Józef Kallenbach

RÓD FILOMATÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II. 

RÓD FILOMATÓW

Józef Kallenbach

Jakie znaczenie dla dziejów cywilizacyi polskiej na Litwie ma Archiwum Filomatów, starałem się w krótkich słowach okre-ślić w Bibliotece Warszawskiej przed pięciu laty. (Tom I, roku 1909, na str. 513—521). Obecnie ukazala się część pierwsza tego Archiwum w druku, a mianowicie Korespondencya Filo-matów z lat 1815—1823, wydana nakładem Akademii Umiejętności i Towarzystwa dla popierania Wydawnictw Akademii, w pięciu sporych tomach, trudem prof. Jana Czubka, członka Akademii.(1) Dostaje społeczeństwo do rąk jedyną w swoim rodzaju puściznę duchową: olbrzymią Korespondencyę (767 listów) poufną, młodzieży dzielnej, dążącej przez naukę do odrodzenia duchowego Litwy: sprawy—to na pozór dawno przebrzmiałe, na nic dziś nikomu nie przydatne, prostym wyrażone językiem, nie przeznaczane do druku... A jednak, pomimo stuletniej odległości nie są to dokumenty dla nas przestarzałe; są owszem bardzo żywotne i nauczające. Wstają z martwych filomaci: ich głos chwyta nas za serce. Co ich, wzruszało i nas nie przestaje wzruszać, co już ich bolało, nas jeszcze więcej boli. Tylko ich radość młodzieńcza nam dziś piersi dławi: wiemy, czem się ich Korespondencya zakończyła, wiemy, co wycierpieli po roku 1823! Im dalej zasuwamy się w tomy listów, tem bliżsi, tem drożsi nam się stają Korespondenci. Znika odległość czasu i przestrzeni: jak żywi stoją oni przed nami; widzimy ich, a im lepiej poznajemy, tem więcej ich kochamy, wyrywamy się ku nim, w końcu szukamy w okół siebie, czy i gdzie są dziś do nich podobni?... Gdy się tych siedmset kilkadziesiąt listów przeczyta, chciałoby się jeszcze, późniejsze czytać... Żal zbiera, że trzeba się rozstać z tym młodym światem, który marzył o popchnięciu polskiej bryły nowymi tory, który na łonie swem wykołysał nieśmiertelną Odę do Młodości.

Znaczenie Korespondencyi Filomatów jest wielostronne. Mamy tu przedewszystkiem materyał bogaty do poznania środowiska, w którem żył duchowo przez lat dziewięć Mickiewicz w czasie swego rozkwitu; mamy dalej źródło obfite do poznania uniwersytetu wileńskiego w jego życiu wewnętrznem, a więc nie tylko co do statystyki profesorów, uczniów, wydawnictw i programów. Ale mamy nadto rozsiane w tej Korespondencyi wskazówki do skreślenia życia społecznego Wilna i Litwy wogóle; a nawet skutkiem tego, że filomaci wyjeżdżali do Warszawy i o jej życiu umysłowem zdawali przyjaciołom sprawę, mamy w tych listach bardzo charakterystyczne obrazki warszawskie i poglądy Litwinów na ówczesne Królestwo Polskie. Słowem, jako źródło wiadomości historyczno-obyczajowych i literackich jest korespondencya filomatów prawdziwą kopalnią, z której długie lata będą badacze nasi wydobywali budulec pomimo tego, że materyał nie dochował się kompletny: nie tylko bowiem bardzo wiele listów poginęło, ale samo życie filomatyczne przerywało korespondencyę i to w chwilach bardzo nieraz ciekawych: wszak filomaci zjeżdżali się często na feryach świątecznych i wakacyjnych i wtedy zamiast korespondencyi następowała ożywiona ustna wymiana myśli, niedochowana w piśmie. Pomimo jednak tej względnej niekompletności, jest korespondencya filomatów wyjątkowem u nas w rozmiarach swoich zjawiskiem. W dziejach umysłowości polskiej niemamy drugiego przykładu takiej obfitości listów, związanych serdeczną nicią wyjątkowego braterstwa uczuć i wspólności ideałów społecznych. Wartość takiej olbrzymiej korespondencyi wzrasta w miarę, jak się stwierdza jej wyjątkowa prostota, szczerość i naturalność, nieraz idąca do najdalszych granic zwierzeń poufnych.

Z tej kopalni wiadomości wydzielić sobie można przy pierwszem porządkowaniu dwie grupy materyałów :

I. Wiadomości, dotyczące stosunków narodowo-społecznych na Litwie i w Królestwie Polskiem w latach 1815 — 1823: fakta, dające się ułożyć w mozaikę obrazów życia wileńskiego wogóle z końca panowania Aleksandra I.

II. Życie rodziny filomatów, odzwierciedlone w korespondencyi z prawdą bez retuszu: portrety i autoportrety Filomatów, nieraz z karykaturalnem, studenckiem zacięciem. Filomaci w listach swych dawali i znajdowali przedewszystkiem informacye o wypadkach bieżących, nieraz przekomarzali się wzajemnie i szukali rozrywki w doraźnych konceptach. My dziś przez ówczesną, codzienną falę zdarzeń dostrzegamy tego, co przetrwało i skrystalizowało się na pryzmat, w którym załamują się objawy t. zw. ducha czasu.

Przyjrzyjmy się kolejno obu grupom wiadomości. Zwrócimy uwagę oczywiście nie na wszystko, co ciekawe — bo z tego tom cały mógłby urosnąć — ale bodaj na to, co się nam wydaje bardziej charakterystycznem.

1) Archiwum Filomatów. Część I. K o r e s p o n d e n c y a 1815 —1823. Kraków 1913. Tom I: str. XIX - 486. Tom II: str. 435. Tom III: str. 437. Tom IV: str. 441. Tom V: str. 490. — Wydał Jan Czubek. Skład główny: Warszawa, Gebetliner i Wolff.

I.

Kraj i ludzie.

Miejmy przedewszystkiem w pamięci, że młodzieńcy, w których obfitej korespondencyi się rozczytujemy, rodzili się przeważnie z końcem ośmnastego wieku; że ich rodzice sięgali pamięcią czasów Augusta III, żyli podczas trzech rozbiorów, przeżyli upadek Polski, świetność Napoleona i doczekali się. niektórzy przynajmniej, Kongresu Wiedeńskiego i Królestwa Polskiego. Pamiętajmy, że od pamiętnej wiosny 1812 r., którą potem uwieczni „urodzony w niewoli" poeta, upłynęło zaledwie lat kilka, że nadzieje wielkie rosły, a z Litwy poglądano chciwie i tęsknie ku Warszawie, jej sejmom i wojsku polskiemu. Nie zapominajmy wreszcie, że Litwa żyła zawsze odrębnem, swojskiem życiem, bardzo do swych obyczajów i zwyczajów przywiązana, dumna z nich i świadoma przysług, oddanych Rzeczypospolitej w chwilach dziejowych, przez Rejtena, Kościuszkę, Jasińskiego...

Jeżeli Wilno dziś jeszcze, pomimo tylu przeobrażeń, zachowało na ogół najwięcej cech architektonicznych wieku XVIII, to można sobie wyobrazić, jak typowo swojskiem miastem było przed stu laty; a cóż dopiero wieś litewska, kraj lat dziecinnych „niepodkopany nadziei złudzeniem, ani zmieniony wypadków strumieniem". O tym kraju dzieciństwa swego mogli mówić wraz z poetą wszyscy filomaci: „Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, jak świat jest boży, tak on był nasz własny, jakże tam wszystko do nas należało.., jak każdy kącik ziemi był znajomy..."

Były to jeszcze lata patryarchalnych stosunków, w których dwory i dworki aż do najuboższych zaścianków poczuwały się do wspólności plemiennej i solidarności samozachowawczej.

Mickiewicz z czasem, na obcej ziemi, po latach, ocenił wyjątkowe znaczenie ówczesnych stosunków na Litwie: „Nigdzie na ziemi -mówił do przyjaciela—niema tak wesołego życia, jak w litewskich wioskach i zaściankach. Tyle tam radości, miłości, szczęścia wspólnego, nieprzerwanego... Takiego życia hojnie użyłemmiędzy 1815 a 1820 latami". Otóż na prawdę tych słów rzuca jasne światło niejedna karta z korespondencyi filomatycznej. Zwłaszcza opowiadania Zana wprowadzają nas nieraz niespodzianie dodworu wiejskiego i roztaczają obraz naturalny towarzyskich stosunków, tak blizkich tego, co znamy z Soplicowa, że mimowoli szukamy tu Pana Sędziego i Rejenta i Zosi i Tadeusza. Oto np.dwór państwa Ślizieniów w Bartnikach: pani Chorążyna każe sądzić fanty młodzieży rozbawionej, dzieci mnóstwo; pan Chorąży ze starym Sędzią w warcaby grają. „Na kanapie przy drzwiach tłusty i łysy siedzi w taratatce Soroka, patrzy to na grających, to na młodych gry i miłostki. Co trzy minuty śmieje się a później chustką rzęsiste łzy ociera i znowu śmieje się: dawny zasłużony sługa i największy przyjaciel domu. W kącie przy fortepianie muzyk z czerwonym, okrągłym nosem, niski, nieco brzuchaty, w kontuszu, nachylony, trzyma pod pachą skrzypeczkę,brzdąka ....Przy piecu, ręce na piersiach ułożywszy, wąsaty ekonom, czasem zażywa tabakę, a gdzie trzeba śpiewać, basem pomaga. We drzwiach od przedpokoju niańka... przed nią Jan,wąsaty, poczciwy lokaj... widać nos krzywego kredensarza, między Janem a niańką Hańcia, dziewczyna, która czeka nim ją zawołają śpiewać, umie kilka wołyńskich pieśni i rozumie, żepiękna. Innych kilka głów i nosów ujrzysz: ochmistrzyniraz wchodzi, drugi raz wychodzi... Medyk przechadza się z p.porucznikiem, który długie włosy poprawia i fajkę pali...Soroka zachodzi się ze śmiechu, czasem wymówi: „Oj, oj, heta panna, szto jana wyrablaje!"—Nie podobna było streszczać tej sceny dworu wiejskiego, już bardzo przez Zana treściwie podanej;jakaż to charakterystyczna rodzajowa grupa! Ileż nam mówi taswoboda wiejska i natłok służby, przypatrującej się, jak się młodzież bawi i białoruskie uwagi pana Soroki... Jakże to wszystkowsią pachnie!

Już z tego, co dawniej Domeyko opowiadał, można było wnosić o blizkim, zażyłym stosunku dworu do chaty wiejskiej. Zwłaszcza zaścianki drobnej szlachty, drobnych dzierżawców, nie wiele się różniły od zagród wieśniaczych i przejmowały się wierzeniami ludowemi. Wiadomo, ile Mickiewicz zawdzięczał tej wspólności gruntu białoruskich wyobrażeń; nie był on atoli pod tym względem wyjątkiem. Nie w innem otoczeniu wzrastał i wychowywał się Zan; czuje on dobrze wartość swego dzieciństwa, które także było sielskie, anielskie. Oto, jak je wdzięcznie wspomina: „Z wieczora Tomalek od pobożnej babuli nasłuchał się bardzo wiele o Kupale, o wied'mach, krowy mleczne wysysających, o kwitnącej paproci, o słońcu igrającem i tańcującem przy wschodzie w dniu św. Jana. Wszystkiego słuchał. wied'my się lękał, ale zapalił się chęcią posiadania kwiatu paproci; nie ośmielił się tylko sam jeden nocować w lesie, a tak znajomości języka drzew i zwierząt przez bojaźń nie nabył. Przecież postawił na swojem, aby słońce igrające i tańcujące widzieć". A dopieroż ten stosunek dziecka dorastającego do dziwów przyrody. Na gorącym uczynku chwytamy tu niejako, jak natura wychowywa przyszłych poetów. Na pozór wcale dziecinna historya. Wstał przed świtem, obudził młodszego braciszka: „wyszli na wzgórek, gdzie wczora wspólnie wybudowali miasto z trzasek—i bobem zaludnili. Oba z niecierpliwością i niepokojem, z bojaźnią i nadzieją czekali wschodu.

„Tymczasem biała wstęga rozwija się po niebie, rozszerza się, wznosi powoli i ciągnie purpurowe szaty, jasnem frędzlowane złotem; odrywa się jasność w promieniach żółtej lilii.

„Patrz! Stefulku, góra ciemnego obłoku, na nim błyska różowy płomyk, błyska, wzlatuje, patrz, jaka świetność... drżące promienie rzuca; to świetna gwiazda! to poranna zorza!" Tomalek na jej widok tak był wzruszony, takiem napełniał się uniesieniem, że raz skakał, drugi raz biegł, czasem śpiewał... Stefulek niewzruszonem okiem patrzał w niebo''.

Takie dzieci wynosiły z wiejskiego życia nie tylko umiło-wanie przyrody, ale głęboką wdzięczność dla ogniska rodzinnego, religijne uszanowanie dla rodziców. Trzeba czytać, z jakim respektem przemawia dorosły już Zan, jako student Uniwersytetu do „Wielmożnych Rodziców Dobrodziejów", jak się troszczy o zdrowie Jegomości (t. j. ojca) i jak się podpisuje „z najgłębszym szacunkiem Wielmożnych Rodziców i najosobliwszych Dobrodziejów szczerożyczliwym synem i sługą". Takie to były mores, które i w innych stronach Rzeczypospolitej obowiązywały, jak świadczą przygody Pana Benedykta Winnickiego.

Patryarchalność obyczajów zaznacza się także dobitnie w stosunku dworu do chaty wiejskiej. Zdaje się, że w ostatnich czasach obowiązuje niejako zasada malowania w jaknajczarniejszych kolorach owego stosunku z racyi pańszczyzny. Należałoby się wystrzegać uogólnień w jakimkolwiek kierunku... Bywali panowie na Litwie i Białej Rusi nieludzcy, okrutni, których napiętnował Mickiewicz w widmie z drugiej części Dziadów; ale bywali też zacni, ludzcy, włościan oswobadzający jak Chreptowicz, Brzostowski, Jan Krasiński i inni. Miło odczytać scenę między 80-letnim ciwunem (gumiennym) Jędrzejem a Michałem "Wereszczaką, jak ją wiernie podał Zan w liście do Maryli. Mowa tam o zajeździe w Worończy podczas rozbiorów i znowu blisko ocieramy się o at-mosferę Pana Tadeusza, czyli ostatniego zajazdu na Litwie. Chłop wdzięczny wyznaje: „Co to były za czasy, chwała Bogu! Daj Boże Panom zdrowie: mam chatę, dzieci, pszczoły, ogród —utarł łzy—50 kop żyta, chwała Bogu, i 50 jarzyny..."

Chłop Jędrzej oddał usługi dworowi, gdy kozacy przyjecha-li, aby przymusić (do przysięgi na wierność) ojca Michała Wereszczaki.

Co krok niemal czuje się w Korespondencyi dawne serca bicie i dawną wielkość duszy, odczuwa się, że ani dwór, ani chata nie były jeszcze sobie obce, owszem wspólną troską złączone.

W tej sympatyi dla ludu nikomu się nie dał wyprzedzić Jan Czeczot. Nie tylko białoruskie tworzy piosneczki, które Filomaci z zapałem odśpiewują („Da pakińcież horła draću—„Sztoż my waszeci skażem"), ale i w polskim wierszu, gdzie tylko może, tam uczucia swe dla ludu wyrazi: „Śpiewek w tej ułożon mowie, Jaką to nasi biedni kmiotkowie, Gnębieni ciężką przemocą, gdy się od roboty pocą i dla nas niewdzięcznych trudzą, proste wiodąc tkliwe pienia, echo śpiących gajów budzą". „O, mili nasi współbracia"!

Łozińskina posiedzeniu Filomatów 26 października 1819 r. czytał uwagi swe „O stanie kmiotków i sposobie obchodzenia się z nimi Panów". Wiadomo, że w tym czasie zamyślała szlachta gubernii wileńskiej o sposobach zniesienia pańszczyzny tak, że pod tym względem i starsze i młodsze pokolenie na Litwie wspólnym ożywione było duchem.

Jak zawsze, tak i wtedy, po latach urodzajnych, szły lata głodu i biedy. Odczuwał to sercem całem znowu przedewszystkiem Czeczot i pod wrażeniem skarg wieśniaczki z drugiej części Dziadów pisał do ich autora: „Bawią się u nas. teraz (marzec 1823 r.) jak nigdy. Dlaczego? Czy, że bardziej goło, czy żeby zapom-nieć, że goło—niewiem... „I choć chłop biedny puchnie gdzieś od głodu, oni tu, jak ty mówisz, przewalając się po złocie, huczą.— Dziś wielka maskarada;... będzie maska na wyśmianie owych panów, którzy wówczas balują, kiedy na Rusi ich poddaństwo mrze głodem..." Że nie było w tym żadnej przesady, świadczy list Rukiewicza do Piaseckiego z d. 10 kwietnia t. r., zawierający szczegóły o głodzie, panującym w obwodzie Białostockim:

„Smutno było słuchać opowiadających wrażenie, jakie nędza chłopów, spokojnie śmierci czekających, sprawiła na wszystkich. Znaleziono w kilku chatach starców, dzieci dzielących się ostatnim kawałkiem chleba, upieczonego z samych plew. Nie można się było wstrzymać od łez. Każdy z przybyłych oddał wszystkie, jakie miał przy sobie, pieniądze, a biedni zaledwie dość siły mieli do podziękowania..."

Tyle na dowód, że młodzież ówczesna odczuwała dolę i niedolę społeczną, bacznie śledząc, co się na Litwie dzieje i ku czemu kraj idzie. Taka młodzież zjeżdża się na naukę do uniwersytetu wileńskiego z różnych stron Litwy, Żmudzi, Białej Rusi, Ukrainy i t. d:, ożywiona jednym, zbiorowym tchem, bardzo rychło odczuwa instynktową potrzebę zrzeszenia się, wymiany myśli, jednoczenia usiłowań: „dobro powszechne skalą—cyrklem, uniesień duch". Tęższe głowy i gorące serca lgną ku sobie i zrastają się ściśle w rodzinę ideowego braterstwa, rodzinę idealną, o której z czasem powie poeta, że to „rodzina milsza, niż całe pokrewieństwo". Zawiązują Towarzystwo Filomatyczne, którego głową będzie, od początku do końca, Józef Jeżowski, członkami głównymi: Mickiewicz, Malewski, Zan, Pietraszkiewicz, Czeczot. Program Towarzystwa jasny: praca nad sobą, ale nie dla siebie; owszem, przez własną naukę dążyć do wpływu na młodzież uniwersytecką, a przez wzniesienie moralne i naukowe młodzieży wpływać zwolna, ale skutecznie na podniesienie oświaty narodowej na Litwie. Program, powtarzam, jasny, na wskroś uczciwy, a chyba w każdym narodzie pożądany; program obliczony na pracę życia całego. Wiadomo, czem się zakończyło: jeden z Filomatów dostał się do Omska, drugi do Ufy, temu pozwolono pracować w Moskwie, innemu w Kazaniu lub Charkowe; Domeyko oparł się aż w Chili, Mickiewicz zaś zachwycał Szwajcarów w Lozannie, a Francuzów w College de France. Filomaci nie mogli oczywiście przewidywać tak rozległego pola działania, na jakie ich losy wrogie skazały, ale jako ludzie młodzi, czujni i po litewsku roztropni, organizowali się tak, aby prace swe zabezpieczyć od niepowołanej kontroli. To było zadaniem wewnętrznej organizacyi, tak zwanego Rządu Filomatów. Nie będziemy tu wchodzili w szczegóły bardzo skomplikowanej roboty statutów filomatycznych, która ciągnęła się przez lat kilka; znajduje ona z samej natury swej tylko krótkie, pół głosem wyjawione wskazówki w Korespondencyi Filomatów, która sekretów Towarzystwa nie chciała wydawać. Dopiero, gdy dalsze tomy Archiwum Filom. ukażą się w druku, odsłoni się z protokułów obrad szczegółowo ewolucya planów organizacyjnych, nad którymi łamali sobie głowy Jeżowski, Malewski, Mickiewicz i inni(2). Na kartach Korespondencyi zaznacza się zaś znamienna, dla towarzystw studenckich polskich typowa, praca nad ciągiem uzupełnianiem statutów, ulepszaniem organizacyi, przerabianiem tych części ustaw, które nie wytrzymały bądź próby czasu, bądź naporu nowych okoliczności, a zwłaszcza ubytku pierwotnej energii działania. Nadchodzą i dla tych wyjątkowo hartownych młodzieńców chwile ciężkie, nie zwątpienia w dobrą sprawę, ale osłabienia wiary w skuteczność i pożytek tego, co się dokonało.

Wiadomo, że pierwotni założyciele Towarzystwa Filomatów w miarę rozrastania się Towarzystwa na Wydziały utworzyli t. zw. Rząd Tow. Filom., który czuwał nad całą organizacyą, kierował nią, baczył na to, aby członkowie pracowali i t. d. Otóż to, co na papierze, w statutach wydawało się doskonale obmyśloną maszyneryą, to w praktycznem zastosowaniu natrafiało na zwykłe, ludzkie lenistwo, opieszałość, tę rdzę, która psuje najpiękniej ob-myślane kółka i motory społeczne. Po trzech latach istnienia Towarzystwa dochodzi Malewski z początkiem lutego 1820 r. do przekonania, że „niemamy jeszcze prawdziwego wyobrażenia o działaniu związkom właściwem. Wszystko jest dotąd nieudolne, niema lekarstwa przeciw stagnacyi. U nas (t. j. w Rządzie Filom.) jej nie widać, bośmy wszyscy z sobą najlepiej spojeni... Ale w związkach więcej nad miesiąc ognia przypuścić nie mogę. Przyczyna?— żeśmy sami dotąd nie przejęli się całym ogromem celu, że go jasno nie pojęliśmy..."

Jak na to, przybywa tych rozmiarów niespodzianka, co założenie przez Zana Towarzystwa Promienistych (z czasem Filaretów), zrazu całkiem niezależnie od Filomatów, a nawet wbrew oczekiwaniom takich członków Rządu jak Jeżowski i Malewski.

„Promienistość" zaskoczyła poprostu Filomatów. „Pisać o Zańskich promionkach jest to pisać o rzeczach, wiarę przechodzących... Tomasz jest istny Mahomet". (Malewski do Mickiewicza 21 maja 1820 r,). Nazajutrz Jeżowski widzi już w związku promienistych jedyny(!) i najskuteczniejszy sposób zbliżenia do siebie uczniów Uniwersytetu, a w tydzień potem pisze o niespodziewanych skutkach promienistości. „I ktoby to mógł wiedzieć, ktoby się spodziewał! .." — Przecież niebawem niedorzeczny „Pacierz" Promienistych („przeklętym" zwie go Pietraszkiewicz) oburzył kapitułę wileńską i stal się początkiem kontr-agitacyi w sferach profesorskich. Zaczęły powstawać przeciw Promienistym „opinie i podejrzenia", czy też to nie będzie odmiana niemieckich „Illuminatów". Filomaci nie rychło się spostrzegli, że nie pokierowali odrazu sami całą sprawą: „choć nie widzim jasno, ale patrzym. Spóźniliśmy się z rozwinieniem planu ogólnego, albo raczej niewiedzieliśmy, że z tak małych rzeczy wielkie się porodzą". Czeczot zaś doświadczeńszy, zawczasu dostrzegł niebezpieczeństw, z naturą polską związanych. Wobec Promienistych na majówce przygotowywał wielką reprymendę „przeciw wielomóstwu patryotycznemu: Zapalone bowiem — jak i moja niegdyś — głowy deklamują egzorty bezpożyteczne i nie w miejscu; rozumieją, że słowami zawojować wszystko potrafią, a tymczasem niewczesną gawędą więcej złego niż dobrego zrobić mogą". Tu się przekonywamy, jak zbawiennie Rząd Filomatów sobie poczynał wobec gadatliwości Promienistych Ileż rozumu społecznego objawił Czeczot w takich np. słowach: „Wystawiłem tedy im (t. j. Promienistym), że gwar jest czczy, że się trzeba do poprawy obyczajów, do nauki i pracy skierować, a tam szukając ulgi naszych cierpień, sposobić się, jak być dobrym patryotą, jak pożytecznie poczynać sobie i jeżeli nie sobie, to przynajmniej potomkom zapewnić lepszą dolę". (7 czerwca 1820 r.).

Promieniści ożywili wprawdzie Filomatów, ale też przyczynili im niemało kłopotu: „Trzeba koniecznie burzliwe deklamacye powściągać. Wiemy, że garnek, kiedy ciągle wre, zupełnie wygotować się może". — Najsceptyczniej zapatrywał się Malewski; kreśląc Mickiewiczowi (w połowie czerwca 1820 r.) obraz czynności w Towarzystwie i charakterystykę głównych jego członków, dodawał te znamienne słowa: „łzy mi stają na oczach kiedy wspomnę, jak przez lata trzy całe do 20 osób wzbić się nie można". Mowa tu oczywiście o Towarzystwie tylko Filomatów, gdyż Promieniści byli aż nadto liczni. W Rządzie samym nie było jednak zgody co do jawności lub skrytości Związków: Mickiewicz nie życzył sobie Związków jawnych, Malewski zaś pragnął mieć „związek wielki, jawny, żeby się pod nim wszystkie tajemne bezpieczniej ukrywać mogły" (III, 133). Równocześnie (w czerwcu 1820 r.) opinia starszego pokolenia zwracała się coraz niechętniej przeciw Promienistym: „opinia zewnętrzna jest piorunująca, osobliwie między obywatelami" — pisał ostrożny Jeżowski i jako zwierzchnik postanawiał: „całem staraniem naszem będzie uciszyć zewnątrz Promienistość... umrzeć w oczach obcych, a wewnątrz nowe życie rozpocząć... wszyscy narzekający na Promienistość lękają się szczególnie piorunów północnych, mówiąc, że nietylko na siebie, ale i na rodziców i na obywateli w ogólności klęskę ściągną. Źle się stało zapewne, że Promienistość w taką weszła sławę; ale któż mógł się spodziewać, iżby tak być mogło, jak jest rzeczywiście". — Tak zatem już na trzy lata przed wystąpieniem Nowosilcowa, Filomaci przewidywali niebezpieczeństwo, grożące od „piorunów północnych". Malewski, dobrze od ojca swego, rektora Uniwersytetu, informowany, ostrzegał: „Tyle współczesnych wypadków powinno do nas przemówić i zamienić w pewną sztukę ostrożność, nieodbicie teraz potrzebną". Chodziło mu o to, aby czujność rządów, podniecona ruchami związków młodzieży francuskiej, niemieckiej i t. d. nie skierowała się i na Węglarzy polskich. „Mamyż więc sami się narażać, zwłaszcza kiedyśmy w dążeniu naszem całem niebem od nich różni". Znamienne to i godne zapamiętania wyrazy! Październik 1820 r. zeszedł na organizowaniu „Promienistości" przez Rząd Filomatów; zaczęto promienistych od tego czasu nazywać Filaretami.

Jednak nie da się zaprzeczyć, że cała przeprawa z „Promiemienistością" wpłynęła osłabiająco na energię samychże Filomatów. Od ciągłego organizowania Związków pochodnych, drugorzędnych, sam Rząd niejako się dezorganizował i ostatecznie mało sam nad sobą pracował. Jakoż Malewski uwiadamia Jeżowskiego w listopadzie 1820 r.: „Jeśli mnie teraz zapytasz, co robią nasi, powiem ci, że śpią, choć oczy mają otwarte... W Rządzie takoż spanie i drzemanie... Przyjmowanie członków idzie opieszale... W Związkach filareckich huku wiele, nic ważnego". Tenże do Mickiewicza w listopadzie t. r.: „dlaczego szło i idzie opieszale? dawna piosnka: „niema komu"— Ostatecznie jeden członek Towarzystwa polegał na drugim, do niego się odwoływał, samodzielności nie było żadnej. „Jeśli tak dłużej będzie, nie wytrzymamy... Wina zaś po części i nasza, żeśmy wszystko do siebie przeciągnęli (t. j. do Rządu), czyli raczej, że sami wszystko robiąc, wprawiliśmy w zupełne na nas spuszczanie się... Myśl nad takim stanem, radź! już ja i odwagę straciłem".

Nie lepiej było i w grudniu t. r. Na pozór szło dobrze: „Postać wszystkiego porządna, lecz ognia i energii braknie, bo też nasi, prawdę mówiąc, drzemią. Żaden prawie przez się nie myśli i wszyscy czekają, a nuż co z góry wypadnie..."

Zważmy, że na taki to smutny stan Towarzystwa Filomatów spada niespodziewanie z Kowna Oda do Młodości, jak prawdziwa trąba archanioła, mogąca i martwych wskrzesić, a cóż dopiero drzemiących i opieszałych... Trzeba odczytać listy Malewskiego i Czeczota, aby zrozumieć, jakie wrażenie zrobiła na tych najbliższych sercu płomienna odezwa nauczyciela kowieńskiego (III, 93—96). Jest to „wygrana bitwa", jakkolwiek z początku samego,tylko Malewski odrazu poznał się na doniosłości Ody, Czeczot zaś „gniewał się", że Mickiewicz „umyślnie sadził się na uderzające myśli, że potrzeba komentarza...". Dopiero samo wygłoszenie Ody przez Malewskiego przekonało Czeczota, że w Odzie nie masz zawiłości: „i cała Oda z końca w koniec jasną się stała". Więc bije czołem druh nowogrodzki przed „czarującymi" wierszami i poraz pierwszy wśród przyjaciół budzi się świadomość wyższości Mickiewicza jako poety: „Co za różnica pisać wiersze, a pisać wiersze prawdziwe! Jak niebo do ziemi! Cóż robić! czyje niech będą ziemskie, a czyje niebieskie..." Trudno o serdeczniejszy hołd, o zupełniejszy brak jakiejkolwiek zazdrości, o naiwniejsze przyznanie się do olśniewającego wrażenia wiekopomnej Ody na proste umysły: „słucham, gębę rozdziawiwszy, oczy wytrzeszczywszy...".

Aż tu niebawem po Odzie przybywa z Kowna Romantyczność (styczeń 1821 r.) i dopełnia miary zdumienia wśród braci Filomatów: „Wszak cudów dokazujesz — pisze do Mickiewicza Malewski — im więcej ciśniony, tem więcej tworzysz". Istotnie, pomimo bardzo przykrych warunków kowieńskich, Mickiewicz dawał z siebie wzniosły przykład energii, którą wstrząsnąć chciał Filomatów, bardzo wówczas osowiałych i odrętwiałych, o czem sam Poeta mógł się naocznie przekonać, bawiąc w Wilnie od Bożego Narodzenia 1820 r. do Trzech Króli 1821 r.: „widziałeś, jak my żyjemy w Wilnie, jak się upowszechniły nieme rozmowy, jaka wśród nas została przyjaźń, pozbawiona zapału, żywości i wszelkich ponęt, które tak się mocne wydawały w przeszłych latach. Któż temu winien? winien los, prowadzący nas po drodze cierniów w ten czas, kiedyśmy się kwiatów spodziewali, winna słabość ludzka, młodość, potrzebująca zmiany ciągłej, zachęcenia, słowem pobudek zewnętrznych... Wcześnieśmy się rozstali z illuzyą, za krótkie było panowanie imaginacyi i ten wiersz Schillera Was im Gesang soll leben,(3) dobrze przypada do naszej wiosny...".

Melancholiczny ten nastrój Malewskiego tłómaczy się widocznem zniechęceniem młodzieży wobec niepowodzenia, jakiego doznali Filareci po pierwszych, głośnych sukcesach; do zniechęcenia ogólnego przyłączyły się i poszczególne troski Filomatów, nękanych biedą i ciągłą niepewnością losu: „Gdybyś dziś spadł — pisał Malewski do Mickiewicza w lutym 1821 r. — wśród naszych rozmów, zdziwiłbyś się, postrzegłszy, jak wielką pomocą jest milczenie. ...Rozpacz bierze, patrząc, co się tu dzieje, jak widocznie chorujemy wszyscy na konsumpcyę ''.

Nie tylko Malewski patrzył czarno w przyszłość Towarzystwa. Jego głowa, spokojny i rozważny Jeżowski, w tym samym czasie nabawia się bezsenności od ciągłego rozmyślania nad Towarzystwem, które miało być jego chlubą, a stawało się „kamieniem na sercu". „Nigdy nie spodziewałem się - pisze do Mickiewicza — malowanego Towarzystwa być malowanym prezydentem". Nie cieszą go związki potworzone, które uważa za efemerydy: „Ruina ich tak łatwa... Co po domie, który nie ukończony jeszcze, a już ma fundamenta spróchniałe ''. Jeżowski narzekał na brak energii u członków Towarzystwa i brak samodzielności.

Wrażenia osobiste Mickiewicza nie różniły się od powyższych zapatrywań, owszem były ich stwierdzeniem stanowczem. Pisząc z Kowna do Warszawy, gdzie wówczas Pietraszkiewicz do egzaminu na stopień magistra się przygotowywał, tak twórca Romantyczności malował przyjacielowi stosunki wileńskie: „Gdybyś był teraz w Wilnie, jakże tam inne rzeczy! Niema wesołości, niema życia, niema zapału. Jeśli się kilku naszych zejdą, kładną się i milczą. Jakaś ponurość wszystkich ogarnęła, wszystkich cisną okoliczności..." Objaśnia, że Filomaci są przeważnie bez środków do utrzymania się, bez środków na przyszłość. O posiedzeniach Filareckich mówi krótko: „wiele gawędy, mało nauki", o Towarzystwie Filomatów, że ubyło członków, a wśród pozostałych: „mróz i sen". Ale Mickiewicz był sprawiedliwszy i widział dalej nawet niż Jeżowski. W odpowiedzi na pesymistyczne wywody przewodniczącego, tak z nim się spierał, tak mu doniosłość Towarzystwa quand meme wykazywał: ...„Towarzystwo jest malowane, ale my nie jesteśmy malowani, a to, czem jesteśmy i dla siebie samych i dla drugich, winniśmy może po większej części temu malowanemu  Towarzystwu. Miało ono i na innych wpływ wielki. Ten duch prostoty w obejściu się, poufałości, szczerości, który się powoli rozlewa między młodzieżą Filarecką, od nas wyszedł... Niech więc ta myśl nas pociesza, iż Towarzystwo wywarło swój wpływ... Towarzystwo było, po prawdzie mówiąc, naukowe; uważając je pod tym względem, było takie, jakie tylko być mogło. Pisaliśmy i dosyć często i nieźle. . Ze inni nie piszą, trudno im dać zdolność (!) ". Cały ten list (III, 148 — 150) należałoby tu przytoczyć, chcąc przekonać, do jakiego stopnia jasno i rzeczowo, a zarazem wyrozumiale oceniał poeta położenie Filomatów. Ale nie piszemy tu historyi Towarzystwa Filomatycznego, musimy zatem poprzestać na głównych punktach jego rozwoju. Malewski utrafił w sedno, kiedy narzekał na zbytnie zaciekanie się w organizacyę Towarzystwa, a małą, stosunkowo, pracę pozytywną; Towarzystwo stawało się zanadto jednostronnem, niemal, że pedagogicznem tylko: ...„rozprawiając o metodach, idziemy najniemetodyczniej, bo się nie uczymy, myśląc ustawnie, jak się uczyć..." Zebrania samych Filomatów stawały się bardzo mizerne: „w pięć osób schodzimy się dla wysłuchania małej, nędznej robótki; książki sprowadzone leżą, bo też prawdę mówiąc już ich i nadto". (Marzec, 1821 r.).

Mickiewicz w najkrytyczniejszej chwili podtrzymał w Towarzystwie ducha i nie pozwolił na zwątlenie nadziei. Z Korespondencyi dowodnie się przekonywamy, jak Jeżowski, który niedawno narzekał na swój los „malowanego" prezydenta w „malowanem" Towarzystwie, najwidoczniej pod wpływem listów Mickiewicza nabrał otuchy pomimo, że „z trwogą i rozpaczą nawet przychodzi nam dotykać się zasłony przyszłości". A przecież, mimo wszystko: „pasowanie się nasze dzisiejsze z zamiarami, nadzieją i — rozpaczą nie umknie nigdy z naszej pamięci; pozostanie na przyszłość miłe w duszy naszej świadectwo, żeśmy w młodości naszej czuli, myśleli, działali, jak przystało na prawdziwych ludzi, Polaków i przyjaciół".

Słowa te mogłyby istotnie stać na czele całej tej Korespon-dencyi, jako najlepsze określenie jej znaczenia i cywilizacyjnej wartości. Doniosłość Towarzystwa oceniać należy przedewszystkiem wzajemnym wpływem członków; otóż pod tym względem Filomaci zdawali sami sobie sprawę ze skutków tego wpływu dopiero wówczas, gdy się znaleźli poza sferą filomatyczną, w jakiemś nowem środowisku. Godne uwagi są tu zwierzenia Pietraszkiewicza z Warszawy i Lublina, a Malewskiego z Warszawy. Tym Litwinom nie swojsko było w otoczeniu nie filomatycznem. Malewski, tak pracowity, tak umiejętnie korzystający z każdej chwili, nie może sobie dać rady w Warszawie i tak się tłómaczy Pietraszkiewiczowi (w lutym 1822 r.): „W Wilnie miałem mniej czasu, byłem w gwarze ciągłym: (a jednak) robiłem więcej, bo miałem Jeża, Adama, Tomasza, całe grono przyjaciół; myśli rodziły się ze słów wzajemnych, słowa szły z serca". Prześliczne określenie całej atmosfery duchowej, którą filomatyzm wytworzył. W tej tylko atmosferze czuli się dobrze bracia Filomaci; ona tylko pozwalała znosić ze spartańskim hartem ciężkie nad wyraz położenie materyalne. Z wyjątkiem jednego jedynego Malewskiego, który miał wygodne życie w domu rodzicielskim, reszta Filomatów cierpiała niedostatek okrutny. Zwłaszcza Zan, Czeczot i Mickiewicz ciężko biedowali i w latach uniwersyteckich i potem. Są w Korespondencyi szczegóły tej biedy rozrzewniające: odzież, obuwie, garderoba są często przedmiotem kłopotów i wzajemnych trosk, ale nigdy wyrzekań. Ta bieda zmusza ich do chwytania zajęć, nieraz żadnego nie mających związku z nauką: Czeczot i Pietraszkiewicz zarabiają na życie pisaniną w t. zw. „Masie Radziwiłłowskiej", t. j. w biurach Komisyi, ustanowionej na lata całe do rozwikłania milionowego spadku po Dominiku Radziwille. Ta „Masa" daje dwu Filomatom lichy kawałek chleba, ale zabiera im najlepsze lata i zużywa ich energię. Zan lekcyami w pensyonatach panien zarabia na życie; nawet Jeżowski, ich czoło i chluba, jest miesiącami bez środków do życia i ratuje się to gościną w Szczorsach u Chreptowicza, to pobytem w Trokach, to guwernerką lichą... Mickiewicz jest nauczycielem kowieńskim, ale z tak lichą płacą, że w ciągłych znajduje się opałach i z długów nie może się wydobyć. A jednak! mimo tak przykrych okoliczności zewnętrznych nie zakładają rąk bezczynnie, ani nie ulegają zniechęceniu. Same narzekania na opieszałość Rządu i Związków świadczą o wewnętrznym ogniu, który pobudza ich do wzajemnej nauki, do ciągłej dbałości o podwyższenie jej poziomu. Przy tak szczupłych funduszach Filomaci dokazywali prawdziwych cudów oszczędności: szły składki na prenumeratę czasopism naukowych, niemieckich i Francuskich, na książki nowe, potrzebne do wspólnych dyskusyi; starczyło nawet zbiorowego grosza na zakupno nagród pilności dla uczniów kowieńskich... Ciągła wśród nich baczność, aby dotrzymać kroku Europie, aby utrzymać się na wysokości nauki zachodniej, aby związek z Zachodem był zawsze żywy. Szczególnie dbają o znajomość języka niemieckiego, gdyż francuski jest im już ze szkół powiatowych znany. Filomaci czytają pilnie i Bibliotheque Universelle (genewską) i Journal des Debats i Journal des Savants i niemieckiego Hermesa i w. in., nie mówiąc już o warszawskich czasopismach. Toczą się ożywione dyskusye co do tego, jak podnieść poziom nauk w Uniwersytecie wileńskim, jak wpłynąć na kreowanie docentur i seminaryów naukowych— słowem widać najwyraźniej, że Filomaci zawczasu troszczą się o to, w jaki sposób ubezpieczyć Uniwersytet na przyszłość, jak obudzić w każdym jago uczniu tę godziwą ambicyę, aby „z każdej wydał stopy, że z nad Niemna, że Polak, mieszkaniec Europy ".

Nie tracą nadziei lepszych czasów, póki na czele Uniwersytetu widzą takiego kuratora, jak książę Adam Czartoryski. Malewski daje portret księcia duchowy, wiernie z natury pochwycony: „gorliwy, światły, niepospolitej duszy człowiek; nic przesady pańskiej, wszystko skromnie, grzeczność ujmująca; ...nic bez namysłu nie mówi i czczych słów nie chce słuchać, wzrok ma przenikający". Czartoryski nie był kuratorem od parady; w Wilnie bywał na wykładach Uniwersyteckich, nawet na prywatnej, filomatycznej lekcyi Jeżowskiego.

Wiadomo, że Mickiewicza wsparł znacznym zasiłkiem. Rok 1822 był szczytem jego znaczenia w Wilnie. Gdyby był pozostał przy władzy, plany odrodzenia Uniwersytetu przy pomocy Filomatów byłyby do lat kilku mogły się urzeczywistnić.

Filomaci dużo się spodziewali po Księciu, a mieli to przekonanie, że Uniwersytet Wileński pomimo swych braków przecież przewyższał Warszawski doborem sił naukowych i dzielnością młodzieży. Przekonanie to nie szło z zacietrzewienia prowincyonalnego, ale właśnie z bezpośrednich wrażeń warszawskich. Trzej Filomaci poznali kolejno Warszawę: Pietraszkiewicz, Czeczot i Malewski. Niezależnie od siebie oceniali Królestwo Polskie i jego stolicę ówczesną. Spostrzeżenia te są bardzo ciekawe i bardzo dla obu stron charakterystyczne, t. j. jako charakterystyka stosunków warszawskich, a zarazem jako szereg rysów specyalnie litewskich.

Pietraszkiewicz trafia do Warszawy na czas awantur studenckich (luty 1821 r.); komersy mu się nie podobają: „kufle i trunek złych nałogów zasiewały ziarno". Dyskusya z Brzozowskim przekonywa go, że jest to wielbiciel literatury francuskiej, a nieprzyjaciel angielskiej i niemieckiej, że w Warszawie starzy polscy poeci zapomniani, „niczem Kochanowski Piotr i Jan, nie ma przy Lipińskim(!) wartości żadnej Szymonowicz, dla tego może, że ten na darni pasał kozy, a Lipiński zaś, że je na posadzkę wygładzoną wprowadził". Sąd Pietraszkiewicza o szkolnictwie ówczesnem Warszawskiem wypełnia cały bardzo długi list do Jeżowskiego z d. 20 lipca 1821 r. (III, 364-372). Nie mogę tu dawać streszczenia; ton ogólny zawarty w tem określeniu: „nie widać planu ogólnego, nie widać dążenia, są bez celu, raczej dla ciekawości, udzielane nauki, niż by usposobić we wszelkich gałęziach zdolnych dla kraju obywateli... Zbywa na porządku, na powiązaniu i połączeniu nauk w jedną niejako całość".

Co do poziomu ogólnego oświaty, którego wykładnikiem bywają zazwyczaj zasoby księgarskie, warto zanotować, że Czeczot „zdarł sobie buty", szukając po księgarniach warszawskich dla Mickiewicza osobno Götza von Berlichingen Goethego — w listopadzie 1821 r.! „Ubogież-to księgarnie, w mnóstwie tylko romansów bogate.,. Niemieckich książek wcale tu, rzec można, nie znają, bo nie lubią. Pfaff i Węcki wcale ich nie trzymają. Gliksberg pochwalił się jednym egzemplarzem Göthego i Schillera..." Sąd o Warszawie bardzo ostro wypadł (IV, 56—57); godny on uwagi jako pierwsze stwierdzenie objawów dziś wcale już pospolitych, ale należy go odczytać w związku z całością; tu mamy zaledwie dość miejsca na takie zdanie: „Nigdzie nie mogą żyć ludzie bardziej dla brzucha i siebie". — Nawet posiedzenie uroczyste Towarzystwa Przyj. Nauk nie rozbroiło Czeczota: „I tu niesmaczno i tu jednego tylko Niemcewicza obecność cieszy. Staszic najmędrszy z warszawskich ludzi, pali jakieś preludium...". Wykpiwa potem Filomat rozprawę d-ra Arnolda o hojności królów polskich dla lekarzy i Skorochoda Majewskiego „bajanie rozwlekłe, o niesłychanym w dziejach polskich królu Samosie, który poprzedził Krakusa... Osadził tego Samosa na stolicy w Zamościu, które niegdyś miało się nazywać Samość. O, głębocy badacze baśni, ile to wy chleba zjecie, nim z baśni baśnie zrobicie ! Trzy lata nad tą pracował rozprawą... a za trzy grosze pożytku społeczeństwu nie zrobił".

Ostro skrytykował dalej lekcyę Osińskiego „dwornisia" • „Tacy tu ludzie najwięcej mają ceny. I postaw dziesięciu Lelewelów, to pewnie za jednego Osińskiego nie wezmą". Wogóle, zdaniem Czeczota, w Warszawie „uczoność, jak wiadomo (!), brzydko idzie". A na domiar biedy musi Litwin hamować swą gadatliwość, bo takie już złe czasy: „Uczę się tu milczenia, wyjdę stąd, jak ze szkoły Pitagoresa — i lepiej wyjść, jak w kozie zasiąść. Cienia już tu się lękają, wszędzie o milczeniu ostrzegają: tak daleko posunięta wolność konstytucyjna..."

Wogóle paradny jest Czeczot na warszawskim bruku. „Po traktyerach i kawiarniach się nie włóczy", ale wstąpił do Loursa na ciastka. Tu wszakże niech już sam Czeczot opowie swoją przygodę; warto posłuchać: „Przecież zwiedziłem Loursa, którego kanalię żebym miał za co hulać, nauczyłbym przynajmniej po polsku. Hultaj śród Polski żyje, Polakom służy, polski chleb je, a chcąc u niego kielich wódki wypić, trzeba się uczyć, jak oń po francusku poprosić. O, cymbał! Nie starałem się ani słowa po francusku wycedzić. „Daj likieru !" — „Quoi? liqueur de la rose?— „Aha, dolaros!" — „A co kosztuje? (na palcach liczyłem kieliszki i ciasta). — „Six gateaux". — „A, dyabli cię wiedzą, co to gato"; ani w Russie, ani w Wolterze nieczytałem. Takie to w Polsce horrenda"

Nie lepsze wrażenia wynosi nasz Filomat z jakiejś kawiarni na Marywilu, gdzie trafił na szulerów. „Rzadko więc ucieszony prawdziwie być mogę pobytem w Warszawie,... obcuję tylko z Litwinami; Polaków i Polek, wyjadę nie uraczywszy moją znajomością". W tymże czasie i Malewski nie jest zachwycony młodzieżą warszawską (IV, 102). Na stosunki zaś prowincyonalne rzuca charakterystyczne światło list Pietraszkiewicza (z kwietnia 1822 r.), opisujący, jak w województwie lubelskiem wybierano posła na sejm i jak nie wybrano Kajetana Koźmiana pomimo nacisku z góry (IV, 180—181). Są to znakomite rysy obyczajowe, tragi-komiczne, z których kiedyś historyk skorzysta, Wogóle, nie mogąc tu zbytnio mnożyć wyjątków z Korespondencyi, ani też podawać wszystkich ciekawych faktów, zaznaczam, że mamy tam nieprzebrane mnóstwo wskazówek i materyałów dla charakterystyki epoki i polityki wewnętrznej, dla poznania obyczajów ówczesnych i typów oryginalnych.

Na jedno jeszcze, pomimo szczupłości miejsca, radbym przecie zwrócić osobno uwagę, a mianowicie na językowe właściwości tej korespondencyi Litwinów. Jeśli ich raziło słusznie to i owo w Warszawie, to nawzajem warszawiaków mogły zastanowić osobliwe zwroty litewskich prowincyonalizmów, zwłaszcza tak przeciągle i śpiewnie wymawianych. Jedyny Jeżowski, jako Ukrainiec, jest od nich zupełnie wolny: pisze czystą, wzorową polszczyzną. Malewski w Wilnie wychowany najmniej ma zwrotów gwarowych. Ale za to nowogrodzianie, jak: Maryla, Czeczot, bracia Mickiewicze, a nawet starszy „pan Lorenc" (Wawrzyniec Puttkamer) - albo Zan i Pietraszkiewicz! cóż to za wyrażenia charakterystyczne! dla gramatyki historycznej, jakie delicye!: „Nie piszesz do jego, kłaniał się od jego, czuję dla jego, z im rozmawiać, do ich napisać, ku im wdzięczność". Zan „bierze na zęby algebrę''. Mamy zwroty takie: przedmioty lekcy ó w, okolicznościów, lękam się konsekwencyów, oznaków radości.(4) Rzeczowniki: pak pożądany (do dziś dnia tak mówią na Litwie, zamiast: paka lub paczka), ten metod, przynachałek (z ros.), pocierucha (=zacierka), nad wierzchnią ustą, tanność. Słowa: nie przybrałem się porównać, złować (= złościć się), „nie dadzą go za chorym być mniemać, wygrabolił książki, pokursztać (=pobudzić), unikam o d tego, zapomniawszy jest, gdzież się podzianę?, ktoby chciał spohadać (=współczuć), w buty pierwo zapasiłem się, i t. p.

Przymiotniki i przysłówki: pierwo, nowych tego egzaminu (t. j. nie obeznanych z egzaminem) świece nie są tanne, więcej nadstawnie niż gruntownie, daleko gorsi z a mnie, ząb kątni, pensyą pobieram dołowie (=z dołu), zapewna, wejście nieporne; najczytebniejsze, dopiero i dopioro: używane stale w znaczeniu: teraz. Spójnik: gdyby w znaczeniu ażeby, ale: „prosić, gdybyś pisywał".

Jako próbkę stylu przytaczam wyjątek z listu W. Puttkamera do Czeczota:

„Może zechcesz dopiero zaznajomić się z profesorem Górskim, gdyby nie rekomendować się przy wsiadaniu do pojazdu".

Wyjątek ten, co prawda, wyjątkowy. — Przytaczane już przedtem urywki z listów filomatycznych nie mają tak wyraźnej przyprawy prowincjonalnej. Ale podane powyżej zwroty świadczą przecież o właściwościach mowy i wymowy, które przydawały Litwinom znamiennej cechy, a dziś jeszcze w korespondencyi Filomatów zachowały pewien odrębny przysmak, nie zwietrzały po tylu, tylu latach.

1) Archiwum Filomatów. Część I. K o r e s p o n d e n c y a 1815 —1823. Kraków 1913. Tom I: str. XIX - 486. Tom II: str. 435. Tom III: str. 437. Tom IV: str. 441. Tom V: str. 490. — Wydał Jan Czubek. Skład główny: Warszawa, Gebetliner i Wolff.

2) Niektóre szczegóły podałem już w studyum O nieznanych utworach A. Mickiewicza (Lwów, 1909. Warszawa, E. Wende) str. 24—27, 37—39.

3) Przypominam, że wiersze te zamieści z czasem Mickiewicz we Wstępie Konrada Wallenroda: „Was unsterblich im Gesang soll leben, Muss im Leben untergehn".

4) Powszechnie wówczas używano przypadku drugiego rzeczowników żeńskich w liczbie mnogiej na — ów. Słowacki żartuje sobie z tych „niegramatycznościów" (Beniowski, II. 420—422).

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej