Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I

II

III

IV

V

RENEE

Grin Aleksander S.

I

Bramę zamknięto.

Nowicjusz, który przechodził przez podwórze, pilnowany był starannie. Otaczał go oddział żołnierzy. Odźwierny przez cały czas, kiedy niebezpieczny przestępca znajdował się w polu jego widzenia, nie wypuszczał z rąk rewolweru.

Champolion uśmiechnął się pogardliwie. Prowincjonalne więzienie z jego staromodnymi kluczami, malowniczą pleśnią na murach i z oknami przypominającymi strzelnice śmieszyło człowieka, który wymknął się z gigantycznych międzynarodowych pułapek Paryża, Londynu i New Yorku — z wzorowych więzień czystością dorównujących szpitalowi, a beznadziejnością — mogile. Wpadł przypadkiem i nie wątpił, że ucieknie przy pierwszej nadarzającej się okazji.

Na prawo od bramy, przylegając do zewnętrznej ściany więzienia, stał dom naczelnika więzienia; część jego okien z wprawionymi podobnie jak w więzieniu kratami, wychodziła na dziedziniec. Naczelnik, znacznie bardziej niż Champolion zdenerwowany odpowiedzialnym i nader ważnym wydarzeniem, siedział za biurkiem w ponurej kancelarii więziennej szykując się, aby z godnością spotkać legendarnego gościa, a w mieszkaniu przy oknie stała Renee, córka naczelnika. Widziała, jak Champolion szybko odwrócił głowę prześlizgując się wzrokiem po zakątkach dziedzińca — był to nawyk drapieżnika, który wszędzie spodziewa się zasadzki lub nadającej się do ucieczki szczeliny. Nie dłużej niż na sekundę wzrok Renee spotkał się ze spojrzeniem Champoliona. Dostrzegł młode oczy i niejasny w cieniu bluszczu zarys twarzy.

Ale ona widziała go całego. Twarz jego, namiętna i delikatna, o wyniosłych, zimnych oczach, błyszczących nieruchomo pod wysoką krechą brwi, tchnęła życiem pełnym ogromnego, nieuchwytnego napięcia na podobieństwo pozornej nieruchomości elektrycznego wału dynama, którego wichrowego obrotu, nic sposób pochwycić wzrokiem. Champolion znikł pod arką, ale Renee długo się jeszcze wydawało, że oczy jego błyszczą w przestrzeni, gdzie spotkały się ich spojrzenia.

Tego dnia ojciec z córką jedli obiad później niż zazwyczaj. Stary Maspero długo zajęty był w więzieniu, lustrował przeznaczoną dla przestępcy celę, sprawdzał klucze i zamki, ostukiwał kraty i wydawał mnóstwo rozkazów, aby odizolować Champoliona od świata za murami. Uwieńczeniem zastosowanych środków ostrożności był rozkaz, aby czterech ludzi konwojowało aresztowanego przy każdym jego wyjściu z celi. Zresztą Maspero miał nadzieję, że przyspieszy przeniesienie Champoliona do więzienia centralnego i w ten sposób uwolni się od ciężaru odpowiedzialności. Pomimo tych wszystkich środków zapobiegawczych Maspero, zaniepokojony tak wyjątkowym wydarzeniem, wszedł wreszcie sam do więzienia z półoficjalnym uśmiechem, przypochlebiając się temu, kto przez swoje czyny i opinię stał się panem sytuacji.

— Będzie pan dobrze traktowany — wymamrotał — ale i pan musi mi obiecać, że stąd nie ucieknie. Niech pan ucieka z innego więzienia, skąd pan chce, ale niech pan ma litość nad starym człowiekiem! Mogą wypędzić mnie z posady. Zostanę z córką bez kawałka chleba.

— Dobrze — powiedział Champolion i roześmiał się. Niedbale rozwalił się na pryczy opierając się na łokciu, w pozie jego było coś swobodnego, co rozsadzało mury więzienia. Maspero wyszedł ze ściśniętym sercem.

Przy obiedzie naczelnik więzienia opowiedział córce okoliczności aresztowania Champoliona. Obława zapędziła przestępcę na plac jarmarczny, gdzie właśnie w tym czasie słynny linoskoczek Dagneau szykował się do przejścia po linie przez rzekę z każdym, kto by tego zapragnął, na ramionach. Champolion, wzmieszawszy się w otaczający akrobatę tłum, tak szybko i zdecydowanie wyraził zgodę na propozycję Dagneau, że wywiadowcy dopiero po kilku pytaniach rzuconych obecnym domyślili się, kim jest ten, kto, niepochwytny dla nich, posuwa się po linie na ramionach linoskoczka, prawie dochodząc już do przeciwległego brzegu. Szerokość rzeki odbierała wszelką nadzieję wyprzedzenia śmiałka łodzią i Champolion na pewno zdołałby się ukryć, gdyby nie nieprzewidziany wypadek, który przytrafił się Dagneau: wygięła się sprzączka u rzemieni przytrzymujących Champoliona, ześliznęła się w dół i pasażer naruszył wspólną równowagę. Obaj wpadli do wody. Dagneau, doświadczony pływak, sam się uratował i wyratował Champoliona, ale ten ogłuszony upadkiem, stracił przytomność. Pochwycono go.

Renee jadła mało, słuchała uważnie i oczy jej błyszczały jak dzieciom w teatrze. Odezwała się:

— Dziwne, że taki człowiek jest przestępcą.

— I w dodatku bezlitosnym — stwierdził ojciec.

„Takich jak on może zmienić tylko miłość" — pomyślała dziewczyna. Champolion pobudził jej wyobraźnię; jego życie, jego zdolności i obecność tuż w pobliżu, nie dalej niż czterdzieści stóp od stołu, przy którym jedli obiad, wydawały jej się cudem barwnej nocy wśród drobnej przymusowej systematyczności powszedniego życia. Ciążył nad więzieniem, nad świadomością, zaprzątał myśli. Renee czytała o nim w gazetach sprawozdania sądowe i notatki z kroniki — były to prawdziwe romanse tajemnic; postać Champoliona w pełni odpowiadała jej wyobrażeniu o nim.

Reszta dnia i wieczór minęły całkowicie pod wrażeniem tego człowieka. Przyjeżdżali prokuratorzy, sędziowie, adwokaci, komendant garnizonu i po prostu ciekawscy ze świata oficjalnego. Maspero prowadził ich, aby sobie obejrzeli aresztanta przez sekretny otwór w drzwiach. Renee usłyszała mnóstwo opowieści. Champolion był synem wysokiego dygnitarza i cyrkówki. Wszechstronnie wykształcony, znał wszystkie języki europejskie, był przy tym zamiłowanym sportowcem. Wszystkie swoje zamysły realizował pod względem psychologicznym i technicznym z dokładnością formuł matematycznych. Był wynalazczy i nieustraszony. Miał na swoim koncie mnóstwo rabunków, szantaży, rozprutych kas bankowych, trzech zdumionych miliarderów (mówimy: „zdumionych", ponieważ własność amerykańskich władców chroniona jest w sposób idealny) i sześć morderstw, dokonanych z przestępczych konieczności, czego nie zaprzeczały nawet władze. Nie żałował pieniędzy. Kompani i kobiety uwielbiali go.

Cela, w której go zamknięto, mieściła się na parterze, naprzeciw bramy. Okna jej były na poziomie płyt dziedzińca. W nocy Renee widziała, jak słabo od wewnątrz oświetlone okno odbija rytmicznie majaczący na kracie cień — to Champolion chodził myśląc o swoich sprawach. Nad ranem Renee miała sen pełen lęków, łez i dręczących widzeń.

II

Renee urodziła się i wychowała w więzieniu. Poród zabił jej matkę, dziewczynka rosła pod opieką ojca. Domowe wykształcenie otrzymała dzięki dwóm więźniom, jeden z nich, były nauczyciel, spędził w więzieniu cztery lata; drugi, skazany na krótszą karę, dawał Renee lekcje w piętnastym i szesnastym roku jej życia. Był to poeta, który zmarnował sobie życie zabijając kochanka żony. Znał doskonale historię, jego wyobraźnia, zgodnie z jego nieszczęściem, karmiła się z lubością historycznymi epizodami więziennymi: Latude, Żelazna Maska, Benvenuto Cellini i inni byli stałym przedmiotem jego rozmów. Renee od urodzenia słyszała brzęk łańcuchów, skrzypienie więziennych zaworów, widziała smutne, beznadziejne spojrzenia konwojentów i więźniów. Stałe rozmowy ojca i jego gości o życiu więzienia, o sądach, ucieczkach i karach, przy jej uporczywej skłonności do marzeń, nauczyły ją wyobrażać sobie życie jako powszechną okrutną niewolę, którą zniweczyć mogą tylko bohaterowie. Charakter miała skryty i ponury. Nawyk czytania, upiękniania i idealizacji wyimaginowanego życia tworzył w jej duszy wieczny konflikt z rzeczywistością, drobiazgową, chaotyczną i ubogą. Marzyła o błyskotliwym odrodzeniu, wybuchu uczuć i wydarzeń, o buncie w imię nieznanego szczęścia.

Champolion władczo zagarnął puste miejsce w jej świadomości, miejsce, gdzie winien był dudnić dzwon uczuć, zestrzelonych w jedno ognisko. Niewiele myślała o jego zabójstwach. Były to zbyt banalne fakty w jego niezwykłej biografii. Jego zbrodnicza awanturniczość nazbyt zaskakiwała uwagę, aby mogła podlegać jakimś hańbiącym określeniom. Jednakże Renee była mądra i serce miała czyste. Nie sądziła, aby całkowicie ukształtowany charakter, temperament i sposób życia mogły naraz się zmienić. Ale wierzyła, że wszystko to, zachowując swój kształt, może nabrać uszlachetnionych treści. Wyobrażała sobie genialne zdolności Champoliona wyładowujące się w tym samym awanturniczym stylu, prawdopodobnie właściwym mu organicznie, ale ożywionym, powiedzmy, innymi bodźcami. Widziała go jako Rocambola, który wyzwala porwane dzieci, restytuuje testamenty, odbiera zrabowane skarby, wreszcie zabija potwory w ludzkiej postaci — słowem, łamie prawo tam, gdzie jest ono bezsilne, wypaczone lub też przekupione. W działalności tego rodzaju zachowałyby się wszystkie dawne chwyty i metody, cały urok ryzyka i napięcia, cała koncentracja sił. Champolion stałby się przekazaną w ludzkie ręce opatrznością, ze wszystkimi ludzkimi namiętnościami, błędami i pasjami. Byłaby to, można by rzec, opatrzność, która by swój mistyczny aparat rozmieniła na sztylet i wytrychy.

Renee w tym czasie skończyła dwadzieścia lat. Była w miarę wysoka, a doskonałość jej budowy przejmowała kornym zachwytem. Jej wspaniałe, bujne i długie ciemne włosy zaplecione były w jeden warkocz prawie trzy razy otaczający głowę. Białe, delikatne, o miękkim zarysie wysokie czoło odpowiadało poważnemu wyrazowi twarzy o jasnych oczach, patrzących spokojnie, ale smutno. Namiętna, surowa fałda ust cudownie przeobrażała się w uśmiech, zaraźliwie otwarty i czysty.

Pomimo że Maspero od pierwszego zaraz dnia robił gorliwe starania o przeniesienie Champoliona do więzienia centralnego, jednakże różne formalności sprawiły, że aresztant pozostawał w S.-J. przez pięć dni.

III

Nie sposób przeprowadzić granicy, gdzie kończą się przeczucia, a zaczyna prawdziwa miłość. Najlepszym na to przykładem jest zasypianie. Ktoś, kto zasypia, jest jeszcze tutaj, na łóżku, zdaje sobie z tego sprawę odczuwając swoje ciało, pościel, oddech, ale myśli jego są już fantastycznie zniekształcone, a ciemność zamkniętych oczu pełna jest mimowiednie pojawiających się scen. Wszystko jest poplątane, postrzępione, sen i jawa przedsenna zlewają się w zamglonej świadomości i oto gdzieś tam, niepochwytnie, nagle gaśnie jakiś najcieńszy promyk. Głęboki sen ogarnia duszę, w tym innym świecie człowiek żyje i działa jak w dziwnej fantasmagorii.

Na czwarty dzień Renee ujrzała Champoliona na przechadzce. We wszystkich kątach dziedzińca stali uzbrojeni wartownicy, z ponurą ciekawością obserwując każdy ruch więźnia. Z tchórzostwa nie zakuto go w kajdany, chodził szybko po przekątnej dziedzińca paląc w skupieniu papierosa. Renee stała przy oknie, nieco z boku, w cieniu bluszczu. Przyjrzała mu się dobrze. Poruszał się z lekkością noża przecinającego powietrze, gwałtownie odwracając się przy końcu przekątnej na podobieństwo wzbijającego się w powietrze ptaka. Jego zimne magnetyczne spojrzenie padając na mury, na okno, za którym stała Renee, i na twarze wartowników, zdawało się pozostawiać wszędzie niewidzialny ślad.

Serce Renee biło głucho i mocno. Bała się spotkać wzrok Champoliona, a jednocześnie pragnęła tego. Słońce wyśliznąwszy się spoza dachów rozświetlało dziedziniec i głąb zakratowanego okna. A wówczas Champolion ujrzał Renee. Jej nieruchome spojrzenie, lekki uśmiech i coś w wyrazie twarzy — jakieś uszczęśliwione roztargnienie — sprawiły, że zaskoczony drgnął i powstrzymał krok. Był w odległości trzech kroków od okna, gdy odezwał się, czując, że się nie pomylił:

— Zdaje się, że panią wczoraj widziałem, byłoby lepiej... dla mnie, gdyby się to nie stało.

Jego spokojne, nieruchome spojrzenie wzmocniło   znaczenie słów, wypowiedzianych tak, że słyszała je tylko Renee. Zarumieniła się, ale nie odeszła od okna. Ogarnął ją niepokój i smutek. A tymczasem Champolion, przechodząc obok wartownika, powiedział mu coś takiego, na co żołnierz wybuchnął głośnym śmiechem. Renee zapamiętała to. Zmusić do śmiechu najokrutniejszego i najbardziej ponurego z wartowników — to było nie byle co.

Z wielu względów Champolion wolał uciec z tego więzienia niż w czasie transportu albo też z więzienia w wielkim mieście. Po ośmiu poprzednich ucieczkach mógł się spodziewać przy dalszym transporcie wyjątkowo surowych środków ostrożności, które by z ucieczki uczyniły długotrwałą chińską łamigłówkę, wymagającą ryzyka i skomplikowanej zorganizowanej pomocy. Dlatego też podszedłszy znów do okna i chcąc się przekonać, czy rzeczywiście pod tym względem osiągnął sukces, powiedział tak samo miarkując ton i siłę głosu:

— Jak się pani nazywa?

— Renee.

— Renee, czy dadzą mi „wesołą wdowę"?

— Nie — odrzekła niemal wbrew woli, samymi wargami, i odeszła.

Champolion zrozumiał. Renee przeszła do stołowego pokoju, wyrównała serwetę, zamknęła leżącą na kanapie książkę, potem otworzyła drzwi do gabinetu ojca, w zamyśleniu podciągnęła wagi ściennego zegara i usiadła usiłując się skupić. Myśl o ojcu, przedtem tak troskliwa i jasna, była teraz okrutna i uparta, skierowana na jeden sprzyjający zamysłowi cel, który krył się w mroku uczuć, a każde ich poruszenie dudniło jak dzwon. Wiedziała, że się nie cofnie. Monotonny bieg jej życia miał się ku końcowi i nagle się urywał.

Wieczorem przed snem odezwała się do ojca:

— Nie mogę sobie wyobrazić, co by było, jeśli by Champolionowi udało się uciec.

— To bardzo proste — zmarszczył się Maspero. — Śni mi się to każdej nocy. Mnie wyrzucą z posady, a ty pójdziesz do pracy jako sprzedawczyni albo praczka.

Renee zmilczała. Słowa ojca roztkliwiły ją, ale nie przejęły, były jak skarga beznadziejnie chorego, któremu i tak sądzona jest śmierć. Znikła wewnętrzna więź pomiędzy nią a przeszłością. Czuła się obca, w obcym domu, z obcym, godnym litości i przeszkadzającym jej człowiekiem. Ślepa na przeszłość, ogłuszona miłością, była bezradna i silna. Stworzony przez nią nowy świat przygniatał ją burząc wszystko.

— Będziesz musiał sam go pilnować.

— Tak, tych kluczy — uderzył dłonią w blat biurka — nie daję nikomu, nawet memu zastępcy. Służą do nocnych obchodów.

— Zapasowe?

— Tak, zapasowe, Renee. Mój rejestr prosi, żebyś wyszła, bo inaczej poplącze cyfry.

Renee rozebrała się i położyła do łóżka nasłuchując, co się dzieje w domu. Maspero pracował do w pół do drugiej. Słyszała, jak pogwizduje, co oznaczało koniec roboty, później Maspero wszedł na górę do swojej sypialni. Renee leżała spokojnie i czekała, kiedy cisza doda jej w końcu odwagi. Ale ciszy nic nie naruszało. Z kuchni i z góry nie dochodził najmniejszy szelest. Renee wstała z dojmującym uczuciem ryzyka.

Ponieważ w gabinecie było ciemno, Renee chciała zapalić świecę, ale po chwili zastanowienia nie odważyła się na to. Klucz od biurka Maspero kładł do pudełka z papierem listowym; tak też było i tym razem. Wzięła go z lękiem mordercy unoszącego nóż nad ofiarą.

Ten mały kluczyk, zdawało się, skupił w sobie całą moc więzienia — tak dojmująco poczuła jego ciężar w ręku. Od tej chwili aż do końca nie opuszczało jej niejasne wyobrażenie okropności, jaką powinna by od czuwać, jednakże niebezpieczeństwo rozpraszało prawdziwy lęk, i tylko jego cień szedł za nią przez cały czas, póki trwał dramat.

Renee miała plan całkowicie obmyślony, prosty i po kobiecemu mądry, ponieważ nie wykraczał poza realne okoliczności.

Prawe skrzydło więzienia łączyło się korytarzem z oficyną Maspera: żelazne drzwi wiodły do niego z kuchni. Tędy właśnie Renee miała zamiar przejść do więzienia.

Z pękiem kluczy w ręku, z głową okrytą chustką, gotowa na wszystko, po omacku znalazła pióro i kartkę papieru, i na ślepo napisała jedno zdanie pożegnania: „Tatusiu, wybacz! Renee".

— Wybacz... — szepnęła i nagle zapłakała, ale równie nagle powstrzymała łzy.

Służąca spała w sieni. Renee przeszła przez kuchnię i zatrzymała się przed drzwiami, bo musiała zapalić świecę — bez tego nie sposób było dojrzeć klucz i otwór w zamku.

Drzwi się otworzyły. Zawsze tu stał wartownik. Ujrzawszy córkę naczelnika wstał ze stołka. Renee rzadko bywała w więzieniu i nigdy nie przychodziła w nocy, i dlatego wartownik zdziwił się. Pod jego czujnym spojrzeniem Renee zebrała wszystkie swoje siły. Powiedziała:

— Ojciec jest niezdrów, przyszłam zamiast niego. Numer dwudziesty trzeci jutro rano ma być przewieziony pod konwojem do D., chcę obejrzeć celę i sprawdzić, czy aresztant nie przygotował czegoś do ucieczki.

— Wątpliwe, jest dobrze strzeżony.

— No tak, obiecaliśmy zastosować wszystkie środki ostrożności.

Niedbale podzwaniając kluczami zeszła po kręconych schodach na korytarz parteru. Panował tu piwniczny mrok. Przyćmione czerwonawe światło lamp oświetlało symetryczny szereg drzwi w głębokich niszach.

Wartownik, który stał w końcu korytarza, szybkim krokiem zbliżył się do dziewczyny. Powiedziała mu to samo, co pierwszemu — i z tym samym skutkiem. Żołnierz nachyliwszy się zabrzęczał kluczami w zamku celi numer dwadzieścia trzy.

— A teraz — rzekła Renee — proszę nie odchodzić od drzwi i wejść natychmiast, gdy zawołam... w razie czego.

Nogi jej się uginały, ale twarz miała dalej posępną i rzeczową. Pchnąwszy drzwi, zamknęła je bez pośpiechu i znalazła się twarzą w twarz z Champolionem.

Jakkolwiek droga była każda chwila, z początku nie miała sił unieść oczu. Po chwili spojrzała i opuściło ją zmieszanie. Miłość, wstyd, zdenerwowanie, ciężar ciemnej przyszłości — wszystkie uczucia skamieniały w niej, poza namiętnym, pożerającym pośpiechem. Champolion patrzał na nią ponurym wzrokiem, niczym nie zdradzającym ani radości, ani nawet nieco szyderczej ciekawości, co będzie dalej. Był ubrany.

— Niech pan stanie za drzwiami — szepnęła Renee — gdy wejdzie wartownik...

Pojmując wszystko, bezszelestnie wziął kołdrę i stanął w kącie.

— Ach!... Kival... — zawołała z cicha Renee. — Niech pan tu wejdzie!

Wartownik wszedł szybko i zasłonił drzwiami Champoliona. Za chwilę już się dławił, szamocąc się z głową w kołdrze. Champolion przewrócił go, związał mu nogi rzemykiem od rewolweru, a ręce prześcieradłem i wstał ciężko dysząc.

— Teraz niech pan idzie... — zmarszczyła się, widząc, że powtórzy się scena walki. — Niech pan przejdzie do końca korytarza, aż do schodów i szybko, bezszelestnie wejdzie na górę, gdy upuszczę klucze.

Poszła przodem, a Champolion rozerwawszy siennik wytrząsnął z niego słomę i z płótnem w ręku szedł w pewnej odległości za Renee. Dziewczyna podeszła do wartownika przy drzwiach od kuchni.

— Wszystko w porządku — usiłowała otworzyć zamek, ale nie udało jej się — co z tym zamkiem? Niech pan spróbuje, nie mogę otworzyć.

Wartownik, odwrócony plecami do schodów, wyciągnął rękę i pochylił się, aby podnieść klucze, które Renee podając mu upuściła. Korytarzem przebiegł żelazny huk.

Szybciej, niż mogła się spodziewać, Renee ujrzała, jak Champolion siedział okrakiem na obalonym żołnierzu, którego głowa zamotana była w płócienny worek. Renee pomogła Champolionowi związać go, a potem małą rozpaloną dłonią uchwyciwszy za rękę Champoliona przeprowadziła zbiega przez ciemne pokoje do głównych drzwi, które wychodziły bezpośrednio na pusty zaułek. Nie było tu już wartownika — wieczny błąd przezorności, która ogarnia wejrzeniem całe horyzonty, a nie dostrzega pod butem skórki od pomarańczy.

Wyszli. Padał deszcz, raz po raz uderzał porywisty wiatr.

— Wszystko skończone — rzekła Renee.

— Nigdy tego pani nie zapomnę — odezwał się Champolion. — A więc... jestem wolny.

— I ja.

— Muszę się spieszyć — ciągnął Champolion, domyślając się, co przez to chce powiedzieć Renee, alei sprzeciwiając się temu okrutnie i drapieżnie. Brał swoje, łamiąc cudzy los, chciał być sam. — Uciekam, uciekam spiesznie do moich przyjaciół. A pani?

— Ja? Czyżby...

Szli w tej chwili obok siebie głuchym zaułkiem. Lał deszcz, porywiście raz po raz uderzał wiatr.

Skuliła się i duszy jej dotknął cień przeczucia. Champolion powtórzył:

— Idę do moich przyjaciół. Słyszy pani?

Wciąż jeszcze nie rozumiała, siłą inercji szła obok niego, ciężko dysząc i z trudem przyspieszając kroku, ponieważ Champolion szedł wciąż szybciej, prawie biegł. A wówczas, przekonany o jej natręctwie, zatrzymał się gwałtownie i odwrócił się.

— No! Czego pani chce? — zapytał szybko, ze złością.

— Ja...

Zamilkła. Lekko, krótkim i obojętnym ciosem uderzył ją w pierś — tak po prostu, jak popycha się oporne drzwi.

Renee upadła. Gdy się podniosła, w zaułku nie było nikogo. Padał coraz mocniejszy gęsty jesienny deszcz.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej