśćcie tego wilka do kościoła. Urian będzie musiał się nim zadowolić. To wprawdzie tylko dusza wilka, byle jaka, ale zawsze jakaś dusza.

— Świetnie! — zakrzyknęli radni. — Oto sprytny mnich! Nazajutrz od świtu zahuczały dzwony.

— Jak to! — zdziwili się mieszczanie. — A więc to dzisiaj poświęcenie kościoła? Ale któż ośmieli się wejść pierwszy? Na pewno nie ja!

— Ani ja!

— Ani ja!

— Ani ja!

Zbiegli się tłumnie. Rada i kapituła stały u wejścia świątyni. Nagle przyniesiono w klatce wilka i na dany znak otwarto jednocześnie klatkę i drzwi kościoła. Wilk, przestraszony tłumem, wpadł do pustego kościoła. Urian czekał z otwartą paszczą i przymkniętymi z rozkoszy oczami. Osądźcie sami, jaka była jego wściekłość, gdy poczuł, że połknął wilka. Ryknął przeraźliwie i wśród odgłosu grzmotów wzbił się w górę, unosząc się przez jakiś czas pod wysokimi stropami kościoła. Wreszcie, nieprzytomny z gniewu, wyszedł, a wychodząc kopnął tak mocno główne spiżowe drzwi, że pękły na dwoje. Szczelinę tę pokazują jeszcze dzisiaj.

— Dlatego właśnie — dodają poczciwe staruszki — po lewej stronie drzwi kościoła ustawiono wilka z brązu, a po prawej szyszkę, która wyobraża jego nieszczęsną duszę, którą pożarł ów głupi Urian.

Porzucam legendę i wracam do kościoła. Muszę ci jednak powiedzieć, że szukałem na drzwiach owej słynnej szpary, którą wybił obcas diabła, ale jej nie znalazłem. Teraz zamykam nawias.)

Kiedy więc podchodzi się do kościoła od strony wielkiego portalu, widać, że na tej fasadzie mieszają się z sobą i wzajemnie na siebie nakładają style rzymski, romański, gotycki, rokokowy i nowoczesny, ale nic ich nie łączy, nie ma w tym ani sensu, ani ładu, toteż nie ma wielkości.

Jeśli zbliżyć się do kościoła od strony absydy, wrażenie jest całkiem inne. Wysoka absyda z czternastego wieku ukazuje się nam w całej swojej śmiałej okazałości i całym pięknie, wraz z kunsztownym załamaniem dachu, misterną obróbką balustrad, różnorodnością gargulców, ciemnym kolorem kamienia, witrażową przejrzystością strzelistych iglic, wobec których dwupiętrowe domy, kryjące się pod przyporami, wydają się niedostrzegalne.

Ale stąd, choć sprawia wrażenie imponujące, kościół ma wciąż jeszcze wygląd niejednolity i niezharmonizowany. Między absydą i portalem, w jakiejś jakby dziurze, gdzie nikną wszystkie linie budowli, kryje się, ledwie związana z fasadą ślicznym, rzeźbionym mostkiem z czternastego wieku, kopuła bizantyjska o trójkątnych frontonach, którą Otton III kazał w dziesiątym wieku wznieść nad grobowcem Karola Wielkiego.

Ta posrebrzana fasada, ta ukryta kopuła, ta załamana absyda — oto Kaplica w Aix. Architekt z 1353 roku chciał włączyć do swojej cudownej Kaplicy kościół Karola Wielkiego, zniszczony w roku 882 przez Normanów, i kopułę Ottona III, spaloną w roku 1236. Cały układ niskich kaplic, związanych z wielką kaplicą położoną pośrodku, miał aż do portalu objąć budowlę we wszystkich jej członach. Dwie z owych kaplic, które zachowały się i są cudowne, już zbudowano, zanim wybuchł pożar w roku 1366. Bujny rozkwit architektury tego wnętrza wtedy właśnie ustał. Rzecz osobliwa, że w piętnastym i szesnastym wieku nic nie zrobiono dla tego kościoła. W wieku osiemnastym i dziewiętnastym bardzo go zeszpecono.

A jednak trzeba powiedzieć, że w całości i w takiej postaci, w jakiej ją oglądamy, Kaplica w Aix tchnie potęgą i wielkością. Patrząc, po krótkiej chwili doznajemy wrażenia niezwykłego majestatu, bijącego od owej niezwykłej budowli, nie ukończonej zresztą, jak całe dzieło Karola Wielkiego, i złożonej z elementów architektonicznych utrzymanych w najrozmaitszych stylach, podobnie jak jego cesarstwo składało się z przeróżnych ludów przemawiających najrozmaitszymi językami.

Zważywszy to wszystko, dla myśliciela, który spogląda na ów kościół od zewnątrz, istnieje osobliwa i głęboka harmonia między tym wielkim człowiekiem i tym wielkim grobowcem.

Pilno mi było tam wejść.

Minąwszy sklepienie portyku i zostawiwszy za sobą starożytne drzwi z brązu, ozdobione pośrodku głową lwa i odpowiednio wycięte, by można je było dostosować do architrawów, ujrzałem przede wszystkim, nie bez zaskoczenia, dwupiętrową, białą rotundę, oświetloną z góry, w której ze wszystkich stron roztaczały swoje wdzięki najrozmaitsze zalotne kaprysy architektury rokokowej zdobne w małżowiny i kogucie grzebienie. Następnie, patrząc ku ziemi, dostrzegłem w środku posadzki owej rotundy, w przyćmionym świetle padającym przez mleczne szyby, wielką, wąską płytę z czarnego marmuru, zdartą stopami przechodniów, z napisem z miedzianych liter: „Carolo Magno" .

Trudno o coś bardziej rażącego i bezwstydnego niż ta rokokowa kaplica, roztaczająca wdzięki kurtyzany wokół tego wielkiego imienia karolińskiego. Anioły wyglądające jak amorki, palmy przypominające pióropusze, girlandy kwiatów i kokardy — oto, co gust wywodzący się od pani de Pompadour umieścił w kaplicy Ottona III i na grobie Karola Wielkiego.

Jedyna rzecz godna tego człowieka i tego miejsca w owej niestosownej kaplicy to olbrzymia kolista lampa o czterdziestu ośmiu płomieniach, średnicy około dwunastu stóp, którą w dwunastym wieku Barbarossa ofiarował Karolowi Wielkiemu. Ta lampa, wykonana z miedzi i pozłacanego srebra, o kształcie korony cesarskiej, wisi pod sklepieniem nad czarną, marmurową, wąską płytą, umocowana na grubym, żelaznym łańcuchu długości dziewięćdziesięciu stóp. Czarna płyta ma około dziewięciu stóp długości i siedem szerokości.

Nie ulega wątpliwości, że grobowiec Karola Wielkiego był tu całkiem inny. Nic nie świadczy o tym, że czarna płyta, obwiedziona wąską miedzianą listwą i obramowaniem z białego marmuru, jest starodawna. Co zaś do liter napisu: „Carolo Magno", nie liczą one sobie więcej niż sto lat.

Karol Wielki nie leży już pod tą płytą. W roku 1166 Fryderyk Barbarossa, który swoją lampą-koroną, choćby nawet tak wspaniałą, nie zdołał okupić popełnionego świętokradztwa, kazał wydobyć z grobu szczątki wielkiego cesarza. Kościół podzielił szkielet cesarza jako świętego i z każdej kości uczynił relikwię. W przyległej zakrystii wikary pokazuje zwiedzającym — a widziałem to za trzy franki i siedemdziesiąt pięć centymów, cena stała — ramię Karola Wielkiego, owo ramię, co trzymało kulę ziemską czcigodny szczątek, na którego zeschłej powłoce widnieje za kilka groszy przez jakiegoś skrybę z dwunastego wieku wyryty napis: „Bracchium sancti Caroli magni." Obejrzawszy ramię, przyjrzałem się też czaszce, owej czaszce, która była tyglem całej nowoczesnej Europy, a w którą kościelny stuka paznokciem.

Wszystko to znajduje się w szafie.

Drewniana, pomalowana na szaro w złote prążki, szafa zwieńczona kilkoma owymi aniołami podobnymi do amorków, o których przed chwilą wspomniałem, oto obecny grobowiec tego Karola, którego blask lśni przez dziesięć stuleci aż do naszych dni, a który zszedł z tego świata, okrywając swoje imię dwojaką nieśmiertelnością, wyrażoną dwoma słowami: sanctus, magnus, święty i wielki, dwoma najdostojniejszymi określeniami, jakimi niebo i ziemia mogą uwieńczyć człowieka!

To, co zadziwia, to rozmiary owej czaszki i ramienia: „grandia ossa". Karol Wielki był rzeczywiście jednym z tych nader rzadko trafiających się wielkich ludzi, którzy są ludźmi wielkimi. Syn Pepina Małego był olbrzymem, zarówno pod względem fizycznym, jak umysłowym. Jego wzrost odpowiadał siedmiu długościom jego stopy, co stało się później miarą. Ową królewską stopę, stopę Karola Wielkiego, zastąpiliśmy bezdusznie metrem, poświęcając za jednym zamachem historię, poezję i język jakiemuś tam wynalazkowi, bez którego rodzaj ludzki obywał się sześć tysięcy lat, a który nosi nazwę systemu dziesiętnego.

Otwarcie owej szafy przyprawia w jakiejś mierze o olśnienie, połyskuje ona bowiem ozdobami. Oba skrzydła jej drzwi są pokryte malowidłami o złotym tle, wśród których spostrzegłem osiem wspaniałych, oczywiście pędzla Albrechta Durera. Oprócz czaszki i ramienia szafa zawiera: róg Karola Wielkiego, olbrzymi kieł słonia wydrążony i wyrzeźbiony misternie z grubszego końca; krzyż Karola Wielkiego, klejnot, w który wprawiono odłamek krzyża Chrystusowego, a który cesarz miał na szyi w grobie; prześliczną monstrancję renesansową, ofiarowaną przez Karola V i zeszpeconą w ubiegłym stuleciu nadmiarem niegustownych ozdób; czternaście pokrytych bizantyjskimi rzeźbami złotych płytek, zdobiących tron wielkiego cesarza; monstrancję ofiarowaną przez Filipa II, a przedstawiającą zarys katedry mediolańskiej; sznur, którym związano Jezusa Chrystusa podczas biczowania; kawałek gąbki nasyconej żółcią, którą pojono Go na krzyżu; wreszcie dziany pas Najświętszej Panny i skórzany pas Chrystusa.

Ten wąski rzemień, skręcony i pozwijany niczym rzemyk uczniowski, był w posiadaniu trzech cesarzy; z rąk Konstantyna, który umieścił na nim widoczne jeszcze swoje sigillum — widziałem je tam — przeszedł w ręce Harun-al-Raszyda, a ów podarował go Karolowi Wielkiemu.

Wszystkie te szacowne przedmioty znajdują się w olśniewających gotyckich i bizantyjskich relikwiarzach, które wyglądają niby mikroskopijne kaplice i katedry z iglicami i są wykonane z litego złota, a szafiry, szmaragdy i diamenty zastępują w nich witraże.

Pośród tych niezliczonych kosztowności, ustawionych na dwóch półkach owej szafy, wznoszą się, niby dwie góry złota i drogocennych kamieni, dwa wielkie, bezcenne i cudownie piękne relikwiarze. Pierwszy, starszy, bizantyjski, otoczony niszami, gdzie w koronach na głowach siedzi szesnastu cesarzy, mieści resztę kości Karola Wielkiego i nigdy nie bywa otwierany. Drugi, z dwunastego wieku, dar Barbarossy dla kościoła, zawiera owe słynne wielkie relikwie, o których wspomniałem ci na początku listu, i jest otwierany co siedem lat. Otwarcie tego relikwiarza w roku 1496 sprowadziło sto czterdzieści dwa tysiące pielgrzymów i w dwa tygodnie przyniosło osiemdziesiąt tysięcy złotych florenów.

Do tego relikwiarza istnieje tylko jeden klucz. Przecięto go na dwpje, jedną część przechowuje kapituła, drugą — rada miejska. Niekiedy otwiera się relikwiarz w wyjątkowych przypadkach, ale wyłącznie dla głów koronowanych. Obecny król Prus, będąc jeszcze następcą tronu, poprosił o jego otwarcie. Odmówiono mu.

W małej szafie, stojącej obok dużej, widziałem dokładną, wykonaną w pozłacanym srebrze kopię germańskiej korony Karola Wielkiego. Germańską koronę karolińską zdobi krzyż wysadzany drogocennymi kamieniami i kameami; głowę cesarza opasywał tylko jeden krąg zdobny ornamentami kwiatowymi, do którego przytwierdzono półkole biegnące od czoła do ciemienia, lekko wygięte i naśladujące zarys rogatej czapki weneckich dożów. Dziś trzy korony, które przed dziesięcioma wiekami nosił Karol Wielki jako cesarz Niemiec, król Francji i król Lombardów, znajdują się: pierwsza, korona cesarska — w Wiedniu; druga, korona Francji — w Reims; trzecia, żelazna, w Mediolanie*.

Kiedy wychodziłem z zakrystii, kościelny powierzył mnie opiece szwajcara, który pomknął przede mną przez kościół, otwierając co pewien czas ciemne szafy, w których nagle rozjarzały się rzeczy wspaniałe.

Podobnie ambona, która wygląda z pozoru niby wiejska kazalnica, wyzbywając sią swojej obrzydliwej poczwarczej osłony z rdzawego drzewa, objawia się nagle naszym oczom jako wspaniała wieża z pozłacanego srebra. Ta ambona to istny cud cyzelerstwa i złotnictwa z jedenastego wieku, dar cesarza Henryka II dla Kaplicy. Bizantyjskie wyroby z głęboko rżniętej kości słoniowej, kielich z górskiego kryształu z podstawą, ogromny onyks długości dziesięciu cali zdobią ową złotą zbroję osłaniającą kapłana, co przemawia w imię Boga, na której przednim płacie widać Karola Wielkiego niosącego na ramieniu Kaplicę w Aix.

Owa ambona znajduje się w rogu prezbiterium we wspaniałej absydzie z roku 1353. Nie ma tu witraży. Wszystkie szyby w strzelistych oknach gotyckich są od góry do dołu ze zwykłego szkła. U wejścia do prezbiterium płaska płyta zaznacza miejsce, gdzie wznosił się wspaniały grobowiec Ottona III, fundatora kaplicy zniszczonej w roku 1794. Organy, dar cesarzowej Józefiny, tuż obok wspaniałego sklepienia z czternastego wieku, dają świadectwo okropnego stylu z 1804 roku. Sklepienie, filary, kapitele, kolumienki, posągi, całe prezbiterium jest pobielone.

Pośrodku tej pohańbionej absydy, z otwartym dziobem, rozwścieczonym okiem, na pół rozpostartymi skrzydłami, niepokoi się i drży brązowy orzeł Ottona III i, przerobiony na pulpit, gniewa się, że mając kulę. ziemską u swoich stóp, musi dźwigać mszał.

A przecież należałoby respektować tego orła. Kiedy Napoleon zwiedzał Kaplicę, do obu stron kuli ziemskiej, którą orzeł Ottona unosi w swoich szponach, przymocowano piorun do dziś tam widoczny.

Szwajcar odkręca ów piorun na życzenie ciekawych.

Na grzbiecie tego orła, wiedziony jakby smutnym i ironicznym przeczuciem, rzeźbiarz z dziesiątego wieku rozpostarł spiżowego nietoperza o ludzkiej twarzy, co tkwi tam jak przykuty, i to na nim właśnie wspiera się teraz mszał.

Na prawo od ołtarza wmurowano serce Antoniego Berdoleta, pierwszego i jedynego tutejszego biskupa. Kościół ten bowiem miał tylko jednego jedynego biskupa z nominacji Napoleona, biskupa, którego napis grobowy zwie „primus Aquisgranensis epis - „copus".

Teraz, tak jak niegdyś, Kaplicą zawiaduje kapituła, której przewodniczy dziekan noszący tytuł proboszcza katedralnego.

W jakiejś mrocznej sali Kaplicy szwajcar otworzył mi jeszcze jedną szafę. Znajduje się w niej sarkofag Karola Wielkiego. To wspaniały grobowiec rzymski z białego marmuru, na którego przedniej ścianie arcymistrzowskie dłuto wyrzeźbiło porwanie Prozerpiny. Długo podziwiałem tę płaskorzeźbę mającą dwa tysiące lat. Na skraju owej kompozycji cztery rozszalałe konie, piekielne i boskie zarazem, którymi kieruje Merkury, ciągną ku przepaści, co rozwiera się w plincie, rydwan, gdzie krzyczy, wyrywa się i szarpie rozpaczliwie Prozerpina porwana przez Plutona. Krzepka ręka boga ściska na pół obnażoną szyję wstecz odchylonej dziewczyny, na której głowę o rozwianych włosach spogląda surowa, niewzruszona twarz Minerwy w kasku. Pluton uprowadza Prozerpinę, której Minerwa doradczyni szepce coś na ucho. Uśmiechnięty Amor siedzi na rydwanie między ogromnymi nogami Plutona. Z tyłu, za Prozerpina, miota się świetnie wyrzeźbiona grupa nimf i furii. Towarzyszki Prozerpiny usiłują zatrzymać inny rydwan, zaprzężony w dwa skrzydlate smoki zionące ogniem. Jedna z młodych bogiń chwyciła odważnie za skrzydła smoka, który ryczy z bólu. Ta płaskorzeźba to cały poemat. To dzieło gwałtowne, krzepkie, bujne, wspaniałe, nieco przesadne, takie, jakie tworzył pogański Rzym i jakie mógłby stworzyć Rubens.

W grobowcu tym, zanim stał się sarkofagiem Karola Wielkiego, spoczywał podobno cesarz August.

Wreszcie wąskimi, ciemnymi schodami, którymi od sześciu stuleci wchodziło wielu królów, wielu cesarzy, wielu sławnych zwiedzających, mój przewodnik zaprowadził mnie na stanowiącą pierwsze piętro rotundy galerię, którą nazywają Hochmunster.

Tam, pod drewnianą osłoną, którą szwajcar odsunął do połowy, a którą zdejmuje się całkowicie tylko dla głów koronowanych, ujrzałem kamienne krzesło tronowe Karola Wielkiego. Krzesło to niskie, szerokie, o zaokrąglonym oparciu z czterech wąskich, białych płyt marmurowych, gładkich, bez rzeźbień, spojonych żelaznymi klamrami, mające jako siedzenie dębową deskę przykrytą czerwoną, aksamitną poduszką, stoi na sześciu stopniach, z których dwa są z granitu, a cztery — z białego marmuru.

Na tym krześle, obitym czternastoma płytkami bizantyjskimi, o których ci przedtem wspomniałem, w głębi kamiennego wzniesienia, ku któremu wiodą owe cztery stopnie z białego marmuru, w koronie na głowie, z kulą ziemską w jednej i berłem w drugiej dłoni, z germańskim mieczem u boku, w płaszczu cesarskim na ramionach, krzyżem Chrystusowym na szyi, ze stopami wspartymi o sarkofag Augusta, cesarz Karol Wielki siedział w swoim grobie. Przebywał w tym mroku, na tym tronie, w tej postawie, przez trzysta pięćdziesiąt dwa lata, od roku 814 do roku 1166.

To właśnie w roku 1166 Fryderyk Barbarossa, pragnąc mieć tron na swoją koronację, wtargnął do tego grobowca, o którego monumentalnym kształcie nie zachowały się żadne wiadomości, a którego część stanowiły święte podwoje z brązu, wprawione obecnie w portal. Barbarossa był sławnym władcą i dzielnym rycerzem. Musiała to być bardzo osobliwa i groźna chwila, kiedy ów ukoronowany żywy człowiek stanął w obliczu również ukoronowanego trupa; jeden — w całym majestacie cesarstwa, drugi — w całym majestacie śmierci. Żołnierz odniósł zwycięstwo nad cieniem, żywy wywłaszczył zmarłego. Szkielet pozostał w kaplicy, Barbarossa zawładnął marmurowym krzesłem i z tego krzesła, na którym spoczywała nicość Karola Wielkiego, uczynił tron, na którym na cztery stulecia usadowił się majestat cesarzy.

Trzydziestu sześciu cesarzy, a wśród nich Barbarossa, było namaszczonych i koronowanych na tym marmurowym krześle w Hochmunster w Aix-la-Chapelle. Ferdynand I był z nich ostatni; Karol V — przedostatni. Odtąd koronacje cesarzy niemieckich odbywają się we Frankfurcie.

Nie mogłem oderwać się od tego krzesła, tak prostego i tak wspaniałego. Przyglądałem się czterem stopniom, porysowanym obcasami owych trzydziestu sześciu cezarów, którzy, zanim sami zagaśli, widzieli, jak się tam rozpala nad nimi dostojny blask. Niezliczone myśli i wspomnienia napływały mi do głowy. Przypomniałem sobie, że gwałciciel tego grobowca, Fryderyk Barbarossa, chciał na starość po raz drugi czy trzeci podjąć wyprawę krzyżową i wyruszył na Wschód. Tam pewnego dnia ujrzał piękną rzekę. Był to Cydnus. Ponieważ nużył go skwar, zapragnął się wykąpać. Człowiek, który podniósł świętokradczą dłoń na Karola Wielkiego, mógł nie pamiętać o Aleksandrze. Wszedł do rzeki, ogarnął go jej lodowaty chłód. Aleksander, jako młodzieniec, omal nie postradał tam życia; Barbarossa, starzec, umarł.**

Nie wątpię, że pewnego dnia pobożna, święta myśl nawiedzi któregoś z królów lub cesarzy. Ktoś wydobędzie Karola Wielkiego z szafy, gdzie umieścili go zakrystianie, i ponownie złoży w jego grobie. Sumiennie pozbiera się wszystkie szczątki, które zachowały się z tego wielkiego szkieletu. Zwróci mu się jego bizantyjską kryptę, drzwi z brązu, sarkofag rzymski, marmurowe, zdobne czternastoma złotymi płytkami, krzesło na kamiennym podeście. Trzeba będzie włożyć na tę czaszkę koronę Karolingów, dać do ręki jabłko cesarskie, okryć kości płaszczem ze złotogłowiu. Spiżowy orzeł dumnie powróci na swoje miejsce u stóp tego władcy świata. Wokół kamiennego podestu ustawi się wszystkie wykładane złotem i diamentami skrzynie, aby stanowiły sprzęty tej ostatniej królewskiej komnaty; a wtedy — ponieważ Kościół chce, aby świętych oglądano w takiej postaci, jaką nadała im śmierć — przez wąskie okienko, wybite w grubym murze i opatrzone żelazną kratą, w świetle lampy zawieszonej pod sklepieniem grobowca, zwiedzający, klęknąwszy, ujrzy u szczytu tych czterech białych stopni, których już nie tknie stopa ludzka, na marmurowym tronie, ozdobionym ornamentem ze złotych łusek, z koroną na czole, z kulą ziemską w dłoni, niewyraźnie lśniące w mrokach cesarskie widmo, które było Karolem Wielkim.

Będzie to ogromne przeżycie dla każdego, kto ośmieli się zapuścić wzrok w ów grobowiec, i każdy, odchodząc, uniesie z sobą wielkie myśli. Będą tu przybywać ludzie z krańców świata, myśliciele wszelkiego rodzaju. Karol, syn Pepina, jest rzeczywiście jedną z owych istot doskonałych, które dla świata mają cztery oblicza. Dla historii to mąż tak wielki, jak August i Sesostris; dla legendy to rycerz, jak Roland, czarodziej, jak Merlin; dla Kościoła to święty, jak Jeremiasz i Piotr; dla filozofii to uosobienie cywilizacji, które co tysiąc lat staje się olbrzymem, by przebyć jakąś bezdenną przepaść, przetrwać wojny domowe, barbarzyństwo, rewolucje, i przybiera wtedy imiona Cezara, Karola Wielkiego lub Napoleona.

W roku 1804 Bonaparte, z chwilą gdy stał się Napoleonem, odwiedził Aix-la-Chapelle. Towarzysząca mu Józefina, wiedziona kaprysem, siadła na marmurowym krześle. Cesarz, który przez szacunek przywdział mundur galowy, nie powstrzymał Kreolki. Stał nieruchomo, z odkrytą głową, przed siedziskiem Karola.

Rzecz szczególna, a przyszło mi to na myśl właśnie tutaj: Karol Wielki umarł w roku. 814. W tysiąc lat później, właściwie o tej samej godzinie, w roku 1814, upadł Napoleon.

Owego fatalnego 1814 roku sprzymierzeni monarchowie odwiedzili cienie wielkiego Karola. Aleksander, cesarz Rosji, jak Napoleon, przywdział mundur galowy; Fryderyk Wilhelm, król pruski, miał na sobie płaszcz żołnierski i czapką; Franciszek, cesarz austriacki, był w surducie i w okrągłym kapeluszu. Król pruski wszedł na dwa marmurowe stopnie i poprosił proboszcza, aby mu szczegółowo opisał ceremoniał koronacji cesarzy niemieckich. Dwaj cesarze milczeli.

Dziś Napoleon, Józefina, Aleksander, Fryderyk Wilhelm i Franciszek nie żyją.

Mój przewodnik, który opowiadał mi te wszystkie szczegóły, to dawny żołnierz francuski spod Austerlitz i Jeny, który osiadł następnie w Aix-la-Chapelle i z łaski kongresu wiedeńskiego w roku 1815 stał się Prusakiem. Teraz nosi pendent i halabardę przed kapitułą podczas uroczystości. Podziwiałem Opatrzność przejawiającą się w najdrobniejszych rzeczach. Ten człowiek, który opowiada zwiedzającym o Karolu Wielkim, jest przejęty Napoleonem. Z tego właśnie, choć sam o tym nie wie, wywodzi się jakaś wielkość brzmiąca w jego słowach. Łzy kręciły mu się w oczach, kiedy mi opowiadał o bitwach, w których niegdyś brał udział, o swoich dawnych towarzyszach broni, o swoim pułkowniku. W podobnym tonie mówił o marszałku Soult, o pułkowniku Graindorge i nie wiedząc nawet, czym jest dla mnie to nazwisko, o generale Hugo. Poznał we mnie Francuza i nigdy nie zapomnę owej pełnej prostoty, a zarazem głębokiej powagi, z jaką powiedział, odchodząc: „Będzie pan mógł opowiadać, że widział pan w Aix-la-Chapelle sapera z trzydziestego szóstego pułku jako szwajcara w katedrze."

Kiedy indziej znów oświadczył: „Jak pan widzi, należę do trzech narodowości; jestem Prusakiem z przypadku, szwajcarem z zawodu, Francuzem z duszy."

Muszę zresztą przyznać, że jego wojskowa nieznajomość rzeczy kościelnych nieraz mnie rozśmieszyła podczas tego zwiedzania.

Wychodząc z Kaplicy byłem tak zajęty jedną jedyną myślą, że ledwie spojrzałem na wznoszącą się o kilka kroków od kościoła, ozdobioną siedmioma wspaniałymi posągami cesarzy piękną fasadę z czternastego stulecia, przez którą dziś wchodzi się do tego obskurnego wnętrza. W tej właśnie chwili coś innego zwróciło moją uwagę. Dwaj zwiedzający, tacy jak ja, wychodzili właśnie z Kaplicy, gdzie mój stary wiarus oprowadzał ich zapewne przez kilka minut. Odwróciłem się, gdyż śmiali się na cały głos. Ujrzałem dwóch podróżnych, z których starszy w mojej obecności wpisał dziś rano do rejestru gości w „Hotelu Cesarskim" swoje nazwisko, jedno z najstarszych i najszlachetniejszych w Artois, kreśląc się jako hrabia d'A. Rozmawiali głośno.

— A cóż to za nazwiska! — mówili. — Trzeba było rewolucji, żeby utworzyć takie nazwiska. Kapitan Lasoupe! Pułkownik Graindorge! Skąd się to bierze?

Były to nazwiska kapitana i pułkownika mojego biednego szwajcara, który tak jak mnie opowiadał im o nich. Nie mogłem się powstrzymać, by im nie odpowiedzieć:

— Skąd się to bierze? Zaraz panom powiem. Pułkownik Graindorge był dalekim kuzynem marszałka de Lorges, teścia księcia de Saint-Simon; a co do kapitana Lasoupe, podejrzewam go o pewne pokrewieństwo z księciem de Bouillon, wujem palatyna Nadrenii."

Po chwili znalazłem się na placu przed ratuszem, dokąd bardzo mi było spieszno.

Ratusz w Aix, podobnie jak Kaplica, jest budowlą złożoną z kilku innych budowli. Z dwóch stron ciemnej fasady o wysokich, wąskich, blisko siebie umieszczonych oknach, pochodzącej z okresu panowania Karola V, wznoszą się dwie wieże strażnicze, jedna niska, okrągła, szeroka, krępa, druga wysoka, smukła, kwadratowa. Druga wieża to piękna budowla z czternastego wieku. Pierwsza to po prostu słynna wieża Granusa, którą z trudem można rozpoznać pod wieńczącą ją dziwaczną, niekształtną dzwonnicą. Ta dzwonnica, której pomniejszona kopia zdobi również drugą wieżę, sprawia wrażenie całej piramidy spiętrzonych jeden na drugim i coraz to mniejszych turbanów wszelkiego kształtu i rozmiarów. U dołu fasady wznoszą się szerokie schody, zbudowane na wzór schodów na dziedzińcu du Cheval-Blanc w pałacu Fontainebleau. Naprzeciwko, pośrodku placu, na wielkiej spiżowej czaszy renesansowej fontanny z marmuru, trochę poprawionej i przerobionej w guście osiemnastego stulecia, wznosi się posąg Karola Wielkiego w zbroi i w koronie.

Z lewa i z prawa na szczytach dwóch mniejszych fontann widnieją dwa krwiożercze, groźne czarne orły, na poły zwrócone ku poważnej, spokojnej postaci cesarza.

To tutaj, w tym miejscu, może w tej rzymskiej wieży urodził się Karol Wielki."

Ta fontanna, ta fasada, te wieże strażnicze, wszystko to jest królewskie, melancholijne i surowe. Karol Wielki trwa tu jeszcze w całej okazałości. Jednolitość jego potęgi skupia przeciwieństwa tej budowli. Wieża Granusa przywodzi na myśl jego poprzednika — Rzym. Fasada i fontanny przypominają Karola V, największego z jego dziedziców. Nawet wschodni wygląd wieży strażniczej nasuwa wspomnienie owego wspaniałego kalifa Harun-al-Raszyda, jego przyjaciela.

Zapadał zmierzch, spędziłem cały dzień wśród tych wielkich, wspaniałych wspomnień, wydawało mi się, że mam na sobie pył dziesięciu stuleci; miałem ochotę wyjść za miasto, odetchnąć świeżym powietrzem, zobaczyć pola, drzewa, ptaki. To sprawiło, że znalazłem się pośród chłodnych, zielonych alej, którymi aż do nocy błądziłem wzdłuż starych murów. Miasto jest jeszcze otoczone wieżami. Vauban nigdy tu nie zawitał. Tylko podziemia, które ciągnęły się od lochów ratusza i piwnic Kaplicy aż do opactwa w Borcette, a nawet do Limburga, są dziś zasypane i nie ma po nich śladu.

Ponieważ zapadła noc, siadłem na zboczu porośniętym niską trawą. Przede mną rozpościerało się całe miasto, tkwiąc w swojej kotlinie niby w pięknej misie. Wieczorne mgły, opadając na blankowane dachy wzdłuż starych ulic, zacierały kontur obu wież strażniczych, które, wydając się skutkiem perspektywy przylegać do dzwonnic miejskich, przypominały jak gdyby azjatycki zarys moskiewskiego Kremla. Z całego miasta widać jeszcze było tylko dwie odrębne bryły, ratusz i Kaplicę. Na ten widok wszystkie moje wzruszenia, wszystkie myśli, wszystkie obrazy, które roiłem przez cały dzień, napłynęły tłumnie. Nawet miasto, to wspaniałe, symboliczne miasto, przemieniło się jakby w moim umyśle, w moich oczach. Pierwsza z owych dwóch czarnych brył, które jeszcze i jedynie dostrzegałem, wydała mi się dziecięcą kolebką; druga — mogiłą, i chwilami, w głębokim zamyśleniu, które mnie pochłonęło, wydawało mi się, że widzę, jak cień owego olbrzyma, którego zwiemy Karolem Wielkim, wznosi się powoli na bladym, nocnym horyzoncie między ową ogromną kołyską i tym wielkim grobem.

** W Monzie, pod Mediolanem. [Przyp. aut.]

* Historycy rozmaicie o tym mówią. Według niektórych kronikarzy, chcąc sforsować Cydnus czy Cyrocadnus, sławny cesarz Fryderyk I, ugodzony strzałą saraceńską, utonął pośrodku rzeki. W świetle legend nie utonął tam lecz zniknął; zdaniem jednych ocalili go pasterze, zdaniem innych — duchy, i został cudownym sposobem przeniesiony z Syrii do Niemiec, gdzie, jeśli wierzyć baśniom nadreńskim, odbywa pokutę w słynnej grocie w Kaiserslautern, a jeśli wierzyć podaniom rozpowszechnionym w Wirtembergii — w pieczarze w pobliżu zamku Kyffhausen. [Przyp. aut.]

LIST X

KOLONIA

TO WSZYSTKO, CZEGO AUTOR NIE OBEJRZAŁ W KOLONII. — PRAWA MONARSZE NIEBIESKICH MUNDURÓW Z POMARAŃCZOWYMI KOŁNIERZAMI ROZCIĄGAJĄ SIĘ NA KUFERKI I SAKWOJAŻE. — O TYM, ŻE W KOLONII NIE NALEŻY ZATRZYMYWAĆ SIĘ W KOLONII. — PODRÓŻNY ZDAJE SIĘ NA PRZYPADEK. — SPOTKANIE Z PEWNYM POETĄ I Z WIEŻĄ. — ŹDŹBŁO TRAWY PODGRYZA KATEDRY. — WIDOK KATEDRY KOLOŃSKIEJ O ZMIERZCHU. — RZUT OKA NA KRAJOBRAZ PRZESZŁOŚCI. — PODRÓŻNY SPOGLĄDA WSTECZ I NIE WYRYWA MU SIĘ ŻADEN OKRZYK PODZIWU. — EFEKT KRÓTKICH SPÓDNICZEK. — WIZERUNEK PEWNEGO MUZYKANTA. — WIZERUNEK PEWNEGO MYŚLIWEGO. — CZTEREJ BOGOWIE G. — DLACZEGO „HOTEL CESARSKI" W AIX-LA-CHAPELLE JEST TAKI DROGI. — AUTOR ZATRZYMUJE SIĘ PRZED WITRYNĄ KSIĘGARSKĄ I PRZEKLINA WSZYSTKIE KARYKATURY SPRZEDAWANE JAKO JEGO PORTRETY. — AUTOR BARDZO ŹLE SIĘ WYRAŻA O WYDAWCACH TEJ KSIĄŻKI. — WIELKOŚĆ NIEMIECKICH SERWETEK. — OGROM PRZEŚCIERADEŁ. — KILKA SZCZEGÓŁÓW DOTYCZĄCYCH HOTELARSTWA. — POSKROBCIE FRANCUSZCZYZNĘ, A ZNAJDZIECIE NIEMCZYZNĘ. — POWTÓRNE ZWIEDZANIE KATEDRY. — OKROPNA OSTATECZNOŚĆ, W JAKĄ SĄ DZlŚ ZEPCHNIĘCI HOŁYSZE. — WNĘTRZE KOŚCIOŁA. — OSOBLIWE I NIEPRZYJEMNE WRAŻENIA. — NIEUDANY ZWIĄZEK HAŁASU I SKUPIENIA. — WITRAŻE. — DO CZEGO SŁUŻY PROMIEŃ SŁOŃCA. — COMES EMUNDUS. — AUTOR UDAJE PEDANTA. — AUTOR ODDAJE SIĘ SWOJEJ MANII I BADA KAŻDY KAMIEŃ W KOŚCIELE. — CO PRZESZKADZA ARCYBISKUPOWI KOLONII W UKRYCIU SWOJEGO WIEKU. — POWAGA I PIĘKNO PREZBITERIUM. — SZCZEGÓŁ. — AUTOR NIE POMIJA OKAZJI, BY UCZYNIĆ SWOIMI WROGAMI WSZYSTKICH KOŚCIELNYCH, KUSTOSZY, PROWIZOROW I ZAKRYSTIANÓW KOLOŃSKICH. — GRÓB TRZECH MĘDRCÓW. — NICOSC WSZYSTKIEGO W ZWIĄZKU Z GWOŹDZIEM W POSADZCE. — Z EPITAFIUM I HERBU MARII MEDYCEJSKIEJ NIE ZOSTAŁO NIC PRÓCZ TEGO, CO MOŻE ROZEDRZEC TRZEWIK AUTORA. — DOM IBACHA, STERNENGASSE 10.

— AUTOR CHWYTA W LOT OKAZJĘ, ŻEBY UCZYNIĆ SWOIM NIEPRZEJEDNANYM WROGIEM OBECNEGO ARCHITEKTA KATEDRY KOLOŃSKIEJ. — RATUSZ. — SZCZEGÓLNY TRYB ROZWOJU RATUSZÓW. — JAK JEST ZBUDOWANY RATUSZ KOLONSKI. — PRAWDY. — AUTOR, MOGĄC UCZYNIĆ SWOIM ŚMIERTELNYM WROGIEM OBECNEGO ARCHITEKTA RATUSZA W PARYŻU, NIE OMIESZKAŁ POMINĄĆ TEJ OKAZJI. — CO WŁAŚCIWIE UCZYNIŁ CORNEILLE OWEMU PANU, KTÓRY, JAK SIĘ ZDAJE, ŻYŁ DO NIEDAWNA, A KTÓREGO ZWANO PANEM ANDRIEUX? — PODRÓŻNY NA SZCZYCIE WIEŻY STRAŻNICZEJ. — KOLONIA Z LOTU PTAKA. — DWADZIEŚCIA SIEDEM KOŚCIOŁÓW. — AUTOR SPOGLĄDA NA PRZEDSIONEK Z MIŁOŚCIĄ, Z JAKĄ PRZYSTOI SPOGLĄDAĆ NA PRZEDSIONKI. — PO PRZEDSIONKU — PROSIĘ. — ZŁOWONNY POETA. — WIELKA MOWA MAŁEGO STARUSZKA. — ...KOCHA NAS, POWIEDZIAŁBYM NIEMAL, ŻE NAS OCZEKUJE. — AUTOR POZWALA SOBIE PRZEROBIĆ ETYKIETKĘ, KTÓRĄ PAN JAN MARIA FARINA PRZYKLEJA NA FLASZKACH SWOJEJ WSPANIAŁEJ WODY KOLOŃSKIEJ.

Brzegi Renu, Andernach, 11 sierpnia.

Drogi przyjacielu, sam jestem oburzony na siebie. Zwiedzałem Kolonię jak barbarzyńca. Spędziłem tu zaledwie czterdzieści osiem godzin. A zamierzałem zostać dwa tygodnie; ale po całym prawie tygodniu deszczu i mgły słońce tak pięknie zalśniło na Renie, że postanowiłem z tego skorzystać, aby obejrzeć krajobraz nadrzeczny w całym jego przepychu i radości. Wyjechałem więc dziś rano z Kolonii parostatkiem „Cockerill". Zostawiłem za sobą miasto Agryppy i nie obejrzałem ani starych obrazów w kościele Najświętszej Marii Panny na Kapitolu, ani wyłożonej mozaiką posadzki w krypcie kościoła Świętego Gereona, ani Ukrzyżowania Świętego Piotra, które namalował Rubens dla starego, na pół romańskiego kościoła Świętego Piotra, gdzie go ochrzczono, ani nie ulegającego rozkładowi ciała męczennika Albinusa, ani srebrnego sarkofagu świętego Kuniberta, ani grobu Dunsa Szkota w kościele Minorytów, ani grobu cesarzowej Teofano, żony Ottona II, w kościele Świętego Pantaleona, ani Maternus-Gruft w kościele Świętego Lizolfa, ani dwóch złotych komnat w klasztorze Świętej Urszuli i w katedrze, ani sali rady cesarstwa, dzisiaj magazynów handlowych, ani starego arsenału, dziś składu zboża. Nie widziałem tego wszystkiego. To bezsensowne, ale tak jest.

Cóż więc zwiedziłem w Kolonii? Katedrę i ratusz, nic więcej. Trzeba być w tak wspaniałym mieście, jak Kolonia, aby okazało się, że to niewiele, obie bowiem te budowle są rzadkiej piękności.

Przybyłem do Kolonii po zachodzie słońca. Poszedłem natychmiast do katedry, powierzywszy wprzód mój sakwojaż jednemu z tych pełnych godności posłańców w błękitnych uniformach z pomarańczowymi kołnierzami, którzy w tym kraju pracują dla króla Prus (zapewniam cię, że to doskonałe i zyskowne zajęcie: podróżny płaci słono, a posłaniec dzieli się z królem). A teraz pewien użyteczny szczegół: zanim rozstałem się z tym zuchem (z posłańcem), poleciłem mu, ku jego wielkiemu zdumieniu, zanieść mój bagaż nie do któregoś z hoteli w Kolonii, ale do pewnego hotelu w Deutz, miasteczku położonym na przeciwległym brzegu Renu i połączonym z Kolonią mostem łyżwowym. A oto przyczyna owego polecenia: jeśli to możliwe, staram się w mojej wędrówce dobierać widoki i krajobrazy, które będę miał przed sobą, mieszkając przez kilka dni w tej samej oberży.

Otóż okna w Kolonii wychodzą na Deutz, a okna w Deutz — na Kolonię; to właśnie skłoniło mnie do wybrania oberży w Deutz zgodnie z niewzruszoną zasadą, którą sobie narzuciłem: lepiej mieszkać w Deutz i patrzeć na Kolonię niż mieszkać w Kolonii i patrzeć na Deutz.

Zostawszy wreszcie sam, ruszyłem wprost przed siebie, aby odnaleźć katedrę, i wypatrywałem jej za każdym zakrętem ulicy. Ale nie znałem tego zawiłego miasta; wieczorny mrok gęstniał w wąskich uliczkach; nie lubię pytać o drogę, błądziłem więc dość długo.

Wszedłszy wreszcie przez rodzaj jakiejś bramy na rodzaj jakiegoś dziedzińca, po którego lewej stronie ciągnął się rodzaj jakiejś galerii, znalazłem się nagle na dość dużym, całkiem pustym i ciemnym placu.

Ukazał mi się wspaniały widok. Przede mną w niezwykłym blasku zmierzchającego nieba, pośród niskich domów o nierównych ścianach szczytowych, wznosiła się olbrzymia, szeroka, czarna bryła z mnóstwem iglic i dzwonniczek; trochę dalej, na odległość strzału z kuszy, widniała oddzielnie inna czarna bryła, węższa i wyższa, rodzaj czworokątnej, rozsiadłej fortecy z czterema wznoszącymi się na jej czterech rogach wysokimi wieżami, a jej szczyt wieńczyło jakieś dziwacznie pochylone rusztowanie, którego kształt przypominał ogromny pióropusz, zatknięty, jak na szyszaku, na szczycie starej baszty obronnej. Owa bryła to absyda, owa baszta obronna zaś stanowiła zaczątek dzwonnicy; owa absyda i ów zaczątek dzwonnicy to była katedra kolońska.

To, co wydawało mi się czarnym pióropuszem, pochylonym na szyszaku posępnej budowli, ujrzane nazajutrz było olbrzymim żurawiem, uzbrojonym i opancerzonym ołowianymi sztabami, który z wysokości swojej wieży powiadał każdemu z przechodniów, że budowa tej nie dokończonej bazyliki trwa nadal, że ten odłamek dzwonnicy i ten odłamek kościoła, przedzielone teraz tak znaczną przestrzenią, połączą się pewnego dnia i będą wiodły wspólne życie, że marzenie Engelberta z Bergu, które stało się budowlą za Konrada z Hochstaden, będzie za sto lub dwieście lat największą katedrą świata, że ta nie ukończona Iliada spodziewa się jeszcze swoich Homerów.

Kościół był zamknięty. Podszedłem do dzwonnicy; jest olbrzymich rozmiarów. To, co wziąłem za cztery wieże na czterech rogach, stanowiło po prostu zgrubienia przypór.

Zbudowano dopiero część naziemną i pierwsze piętro o kształcie olbrzymiego ostrołuku, a już ta wzniesiona bryła osiąga prawie wysokość wież katedry paryskiej.

Jeśli zaprojektowana iglica wzniesie się kiedykolwiek na tym olbrzymim klocu kamiennym, Strasburg wyda się niczym. Wątpię, czy nawet dzwonnica w Malines, również nie ukończona, rozsiadła się na ziemi tak szeroko i potężnie.

Wspomniałem już, że nic bardziej nie przypomina ruin, jak rozpoczęta budowla. Już teraz ciernie, skalnice i pomurniki, wszelkie zielska, które chętnie wgryzają się w cement i wczepiają się pazurami w spojenia kamieni, obrosły czcigodny portal. Człowiek jeszcze nie skończył budować, a przyroda już niszczy jego dzieło.

Na placu było wciąż cicho. Nikt tędy nie przechodził. Podszedłem do portalu tak blisko, jak mi na to pozwalała broniąca do niego dostępu bogato zdobiona krata żelazna z piętnastego wieku, i wśród nocnych podmuchów wiatru nasłuchiwałem szeptu owych niezliczonych gaików, co wyrastają i bujnie krzewią się w każdym występie starych ruder. Światło, które pojawiło się w pobliskim oknie, przez chwilę oświetliło zgromadzone pod łukami całe mnóstwo siedzących tam wykutych w kamieniu aniołów i świętych, którzy czytali wielkie księgi oparte na kolanach lub ze wzniesionym palcem przemawiali czy głosili kazanie. Jedni się uczą, inni nauczają. Jaki to wspaniały początek dla kościoła, który jest właśnie słowem przemienionym w marmur, brąz i kamień! Delikatna więźba widocznych tu wszędzie jaskółczych gniazd łagodzi surowość tej budowy.

Nagle światło zgasło i widziałem już tylko ogromny, wysoki na osiemdziesiąt stóp, otwarty na przestrzał ostrołuk, bez osady i bez okapu, poprzez który mogłem oglądać wnętrze wieży od góry do dołu i wniknąć spojrzeniem w mroczną głąb dzwonnicy. W tym oknie, zmniejszone prawem perspektywy, widniało również otwarte na przestrzał okno po przeciwnej stronie, którego rozeta i krzyż, jakby nakreślone piórkiem, odcinały się z niewypowiedzianą czystością na tle jasnego, metalicznego zmierzchu. Nic bardziej melancholijnego i niezwykłego niż ów biały, wytworny, niewielki ostrołuk w owym wielkim, czarnym ostrołuku.

Oto jak po raz pierwszy zwiedzałem katedrę kolońską.

Nie napisałem ci nic o podróży z Aix-la-Chapelle do Kolonii. Niewiele jest o tym do powiedzenia. Przypomina to zwykły najczystszy krajobraz Pikardii lub Turenii, jakąś zieloną lub jasną równinę, z tu i owdzie powyginanym wiązem lub widoczną w oddali bladą zasłoną topól. Nie mogę powiedzieć, że taki obraz pełen spokoju nie podoba mi się, ale cieszę się nim bez okrzyków entuzjazmu.

Po wsiach stare chłopki przesuwają się jak widma otulone w długie przyodziewki z szarego lub jasnoróżowego perkalu z kapturem opadającym na oczy; młode w krótkich spódniczkach, w chustkach na głowie przystrojonych cekinami i szklanymi koralikami, ledwie skrywających ich wspaniałe włosy spięte nad karkiem wielką srebrną klamrą, myją wesoło przednie ściany domostw i pochylając się, pokazują przechodniom łydki, jak na obrazach starych holenderskich mistrzów. Mężczyźni zaś chodzą wystrojeni w granatowych kaftanach i w poszerzonych u góry kapeluszach niby wieśniacy w kraju o rządach konstytucyjnych.

Jeśli o drogę chodzi, była rozmokła, bo padało. Nie spotkałem na niej nikogo, prócz jakiegoś młodego, jasnowłosego, chudego i bladego muzykanta, zmierzającego na redutę do Aix-la-Chapelle lub do Spa, z tłumoczkiem u boku i osłoniętym zieloną szmatą kontrabasem na grzbiecie, z kijem w jednej, a rożkiem angielskim w drugiej ręce, odzianego w granatowy fraczek, w kwiecistą kamizelkę z białym fontaziem, w na pół obcisłe spodnie, podwinięte do góry nad butami z powodu błota; ot, taki nieborak, co od góry wyelegantował się na bal, a od dołu miał na sobie strój podróżny. Widziałem też na polu w pobliżu drogi tutejszego myśliwego, który był odziany w sposób następujący: okrągły jasnozielony kapelusz z wielką liliową kokardą ze spłowiałego atłasu i szara bluza; miał duży nos i fuzję.

W ślicznym miasteczku w kształcie czworokąta, otoczonym ceglanym murem i zrujnowanymi wieżami, położonym mniej więcej w połowie drogi, ale którego nazwy nie znam, podziwiałem czterech podróżnych, którzy siedzieli przy otwartym oknie na parterze jakiejś oberży, przy stole suto zastawionym mięsiwem, rybami, winami, pasztetami i owocami, pijąc, krając, gryząc, rozłamując, dzieląc, pożerając; jeden czerwony, drugi karmazynowy, trzeci purpurowy, czwarty fioletowy, wyglądali niczym cztery uosobienia obżarstwa i łakomstwa. Wydało mi się, że widzę bożka Żarłoka, bożka Łakomczucha, bożka Smakosza, bożka Obżartucha zasiadających wokół góry jadła.

Oberże zresztą są w tych stronach znakomite, z wyjątkiem tej, w której mieszkałem w Aix-la-Chapelle, zaledwie znośnej („Hotel Cesarski"), gdzie w pokoju, aby mi było ciepło w nogi, był wymalowany na podłodze wspaniały dywan, rodzaj zbytku, który miał prawdopodobnie uzasadniać niesłychaną drożyznę rzeczonego gasthofu.

Aby już skończyć z Aix-la-Chapelle, powiem ci jeszcze, że korsarstwo księgarskie kwitnie tu jak w Belgii. Przy jednej z głównych ulic, wychodzących na plac przed ratuszem, zobaczyłem samego siebie na wystawie sklepowej obok Lamartine'a, w sławetnej i drogiej mi kompanii. Podrobiony portret w tym pruskim przedruku był może mniej okropny niż te wszystkie ohydne karykatury, które handlarze obrazów i księgarze, w tym także moi wydawcy paryscy, sprzedają łatwowiernej publiczności, przerażonej, że tak właśnie wyglądam; obrzydliwa to kalumnia, przeciw której protestuję tutaj uroczyście. „Coelum hoc et conscia sidera testor."

Żyję tutaj zresztą jak rodowity Niemiec. Obiaduję, posługując się serwetkami wielkości chusteczek do nosa, sypiam na prześcieradłach wielkości serwetek. Jadam pieczone udźce z wiśniami, zające z suszonymi śliwkami, piję wyborne wino reńskie i wyborne wino mozelskie, które pewien pomysłowy Francuz, jedząc wczoraj obiad o dwa kroki ode mnie, nazwał winem mamzels k i m. Ten sam Francuz, skosztowawszy zawartości swojej karafki, sformułował taki aksjomat: woda Renu nie umywa się do wina reńskiego.

W oberżach właściciel, jego żona, lokaje i służące mówią tylko po niemiecku; ale zawsze znajdzie się jakiś kelner mówiący po francusku, co prawda w sposób trochę zabarwiony niemczyzną, w jakiej zatonął. Słyszałem również wczoraj, jak ów podróżny, mój towarzysz, zapytał kelnera, wskazując na półmisek, który mu podano: „Co to jest?" Kelner odpowiedział z godnością: „To k o ł ę p i e." Były to gołębie.

A zresztą Francuz, który nie zna jak ja niemieckiego, traci czas, zadając owemu, jak go tutaj zwą, starszemu kelnerowi jakiekolwiek pytania nie przewidziane i nie wydrukowane w przewodniku dla podróżnych. Ów kelner jest po prostu polakierowany francuszczyzną; wystarczy to tylko trochę odskrobać, a znajdzie się niemczyznę, czystą niemczyznę, obojętną na wszystko niemczyznę.

Powrócę teraz do ponownego zwiedzania katedry kolońskiej.

Wybrałem się tam z samego rana. Do tego kościoła-arcydzieła dociera się przez zaniedbany dziedziniec. Tam obiegła mnie biedota. Rozdzielając garść tutejszych monet, przypomniałem sobie, że przed okupacją francuską było w Kolonii dwanaście tysięcy żebraków, obdarzonych przywilejem przekazywania swoim dzieciom stale zajmowanych przez siebie miejsc.

Ta niepisana ustawa zanikła. Giną arystokracje. Nasze stulecie nie szanuje ani dziedzicznego żebractwa, ani dziedzicznego parostwa. Hołysze nie mają teraz co zostawić w spadku swojej rodzinie.

Minąwszy żebraków, wszedłem do kościoła.

Las filarów, kolumn, kolumienek ujętych u podstawy w palisady z desek i gubiących się w górze w gmatwaninie płaskich, zrobionych z tarcic sklepień o rozmaitych wygięciach i nierównej wysokości; mało tu światła; wszystkie te niskie sklepienia sprawiają, że wzrok nie sięga ponad jakie czterdzieści stóp; z lewej strony cztery, pięć olśniewających witraży spływa od drewnianego stropu na kamienną posadzkę niczym wielkie strugi topazów, szmaragdów i rubinów; z prawej strony gąszcz drabin, bloków, lin, kóz do noszenia cegieł, osi i wyciągów; z głębi słychać chorał gregoriański, pełen powagi głos śpiewaków i prebendarzy; piękna łacina psalmów odbija się od sklepienia urywkami, zmieszana z kłębami kadzidła, wspaniałe organy łkają z niewysłowioną słodyczą; bliżej zgrzytają piły, skrzypią kobyłki i żurawie, młoty stukają ogłuszająco o deski; oto jak ukazało mi się wnętrze katedry kolońskiej.

Ta gotycka katedra połączona węzłem małżeńskim z warsztatem stolarza, ta panna kanoniczka szlacheckiego stanu brutalnie wydana za murarza, ta wielka pani, która musi cierpliwie godzić swoje zamiłowanie do spokoju, swój tryb życia pełen dostojeństwa i dyskrecji, swoje śpiewy, modły, nabożne skupienia, z tymi narzędziami, z tym łoskotem, z tymi wulgarnymi rozmowami, z tą prostacką pracą, słowem, cały ten mezalians sprawia z początku dziwaczne wrażenie, które bierze się stąd, że nie widujemy już, jak się buduje katedry gotyckie, lecz rozprasza się po chwili, kiedy pomyślimy, że ostatecznie trudno o rzecz prostszą. Żuraw nad dzwonnicą ma swój głęboki sens. Podjęto budowę przerwaną w roku 1499. Cały ten zgiełk cieśli i kamieniarzy jest konieczny. Wznosi się znowu katedrę w Kolonii i, jeśli Bogu się spodoba, budowa ta zostanie zakończona. To znakomicie, byleby tylko umiano jej dokończyć.

Owe filary, dźwigające drewniane sklepienia, to zarys nawy, która pewnego dnia połączy absydę z dzwonnicą.

Przyjrzałem się witrażom, pochodzącym z czasów Maksymiliana, barwionym z ową krzepką, wspaniałą przesadą właściwą renesansowi niemieckiemu. Pełno tu królów i rycerzy o surowych obliczach, o wyniosłej postawie, z ogromnymi pióropuszami, z groźnymi emblematami herbowymi, w przesadnie wielkich szyszakach, z olbrzymymi mieczami, zbrojnych niczym kaci, przegiętych jak łucznicy, o uczesaniach jak konie bitewne.

Mają przy sobie swoje żony, a raczej groźne samice, które klęczą w rogach witraży, ukazując profile lwic i wilczyc. Słońce przenika te postacie i roziskrzając ich źrenice, budzi w nich życie.

Jeden z tych witraży przedstawia ów piękny motyw, który oglądałem już tyle razy, a mianowicie rodowód Najświętszej Marii Panny. U dołu ogromny Adam w stroju cesarza leży na plecach. Z brzucha wyrasta mu wielkie drzewo, wypełniające cały witraż, a na jego gałęziach widnieją wszyscy koronowani przodkowie Marii, Dawid grający na harfie, zamyślony Salomon; u szczytu drzewa, w ciemnoniebieskiej szybie, rozchyla się ostatni kwiat i ukazuje Najświętszą Pannę z Dzieciątkiem.

O kilka kroków dalej przeczytałem na grubym filarze to smutne i pełne rezygnacji epitafium: „Inclitus ante fui, comes Emundus vocitatus, hic nece prost[r]atus, subtegor, ut volui, Frisheim, sancte, meum fero, Petre, tibi comitatum, et mini redde statum, te precor, aethereum, haec lapidum massa comitis complectitur ossa."

Przepisałem to epitafium tak, jak widnieje na pionowej, kamiennej płycie, jak prozę, nie podkreślając trochę barbarzyńskich heksametrów i. pentametrów, które tworzą dystychy. Wiersz o cezurze rymowanej, który zamyka napis, zawiera błąd w liczbie: massa, co mnie zdziwiło, gdyż w średniowieczu umiano pisać wiersze łacińskie.

Lewa nawa poprzeczna jest ledwie zarysowana i kończy się wielką kaplicą, zimną, brzydką, jednostajną, za cały sprzęt mającą kilka konfesjonałów. Spieszno mi było wrócić do kościoła, ale gdy wychodziłem z kaplicy, trzy rzeczy niemal jednocześnie zwróciły moją uwagę: na lewo ode mnie śliczna mała ambona z szesnastego wieku, pomyślana bardzo dowcipnie i nad wyraz delikatnie wycięta w czarnym dębie; nieco dalej krata oddzielająca prezbiterium, rzadko spotykany, doskonały wzór misternego ślusarstwa piętnastego stulecia; na wprost bardzo piękna galeria o krępych pilastrach i niskich arkadach w stylu naszego wczesnego renesansu, wykonana tu, jak sądzę, dla Marii Medycejskiej, smutnej królowej-wygnanki.

U wejścia do prezbiterium w wytwornej rokokowej szafie iskrzy się i lśni, trzymając na ręku swoje Bambino, prawdziwa włoska Madonna, obwieszona cekinami i błyskotkami. Pod tą Madonną strojną w bransolety i sznury pereł umieszczono, oczywista jako przeciwieństwo, masywną skarbonę dla biednych, sporządzoną z drewnianego kloca w dwunastym wieku, opasaną łańcuchami, zbrojną w żelazną kłódkę i do połowy osadzoną w granitowym, prymitywnie rzeźbionym bloku. Można by rzec, że to pień katowski wpuszczony w bruk.

Podniósłszy wzrok, ujrzałem, że z łuku nad moją głową zwisają pozłacane kije umocowane jednym końcem do poprzecznej listwy. Obok tych kijów widniał napis: „Quot pendere vides baculos, tot episcopus annos huic Agrippinae praefuit ecclesiae." Podoba mi się ten surowy sposób liczenia lat i ustawicznego ukazywania oczom arcybiskupa czasu, jaki już spożytkował albo stracił. Trzy kije wiszą obecnie u sklepienia.

Prezbiterium to wnętrze owej słynnej absydy, która teraz stanowi, by tak rzec, całą katedrę kolońską, gdyż dzwonnica nie posiada iglicy, a kościołowi brakuje nawy i transeptu.

Prezbiterium obfituje w przeróżne wspaniałości. Zakrystie wyłożone misterną boazerią; kaplice pełne rzeźb tchnących powagą; obrazy z wszelkich epok, grobowce wszelkich kształtów; biskupi z granitu spoczywają na jakichś fortecach, biskupi z czarnego bazaltu leżą na łożach, które niosą procesje zapłakanych posążków, biskupi z marmuru leżą pod żelazną kratą, biskupi z brązu spoczywają na ziemi, biskupi z drewna klęczą przed ołtarzami; namiestnicy królewscy z czasów Ludwika XVI wspierają się o własne nagrobki; rycerze z wojen krzyżowych leżą tu wraz ze swoimi psami, które wiernie ocierają się o ich stalowe stopy; posągi apostołów w złotych szatach; dębowe konfesjonały o pokrętnych kolumienkach; szlachetne w kształcie stalle kanoników; gotyckie chrzcielnice w formie trumien; nastawy ołtarzowe pełne figur; piękne fragmenty witraży; Zwiastowania z piętnastego wieku na złotym tle z wielobarwnymi u góry, a białymi u dołu skrzydłami anioła, co niemal pożądliwie spogląda na Najświętszą Pannę; tapiserie według rysunków Rubensa; żelazne kraty, które wyglądają jak z obrazów Quentina Massysa; szafy o drzwiach tak malowanych i złoconych, że można by je wziąć za szczegół któregoś z dzieł Fransa Florisa.

Trzeba powiedzieć, że wszystko to jest haniebnie poniszczone. Jeśli ktoś buduje katedrę kolońską od zewnątrz, ktoś inny, nie wiem kto, niszczy ją od wewnątrz. Ani jednego grobu, z którego nie byłyby powyrywane lub postrącane statuetki; ani jednej kraty, która nie byłaby zardzewiała w miejscach, gdzie niegdyś była złocona. Wszędzie kurz, popiół i śmieci. Muchy znieważają czcigodne oblicze arcybiskupa Filipa z, Heinsbergu. Spoczywająca na płycie spiżowa postać Konrada z Hochstaden, co potrafił wybudować tę katedrę, nie może dziś rozdeptać pająków, które niezliczonymi nićmi krępują go niczym powalonego na ziemię Guliwera. Niestety! Ramię z brązu nie ma tej mocy co żywe ramię!

Sądzę, że brodaty posąg leżącego starca, który dostrzegłem w jakimś ciemnym kącie, potrzaskany i uszkodzony, jest dziełem Michała Anioła. To mi przypomina, że w Aix-la-Chapelle widziałem porzucone w jakimś zakątku starego krużganka-cmentarza, niby pnie czekające na cieślę, który je obrobi, owe słynne kolumny z antycznego marmuru, które zabrał Napoleon, a odebrał Bliicher. Napoleon wziął je dla Luwru, Blucher odebrał je dla kostnicy.

Jednym ze słów, które powtarzam najczęściej na tym świecie, jest: po co?

Pośród całej tej ruiny widziałem tylko dwa nagrobki bardziej uszanowane i czasem odkurzane, a mianowicie pomniki grobowe hrabiów von Schauenburg. Dwaj hrabiowie Schauenburg są jedną z tych par, które jakby przewidział Wergiliusz. Byli braćmi, arcybiskupami Kolonii, zostali obaj pochowani w tej samej części chóru, obaj mają bardzo piękne, siedemnastowieczne grobowce, wznoszące się naprzeciw siebie. Adolf spogląda na Antoniego.

Chcąc opowiedzieć ci o nim bardziej szczegółowo, pomijałem dotychczas rozmyślnie zabytek najbardziej czczony w katedrze kolońskiej, a mianowicie słynny grobowiec Trzech Mędrców. To spore pomieszczenie z różnokolorowego marmuru, zamknięte miedzianą kratą; architektura złożona i osobliwa, której dwa style, Ludwika XIII i Ludwika XV, łączą ociężałość z kokieterią. Pomnik ów znajduje się za głównym ołtarzem, w największej z kaplic absydy. Najpierw przyciągają wzrok trzy turbany wplecione w rysunek kraty. Spoglądamy w górę i widzimy płaskorzeźbę przedstawiającą pokłon Trzech Mędrców; patrzymy w dół i czytamy mierny dystych:

Corpora sanctorum recubant hic terna magorum. Ex his sublatum nihil est alibive locatum.

Wtedy budzi się w nas myśl poważna, a zarazem radosna. A więc to tutaj spoczywają owi trzej owiani poezją Mędrcy ze Wschodu, którzy idąc za gwiazdą, „ab Oriente venerunt", złożyli pokłon Dzieciątku w stajence, „et procidentes adoraverunt". I ja z kolei złożyłem pokłon. Wyznam, że nic w świecie bardziej mnie nie urzeka niż owa legenda z Tysiąca i Jednej Nocy, wpleciona w Ewangelię. Podszedłem do grobowca i za zazdrośnie gęstym okratowaniem, przez ciemną szybę ujrzałem w mroku wielki, wspaniały relikwiarz bizantyjski ze szczerego złota, lśniący arabeskami, perłami i diamentami, całkiem tak, jak poprzez mroki dwudziestu wieków, za ciemnym, tchnącym surową powagą splotem tradycji Kościoła, olśniewa nas swoim niezwykłym blaskiem wschodnia historia Trzech Mędrców.

Z obu stron otaczanego czcią okratowania widać dwie dłonie z pozłacanej miedzi, które wyłaniają się z marmuru, a każda z nich rozchyla mieszek, nad którym kapituła kazała wyryć tę pośrednią zachętę: „Et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera."

Naprzeciw grobowca płoną trzy miedziane lampy, z których na jednej widnieje napis: Kasper, na drugiej: Baltazar, na trzeciej: Melchior. To dobry pomysł zapalić niejako przed tym grobowcem trzy imiona Trzech Mędrców.

Miałem już wyjść, kiedy coś przebiło podeszwę mojego buta; spojrzałem na ziemię; był to łebek miedzianego ćwieka, wbitego w wielką płytę z czarnego marmuru, po której stąpałem. Przyglądając się tej płycie, przypomniałem sobie, że Maria Medycejska pragnęła, aby jej serce złożono pod posadzką katedry kolońskiej, przed kaplicą Trzech Mędrców. Płyta, na której stałem, przykrywa zapewne to serce. Niegdyś na tej płycie, widać jeszcze ślad, była przymocowana listwa z miedzi lub z pozłacanego brązu, na której niemieckim zwyczajem widniał herb i epitafium zmarłej, a gwóźdź, który przedziurawił mi but, zapewne przytwierdzał ową listwę do płyty. Kiedy Francuzi zajęli Kolonię, idee rewolucyjne, a najpewniej jakiś praktyczny kotlarz, sprawiły, że zerwano ową listwę, zdobną w lilie burbońskie, jak też inne, które ją otaczały, gdyż mnóstwo miedzianych ćwieków, wystających z pobliskich płyt, potwierdza i poświadcza, że tak właśnie tu postąpiono.

O biedna królowo! Wymazano cię najpierw z serca Ludwika XIII, twojego syna, potem z pamięci Richelieu'go, twojego protegowanego, a teraz wymazano cię z oblicza ziemi!

Jak osobliwe są kaprysy losu! Oto królowa Maria Medycejska, wdowa po Henryku IV, wygnana, opuszczona i tak uboga, jak w kilka lat później Henrieta, wdowa po Karolu I, w roku 1642 przybyła do Kolonii, aby umrzeć w domu Ibacha, Sternengasse nr 10, w tym samym domu, gdzie sześćdziesiąt pięć lat przedtem, w roku 1577, urodził się Rubens, jej malarz.

Katedra kolońska oglądana za dnia, odarta z tych fantastycznych powiększeń, jakich wieczór użycza przedmiotom, a które nazywam wielkością zmierzchową, utraciła, muszę przyznać, nieco ze swojej wzniosłości. Linia jest nadal piękna, ale jej zarys wydaje się oschły. Może tak się dzieje wskutek zaciekłości, z jaką obecny architekt łata i kituje tę czcigodną absydę. Nie należy zbyt pilnie odnawiać starych kościołów. Przy tym przedsięwzięciu, które skraca linie, starając się je dobrze osadzić, zaciera się nieokreślona tajemniczość konturu. Za dnia jako bryłę wolę nie wykończoną dzwonnicę niż doskonale odbudowaną absydę. W każdym razie, jeśli nawet naraziłbym się przez to niektórym znawcom, co chcieliby z katedry kolońskiej uczynić Partenon architektury chrześcijańskiej, nie widzę powodu, aby przekładać ową absydę katedry ponad nasze stare, w całości zachowane katedry w Amiens, Reims, Chartres i Paryżu.

Wyznam nawet, że mało znana i niezbyt wychwalana katedra w Beauvais, choć z niej także pozostała tylko absyda, ani jako bryła, ani w swoich szczegółach nie wydaje mi się gorsza od katedry kolońskiej.

Ratusz koloński, który wznosi się w pobliżu katedry, jest jedną ze skleconych z części, pochodzących z wszelkich epok i z fragmentów w najrozmaitszym stylu zachwycających budowli-arlekinów, które spotyka się w dawnych gminach miejskich, go powstawały samodzielnie, samodzielnie też kształtując swoje prawa i obyczaje. Sposób tworzenia się owych budowli i owych gmin jest bardzo zajmujący. Działo się to raczej skutkiem procesu gromadzenia, skupiania niż budowania w sposób przemyślany, skutkiem ciągłego rozrostu, skutkiem dowolnego poszerzania zajmowanego obszaru, naruszania cudzych posiadłości; niczego nie planowano systematycznie, nie wytyczano z góry; wszystko powstawało w miarę, jak pojawiały się potrzeby.

Tym sposobem ratusz koloński, na którego fundamenty składa się prawdopodobnie jakaś rzymska piwnica, około roku 1250 był tylko tchnącą powagą i surowością budowlą gotycką jak nasz Dom na Słupach; potem dopiero zrozumiano, że potrzeba wieży strażniczej, aby dzwonić na trwogę, dawać sygnał do powstania, rozstawiać nocne warty, i w wieku czternastym wzniesiono piękną wieżę, mieszczańską, a zarazem feudalną; potem za Maksymiliana radosny wiew renesansu poruszył ciemnym kamiennym listowiem katedr, wszędzie rozpowszechniło się upodobanie do wykwintu i ozdobności, toteż ławnicy kolońscy odczuli potrzebę przystrojenia swojego ratusza; wezwali jakiegoś architekta z Włoch, ucznia starego Michała Anioła, lub jakiegoś rzeźbiarza z Francji, zaprzyjaźnionego z młodym Janem Goujon, i dopasowali do czarnej fasady z trzynastego wieku triumfujący, wspaniały przedsionek. W kilka lat później zachciało się im obok kancelarii miejsca na przechadzki, zbudowali więc sobie za ratuszem publiczny dziedziniec z galerią pod arkadami wspaniale ozdobioną tarczami herbowymi i płaskorzeźbami, którą oglądałem, a której za kilka lat nikt już nie zobaczy, ponieważ z wolna się rozpada. Wreszcie za Karola V uznali, że potrzeba im wielkiej sali na licytacje, przetargi i zgromadzenia mieszczan, wznieśli więc naprzeciw swojej wieży strażniczej i przedsionka najwspanialszą główną część budowli z kamienia i cegieł w najlepszym guście i niezwykle szlachetnym stylu. Dzisiaj nawa z trzynastego stulecia, wieża strażnicza z czternastego wieku, przedsionek i dziedziniec z czasów Maksymiliana, wielka sień z okresu panowania Karola V, razem postarzałe, obleczone wspomnieniami zdarzeń i tradycją, zespolone i zgrupowane przez przypadek w kształt niezwykle oryginalny i malowniczy, tworzą ratusz koloński.

Trzeba powiedzieć mimochodem, mój przyjacielu, że zarówno jako dzieło sztuki i jako wyraz dziejów, ów ratusz ma znacznie większą wartość niż ta chłodna, bezbarwna budowla, zbękarcona trzyczęściową przeładowaną archiwoltami fasadą, skąpą, małostkową jednostajnością swoich ornamentów, gdzie wszystko się powtarza i nic nie błyszczy, ściętymi dachami bez kalenic i kominów, budowla, w której byle jacy murarze w oczach naszego poczciwego Paryża topią zachwycające arcydzieło Boccadora. Dziwni z nas ludzie, pozwalamy zniszczyć pałac La Trśmoille'ów, a budujemy coś takiego! Pozwalamy, że panowie, którzy uważają się i mienią architektami, obniżają podstępnie o dwie, trzy stopy, czyli bez reszty psują, uroczy, stromy dach Dominika Boccadora, chcąc, niestety, zbudować na nim owe ohydne, wymyślone przez siebie spłaszczone strychy.

Czy wciąż jesteśmy owym narodem, który, podziwiając Corneille'a, pozwala panu Andrieux zmieniać go, skracać i poprawiać? Ale wracajmy do Kolonii.

Wszedłem na wieżę i stamtąd, pod niebem szarym i posępnym, które dość dobrze licowało z tymi budowlami i z moimi myślami, spoglądałem na całe to zachwycające miasto.

Kolonia nad Renem, jak Rouen nad Sekwaną, jak Antwerpia nad Skaldą, jak wszystkie miasta wsparte o ciąg wodny zbyt szeroki, aby go można łatwo przebyć, ma kształt napiętego łuku, którego cięciwą jest rzeka. Dachy są z łupku, ściśnięte ciasno jedne przy drugich, spiczaste jak karta złożona we dwoje; ulice są wąskie, ściany szczytowe z kamienia ciosowego. Czerwonawy łuk murów i fos wykładanych cegłą, widoczny wszędzie ponad dachami, ściska miasto niczym pas spięty nad rzeką w jej dolnym biegu wieżyczką Turmchen, a w górnym — ową wspaniałą wieżą Bayenturm, w której blankach stoi marmurowy posąg biskupa błogosławiącego miasto. Od Turmchen po Bayenturm miasto rozciąga się nad rzeką długą na milę linią okien i fasad. Mniej więcej pośrodku tej długiej linii wielki most łyżwowy, uroczo wygięty pod prąd, przecina rzekę, bardzo tutaj szeroką, i łączy ów ogromny stos czarnych budowli, którym jest Kolonia, z Deutz, niewielkim skupiskiem białych domów.

W samej bryle Kolonii, pośród dachów, wieżyczek i ukwieconych poddaszy, widać rozmaite szczyty dwudziestu siedmiu kościołów, między którymi, nie licząc katedry, cztery majestatyczne świątynie romańskie, każda o innym zarysie, mogłyby dzięki swoim rozmiarom i swojej piękności same być katedrami. Święty Marcin na północy, Święty Gereon na zachodzie, Święci Apostołowie na południu, Najświętsza Maria Panna na Kapitolu na wschodzie rozciągają się ogromnymi węzłami swoich absyd, Wież i dzwonnic.

Rozpatrując miasto w szczegółach, widać, że wszystko tu żyje i pulsuje; na moście pełno przechodniów i pojazdów, na rzece — żagli, u brzegu — masztów. Na ulicach roi się tłum, na wszystkich rogach słychać rozmowy, a z wszystkich dachów — śpiew. Tu i ówdzie zielone kępy drzew pieszczotliwie ocierały się o czarne domy, a zdobiące stare pałace z kamienia z piętnastego wieku długie fryzy z kwiatów, owoców i liści, na których radośnie przysiadają gołębie, przerywały jednostajność łupkowych dachów i ceglanych murów.

Wokół tej wielkiej gminy, handlowej dzięki rozwojowi jej rzemiosła, wojskowej dzięki jej położeniu, żeglarskiej dzięki rzece, roztacza się i rozpościera na wszystkie strony rozległa, urodzajna równina, która obniża się i opada ku Holandii, a którą od krańca do krańca przepływa Ren, na północnym zachodzie zaś wieńczy siedem historycznych grzbietów owego wspaniałego siedliska podań i legend, zwanego Siedmiogórzem.

Tym sposobem Holandia i jej handel oraz Niemcy i ich poezja wznoszą się jak dwa wielkie elementy umysłu ludzkiego, praktyczny i idealistyczny, na widnokręgu Kolonii, miasta handlu i marzeń.

Schodząc z wieży, zatrzymałem się chwilę na dziedzińcu przed uroczym, renesansowym przedsionkiem. Nazwałem go niedawno triumfującym, a powinienem był nazwać triumfalnym, na drugim bowiem piętrze tej budowli tworzy go rząd małych łuków triumfalnych, połączonym z sobą jak arkady i poświęconych, jak to wskazują napisy z epoki — pierwszy Cezarowi, drugi Augustowi, trzeci Agryppie, założycielowi Kolonii (Colonia Agrippina), czwarty Konstantynowi, cesarzowi chrześcijańskiemu, piąty Justynianowi, cesarzowi prawodawcy, szósty Maksymilianowi, cesarzowi nowożytnemu. Na fasadzie rzeźbiarz-poeta wykonał trzy bareliefy przedstawiające trzech pogromców lwów: Milona z Krotonu, Pepina Małego i Daniela. Na jednym końcu umieścił Milona z Krotonu, który pokonywał lwy siłą ciała, i Daniela, który je zniewalał mocą ducha; między Danielem i Milonem, jako naturalną więź łączącą ich obu, umieścił Pepina Małego, który atakował dzikie zwierzęta, łącząc siłę fizyczną i duchową, co czyni człowieka żołnierzem. Między siłą czystą i myślą czystą — odwaga. Między atletą i prorokiem — bohater.

Pepin dzierży miecz w dłoni; jego lewe ramię, owinięte płaszczem, tkwi w paszczy lwa; lew z wyciągniętymi pazurami i rozwartą paszczą stoi na tylnych łapach w straszliwej postawie, którą heraldyka nazywa lwem wspiętym; Pepin stawia mu dzielnie czoło, walczy. Daniel stoi nieruchomo ze zwieszonymi rękami i oczyma wzniesionymi ku niebu, urzeczone zaś lwy łaszą się u jego stóp: umysł tu nie walczy, triumfuje. Milon z Krotonu zaś z rękami uwięzionymi w gałęziach drzewa, broni się, lew go pożera: to klęska tępej i ślepej pychy, która zawierzyła muskułom i pięściom; czysta siła fizyczna zostaje pokonana. Te trzy płaskorzeźby mają głęboki sens. Ostatnia przejmuje grozą. Jakaś przerażająca, tragiczna myśl, obca może nawet artyście, tchnie z tego mrocznego poematu. Oto przyroda mści się na człowieku, roślinność i zwierzę łączą swoje siły we wspólnej sprawie, dąb okazuje lwu pomoc.

Niestety, archiwolty, płaskorzeźby, gzymsy, imposty, karnisze i kolumny, cały ten piękny przedsionek jest odnowiony, odskrobany, wyspoinowany i otynkowany z najbardziej opłakaną starannością.

Wychodziłem już z ratusza, kiedy jakiś mężczyzna, raczej postarzały niż stary, raczej pochylony niż zgarbiony, o wynędzniałym wyglądzie i dumnym zachowaniu przechodził przez dziedziniec. Dozorca, który zaprowadził mnie na wieżę, zwrócił mi na niego uwagę. Człowiek ów jest poetą, żyje z renty po knajpach i pisze epopeje. Nazwisko zresztą całkiem nieznane. Napisał, jak mi powiedział mój przewodnik, który go bardzo podziwiał, epopeje przeciw Napoleonowi, przeciw rewolucji lipcowej, przeciw romantykom, przeciw Francuzom, a także jeszcze jedną piękną epopeję, w której namawia obecnego architekta Kolonii, aby budowę katedry dokończyć w stylu paryskiego Panteonu. Epopeje epopejami. Ale brudas z niego niepospolity. W życiu nie widziałem niechlujniejszego człowieka. Nie przypuszczam, abyśmy mieli we Francji kogoś, kogo można by porównać z tym poetą prosięciem.

Natomiast, kiedy po chwili mijałem jakąś wąską i ciemną ulicę, pewien starowina o bystrym spojrzeniu, wyszedłszy nagle od balwierza, podbiegł do mnie, wołając: „Panie! Panie! Pan jezd Francuz! Och, Francuzi! Ram-pam-pam! Ram-pam-pam! Fojna ze fszysdkimi! Zuchy! Zuchy! Napolion, prafta? Fojna z całą Europą! Och, Francuzi! Wielgie zuchy! Panie! Pagnetem tych wszystkich Brusaków! Eine topre falka, jak pot Jena! Prafo, Francuzi! Ram-pam-pam!"

Wyznaję, że ta mowa spodobała mi się. Francja jest wielka we wspomnieniach i nadziejach tych szlachetnych narodów. Cały ten brzeg Renu kocha nas, powiedziałbym niemal, że nas oczekuje.

Wieczorem, kiedy zapalały się gwiazdy, przechadzałem się po przeciwległym brzegu rzeki, na wprost Kolonii. Miałem przed sobą całe miasto, którego niezliczone mury i czarne dzwonnice odcinały się ze wszelkimi szczegółami na tle nieba przyćmionego zachodem. Na lewo wznosiła się niby gigant koloński wysoka iglica kościoła Świętego Marcina z dwiema ażurowymi wieżyczkami. Prawie naprzeciw mnie mroczna absyda-katedra z tysiącem spiczastych dzwonniczek sprawiała wrażenie potwornego jeża, przykucniętego nad brzegiem rzeki, którego ogonem zdawał się być żuraw na dzwonnicy, a zapalone u dołu tej mrocznej bryły dwie latarnie wyglądały jak jego płonące oczy.

W mroku słyszałem tylko miękki, cichy szmer fal u moich stóp, głuchy odgłos kopyt końskich na deskach mostu łyżwowego, a w dali, w jakiejś kuźni, którą ledwie dostrzegałem, przenikliwy dźwięk młota uderzającego w kowadło. Żaden inny odgłos miasta nie dolatywał poprzez Ren. Gdzieniegdzie przebłyskiwało światło zza kilku szyb, a z płonącego, lecz bynajmniej nie sypiącego skrami, paleniska kuźni spływała ku rzece i ginęła w niej długa świetlista smuga, jakby ktoś wylewał do wody całą tę kadź pełną ognia.

Z tej pięknej i mrocznej całości wyłaniało się w moich myślach melancholijne marzenie. Powiadałem sobie: osada germańska zniknęła, kolonia Agryppy zniknęła, miasto świętego Engelberta jeszcze stoi. Ale ile lat przetrwa? Świątynia, zbudowana tu przez świętą Helenę, rozpadła się tysiąc lat temu; runie kościół zbudowany przez arcybiskupa Annona. Rzeka zniszczy to miasto. Codziennie jakiś stary kamień, jakieś stare wspomnienie, jakiś stary obyczaj odrywają się od niego, o brzeg bowiem ociera się dwadzieścia parostatków. Miasto nie może bezkarnie leżeć nad wielką arterią europejską. Kolonia, choć nie tak stara jak Trewir i Solura, dwie najdawniejsze gminy miejskie kontynentu, przekształcała się już i przemieniała trzy razy pod wpływem szybkiego i gwałtownego prądu idei, który ją przecina, wciąż płynąc zmiennym nurtem z miast Wilhelma Milczącego ku górom Wilhelma Tella, i niesie z sobą do Kolonii wpływy niemieckie z Moguncji, a wpływy francuskie ze Strasburga. Wydaje się, że dla Kolonii rozpoczęła się czwarta era klimatyczna. Duch pozytywizmu i utylitaryzmu, jak mówią obecni barbarzyńcy, przenika ją i ogarnia. W labirynt jej starodawnej architektury zewsząd wciskają się nowinki; poprzez zbiorowisko gotyckich budowli przebiegają nowe, szerokie ulice; nowoczesny dobry smak buduje tu fasady w guście ulicy Rivoli i cieszy się zachwytami sklepikarzy. Są tu pijani wierszokleci, którzy doradzają grodowi Konrada Panteon Soufflota. W katedrze, którą dziś już buduje próżność, a nie wiara, rozsypują się w proch grobowce arcybiskupów. Znikły wspaniałe wieśniaczki, odziane w szkarłat, w złotych i srebrnych nakryciach głowy, po nabrzeżu spacerują paryskie gryzetki; widziałem dziś, jak wykruszały się ostatnie cegły romańskiego krużganku Świętego Marcina; postawią tam jakąś kawiarnię w rodzaju Tortoniego; długie rzędy białych domów nadają feudalnemu i katolickiemu Przedmieściu Męczenników Tebańskich jakieś sztuczne podobieństwo do Batignolles. Przez prastary most łyżwowy przejeżdża omnibus i za parę groszy zdąża z miasta Agryppy do Tuitium. Stare grody odchodzą, niestety!

LIST XI

W ZWIĄZKU Z DOMEM IBACHA

FILOZOFIA. — JAK ZACHOWUJĄ SIĘ PRZYCZYNY, BY WYWOŁAĆ SKUTKI. — OSOBLIWOŚĆ PRZYPADKÓW. — NAUKI OPATRZNOŚCI. — CHAOS, Z KTÓREGO WYŁANIA SIĘ GŁĘBOKI I PRZERAŻAJĄCY ŁAD. — ZBIEŻNOŚCI. — NIEOCZEKIWANE PRZEBŁYSKI. — ŻAL POD ADRESEM KRÓLA KAROLA I. — PEWNA WĄTPLIWOŚĆ DOTYCZĄCA MARII MEDYCEJSKIEJ. — LUDWIK XIV. — WIELKA POSTAĆ W AUREOLI ŚWIETNOŚCI.

Andernach.

Przyjacielu! Drogi przyjacielu! Rzeczy może i wiedzą, co robią; ale ludzie z pewnością nie wiedzą, co czynią. Często, dokonując konfrontacji historii z przyrodą, pośród tych odwiecznych porównań, jakim mój umysł oprzeć się nie potrafi, między zdarzeniami, w których Bóg się ukrywa, i wszechświatem, w którym się ukazuje, ogarnia mnie nagle drżenie pełne utajonego niepokoju i wyobrażam sobie, że lasy, jeziora, góry, donośny grzmot rozdzierający chmury, kwiat, który pochyla główkę, gdy obok niego przechodzimy, gwiazda mrugająca w mgłach horyzontu, ocean, który przemawia i grzmi, i zawsze jak gdyby kogoś ostrzega, są jasnowidzące i straszliwe, pełne światła i wiedzy, i patrzą z litością, jak po omacku, w mroku, który mu jest właściwy, porusza się wśród nich człowiek, ta pycha, której niemoc wiąże ręce, ta próżność, której ciemnota zawiązuje oczy. Nie budzi we mnie sprzeciwu myśl, że drzewo jest świadome swojego owocu; ale człowiek zapewne nie jest świadom swojego losu.

Życie i umysł człowieka są zdane na łaskę jakiejś tajemniczej i boskiej machiny, zwanej przez jednych Opatrznością, przez innych przypadkiem, która miesza, łączy i rozkłada wszystko, ukrywa w mroku swoje koła, a wyniki swoich działań ukazuje w pełnym świetle. Sądzimy, że robimy jedno, tymczasem okazuje się, że to coś zupełnie innego. „Urceus exit."

Historia jest tego pełna. Kiedy mąż Katarzyny Medycejskiej i kochanek Diany de Poitiers oddaje się tajemniczym igraszkom z Filipą Duc, piękną dziewczyną piemoncką, ich owocem jest nie tylko Diana d'Angoulême, spłodzona dla Horacego Farnese, lecz również przyszłe pojednanie między tym z jego synów, który zostanie Henrykiem III, a tym z jego kuzynów, który zostanie Henrykiem IV. Kiedy książę de Nemours zjeżdża galopem na swoim ogierze Realu po stopniach Sainte-Chapelle, zaprowadza nie tylko modę niebezpiecznych igrzysk, ale gotuje śmierć królowi Francji. Kiedy 10 lipca 1559 roku, wstępując w szranki przy ulicy Świętego Antoniego, Montgomery, ociekający potem pod swoim ogromnym, czerwonym pióropuszem, nastawia lancę, spina konia ostrogą i oklaskiwany przez wszystkie panie rusza na owego pięknego kawalera z godłem kwiatu lilii, nawet nie domyśla się, jak zdumiewające przemiany trzyma w ręku. Nigdy jeszcze żadna różdżka czarodziejska nie sprawiła tego co owa lanca. Za jednym zamachem Montgomery zabije Henryka II, zburzy pałac Tournelles i wybuduje plac Królewski, czyli zmąci tok komedii wyznaczony przez Opatrzność, unicestwi bohatera i zmieni dekoracje.

Kiedy Karol II po bitwie pod Worcester ukrył się w dziupli dębu, sądził, że się po prostu ukrył; a tymczasem nadał nazwę jednej z konstelacji noszącej odtąd miano Dębu Królewskiego, a Halleyowi dostarczył sposobności do żarcików ze sławy Tychona de Brahe. Drugi mąż pani de Maintenon, uchylając edykt nantejski, a parlament z roku 1688 wypędzając Jakuba II, sprawili, że mogło dojść do owej dziwnej bitwy pod Almansą, gdzie stanęły naprzeciw siebie armia francuska pod dowództwem Anglika, marszałka Berwick, i armia angielska pod dowództwem Francuza Ruvigny, lorda Galloway. Gdyby Ludwik XIII nie umarł 14 maja 1643 roku, staremu hrabiemu Fuentes nie przyszłoby po pięciu dniach do głowy, żeby zaatakować Rocroy, a pewien bohaterski dwudziestodwuletni książę nie miałby tej wspaniałej okazji, żeby 19 maja z księcia d'Enghien stać się Wielkim Kondeuszem. A wśród całej tej gmatwaniny wydarzeń, które zapełniają chronologię, ileż szczególnych ech, nadzwyczajnych zbieżności i fantastycznych skutków! W roku 1664 Ludwik XIV kazał wypędzić Korsykan z Rzymu po zniewadze, jakiej doznał książę de Crśqui, jego ambasador; w sto czterdzieści lat później Napoleon Bonaparte wypędza Burbonów z Francji.

Ile mroku! I ile w tym mroku przebłysków! Około roku 1612, kiedy młody, podówczas siedemnastoletni Henryk de Montmorency wśród szlachty dworskiej swojego ojca widywał bladego, wątłego pazia, który w pokornej postawie przynosił mu dzban z wodą do mycia — któż by powiedział, że ów mały Laubespine de Chateauneuf, ów paź pochylający się z takim szacunkiem, zostanie subdiakonem, że ów subdiakon zostanie ministrem sprawiedliwości, że ów minister sprawiedliwości będzie na podstawie pełnomocnictwa przewodniczył trybunałowi w Tuluzie i że po dwudziestu latach ów paź — subdiakon — przewodniczący poprosi potajemnie papieża o dyspensę, aby móc posłać na ścięcie jego, który był panem tego hultaja, jego, Henryka II, księcia de Montmorency, marszałka Francji z zasługi miecza i para królestwa z łaski Bożej! Kiedy przewodniczący parlamentu de Thou w swojej książce szlifował, ostrzył i z tak wielkim staraniem odnawiał edykt Ludwika XI z 22 grudnia 1477 roku, któż mógł mu powiedzieć, że pewnego dnia ten właśnie edykt, z Laubardemontem jako rękojeścią, stanie się toporem, którym Richelieu zetnie głowę jego syna!

Ale w tym chaosie istnieją prawa. Chaos to tylko powierzchnia, w głębi trwa ład. Po długich przerwach te same przerażające wydarzenia, które sprawiały, że już nasi ojcowie wznosili oczy ku niebu, powracają jak komety z najmroczniejszej głębi dziejów. Są to zawsze te same zasadzki, te same upadki, te same zdrady, te same rozbicia na tych samych rafach; nazwiska się zmieniają, rzeczy trwają. Na kilka dni przed fatalną Wielkanocą 1814 roku cesarz mógł powiedzieć swoim trzynastu marszałkom: „Amen dico vobis, quia unus vestrum me traditurus est." Zawsze Cezar przybiera Brutusa za syna, zawsze Karol I uniemożliwia Cromwellowi wyjazd na Jamajkę, zawsze Ludwik XVI udaremnia Mirabeau wyprawę do Indii; zawsze i wszędzie na okrutnych królowych mszczą się okrutni synowie; zawsze i wszędzie niewdzięczni synowie karzą niewdzięczne królowe. Każda Agrypina rodzi Nerona, który ją zabija; każda Maria Medycejska wydaje na świat Ludwika XIII, który ją wypędza.

A czy nie zauważyłeś, w jak dziwny sposób, przeskakując z jednego zagadnienia na drugie i prawie bez mojej wiedzy, moja myśl powraca do tych dwóch kobiet, tych dwóch Włoszek, tych dwóch widm: do Agrypiny i Marii Medycejskiej, tych dwóch widm Kolonii? Kolonia jest miastem nieszczęśliwych królowych-matek. W odstępie tysiąca sześciuset lat córka Germanika i matka Nerona oraz żona Henryka IV i matka Ludwika XIII związały z Kolonią swoje imiona i wspomnienia o sobie.

Z tych dwóch wdów, bo sierota też jest wdową, jedna owdowiała wskutek trucizny, druga — wskutek sztyletu, jedna — Maria Medycejska, tu umarła, druga — Agrypina, tutaj się urodziła.

Odwiedziłem w Kolonii dom, gdzie wydała ostatnie tchnienie Maria Medycejska, według jednych dom Ibacha, według innych dom Jabacha, i zamiast opowiedzieć ci, co tam widziałem, mówię o tym, o czym tam myślałem. Wybacz mi, mój przyjacielu, że tym razem nie podam ci wszystkich szczegółów o owym domu, które tak lubię, a które, moim zdaniem, odmalowują, objaśniają istotę człowieka ukazując jego zewnętrzną powłokę i sprawiają, że umysł może przenikać od zewnątrz do wnętrza faktów. Tym razem powstrzymam się. Obawiam się, że mógłbym cię znudzić moimi festonami i listewkami.

Smutna królowa umarła tu 3 lipca 1642 roku. Miała sześćdziesiąt osiem lat. Była wygnana z Francji od lat jedenastu. Błąkała się prawie wszędzie, po Flandrii, po Anglii, będąc ciężarem dla każdego kraju. W Londynie Karol I traktował ją godnie; przez trzy lata, które tam spędziła, dawał jej po sto funtów szterlingów dziennie. Później, a mówię to z żalem, Paryż udzielając schronienia królowej Anglii źle odwzajemnił się za gościnę, której Londyn udzielił królowej Francji. Henrieta, córka Henryka IV i wdowa po Karolu I, mieszkała w Luwrze na jakimś poddaszu, nie opuszczając zimą łóżka, bo nie stać jej było na wiązkę chrustu, i czekając na kilka ludwików, które pożyczał jej koadiutor. Jej matka, wdowa po Henryku IV, zakończyła życie w Kolonii niemal w podobny sposób — w najskrajniejszej nędzy. Na żądanie kardynała-ministra Karol I kazał jej opuścić Anglię, Mam o to wielki żal do królewskiego, melancholijnego autora Eikon Basilike i nie rozumiem, że człowiek, który potrafił pozostać królem wobec Cromwella, nie potrafił pozostać królem wobec Richelieu'go.

Zresztą, na ten szczegół pełen ponurego znaczenia kładę wielki nacisk, wkrótce po śmierci Marii Medycejskiej zstąpił do grobu Richelieu, umarł w rok później. Na cóż zdały się te wszystkie zwyrodniałe nienawiści, dzielące owe trzy ludzkie istoty, na cóż tyle intryg, tyle prześladowań, tyle waśni, tyle zdrad, aby tych troje umarło prawie o tej samej godzinie? Bóg wie, co czyni.

Istnieje smutne podejrzenie co do Marii Medycejskiej. Zawsze mi się zdawało, że cień rzucony przez Ravaillaca dotyka powłóczystych fałd jej sukni.

Przerażało mnie straszliwe zdanie, które prezydent Henault, nie mając może złej intencji, napisał o tej królowej: „Nie była zbyt zaskoczona śmiercią Henryka IV."

Muszę wyznać, że to wszystko sprawia, iż jasna, prawa, wspaniała epoka Ludwika XIV wydaje mi się bardziej godna podziwu. Cienie i mroki spowijające początek tego stulecia uwydatniają świetność jego końca. Ludwik XIV to moc, jak Richelieu, z dodatkiem majestatu; to wielkość, jak Cromwell, z dodatkiem spokoju. Ludwik XIV nie miał w sobie geniuszu władcy, lecz roztaczał ów geniusz wokół siebie, co sprawia, że monarcha nie jest tak wspaniały jak jego panowanie. Jeśli o mnie chodzi, to będąc, jak wiesz, zwolennikiem tego, co udane i doskonałe, mimo wszelkich zastrzeżeń, którym nie sposób zaprzeczyć, zawsze z wielką życzliwością odnosiłem się do tego pełnego powagi, wspaniałego księcia, który urodził się i wstąpił na tron w tak odpowiedniej chwili i był otoczony tak niezwykłymi ludźmi, do tego króla, który nim był od kolebki aż po grób, do tego prawdziwego monarchy w najlepszym znaczeniu tego słowa, do tego najświetniejszego władcy w świecie cywilizowanym, który był ostoją Europy i któremu było dane ujrzeć podczas swojego długiego panowania, jak wokół jego tronu pojawiło się, jaśniało i znikło ośmiu papieży, pięciu sułtanów, trzech cesarzy, dwóch królów Hiszpanii, trzech królów Danii, czterech królów i jedna królowa Anglii, jedna królowa i dwóch królów Szwecji, czterech królów Polski i czterech carów moskiewskich; był gwiazdą polarną całego stulecia, która przez siedemdziesiąt dwa lata spoglądała na majestatycznie obracające się wokół niej wszystkie konstelacje.

LIST XII

W ZWIĄZKU Z MUZEUM WALLRAFA

BIOGRAFIA, MONOGRAFIA I EPOPEJA NAPIWKU. — DRAB. — KONDUKTOR. — POCZTYLION. — HULTAJ. — DRUGI HULTAJ. — TACZKARZ. — TEN, CO WNlÓSŁ BAGAŻ. — STARA KOBIETA. — OBRAZ, ZASŁONA, KOŚCIELNY. — OSOBNIK POWAŻNY I SMUTNY. — KUSTOSZ. — SZWAJCAR. — ZAKRYSTIAN. — TWARZ UKAZUJĄCA SIĘ W JUDASZU. — DZWONNIK. — NATRĘT TRĄCAJĄCY CIĘ ŁOKCIEM. — PRZEWODNIK. — GADUŁA. — RADA KOŚCIELNA. — MŁODY CHWAT. — JESZCZE KOŚCIELNY. — JESZCZE ZBROJNY DRAB. — SŁUŻĄCY. — CHŁOPIEC STAJENNY. — BAGAŻOWY. — RZĄD. — „NIE ZAPOMINAJ, ŻE KAŻDY NAPIWEK MUSI BYĆ PRZYNAJMNIEJ

SZTUKĄ SREBRA."

Andernach.

Oprócz katedry, ratusza i domu Ibacha zwiedziłem w Schleis-Kotten pod Kolonią szczątki podziemnego akweduktu, który w czasach rzymskich biegł od Kolonii do Trewiru, a którego ślady odnajduje się jeszcze dziś w trzydziestu wsiach. W Kolonii obejrzałem muzeum Wallrafa. Bardzo mnie kusi, żeby sporządzić tu dla ciebie jego inwentarz, ale oszczędzą ci tego. Wystarczy ci wiedzieć, że jeśli nawet wskutek spustoszeń, których dokonał tu baron von Hiibsch, nie znalazłem wojennego wozu dawnych Germanów, słynnej mumii egipskiej i wielkiej, długiej na cztery łokcie kolubryny, odlanej w Kolonii w roku 1400, to w zamian widziałem bardzo piękny sarkofag rzymski i zbroję biskupa Bernarda z Galen. Pokazano mi również olbrzymi pancerz, który miał niegdyś stanowić własność generała cesarstwa Jana von Weert; ale na próżno szukałem jego olbrzymiego rapiera, długiego na osiem i pół stopy, oraz wielkiej piki, podobnej do sosnowego koła Polifema, a także wielkiego homeryckiego hełmu, który, jak powiadają, dwaj ludzie z trudem mogli udźwignąć.

Przyjemność oglądania tych wszystkich pięknych lub ciekawych rzeczy, muzeów, kościołów, ratuszów, mąci, trzeba to powiedzieć, napiwek, którego wszyscy domagają się z ogromną natarczywością. Nad Renem, jak zresztą wszędzie, gdzie pojawia się wielu turystów, napiwek to niezwykle natrętny komar, który raz po raz, przy lada okazji, wraca, aby ukąsić nie tyle twoją skórę, co twoją sakiewkę. Otóż sakiewka podróżnego, owa cenna sakiewka, jest dla niego wszystkim, gdyż przestało obowiązywać święte prawo gościnności i nikt już nie czeka na progu domów, aby go przyjąć ze słodkim uśmiechem i dostojną serdecznością. Oto do jakiej potęgi naturalny zmysł tego kraju podniósł napiwki. Przytaczam fakty, w niczym nie przesadzając. Wjeżdżasz do jakiejkolwiek miejscowości; u bramy miasta jakiś drab pyta cię, w którym hotelu zamierzasz się zatrzymać, prosi o paszport, bierze go i zatrzymuje. Pojazd przystaje na dziedzińcu pocztowym; konduktor dyliżansu, który przez całą drogę nie zaszczycił cię ani jednym spojrzeniem, zjawia się, otwiera przed tobą drzwiczki i z błogą miną wyciąga do ciebie rękę. Napiwek. Po chwili nadchodzi pocztylion i choć zarządzenie policyjne mu tego zakazuje, mówi coś do ciebie niezrozumiale, co ma oznaczać: napiwek. Ściągają plandekę z pojazdu; jakiś hultaj zdejmuje i stawia na ziemi twój kuferek i sakwojaż. Napiwek. Drugi hultaj stawia bagaż na taczce, pyta cię, do którego udajesz się hotelu, i pchając taczkę, biegnie przed tobą. Kiedy zjawiasz się w hotelu, ukazuje się właściciel i wszczyna z tobą ów krótki dialog, który powinien być wypisany we wszystkich językach na drzwiach wszystkich zajazdów: „Dzień dobry panu. — Czy ma pan wolny pokój? — Tak, proszę pana. — (Na stronie:) Zaprowadź pana do numeru 4! — Chciałbym zjeść kolację. — Za chwileczkę, proszę pana, itd., itd." Wchodzisz do pokoju numer 4. Twój bagaż już tam jest. Zjawia się jakiś człowiek, ten sam, który wiózł bagaż na taczce do hotelu. Napiwek. Zjawia się następny, a czegoż on znowu chce? To ten, co wniósł twoje rzeczy do pokoju. Mówisz do niego: „Dobrze, wynagrodzę was pod koniec pobytu, jak resztę służby." „Proszę pana — odpowiada ów człowiek — nie należę do służby hotelowej." Napiwek. Wychodzisz. Ukazuje się kościół, piękny kościół. Trzeba tam wejść. Chodzisz dookoła, patrzysz, szukasz. Drzwi są pozamykane. Jezus powiedział: „Compelle intrare"; księża powinni trzymać drzwi otworem, ale kościelni je zamykają, aby zarobić trzydzieści su. Tymczasem jakaś stara kobieta dostrzegła twoje zakłopotanie, podchodzi do ciebie i wskazuje ci dzwonek wiszący obok małego okienka.

Zrozumiałeś, dzwonisz, okienko się otwiera, zjawia się kościelny, mówisz, że chciałbyś obejrzeć kościół, kościelny bierze pęk kluczy i zmierza do wrót. W chwili kiedy wchodzisz do kościoła, czujesz nagle, że ktoś chwyta cię za rękaw; to uprzejma staruszka, o której, niewdzięczny, zapomniałeś, a która przyszła tu za tobą. Napiwek. Jesteś w kościele; patrzysz, podziwiasz, nagle wołasz: „Dlaczego na tym obrazie wisi ta zielona zasłona? — Bo to najładniejszy obraz w kościele — mówi kościelny. — No tak — mówisz dalej — tutaj zasłania się obrazy, a gdzie indziej by je pokazano. Czyj to obraz? — Rubensa. — Chciałbym go zobaczyć." — Kościelny opuszcza cię i po kilku chwilach wraca z jakimś poważnym i bardzo smutnym osobnikiem. To kustosz. Ów poczciwiec naciska sprężynę, zasłona się rozsuwa, ukazuje się obraz. Po obejrzeniu przez ciebie obrazu zasłona znów go zakrywa i kustosz kłania ci się znacząco. Napiwek. Ruszasz w dalszą wędrówkę po kościele z nie odstępującym od ciebie kościelnym, docierasz do kraty zamykającej prezbiterium na cztery spusty, przed którą stoi wspaniała postać w nieprawdopodobnym stroju; to szwajcar, którego powiadomiono o twoim przyjściu i który już czeka na ciebie. Prezbiterium należy do szwajcara. Obchodzisz je wokoło. W chwili kiedy stamtąd wychodzisz, twój cicerone, zdobny w pióropusz i galony, kłania ci się dostojnie. Napiwek. Szwajcar przekazuje cię kościelnemu. Przechodzisz obok zakrystii. O cudzie, otwarta! Wchodzisz. Jest w niej zakrystian. Kościelny oddala się z godnością, gdyż wypada zostawić zakrystianowi jego łup. Zakrystian już tobą zawładnął, pokazuje ci monstrancje, ornaty, witraże, które zobaczyłbyś i bez niego, mitry biskupie, a za szybą, w skrzyni wybitej spłowiałym jedwabiem, jakiś szkielet świętego w stroju trubadura. Zakrystia obejrzana, pozostaje zakrystian. Napiwek. Przejmuje cię kościelny. Oto schody na wieżę. Widok ze szczytu wielkiej dzwonnicy musi być piękny, więc chcesz tam wejść. Kościelny cicho otwiera drzwi; wspinasz się po jakichś trzydziestu stopniach krętych schodów. Nagle widzisz przed sobą przegrodę. To zamknięte drzwi. Odwracasz się, jesteś sam. Kościelnego nie ma. W judaszu ukazuje się jakaś twarz, to dzwonnik. Otwiera i mówi: „Niech pan wejdzie." Napiwek. Wspinasz się dalej, dzwonnik nie idzie za tobą; tym lepiej, myślisz. Oddychasz z ulgą, jesteś sam i zadowolony docierasz na najwyższą platformę wieży. Stamtąd patrzysz, chodzisz tam i z powrotem, niebo jest błękitne, widok wspaniały, horyzont bezkresny. Nagle spostrzegasz, że od dłuższej chwili jakiś natręt idzie za tobą, trąca cię łokciem, szepcze do ucha tajemnicze słowa.

To przewodnik, zaprzysiężony i uprzywilejowany, którego zadaniem jest ukazywanie wspaniałości dzwonnicy, kościoła i krajobrazu. Zazwyczaj bywa to jąkała. Czasem jąkała i głuchy. Nie słuchasz go, pozwalasz mu gadać do woli i zapominasz o nim przyglądając się olbrzymiej bryle kościoła, z której niczym żebra obnażone podczas sekcji wyłaniają się przypory, tysiącom szczegółów kamiennej iglicy, dachom, ulicom, ścianom szczytowym, drogom rozbiegającym się we wszystkie strony niczym szprychy koła, którego obręczą jest horyzont, a piastą gród, równinom, drzewom, rzekom, wzgórzom. Kiedy wszystko dobrze obejrzałeś, myślisz o powrocie i idziesz w stronę wieżyczki, gdzie są schody. Przewodnik staje przed tobą. Napiwek. „Doskonale, proszę pana — mówi do ciebie — ale czy zechciałby pan dać coś dla mnie? — Jak to, a to, co panu już dałem? — To dla rady kościelnej, której jestem winien dwa franki od osoby; ale pan rozumie, że potrzebuję kilku groszy dla siebie." Napiwek. Schodzisz. Nagle otwierają się obok ciebie drzwi zapadowe. To piętro dzwonowe. Trzeba przecież obejrzeć dzwony tej pięknej dzwonnicy. Pokazuje ci je młody chwat i podaje ich nazwy. Napiwek. U dołu dzwonnicy odnajdujesz kościelnego, który czekał na ciebie cierpliwie i odprowadza cię z respektem aż do progu kościoła. Napiwek. Wracasz do hotelu i pilnie się strzeżesz, by nie zapytać o drogę jakiegoś przechodnia, bo ów może w lot pochwyciłby tę sposobność, aby otrzymać napiwek. Zaledwie wszedłeś do zajazdu, a już podchodzi do ciebie z przyjacielską miną jakiś całkiem obcy jegomość. To ów drab odnosi ci twój paszport. Napiwek. Jesz kolację; zbliża się pora odjazdu, służący przynosi ci rachunek. Napiwek. Chłopiec stajenny odnosi twój bagaż do dyliżansu lub ekstra poczty. Napiwek. Bagażowy wciąga twój kuferek na imperiał. Napiwek. Wsiadasz do pojazdu, ruszamy, zmierzch zapada; jutro zaczniesz od nowa.

Podsumujmy: napiwek dla konduktora, napiwek dla pocztyliona, napiwek dla rozładowacza, napiwek dla taczkarza, napiwek dla człowieka, który nie należy do służby hotelowej, napiwek dla staruszki, napiwek dla Rubensa, napiwek dla szwajcara, napiwek dla zakrystiana, napiwek dla dzwonnika, napiwek dla gaduły, napiwek dla rady kościelnej, napiwek dla zastępcy dzwonnika, napiwek dla kościelnego, napiwek dla draba, napiwki dla służby, napiwek dla chłopca stajennego, napiwek dla bagażowego; oto osiemnaście napiwków w jeden dzień. Odejmij od tego kościół, który jest bardzo drogi, pozostanie dziewięć.

A teraz policz wszystkie te napiwki po co najmniej pięćdziesiąt centymów, a nawet po dwa franki, co czasem jest obowiązkowe*, to otrzymasz sumę dość niepokojącą. Nie zapominaj, że każdy napiwek musi być sztuką srebra. Grosze i miedziaki to wióry i śmieci, na które najgorszy obdartus patrzy z niewypowiedzianą pogardą.

Dla tych zmyślnych narodów podróżny jest po prostu workiem złota, który trzeba jak najrychlej opróżnić. Każdy przykłada do tego rękę. Nawet rząd miesza się w to czasem. Odbiera ci twój kuferek i tłumok podróżny, ładuje je sobie na plecy, a do ciebie wyciąga rękę. W wielkich miastach tragarze muszą płacić do skarbca królewskiego dwanaście su i dwa grosze od podróżnego. Nie zabawiłem jeszcze kwadransa w Aix-la-Chapelle, a już dałem królowi Prus na piwo.

* W Aix-la-Chapelle za obejrzenie relikwii ustalono napiwek dla rady kościelnej na sumę jednego talara (trzy franki siedemdziesiąt pięć centymów). [Przyp. aut.]

LIST XIII

ANDERNACH

PODRÓŻNY STAJE W OKNIE. — PODRÓŻNY TRAFNIE OKREŚLA WSPANIAŁĄ ARCHITEKTURĘ ROGATKI TRONE W PARYŻU. — NA CO SIĘ ZDAŁO BYĆ CESARZEM WALENTYNIANEM. — CZY NA WIDOK UŚMIECHNIĘTEGO GARBUSA NALEŻAŁOBY POWIEDZIEĆ, ŻE UŚMIECHA SIĘ CHOCIAŻ CZY TEŻ DLATEGO, ŻE JEST GARBATY. — SEN UJRZANY NOCĄ W CZASIE WĘDRÓWKI PO POLACH. — KRAJOBRAZY ZMIENIAJĄCE SIĘ O ZMIERZCHU. — PEŁNIA KSIĘŻYCA. — I CÓŻ TAM WIDAĆ. — TAJEMNICZA BRYŁA NA SZCZYCIE WZGÓRZA. — PODRÓŻNY TAM IDZIE. — CO TO JEST. — PODRÓŻNY STUKA DO DRZWI. — JEŚLI NAWET KTOŚ TAM JEST, TO NIE ODPOWIADA. — „ARMIA SAMBRY I MOZY SWOJEMU DOWÓDCY." — HOCHE, MARCEAU, BONAPARTE. — DO JAKIEJ TO IZBY WCHODZI PODRÓŻNY. — TO, CO UKAZUJE MU SIĘ W ŚWIETLE KSIĘŻYCA. — PODRÓŻNY ZAGLĄDA DO DZIURY, GDZIE ZWISA KAWAŁEK SZNURA. — CO MU POWIEDZIAŁ GŁOS. — PODRÓŻNY WRACA DO ANDERNACH. — PODRÓŻNY OŚWIADCZA, ŻE TURYŚCI SĄ NIEMĄDRZY. — UROKI ANDERNACH. — KOŚClÓŁ BIZANTYJSKI. — UWAGA, JAKĄ CZWORO DZIECI I KRÓLIK UDZIELAŁY JEDNEMU Z WERSETÓW HIOBA. — KOŚCIÓŁ GOTYCKI. — O CO KONIE PRUSKIE PROSZĄ NAJŚWIĘTSZĄ PANNĘ. — STRAŻNICA. — AUTOR ZWRACA SIĘ Z KILKOMA SŁOWAMI DO WRÓŻKI.

Andernach.

Piszę do ciebie wciąż jeszcze z położonego nad brzegiem Renu Andernach, dokąd przybyłem przed trzema dniami. Andernach to stare, rzymskie municipium, a potem gmina gocka, istniejąca do dziś jeszcze. Widok z mojego okna jest zachwycający. Mam przed sobą, u stóp wysokiego wzgórza, odsłaniającego zaledwie wąski skrawek nieba, piękną wieżę z trzynastego stulecia, a z jej szczytu, tworząc uroczą zawiłość, jakiej nigdzie indziej nie widziałem, wystrzela druga wieża, mniejsza, ośmiokątna, o ośmiu frontonach, zwieńczona stożkowatym dachem; na prawo ode mnie

Ren i śliczna, biała wieś Leutesdorf, ledwie widoczna między drzewami; na lewo cztery bizantyjskie dzwonnice wspaniałego, jedenastowiecznego kościoła, dwie przy portalu, dwie przy absydzie. Zarysy dwóch dużych wież przy portalu są nieharmonijne, osobliwe, ale wielkie; są to czworokątne wieże, zwieńczone czterema trójkątnymi, wąskimi ścianami, między które wsunięto cztery romby kryte łupkiem, co, łącząc się wierzchołkami, tworzą iglicę. Pod moim oknem jazgoczą w doskonałej zgodzie kury, dzieci i kaczki. W głębi, daleko, chłopi wspinają się po stokach winnic. Ale ów obraz nie wystarczył chyba owemu wybrednemu człowiekowi, który urządzał pokój, gdzie mieszkam; obok okna zawiesił inny obraz, zapewne jako odpowiednik pierwszego; rycina ta przedstawia dwa wielkie kandelabry stojące na ziemi, a napis na niej brzmi: „Widok Paryża." Długo łamałem sobie nad tym głowę, aż wreszcie odkryłem, że rzeczywiście jest to widok rogatki Tróne. Owszem, podobne.

W dniu przyjazdu zwiedziłem kościół, piękny wewnątrz, lecz ohydnie pobielony. Cesarz Walentynian i jedno z dzieci Fryderyka Barbarossy byli tu pochowani. Ale nie pozostał po tym żaden ślad. Piękny Chrystus w grobie, w wypukłej płaskorzeźbie, postacie wielkości naturalnej, z piętnastego stulecia; rycerz z szesnastego wieku w reliefie płaskim, oparty o ścianę; na strychu mnóstwo polichromowanych posążków z szarego alabastru, bardzo piękne szczątki jakiegoś grobowca renesansowego; oto wszystko, co uśmiechnięty, garbaty dzwonnik mógł mi pokazać za mały, posrebrzany miedziany krążek, którego wartość odpowiada tu trzydziestu su.

A teraz muszę ci opowiedzieć o pewnym zdarzeniu, o pewnym spotkaniu raczej niż przygodzie, które pozostawiło w moim umyśle jak gdyby niejasne, mgliste wrażenie jakiegoś snu.

Po wyjściu z kościoła, który stoi prawie w polu, obszedłem miasto wokół. Słońce dopiero co zaszło za wysokie, pokryte uprawami, zalesione wzgórze, które niegdyś, w czasach przedhistorycznych było stosem lawy, a dziś jest kamieniołomem, skąd dobywa się rogowiec na koła młyńskie; niegdyś, przed dwoma tysiącami lat wznosiło się nad Antunnacum, a dziś wznosi się nad Andernach, i spoglądało na kolejno rozpadające się w gruzy cytadelę prefekta rzymskiego, pałac królów Austrazji, z którego okien ci władcy łowili w Renie karpie, cesarski grobowiec Walentyniana, opactwo panien od Świętego Tomasza i rozsypujące się teraz, kamień po kamieniu, stare mury lennego miasta elektorów Trewiru.

Szedłem nad fosą wzdłuż tych murów, o które dziś opierają się poufale chaty chłopskie i które służą już tylko jako osłona grządek kapusty i sałaty od północnego wiatru. Ze zrujnowanych murów tego szlachetnego grodu pozostało jeszcze czternaście wież, okrągłych lub czworokątnych, zamienionych w liche domki ogrodników; półnagie brzdące siedzą i bawią się wśród kamieni, dziewczęta stają w oknach i paplają o swoich romansach po strzelnicach, w których niegdyś stały katapulty. Groźny zameczek, który bronił miasta od wschodu, jest już tylko wielką ruiną z melancholijnie rozwartymi na promienie słońca i księżyca pustymi otworami okien, a dziedziniec tej twierdzy to dziś piękny, zielony trawnik, na którym latem mieszczanki bielą płótno utkane zimą.

Minąwszy wielką, ostrołukową bramę, całą w zaczernionych przez czas dziurach od pocisków, znalazłem się nad Renem. Miałem przed sobą poprzecinany gdzieniegdzie niewielkimi kępami murawy piaszczysty brzeg, ruszyłem więc powoli przeciw biegowi rzeki w stronę dalekich wzgórz Saynu.

Wieczór tchnął łagodną słodyczą; przyrodę przed zaśnięciem ogarniał spokój. Pliszki nadlatywały, aby napić się wody w rzece, i zapadały między łozy; spoglądając ponad uprawy tytoniu, widziałem jadące wąskimi ścieżkami wozy zaprzężone w woły i wyładowane owym tufem bazaltowym, z którego Holendrzy budują swoje tamy. Niedaleko stał u brzegu opatrzony pomostami statek z Leutesdorfu, na którego dziobie widniał pełen powagi i słodyczy wyraz „Pius". Na przeciwległym brzegu, u stóp ciemnego, długiego zbocza trzynaście koni z wolna holowało drugi statek, który okazywał im w tym pomoc swoimi dwoma wielkimi trójkątnymi żaglami, wzdętymi wieczornym wiatrem. Miarowy krok zaprzęgu, dźwięk brzękadeł i trzaskanie z bicza dochodziły aż do mnie. Białe miasto nikło w oddali spowite mgłą, a całkiem w głębi, na wschodzie, na najdalszym krańcu horyzontu, księżyc w pełni, czerwony i okrągły jak oko cyklopa, ukazywał się na czole nieba między powiekami z chmur.

Jak długo szedłem tak, pogrążony w marzeniach o całej przyrodzie? Nie mam pojęcia. Noc już zapadła, pola były całkiem puste, olśniewający księżyc sięgał prawie zenitu, kiedy, by tak rzec, ocknąłem się u stóp wzniesienia zwieńczonego u szczytu jakąś niewielką ciemną bryłą, wokół której widniały ciemne linie, przypominające szubienice lub maszty z poziomymi rejami. Wszedłem aż na szczyt, przeskakując przez wiązki świeżo ściętego bobu. Owa bryła, ustawiona na kolistym podmurowaniu, była grobowcem otoczonym rusztowaniem.

Dla kogo ten grobowiec? I po co to rusztowanie?

W murowanej podbudowie widniał niski, łukowaty otwór, zastawiony zbitymi byle jak deskami. Zastukałem w nie końcem laski; uśpiony mieszkaniec nie odpowiedział.

Wtedy po łagodnym stoku, usłanym grubym dywanem trawy i usianym błękitnymi kwiatami, które jak gdyby właśnie rozwarły się w księżycowej pełni, wszedłem na koliste podmurowanie i spojrzałem na grobowiec.

Wielki, strzaskany obelisk stał na ogromnym sześcianie naśladującym rzymski sarkofag, a całość, obelisk i sześcian, była z niebieskawego granitu; wokół pomnika, aż do jego szczytu, wznosiło się wysokie rusztowanie z długą drabiną; cztery ściany granitowego bloku były poodłupywane i nagie, jakby zerwano z nich cztery płaskorzeźby; tu i ówdzie u moich stóp, na kolistej podstawie, leżały odłamki niebieskiego granitu, fragmenty karniszów, szczątki gzymsów — oto, co ukazało mi światło księżyca.

Obszedłem grobowiec dokoła, szukając nazwiska zmarłego. Na trzech ścianach nie było nic; na czwartej zobaczyłem następujący napis ułożony z lśniących, miedzianych liter: „Armia Sambry i Mozy swojemu dowódcy", a pod tymi literami światło księżyca pozwoliło mi domyślić się raczej aniżeli odczytać nazwisko: Hoche.

Litery były powyrywane, ale zostawiły niewyraźne odbicie na granitowym bloku.

To nazwisko w tym miejscu, o tej godzinie, oglądane w tym świetle wywarło na mnie głębokie, niewymowne wrażenie. Zawsze lubiłem Hoche'a. Hoche, jak Marceau, był jednym z owych zapowiadających się na wielkich ludzi młodzieńców, których pojawieniem się Opatrzność, chcąc zwycięstwa rewolucji i panowania Francji nad światem, zwiastowała Bonapartego; były to zaledwie zapowiedzi, na poły tylko udane zarysy, które przeznaczenie zniszczyło z chwilą, gdy wydobyło z mroku surowy i doskonały profil człowieka pełnego.

A więc tutaj poległ Hoche, pomyślałem. I przypomniała mi się heroiczna data 18 kwietnia 1797 roku.

Nie wiedziałem, gdzie jestem. Rozejrzałem się dokoła. Na północy rozpościerała się rozległa równina; na południu, na odległość strzału z fuzji — Ren; pode mną, u stóp wzgórza stanowiącego jakby podwalinę tego grobowca — wieś ze wznoszącą się u wchodu do niej starożytną, kwadratową wieżą.

W tej chwili jakiś mężczyzna przechodził przez pole o kilka kroków od pomnika; na chybił trafił zapytałem go po francusku o nazwę wsi. Mężczyzna — może stary wiarus, wojna bowiem w tej samej mierze co ogłada nauczyła naszego języka wszystkie narody świata — zawołał: Weissenthurm, po czym zniknął za żywopłotem.

Ta nazwa: Weissenthurm, oznacza: biała wieża; przypomniałem sobie Turris Alba Rzymian. Hoche poległ w słynnym miejscu. To tu właśnie, dwa tysiące lat temu, Cezar po raz pierwszy przekroczył Ren.

Na co to rusztowanie wokół pomnika? Czy go odnawiają? Czy rozbierają? Nie wiem.

Wspiąłem się na cokół i trzymając się desek, przez jeden z otworów w granitowym sześcianie zajrzałem do grobowca. Była to niewielka czworokątna izba, pusta, ponura i zimna. Promień księżyca, przenikając przez szczelinę, podkreślał w mroku jakiś biały kształt, stojący przy ścianie.

Wszedłem przez wąski otwór, pochylając głowę i czołgając się na kolanach. W środku posadzki ujrzałem jakąś dziurę, okrągłą, rozwartą, ziejącą mrokiem. Pewnie tą właśnie dziurą spuszczono niegdyś trumnę do niżej położonego grobu. Zwisał tu sznur i niknął w ciemności. Podszedłem bliżej. Zapuściłem wzrok w ten otwór, w tę ciemność, w ten grób; szukałem trumny, ale nic nie zobaczyłem.

Z trudem dojrzałem rodzaj komory grobowej, wyciętej w sklepieniu, które zarysowywało się w ciemności.

Trwałem tam długo, okiem i umysłem nadaremnie badając tę podwójną tajemnicę śmierci i nocy. Z grobowego otworu, niczym z otwartych ust, dobywał się jak gdyby lodowaty oddech.

Nie potrafię powiedzieć, co się we mnie działo. Ten pomnik tak nagle napotkany, to niespodziewane wielkie imię, ta ponura izba, ten grób zamieszkany czy pusty, to rusztowanie, które dostrzegałem przez wyłom w pomniku, ta samotność i księżyc spowijający światłem grobowiec, myśli o tym wszystkim, a wraz z nimi cienie cisnęły mi się jednocześnie do głowy. Głęboki żal przepełniał mi serce. Oto, co dzieje się ze słynnymi zmarłymi, wygnanymi lub zapomnianymi na obczyźnie. To trofeum nagrobne wzniesione przez całą armię jest zdane na łaskę przechodnią. Generał francuski spoczywa z dala od ojczyzny, pośród grząd bobu, a pruscy murarze robią z jego grobem, co im się podoba.

Wydało mi się, że z tego rumowiska kamieni dochodzi mnie głos mówiący: „Trzeba, żeby Francja odebrała Ren."

W pół godziny później szedłem do Andernach, od którego dzieliło mnie zaledwie cztery piąte mili.

Zupełnie nie rozumiem turystów. To przecież cudowne miejsce. Przebiegłem wzdłuż i wszerz wspaniałą okolicę. Z wierzchołków wzgórz wzrok obejmuje amfiteatr gigantów od Siedmiogórza aż po grzbiety Ehrenbreitstein. Nie ma tu ani jednego kamienia w budowlach, który nie byłby wspomnieniem, ani jednego szczegółu w krajobrazie, który nie byłby samym wdziękiem. Mieszkańcy mają serdeczne i poczciwe twarze, które zawsze radują cudzoziemców. Zajazd („Hotel Cesarski") należy do najlepszych w Niemczech. Andernach jest uroczym miastem; ale Andernach to miasto opustoszałe. Nikt tu nie przybywa. Wszyscy jeżdżą tam, gdzie jest tłum, do Koblencji, do Baden, do Mannheimu; nikt nie przyjeżdża tu, gdzie jest historia, gdzie jest przyroda, gdzie jest poezja — do Andernach.

Zajrzałem po raz drugi do kościoła. Bizantyjska ornamentyka dzwonnic jest niezwykle bogata i wykonana ze smakiem barbarzyńskim, a zarazem wykwintnym. Portal południowy ma bardzo osobliwe kapitele i głęboko żłobioną, zwyczajną, żebrowaną archiwoltę. Na tympanonie o rozwartym kącie widnieje jakieś doskonale jeszcze widoczne, wyraźne malowidło bizantyjskie, przedstawiające Ukrzyżowanie. Na fasadzie, obok ostrołukowego portalu, pomalowana płaskorzeźba renesansowa przedstawia Chrystusa klęczącego z rozpostartymi ramionami, w postawie wyrażającej trwogę. Wokół niego wirują i mieszają się jak w jakimś okropnym śnie wszystkie straszliwe przedmioty, które łączą się z Jego męką: płaszcz, którym Go okryto na urągowisko, berło z trzciny, korona cierniowa, rózgi, obcęgi, młot, gwoździe, drabina, lanca, gąbka nasycona żółcią, groźny profil łotra, sine oblicze Judasza z sakiewką uwieszoną u szyi; wreszcie przed oczami boskiego Mistrza krzyż, a między ramionami krzyża, jako najboleśniejsza tortura, jako ból najbardziej z wszystkich dojmujący, kolumienka, na której wierzchołku stoi piejący kogut, co oznacza niewdzięczność i porzucenie przez przyjaciela. Ten ostatni szczegół jest niezmiernie piękny. Zawarła się w nim wielka teoria o cierpieniu duchowym, gorszym od fizycznego. Wokół tej płaskorzeźby artysta wyrył napis, który skopiowałem: „O vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor similis sicut meus. 1538."

Przed tą pełną powagi fasadą, o kilka kroków od tej podwójnej lamentacji Hioba i Jezusa, urocze dzieci, wesołe i różowe, bawiły się na zielonej łące i pokrzykując głośno karmiły biednego, oswojonego, lecz i przerażonego królika. Nikt inny „nie zdążał drogą".

Istnieje jeszcze jeden bardzo piękny kościół w Andernach. Ten jest gotycki. Jego nawa z czternastego stulecia została obecnie zamieniona na stajnię garnizonową i strzegą jej kawalerzyści pruscy z szablą w dłoni. Przez uchylone wrota widać długi rząd kpńskich zadów niknący w mroku kaplic. Nad portalem można przeczytać następujący napis: „Sancta Maria, ora pro nobis." Teraz konie wypowiadają te słowa.

Chciałem wejść na bardzo zajmującą wieżę, którą widać z mojego okna; według wszelkiego prawdopodobieństwa była to niegdyś strażnica miejska, ale schody jej są połamane, a sklepienia zapadnięte. Musiałem więc zrezygnować. A zresztą w tej wspaniałej ruderze tyle jest kwiatów, i to pięknych kwiatów, pielęgnowanych z niezwykłym staraniem i rozstawionych tak gustownie we wszystkich oknach, że można by pomyśleć, iż ktoś w niej mieszka. I tak jest w istocie, mieszka w niej bowiem najbardziej zalotna, a zarazem najbardziej nieprzystępna z mieszkanek, a mianowicie owa niewidoczna i łagodna wróżka, co obiera siedzibę w każdej ruinie, zagarnia ją w całości dla siebie, niszczy w niej wszystkie piętra, wszystkie sufity, wszystkie schody, aby kroki ludzkie nie płoszyły ptaków w gniazdach, a wreszcie w każdym oknie, u każdych drzwi stawia doniczki z kwiatami, które, jako wróżka, potrafi robić z każdego starego kamienia wyżłobionego deszczem lub poszczerbionego przez czas.

LIST XIV

REN

ROZMAITE OŚWIADCZYNY MIŁOSNE WOBEC DZIEŁ STWORZENIA. — AUTOR PRZYTACZA BOILEAU. — AUTOR GRUPUJE WSZYSTKIE RZEKI. — HISTORIA. — WULKANY. — CELTOWIE. — RZYMIANIE. — KOLONIE RZYMSKIE. — JAKIE RUINY STAŁY NAD RENEM PRZED TYSIĄCEM DWUSTU LATY. — KAROL WIELKI. — KONIEC RENU HISTORYCZNEGO. — POCZĄTEK RENU BAŚNIOWEGO. — MITOLOGIA GOCKA. — BEZLIK PODAŃ. — OHYDNA I UROCZA GMATWANINA TYSIĄCA KSZTAŁTÓW W FANTASTYCZNYM BLASKU. — POCZET UROJONYCH POSTACI. — LEGENDY BLEDNĄ; WSTAJE DZIEŃ; ZNÓW UKAZUJE SIĘ HISTORIA. — CO ROBIĄ CZTEREJ LUDZIE SIEDZĄCY NA KAMIENIU. — RHENS. — POTRÓJNE NARODZINY TRZECH WIELKICH RZECZY PRAWIE W TYM SAMYM MIEJSCU I O TEJ SAMEJ PORZE. — REN RELIGII i WOJNY. — KSIĄŻĘTA KOŚCIOŁA POD WZGLĘDEM ZAKRESU WŁADZY NIE RÓŻNIĄ SIĘ OD PAPIEŻA. — KTO SIĘ ROZRASTA, TEN WKRACZA NA CUDZE ZIEMIE. — MAŁŻONKI PALATYNÓW POTWIERDZAJĄ ICH PRAWA SUWERENNE. — USTANOWIENIE ZAKONÓW RYCERSKICH. — NARODZINY MIAST HANDLOWYCH. — OLBRZYMI ZBÓJCY NADREŃSCY. — BURGRABIOWIE. — CO ROBIĄ TYMCZASEM RZECZY NIEWIDZIALNE. — JAN HUS. — DOUCIN. — JEDNA RZECZ POWSTAJE W NORYMBERDZE. — INNA RZECZ POWSTAJE W STRASBURGU. — ZMIENI SIĘ OBLICZE ŚWIATA. — HYMN NA CZESC RENU. — CZYM BYŁ REN DLA HOMERA, DLA WERGILIUSZA, DLA SZEKSPIRA. — CZYM JEST DLA NAS. — DO KOGO NALEŻY. — WSPOMNIENIA HISTORYCZNE. — PEPIN MAŁY. — PORÓWNANIE CESARSTWA KAROLA WIELKIEGO Z CESARSTWEM NAPOLEONA. — W JAKI SPOSÓB STULECIE PO STULECIU, STRZĘP PO STRZĘPIE, ROZPADŁO SIĘ CESARSTWO KAROLA WIELKIEGO. — JAK NAPOLEON POSŁUŻYŁ SIĘ RENEM W SWOJEJ ROZGRYWCE. — REKAPITULACJA. — CZTERY FAZY RENU. — REN SYMBOLICZNY. — Z JAKĄ RZECZĄ WIELKĄ WYKAZUJE PODOBIEŃSTWO.

Sankt Goar, 17 sierpnia.

Wiesz, mówiłem ci to wielokrotnie, że lubię rzeki. Rzeki przenoszą zarówno idee, jak towary. Wszystko odgrywa wspaniałą rolę w dziele stworzenia. Rzeki, niczym olbrzymie trąby, grają oceanowi pieśń o urodzie ziemi, o uprawie pól, o świetności miast i o chwale ludzi.

Mówiłem ci również, że z wszystkich rzek najbardziej lubię Ren. Pierwszy raz zobaczyłem Ren w ubiegłym roku w Kehl jadąc mostem łyżwowym. Zmierzch zapadał, konie szły stępa. Pamiętam, że nie bez respektu przeprawiałem się wówczas przez tę starą rzekę. Zawsze ze wzruszeniem, a powiedziałbym nawet, że z uczuciem najgłębszego związku, stykam się z tymi wielkimi dziełami przyrody, które zarazem są wielkimi dziełami historii. Dodaj do tego, że w rzeczach najbardziej nawet różnorodnych dostrzegam, nie wiem dlaczego, ich powinowactwa i osobliwą zgodność. Czy pamiętasz, mój przyjacielu, Rodan u ujścia Valserine? Oglądaliśmy go w roku 1825 podczas tej uroczej podróży po Szwajcarii, która jest jednym z najbardziej świetlistych wspomnień mojego życia. Mieliśmy wówczas po dwadzieścia lat! Czy pamiętasz, z jaką wściekłością, z jakim straszliwym rykiem Rodan rzucał się w przepaść, a chwiejny mostek dygotał pod naszymi stopami? Otóż od tej chwili Rodan budzi w moim umyśle skojarzenie z tygrysem, a Ren — z lwem.

Tego wieczoru, kiedy zobaczyłem Ren po raz pierwszy, ta myśl jeszcze nie drgnęła. Długo patrzyłem na tę dumną rzekę, gwałtowną, ale nie rozhukaną, dziką, lecz majestatyczną. Była wezbrana i wspaniała, kiedy ją przebywałem. Ocierała się o łyżwy mostu swoją zwierzęcą grzywą, „namulistą brodą", jak powiada Boileau. Jej obydwa brzegi tonęły w mroku. Jej głos był rykiem potężnym i spokojnym. Miała w sobie coś z wielkiego morza.

Tak, mój przyjacielu, to szlachetna rzeka, feudalna, republikańska, cesarska, godna być zarówno francuską, jak niemiecką. Cała historia Europy, rozpatrywana w obu tych wielkich aspektach, trwa w tej rzece wojowników i myślicieli, w jej dumnym nurcie, który skłania Francję do ruchu, w jej głębokim szumie, który skłania Niemcy do marzeń.

Ren łączy wszystko. Ren jest szybki jak Rodan, szeroki jak Loara, głęboki jak Moza, kręty jak Sekwana, przezroczysty i zielony jak Somma, historyczny jak Tyber, królewski jak Dunaj, tajemniczy jak Nil, pokryty złotą łuską niczym któraś z rzek Ameryki, spowity baśniami i duchami niczym któraś z rzek Azji.

Zanim historia zaczęła pisać, zanim może zaistniał człowiek, tu gdzie płynie dziś Ren, dymił i miotał ognie podwójny łańcuch wulkanów, które wygasły, pozostawiając po sobie dwa kopce lawy i bazaltu, ciągnące się równolegle jak dwa długie mury. W tym samym okresie kończył się proces gigantycznych krystalizacji, tworzących góry pierwotne, wysychały olbrzymie napływy rzeczne, tworzące góry wtórne, przerażający stos, który nazywamy dziś Alpami, z wolna ostygał, a na nim gromadziły się śniegi; dwie ogromne lawiny owych śniegów zsunęły się na ziemię: jedna, zsuwając się ze stoku północnego, przebyła niziny, napotkała podwójny okop wygasłych wulkanów i ruszyła poprzez nie dalej do oceanu; druga, zsuwając się ze stoku zachodniego, spadała z góry na górę, okrążyła inną grupę wygasłych wulkanów, którą nazywamy Ardeche, i znikła w Morzu Śródziemnym. Pierwsza z owych lawin to Ren, druga — to Rodan.

Pierwszymi ludźmi, co zrodzili się w dziejach nad brzegami Renu, był ów wielki ród na pół dzikich plemion, zwących się Celtami, których Rzym nazywał Galami: „Qui ipsorum lingua Celtae, nostra vero Galii vocantur" , powiada Cezar. Rorakowie osiedlili się bliżej źródła, Argentorakowie i Moguntczycy bliżej ujścia. Potem, kiedy nadeszła właściwa pora, pojawił się Rzym; Cezar przekroczył Ren; Druzus wzniósł swoich pięćdziesiąt twierdz; konsul Munatius Plancus rozpoczął budowę miasta na północnym grzbiecie Jury; Marek Wipsaniusz Agryppa zbudował fort w pobliżu ujścia Menu, a potem ustanowił kolonię naprzeciw Tuitium; senator Antoniusz założył za czasów Nerona municipium opodal Morza Batawskiego i cały Ren znalazł się w rękach Rzymu. Kiedy dwudziesty drugi legion, który obozował pod tymi oliwkami, gdzie konał Jezus Chrystus, powrócił z oblężenia Jerozolimy, Tytus wysłał go nad Ren. Legion rzymski prowadził dalej dzieło Marka Agryppy; zdobywcy, chcąc połączyć Melibocus z Taunusem, uznali, że trzeba wznieść tu miasto, legion zbudował więc zaplanowane przez Agryppę Moguntiacum, które Trajan powiększył, a Hadrian ozdobił. Rzecz uderzająca, którą trzeba odnotować nawiasem, że wraz z owym dwudziestym drugim legionem przybył Krescencjusz, który pierwszy głosił w krainie nadreńskiej słowa Chrystusa i rozkrzewił nową religię; Bóg chciał, żeby ci sami zaślepieńcy, którzy do ostatniego kamienia zburzyli świątynię nad Jordanem, założyli jej kamień węgielny nad Renem.

Po Trajanie i Hadrianie przyszedł Julian, który wzniósł fortecę u spływu Renu i Mozełi; po Julianie — Walentynian, który wybudował zamki na dwóch wygasłych wulkanach: zwiemy je Lowenburg i Stromberg; w ten sposób w ciągu niewielu stuleci, opasując niby zaciskającym się łańcuchem rzekę, związano i umocniono ową długą i potężną linię kolonii rzymskich, jak Vinicella, Altavilla, Lorca, Trajani Castrum, Versalia, Mola Romano-. rum, Turris Alba, Victoria, Bodobriga, Antoniacum, Sentiacum, Rigodulum, Rigimagum, Tulpetum, Broilum, która wiedzie od Cornu Romanorum do Jeziora Bodeńskiego, biegnie wzdłuż Renu, wspierając się na Auguście, obecnie Bazylei, na Argentinie, obecnie Strasburgu, na Moguntiacum, obecnie Moguncji, na Confluentii, obecnej Koblencji, na Colonia Agrippina, obecnie Kolonii, i w pobliżu morza dotyka Traiectum ad Mosam, obecnie zwanego Maastrichtem, oraz Traiectum ad Rhenum, obecnie zwanego Utrechtem.

Odtąd Ren był rzymski. Był po prostu rzeką, która zraszała leżącą po drugiej stronie prowincję helwecką, Germanię Górną i Germanię Dolną, kraj Belgów i prowincję batawską. Kudłaty Gal z północy, który w trzecim stuleciu wiedziony ciekawością zapuszczał się na południe, aby obejrzeć Gala w todze z Mediolanu i Gala w spodniach z Lyonu, został ujarzmiony. Zamki rzymskie na lewym brzegu rzeki trzymały w szachu brzeg prawy; legionista, odziany w sukno z Trewiru i zbrojny w partyzanę z Tongres, musiał już tylko baczyć z wierzchołków skał, czy nie pojawi się stary wóz wojenny Germanów, ogromna, zaprzężona w woły wieża na kołach zbrojnych w kosy, z dyszlem najeżonym pikami, z wycięciem dla każdego z dziesięciu łuczników, która zapuszczała się niekiedy na przeciwległy brzeg Renu, aż na odległość strzału z kuszy z fortec Druzusa.

Ten przerażający pochód ludzi z północy ku obszarom południowym, który nieuchronnie powtarza się w pewnych okresach przejściowych życia narodów i nosi nazwę najazdu barbarzyńców, zatopił Rzym, kiedy nadeszła dla Rzymu chwila niezbędnej przemiany. Ów zalew zmiażdżył wojskową zaporę granitowych twierdz nad Renem i około szóstego stulecia grzbiety gór nadreńskich zwieńczyły się ruinami rzymskimi, jak dzisiaj wieńczą je ruiny z czasów feudalnych.

Karol Wielki odnowił owe szczątki, odbudował fortece i uczynił z nich przegrodę dla dawnych hord germańskich, które odrodziły się teraz pod innymi nazwami: Boemanów, Obotrytów, Welebatów i Sarabów; w Moguncji, gdzie pogrzebano jego żonę Fastradę, zbudował most na kamiennych filarach, którego szczątki jeszcze widać podobno pod wodą; podźwignął akwedukt wiodący do Bonn; naprawił drogę rzymską do Victorii, obecnie Neuwied, do Bacchiary, obecnie Bacharach, do Vinicelli, obecnie Winkel, i do Thronus Bacchi, obecnie Trarbach, a dla siebie zbudował ze szczątków łaźni Juliana pałac, der Saal, w Nieder-Ingelheim. Ale mimo całego swojego geniuszu i całej woli Karol Wielki zgalwanizował tylko kości. Stary Rzym umarł. Zmieniło się oblicze Renu.

Jak wskazałem już wyżej, na obszarach nadreńskich pod władzą rzymską zasiano niepostrzeżone ziarno. Chrześcijaństwo, niczym boska orlica, co zaczynała rozwijać skrzydła, złożyła pośród tych skał jajo, w którym zawierał się świat. Za przykładem Krescencjusza, który od roku 70 nawracał Taunus, święty Apolinary odwiedził Rigimagum; święty Goar nauczał w Bacchiara; święty Marcin, biskup Tours, głosił wiarę w Confluentii; święty Euchariusz zbudował sobie pustelnię w lasach nie opodal Trewiru i w tychże lasach święty Gezelin, stojąc przez trzy lata na słupie, walczył oko w oko z posągiem Diany, który w końcu obalił, jeśli tak można rzec, samym swoim spojrzeniem.

W Trewirze wielu nieznanych chrześcijan poniosło męczeńską śmierć na dziedzińcu pałacu prefektów Galii, a prochy ich rzucono na wiatr, lecz te prochy były nasieniem.

Ziarno tkwiło w bruździe, ale dopóki ciągnęli tędy barbarzyńcy, nie wzeszło.

Przeciwnie, nastąpił głęboki upadek, wśród którego cywilizacja zdawała się gasnąć; pękł łańcuch pewnych tradycji; historia zdawała się zacierać; ludzie i zdarzenia tej mrocznej epoki przeprawiali się przez Ren niby cienie, zaledwie rzucając na rzekę baśniowy odblask, który rozwiewał się, gdy tylko go dostrzeżono.

Stąd dla Renu po okresie historycznym nastąpił okres legendy.

Wyobraźnia ludzka lęka się próżni nie mniej niż przyroda. Tam, gdzie milknie wrzawa człowiecza, przyroda każe świergotać ptakom w gniazdach, szeptać liściom na drzewach i szemrać tysiącznym głosom samotności. Gdzie zanika pewność historyczna, wyobraźnia ożywia cienie, sen i zjawy. Baśnie rodzą się, rosną, plączą się z sobą i zakwitają między szczelinami zrujnowanej historii, niczym głogi i gencjany pośród zwalisk jakiegoś pałacu.

Cywilizacja jest jak słońce; ma swoje noce i dni, swoje pełnie i zaćmienia. To niknie, to znów się pojawia.

Gdy tylko świt odradzającej się cywilizacji jął wschodzić nad Taunusem, na brzegach Renu zabrzmiał uroczy świegot legend i opowieści; w oświetlonych owym dalekim promieniem częściach krajobrazu rozbłysło nagle tysiąc niezwykłych i uroczych postaci, gdy w częściach okrytych jeszcze mrokiem miotały się ohydne kształty i przerażające widma. I kiedy obok rzymskich ruin, dziś już prawie niewidocznych, wznoszono z pięknego, nowego bazaltu saskie i gockie zamki, które dziś stoją w ruinie, okolice nadreńskie zapełniło mnóstwo baśniowych istot, z którymi bezpośrednio stykały się piękne panny i urodziwi rycerze; oready władające lasami; ondyny władające wodami; gnomy władające wnętrzem ziemi; duch skał; duch stukający; czarny strzelec przedzierający się przez gąszcza na jeleniu o porożu o szesnastu odnogach; dziewica z czarnego bagna; sześć dziewic z czerwonego bagna; Wodan, bóg o dziesięciu rękach; dwunastu czarnych mężczyzn; szpak, co zadawał zagadki; kruk, co krakał swoją piosenkę; sroka opowiadająca dzieje swojej babki; ludziki z Zeitelmoos; Eberhard Brodaty, który udzielał rad książętom, co zmylili drogę na polowaniu; Zygfryd Rogaty, który zabijał smoki w jaskiniach.

Diabeł położył kamień w Teufelstein, a drabinę w Teufelsleiter; ośmielił się nawet wygłosić kazanie w Gernsbach, nie opodal Czarnego Lasu, ale na szczęście po drugiej stronie rzeki, naprzeciw Kazalnicy Diabła, Bóg wzniósł Kazalnicę Anioła. Kiedy Siedmiogórze, ów ogromny wygasły krater, napełniało się potworami, smokami i olbrzymimi widmami, na drugim końcu tego łańcucha, u wrót krainy nadreńskiej, zimny wiatr znad Wisper niósł aż do Bingen chmary sędziwych wróżek, nie większych niż koniki polne. Mitologia zaszczepiła się w tych dolinach na legendach o świętych i dała niezwykłe plony, osobliwe kwiaty ludzkiej wyobraźni. Drachenfels miało pod zmienionymi imionami swojego smoka i swoją świętą Martę; podwójna legenda o Echu i Hylasie umiejscowiła się w groźnej skale Lurlei; dziewica-wąż czołgała się w podziemiach Augst; Hatto, zły biskup, zginął w swojej wieży zagryziony przez poddanych zamienionych w szczury; siedem sióstr-śmieszek z Schonburg zamieniono w skały i Ren miał swoje panny, jak Moza miała swoje panie. Diabeł Urian przebył Ren w Dusseldorfie, mając na plecach złożoną we dwoje, jak worek młynarza, wielką wydmę, którą wyłowił nad morzem, aby zasypać Aix-la-Chapelle, lecz wyczerpany znojem, a przy tym zmylony przez starą kobietę, upuścił ją nieroztropnie u wrót cesarskiego miasta, gdzie ową wydmę zwą dziś Looberg. W owej epoce, pogrążonej dla nas w półmroku, gdzie tu i ówdzie przebłyskują magiczne światełka, w owych lasach, wśród owych skał, w owych dolinach nie ma nic prócz zjaw, wizji, cudownych spotkań, diabelskich polowań, piekielnych zamków, muzyki harf w zagajnikach, melodyjnych piosenek, które śpiewają niewidzialne śpiewaczki, okropnych chichotów tajemniczych wędrowców. Bohaterowie w ludzkiej postaci są prawie tak samo fantastyczni jak postacie nadprzyrodzone, Kuno z Sayn, Sibo z Lorch, tęgi miecz, Griso poganin, Attich, książę Alzacji, Thassilo, książę Bawarii, Anthys, książę Franków, Samo, król Wendów, błąkają się, pełni lęku, po nieprzebytych puszczach, poszukując i opłakując swoje piękne damy, wysokie, smukłe, blade księżniczki, noszące urocze imiona: Gela, Garlinda, Liba, Williswinda, Schonetta. Wszyscy ci błędni rycerze, tkwiący w świecie fantastycznym i tylko ocierający się o rzeczywistość, uwijają się po legendach i wieczorem nikną w gęstych lasach, jak Rycerz śmierci Albrechta Diirera, depcąc kopytami swoich ciężkich koni ciernie i kolce, a za nimi podążają ich smukłe charty, na które spośród gałęzi spoglądają straszydła, i napotykając w ciemnościach to jakiegoś siedzącego przy ogniu czarnego węglarza, co w istocie jest szatanem warzącym w kotle dusze zmarłych, to całkiem nagie nimfy, ofiarowujące im szkatułki pełne drogich kamieni, to staruszków, co zwracają im ich siostry, córki lub narzeczone, które znaleźli na szczycie góry, pogrążone we śnie na posłaniu z mchu w głębi pięknego pałacyku wyłożonego koralami, muszlami i kryształami, to wreszcie jakiegoś potężnego karła, „który — jak powiadają stare poematy — przemawia niczym olbrzym".

Wśród tych fantastycznych bohaterów pojawiają się co pewien czas postacie z krwi i kości; najpierw i przede wszystkim Karol Wielki i Roland; Karol Wielki we wszystkich okresach swojego życia, jako dziecko, młodzieniec i starzec; Karol Wielki, który według legendy miał urodzić się u jakiegoś młynarza w Czarnym Lesie; Roland, który według legendy nie umarł w Roncevaux pod ciosami całej armii, ale z miłości, nad Renem, w klasztorze na Nonnenwerth; a dalej cesarz Otto, Fryderyk Barbarossa i Adolf z Nassau. Ci bohaterowie historyczni, przemieszani w marzeniach z postaciami fantastycznymi, to przekaz faktów rzeczywistych, który broni się przed naporem rojeń i wyobraźni, to historia, która toruje sobie drogę wśród baśni, to ruina, która tu i ówdzie ukazuje się spod kwiatów.

A tymczasem mroki się rozpraszają, baśnie się zacierają, wstaje świt, cywilizacja się odradza i wraz z nią historia przybiera właściwą postać.

I oto czterej ludzie, przybywający z czterech stron świata, spotykają się co pewien czas przy kamieniu, co tkwi na lewym brzegu Renu, nie opodal pięknego szpaleru drzew, między Rhens i Kapellen. Ci czterej ludzie siadają na tym kamieniu i tam ustanawiają i obalają cesarzy Niemiec. Ci ludzie to czterej elektorowie reńscy, a ów kamień to tron królewski, Konigsstuhl.

Z miejsca, które wybrali, mniej więcej pośrodku doliny Renu, z Rhens należącego do elektora Kolonii, widać jednocześnie na lewym brzegu Kapellen, należące do elektora Trewiru; od północy zaś, na prawym brzegu, z jednej strony Oberlahnstein, stanowiące własność elektora Moguncji, a z drugiej Braubach, własność elektora Palatynatu. Każdy z elektorów może w ciągu godziny dotrzeć ze swojej siedziby do Rhens.

Co roku, w drugi dzień Zielonych Świątek, wybitne osobistości Koblencji i Rhens zbierają się w tymże miejscu pod pretekstem święta i naradzają się w rozmaitych tajemniczych kwestiach. Oto zalążek gminowładztwa i mieszczaństwa, który drąży skrycie fundamenty wzniesionej już w całości ogromnej budowli germańskiej.

Oto wciąż żywy, wieczny spisek małych przeciw wielkim, knuty zuchwale w pobliżu Konigsstuhl w cieniu kamiennego tronu ustroju feudalnego.

Niemal w tym samym miejscu, na elektorskim zamku Stolzenfels górującym nad miasteczkiem Kapellen, a dziś stanowiącym wspaniałą ruinę, Werner, arcybiskup Kolonii, gości i wspomaga od roku 1380 do roku 1418 alchemików, którzy nie wytwarzają złota, lecz poszukując kamienia filozoficznego, odkrywają niejedno z wielkich praw chemii. Oto więc w dość krótkim czasie jedno i to samo miejsce nad Renem naprzeciw ujścia Lahny, dziś prawie niedostrzegane, jest świadkiem, jak dla Niemiec rodzi się cesarstwo, demokracja i nauka.

Od tej chwili krajobraz Renu nabiera charakteru militarnego i zarazem religijnego. Mnożą się opactwa i klasztory; między wznoszącymi się na górach basztami zamków i położonymi na brzegu rzeki miasteczkami powstają kościoły, stanowiące jak gdyby łącznik między nimi, a zarazem powtarzający się na każdym zakręcie Renu wyrazisty przykład miejsca, które kapłan powinien zajmować w społeczności. Książęta Kościoła zapełniają krainę nadreńską licznymi budowlami, tak jak tysiąc lat wcześniej czynili to kapłani rzymscy. Arcybiskup Baldwin z Trewiru wznosi kościół w Oberwesel; arcybiskup Henryk z Wittlingen buduje w Koblencji most na Mozeli; arcybiskup Walram z Julich uświęca ruiny rzymskie i szczyt wulkaniczny w Godesbergu, wznosząc kamienny krzyż wspaniale rzeźbiony, a były to ruiny i wzgórza nieco podejrzane o czary. Książęta ci, podobnie jak papież, sprawowali zarazem władzę duchowną i świecką. Stąd podwójna jurysdykcja, która dotyczyła duszy i ciała i podobnie jak w państwach na wskroś świeckich nie stosowała przywileju wyłączenia spod kary śmierci tych, co umieli czytać i pisać. Jan z Barnich, kapelan w Sankt Goar, otruł winem mszalnym swoją panią, hrabinę Katzenelnbogen; elektor Kolonii, jako jego biskup, wyklął go, a jako jego władca, kazał go spalić na stosie.

Ze swej strony elektor Palatynatu poczuwał się do obowiązku ustawicznego protestowania przeciw wykroczeniom, których mogliby się dopuścić trzej arcybiskupi: Kolonii, Trewiru i Moguncji, a na znak jego władzy suwerennej małżonka każdego z elektorów odbywała poród w zamku Pfalz, położonym naprzeciw Caub, na samym środku Renu.

Kiedy książęta-elektorowie jednocześnie lub kolejno wzrastali w siłę, nad Renem pojawiają się zakony rycerskie. Zakon krzyżowy osiada w Moguncji, naprzeciw gór Taunus, gdy tymczasem kawalerowie rodyjscy obierają siedzibę w Martinshof, nie opodal Trewiru, naprzeciw Siedmiogórza.

Z Moguncji zakon krzyżowy rozgałęzia się aż po Koblencję, gdzie zakłada jedną ze swoich komandorii. Templariusze, będący już panami Courtenay i Porentruy w biskupstwie Bazylei, posiedli nad Renem Boppard i Sankt Goar, a także Trarbach między Renem i Mozelą. Ów właśnie Trarbach, okolica wybornego wina, rzymskie Thronus Bacchi, należał później do Piotra Flotte, którego papież Bonifacy nazwał „niedowidzącym na ciele i ślepym na duchu".

Kiedy książęta, biskupi i rycerze kładli podwaliny swoich siedzib, handel zakładał swoje kolonie. Wzorem Koblencji nad Mozelą i Moguncji naprzeciw Menu mnóstwo handlowych miasteczek wyrosło u spływów wszystkich rzek i wszystkich potoków, które wlewają się do Renu z niezliczonych dolin przecinających Hiinsriick, Hohenruck, grzbiety górskie Hammerstein i Siedmiogórze. Bingen rozsiadło się nad Nahe, Niederlahnstein nad Lahną, Engers nad Saynbach, Irlich nad Wied, Linz w pobliżu ujścia Ahr, Rhondorf nad Mahrbach, Bergheim nad Sieg.

A tymczasem w tych wszystkich okresach, jakie dzieliły pojawienie się książąt Kościoła i władców feudalnych, komandorii zakonów rycerskich i sądów gminnych, duch czasów i przyroda tych okolic zrodziły szczególną rasę panów. Od Jeziora Bodeńskiego aż po Siedmiogórze na każdym szczycie nad Renem wznosił się gród zamkowy, a w nim zasiadał burgrabia. Ci groźni, pełni sił, urodzeni pośród brutalnej, dzikiej przyrody baronowie nadreńscy, gnieżdżący się między złomami bazaltu i wrzosem, ukryci za blankami swoich nor i obsługiwani na kolanach, niczym cesarze, przez swoich podwładnych, żądni krwi, mający w sobie coś z orła i z sowy, potężni tylko w zasięgu swojej władzy, ale w tym zasięgu wszechpotężni, władali parowem i doliną, brali żołnierza, uganiali się po drogach, nakładali myta, ściągali haracz od kupców, co przybywali z Sankt Gallen czy Diisseldorfu, zamykali spływ po Renie łańcuchami i z dumą posyłali wyzwania sąsiednim miastom, kiedy ośmieliły się ich czymś urazić. W taki właśnie sposób burgrabia Ockenfels zażądał zadośćuczynienia od potężnej gminy miejskiej Linzu, a rycerz Hausner z Hegau — od cesarskiego miasta Kaufbeuren. Niekiedy w tych osobliwych zapasach miasta nie czuły się dość silne, bały się i wzywały pomocy cesarza; wtedy burgrabia wybuchał śmiechem i w najbliższy dzień świętego patrona owego miasta udawał się butnie na turniej, na ośle swojego młynarza.

Podczas okrutnych wojen, które toczyli Adolf z Nassau i Dezydery z Isenburga, wielu owych rycerzy, co mieli swoje fortece w górach Taunus, posunęło się w zuchwalstwie do tego, że w obliczu obu pretendentów, kłócących się o Moguncję, złupili jedno z przedmieść tego miasta. Na swój sposób okazali neutralność. Burgrabia nie opowiadał się ani za Isenburgiem, ani za Nassau; był za burgrabią. Dopiero za panowania Maksymiliana, kiedy jeden z wielkich wodzów świętego cesarstwa, Jerzy z Frundsberg, zburzył ostatni z grodów obronnych, Hohenkrahen, wygasło owo groźne plemię samowolnych szlachciców, które pojawiło się w dziesiątym stuleciu w postaci burgrabiów-bohaterów, a wygasło w szesnastym w postaci burgrabiów-zbójców.

Ale rzeczy niewidzialne, które ucieleśniają się dopiero po wielu latach, dokonywały się również nad Renem wtedy właśnie, gdy tworzył się handel i jeśli można się tak wyrazić, duch herezji i prawa do krytyki wiary, duch wolności, płynął tymi samymi statkami w górę i w dół owej wielkiej rzeki, którą, jak się zdaje, miała płynąć cała myśl ludzkości. Można by powiedzieć, że dusza Tanchelma, który wśród przepychu i ceremoniału godnego monarchy, otoczony trzema tysiącami uzbrojonych sekciarzy, w wieku dwunastym występował przeciw papieżowi przed katedrą w Antwerpii, popłynęła w górę Renu po jego śmierci, natchnęła Jana Husa w jego domu w Konstancji, po czym z Alp spłynęła w dół Rodanem i w hrabstwie Avignonu wydała na świat Doucina. Jana Husa spalono, Doucina poćwiartowano. Godzina Lutra nie wybiła jeszcze. Na drogach Opatrzności są owoce niedojrzałe dla jednych, a dojrzałe dla innych.

Tymczasem zbliżał się wiek szesnasty. W czternastym wieku Ren był świadkiem, jak opodal, w Norymberdze, narodziła się artyleria, a w piętnastym, na jego brzegu, w Strasburgu — drukarstwo. W roku 1400 w Kolonii odlano słynną kolubrynę na czternaście stóp długą. W roku 1472 Wendelin ze Spiry wydrukował swoją Biblię. Nowy świat miał się narodzić. I rzecz godna uwagi, godna podkreślenia — oto nad Renem właśnie znalazły i przybrały nowy kształt owe dwa tajemnicze narzędzia, którymi Bóg nieustannie pracuje nad cywilizacją ludzką: działo i książka, wojna i myśl.

W losach Europy Ren ma jakby znaczenie opatrznościowe. To wielki, poprzeczny rów, który oddziela Południe od Północy. Opatrzność uczyniła go rzeką-granicą; fortece czynią z niego rzekę-mur. Ren oglądał postaci i odzwierciedlał odbicie prawie wszystkich wielkich wojowników, którzy od trzydziestu wieków przeorywali stary kontynent owym lemieszem, co nazywa się miecz.

Cezar przeprawił się przez Ren, zdążając z południa; Attyla przeprawił się przez Ren idąc z północy. Chlodwig wygrał bitwę pod Tolbiac, Karol Wielki i Bonaparte tu rządzili. Cesarz Fryderyk Barbarossa, cesarz Rudolf Habsburg i palatyn Fryderyk I okazali tu swoją wielkość. Odnosili zwycięstwa, dokonywali niezwykłych czynów. Gustaw Adolf dowodził tu swoim wojskiem z wyżyn czatowni w Caub. Ludwik XIV widział Ren. Enghien i Kondeusz przeprawili się przezeń! Niestety, Tureniusz także. Druzus ma swój kamień w Moguncji, jak Marceau w Koblencji, a Hoche w Andernach. Myśliciel, który widzi historię żywą, ma zawsze przed sobą dwa wielkie orły wiecznie szybujące nad Renem: orła legionów rzymskich i orła pułków francuskich.

Ów dumny Ren, zwany przez Rzymian Rhenus superbus, niesie bądź statki o pomostach najeżonych lancami, partyzanami albo bagnetami, z których ruszają na Niemcy armie włoskie, hiszpańskie lub francuskie, bądź wylewają się znowu na dawny świat rzymski, geograficznie nie zmieniony, również nie zmienione hordy barbarzyńców, to znów spokojnie płyną po nim sosny z Murg i Sankt Gallen, porfir i serpentyn z Bazylei, potas z Bingen, sól z Karlshall, skóry ze Strombergu, rtęć z Landsbergu, wina z Johannisbergu i Bacharach, łupek z Caub, łososie z Oberwesel, czereśnie z Salzig, węgiel drzewny z Boppard, naczynia z białego metalu z Koblencji, mozelskie szkła, kute żelazo z Bendorf, tuf i koła młyńskie z Andernach, blacha z Neuwied, woda mineralna z Antoniusstein, sukno i garnki z Vallendar, czerwone wina znad Aar, miedź i ołów z Linzu, kamień ciosowy z Konigswinter, wełny i jedwabie z Kolonii, i płynąc majestatycznie przez Europę spełnia swoją podwójną funkcję, rzeki wojny i rzeki pokoju, a między dwoma łańcuchami wzgórz, które piętrzą się nad nim w niższej części jego biegu, z jednej strony rosną dęby, z drugiej — winnice, co oznacza z jednej strony Północ, z drugiej — Południe, z jednej — siłę, z drugiej — radość.

Dla Homera Ren nie istniał. Była to jedna z rzek może gdzieś tam płynących, ale nie znanych, w owym mrocznym kraju Kimmeryjczyków, gdzie wciąż pada deszcz i nigdy nie widać słońca. Dla Wergiliusza była to rzeka nie tyle nie znana, co zamarznięta: „frigora Rheni". Dla Szekspira to piękny Ren, „beautiful Rhine". Dla nas, do chwili kiedy Ren stanie się problemem europejskim, to modna, malownicza wycieczka, przechadzka dla próżniaków z Ems, Baden i Spa.

Petrarka był w Aix-la-Chapelle, ale nie sądzę, żeby wspomniał o Renie.

Geografia, której nieugięta wola sprawia, że o zbocza, zlewiska wód i stoki górskie żaden kongres na świecie nie może się długo spierać, oddaje lewy brzeg Renu Francji. Opatrzność trzykrotnie dała jej oba brzegi: za Pepina Małego, za Karola Wielkiego i za Napoleona.

Cesarstwo Pepina Małego siedziało jakby okrakiem na Renie. Obejmowało Francję właściwą, oprócz Akwitanii i Gaskonii, oraz Niemcy właściwe aż do granicy kraju Bawarów.

Cesarstwo Karola Wielkiego było dwakroć większe niż cesarstwo Napoleona.

Co prawda, i to istotne, Napoleon miał trzy cesarstwa, a raczej był cesarzem na trzy sposoby: bezpośrednio i wprost władał cesarstwem francuskim, pośrednio i przez swoich braci panował nad królestwami Hiszpanii, Włoch, Westfalii i Holandii, z których uczynił przedmurza cesarstwa centralnego, pod względem zaś duchowym i prawem przewagi rządził Europą, która była już tylko z dnia na dzień coraz bardziej zagrożoną podwaliną jego wspaniałej budowli.

Tak pojęte cesarstwo Napoleona dorównywało co najmniej cesarstwu Karola Wielkiego.

Karol Wielki, którego cesarstwo miało ten sam ośrodek i powstawało w taki sam sposób jak cesarstwo Napoleona, zagarnął i scalił wokół dziedzictwa po Pepinie Małym Saksonię aż do Łaby, Germanię aż do Saali, Słowenię aż po Dunaj, Dalmację aż po. Zatokę Kotorską, Włochy aż do Gaety, Hiszpanię aż po Ebro.

We Włoszech zatrzymał się dopiero na granicy dzielącej Benewent od Greków, a w Hiszpanii na granicy obszarów zajętych przez Saracenów.

Kiedy ten ogromny twór rozpadł się po raz pierwszy w roku 843 po śmierci Ludwika Pobożnego, który zresztą pozwolił już, aby Saraceni odebrali swoją część, czyli wielki kawał Hiszpanii, między Ebro i Llobregat, dość było trzech części, na jakie rozpadło się cesarstwo, aby można było na nich ustanowić cesarza; został nim Lotar, który otrzymał Włochy z wielkim trójkątnym kawałem Galii; było także na czym ustanowić dwóch królów. Ludwika, któremu dostała się Germania, i Karola, któremu przypadła Francja. Potem, w roku 855, kiedy z kolei rozpadła się pierwsza z owych części podzielonego cesarstwa Karola Wielkiego, dało się jeszcze stworzyć cesarstwo dla Ludwika, który dostał Włochy, królestwo dla Karola w postaci Prowansji wraz z Burgundią oraz jeszcze jedno królestwo dla Lotara, który otrzymał Ąustrazję, zwaną odtąd Lotaryngią.

Kiedy nadeszła chwila, gdy rozpadł się drugi z tych działów, germańskie królestwo Ludwika, z największego odłamu utworzono cesarstwo Niemiec, a w drobnych cząstkach usadowiło się nieprzeliczone mrowie hrabstw, księstw i wolnych miast, pozostające pod ochroną margrabiów, strażników granic. Na koniec, kiedy trzecia część, państwo Karola Łysego, ugięła się i rozkruszyła pod brzemieniem lat i książąt, szczątek ów starczył dla ustanowienia nowego króla, króla Francji, pięciu książąt udzielnych, Burgundii, Normandii, Bretanii, Akwitanii i Gaskonii, oraz trzech hrabiów-książąt, Szampanii, Tuluzy i Flandrii.

Cesarze ci byli tytanami. Przez chwilę trzymali świat w dłoniach, potem śmierć rozluźniła ich palce i wszystko upadło.

Można powiedzieć, że prawy brzeg Renu należał do Napoleona, jak należał do Karola Wielkiego.

Bonaparte, inaczej niż kilku miernych polityków w toku długiej walki dynastii francuskiej z dynastią austriacką, nie marzył bynajmniej o jakimś księstwie nadreńskim. Wiedział, że nazbyt rozciągnięte wzdłuż królestwo, które nie jest wyspą, nie może istnieć; gnie się i pęka na dwoje przy pierwszym gwałtownym wstrząsie. Księstwo nie może ustawiać się w szyku zwykłym; państwa, aby móc się utrzymać i skutecznie opierać, powinny ustawiać się w szyku głębokim. Z wyjątkiem kilku cięć i kilku połączeń cesarz zachował Związek Reński w takim kształcie, jaki mu nadały geografia i historia, i ograniczył się do jego uporządkowania. Zadaniem Związku Reńskiego było utworzenie zapory i przeszkody na północy i na południu. Był zwrócony przeciw Francji, cesarz to odmienił. Jego polityka była jak dłoń, która ustanawiała i przemieszczała państwa z mocą olbrzyma i bystrym przewidywaniem szachisty. Wynosząc władców nadreńskich cesarz pojmował, że zwiększa moc korony Francji i umniejsza moc korony Niemiec. W istocie bowiem ci elektorzy, którzy zostali królami, ci margrabiowie i landgrafowie, którzy zostali wielkimi książętami, zyskiwali kosztem Austrii i Rosji to, co tracili na rzecz Francji; wielcy od przodu, mali od tyłu, byli dla cesarzy północnych królami, a dla Napoleona prefektami.

Oto więc widzimy cztery całkiem odrębne fazy, gdy chodzi o Ren, cztery wyraziście odcinające się oblicza. Pierwsza faza to okres przedpotopowy, a może nawet przedadamowy, wulkany; druga — to okres historii starożytnej, walki Germanii i Rzymu, których ośrodkiem jest Cezar; trzecia — to epoka baśniowa, w której pojawia się Karol Wielki; czwarta — to okres historii współczesnej, wojny Niemiec z Francją, nad którym góruje Napoleon.

Bez względu bowiem na to, co uczyniłby pisarz, żeby uniknąć monotonnego powtarzania tych sławnych imion, przebiegając dzieje Europy od kresu do kresu, wciąż napotykamy na naszej drodze te trzy ogromne słupy milowe czy raczej wiekowe, którymi są Cezar, Karol Wielki i Napoleon.

A teraz już na koniec trzeba zwrócić uwagą, że Ren, rzeka opatrznościowa, wydaje się również rzeką symboliczną. W swoim spadku, biegu, obszarach, przez które przepływa, stanowi, jeśli można się tak wyrazić, obraz cywilizacji, której oddała i odda jeszcze tyle ważnych usług. Płynie z Konstancji do Rotterdamu, z krainy orłów do miasta śledzi, z grodu papieży, soborów i cesarzy do kantoru kupców i mieszczan, z Alp do oceanu, podobny w tym do ludzkości, która od myśli podniosłych, niewzruszalnych, niedostępnych, świetlistych, olśniewających dochodzi do myśli szerokich, zmiennych, burzliwych, ciemnych, użytecznych, żeglownych, niebezpiecznych, niezgłębionych, co wszystko na sobie dźwigają i wszystko z sobą niosą, wszystko zapładniają i wszystko pochłaniają; od teokracji do demokracji, od jednego wielkiego dzieła do drugiego wielkiego dzieła.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej