Stanisław Wawrzyniec Staszic

RÓD LUDZKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

KSIĘGA CZWARTA

KSIĘGA PIĄTA

KSIĘGA SZÓSTA

KSIĘGA SIÓDMA

KSIĘGA ÓSMA

KSIĘGA DZIEWIĄTA

KSIĘGA DZIESIĄTA

KSIĘGA JEDENASTA

KSIĘGA DWUNASTA

KSIĘGA TRZYNASTA

KSIĘGA CZTERNASTA

KSIĘGA PIĘTNASTA

KSIĘGA SZESNASTA

KSIĘGA SIEDEMNASTA

KSIĘGA OSIEMNASTA

RÓD LUDZKI

Napisany w Warszawie 20 sierpnia 1824 r.

Staszic Stanisław Wawrzyniec

KSIĘGA PIERWSZA

Treść pierwszej księgi. Zamiar dzieła. Wezwanie Bóstwa. Obraz świata i ziemi, na których wszystko nieustannym ukazuje się skutkiem, a wszędzie i nieustannie kryje się przyczyna. Na takiej ziemi stworzony człowiek. Wszczynanie się pierwszych uczuć i zmysłowych wyobrażeń, które nie zawisły od woli człowieka, ale jedynie od organizacji jego i od zewnętrznych stosunków z nim przyrodzenia, robią przecież tę pierwiastkową osnowę, z jakiej wywijać się następnie musi i osób i narodów rozum powszechny.

Powiem, jakim człek człeka sposobem ujarzmia

I jak ludzki ród znowu swe prawa odzyska.

Żaden z zwierzów nie niszczy własnego plemienia,

Człek tylko nienawidzi swój ród i wytępia.

Ci dzierżą wszystko, drugich od ziemi odpchnięto.

Większej wydziałem części praca i niewolstwo,

A rodzenie się ruca na nich srom, haniebność;

Mniejszej liczby własnością czci i cnót wyłączność,

Rodzenia się poczciwość, imienia szlachetność,

Posiadania dostojeństw i ziemi dziedziczność.

Tak jedni zawsze dzierżą, z potomstwem dziedziczą,

A drudzy zawsze cierpią, z potomstwem nędznieją.

Zmawia się trzech, rozdziela cudzy kraj i mówi:

Nam cześć i nam poddaństwo, my pany waszymi

Często osobistością człek jeden lub dumą

Kłócony, smysłów własnych lub cudzych słabością,

Chcę wojny, rzekł; burzy się wnet tysiąc narodów,

Traci pokój kilkakroć ludzi milionów.

Wszyscy, choć poniewolnie majątku część dają,

Z płaczem, z przeklęstwem swoje syny mu prowadzą;

Tysiącami się ludzi zarzyna po społu,

By dogodzić jednego żądzom, często głupstwu.

Gdym myślić począł, przewrót raził mię porządku;

Czym się, rzekłem nieraz, różnią w przyrodzeniu?

Wszak i oni rodzą się, oni cierpią i mrą...

Tym bardziej mię dumiło jako z tą słabością

Umieściła się taka niezmierna potęga?

Ujrzałem z dróg natury zbiegły ród człowieka.

Niechaj opiewa umysł gorący Greczynów

Gniewy, kłótnie i wojny w niebiosach ich bogów:

Niechaj on to przyczyną zwie nieszczęśliwości

Ludzkich, niezgód, cierpienia i wojen na ziemi!

Inny niech w dumach nuci nikczemne pochlebstwo:

Jak niebian rady, jak wszystkich niebian wszechmoceństwo

Długo zajęte było szczęściem, sławą domu,

Tron z którego miał dzierżyć zdrajca swego kraju.

Wy, w których śpiewach radzą i jędzą się czarty,

Jak zdradzać, nieszczęśliwym ród czynić człowieczy,

Lub radzą aniołowie, zwołują się święci,

By mieszkańce Europy w innych światów części

Burząc miasta, wyrznęli z inną wiarą ludzi

Bóstwiących inne głazy, inne drzewa, rzeki;

Lub by człek tronu chciwy mieczem, ogniem, głodem,

Bogów zmianą, nie chcącym narucił się panem.

Wy kłamstw mową, złudnymi wyszukujcie rymy

Wmówić, że rodzaj ludzki przeto nieszczęśliwy,

Bo gniewają się bogi ziemskie, gniewa niebo,

Bo tak światem rządzące, tak chce stwórcze bóstwo.

Prawiąc osobistości dogodne te baśnie,

Pragnąc swe urojenia, za prawdę dać fałsze,

Potrzeba wyobraźni rozpuszczać wam żywość,

Trzeba zajmować całą w słuchaczach przytomność

Nie zostawując uwag, gdzieby dostrzegć fałszu;

Z zachwycającym tonem potrzeba wam rytmu,

Zwodzić, razem unosić w ludziach słuch i duszę.

Moja mowa jest prostą, jak prawda, co głoszę.

Bóg chce, abyśmy byli wszyscy szczęśliwymi,

Że nieszczęśliwym człowiek, to ludzie zdziałali.

Zimna uwaga władnąć będzie myślą, słowy,

Gdzie szukać będę wiecznych stosunków ustawy;

Gdzie wykażę, że od nich zdalali się ludzie,

Gdzie ich zbłąkały smysły, zwiodło uprzedzenie.

Dam miejsce czuciu, kiedy ujrzę zwodzicielów

Lub samodzierżów chciwych, nieczułych oszustów.

Niechajże nic przede mną nie doła kryć prawdy;

Zapominam ród, nie mam stanu ni ojczyzny,

Z przesądów za usilną otrząsam się pracą,

Ten jedyny głos tylko w moim słyszę sercu:

Żem człekiem, a biźnymi wszyscy, którzy cierpią.

Z tym czuciem zdalon z zgiełku, w spokojnym ustroniu

Nad namiętności wszystkich wznosiłem się poziom,

W głębokim zamyśleniu zbiegłem ziemi okrom.

Sto części ludzi bronię, jedna mi przeciwną;

Niechajże rodzaj ludzki moim będzie sędzią!

Tak bez zoczeń przyczyny wszystko na tej ziemi,

W nieustannej odmianie, w ustawnej dzielności

Postępuje porządkiem do jestot kształcenia,

Do coraz lepszych, nowych własności nabrania.

Do doskonalenia się ciągle wszystko dąży.

Wszędzie się przerabiają martwe w czułe rzeczy,

Wszędzie stworzenia czułe w żywe się istoczą,

Mniej doskonałe miejsce doskonalszym dają.

Zgoła wszystko w ogólnym tej ziemi okręgu

Stosuje się do szczęścia wyższego rodzaju.

Na ostatku moc twórcza wywiodła człowieka.

W nim z przeznaczeniem świata łączy wsze stworzenia.

Tutaj odbiera jeszcze nową władzę czucia.

Jakby przytomne równą dzielność na smysł jego

Wywierają już przeszłe, wewnętrzne wrażenia.

W tej chwili, chociaż wszystko spokojnym już było,

Chociaż już się w ciemności wszystko pochowało,

On przecież jeszcze słyszy szum, trzask, huk nakoło,

To wszystko się rozchodzi w nim z przykrym uczuciem.

Dalej powtarzają się w nim ptaków śpiewania;

Przyodziane snują się znowu wzgórki kwiatem,

Znawiają mu się przeszłe dobre, złe istnienia.

Z wszystkich ta wyobraźni władzą najdziwniejszą!

Może być użyteczną i barzo szkodliwą!

Będzie równie od swoich próżnych i czczych marzeń

Stawał się nieszczęśliwym, jak od istnych cierpień;

Będą nad nim wyrabiać równą dzielność mogły

Wrażone uprzedzenia jak dane mu prawdy.

Oto od najpierwszego uczuć w nim poczęcia,

Oto od jego smysłów początku działania

Nie miał, jak tylko samych wrażenia omamień;

A mając z nich robienia władzę wyobrażeń,

Zacznie wyobrażenia robić samych błędów.

Błędnych zobrażeń skutkiem błędy jego sądów.

Z pierwszym oczu otwarciem nie czuł tylko siebie,

Niezadługo czuć będzie, nawet widzić będzie,

Nie tylko moc niezmierną rzeczy, co istnieją,

Ale i mnóstwo jestestw, co istnąć nie mogą.

On nic z swych wyobrażeń nie ma wrodzonego.

Lecz przez smysły jedynie przychodzi mu wszystko.

Widzieliśmy go dotąd cale obojętnym,

Zobrażenie rzeczy złym lub zrobi go dobrym.

Więc ani żyć wyłącznie, żyć odosobnionym,

Ani też na tej ziemi istnieć obojętnym,

Nie jest w człeka naturze ani w przeznaczeniu.

Z jestoty zewnętrznymi on jest w ścisłym związku.

Ma potrzeby z natury dane za powinność;

Tylko w zewnętrznych jestwach tej spełniań sposobność.

Musi więc te zewnętrzne jestoty poznawać,

Siebie do nich, te musi do siebie stosować.

Pierwszy krok, co uczynił, uczynił z potrzeby;

I to także na przyszłość o nim przestrzeżenie:

Tylko z potrzeby działa wszystkie z sobą zmiany!

Gdzie w życiu stąpi, tam go potrzeba powiedzie.

Potrzeba stanie mu się wszędzie przewodnikiem

I potrzeba najlepszym w życiu uczycielem.

Obrazy wnętrzne budzą w smysłach zwnętrznych czucie,

Przedstawiają się znane i widma nieznane.

Tu pod nim huczy, trzęsie, rozpada się ziemia,

Tam drogę zastępują potężne mu skały,

Tu opoki i góry zmieniają się w drzewa,

Tam widzi niedaleko, jak z owej krynicy

Wyskakują jestoty wszelakiej postaci;

Jak się różne zwierzęta działają z kamieni;

Albo jak znawu skały i góry kamienne

Przemieniają się w inne jestoty i w zwierzę.

Więc prócz zewnętrznych smyslów ma jeszcze smysł wnętrzny,

Jedyny celec wszystkich uczuć, ma smysł główny.

Z tym wsze smysły zewnętrzne ścisły związek mają,

Dopokąd ten trwa, potąd tylko one czują.

Ten smysł wewnętrzny smysłów zewnętrznych straceniem

Bynajmniej swych działań własności nie traci.

Lecz każdy smysł zewnętrzny, od niego odłączeniem,

Natychmiast całą swoją władzę czucia gubi.

Każde zewnętrznych naszych smysłów poruszenia

Robią na wewnętrznym mniej albo więcej wrażeń,

Ten zaś smysł, przez tamtych z sobą porównania,

Ma władzę urobiania sobie wyobrażeń,

Przez wyobrażenia tak działa na smysł zewnętrzny,

Jak na niego działają wszystkie zewnątrz rzeczy.

Więc zobrażenia, czyli sam je człek udziała,

Czyli mu je wychowanie lub nada nauka,

Zajmując w każdym razie celec wszystkich czuciów,

Ruszają ostatecznie wolę, ten styr człeka czynów.

Więc na takim człowieka wewnętrznym umyśle,

Piętnić się równie będą i prawdy, i fałsze,

I zarówno tak pierwsze, jako i te drugie,

Owładną w człeku smysły oraz działań władze.

Czczymi słowy, dźwięk byle utkwił w czucia celec,

Będą nim wodzić mogli dzierż i zaboboniec.

KSIĘGA DRUGA

Treść drugiej księgi. Zachowawcza władza opatrzności. Jej mocą, jej wszędzie przytomnością, ród człowieka nagi, słaby, wśród ogromnych, od niego nierównie silniejszych zwierzów i rozmaitych potworów ocalonym został. Dalsze, pierwsze w człowieku smysłowe wyobrażenia rzeczy zewnętrznych: błędy, przesądy przez pierwszych rodziców plemieniowi ludzkiemu nadawane.

Tak ludzie początkowi na własną osobę,

Wyobrażali sobie zewnętrzną jestotę,

Tak pierwszym pokoleniom ich pierwsi ojcowie

Rozdawali swe błędy, sny i uprzedzenie

Nie wiedząc, jak głęboko w człowieka rodzaju

Trują i paraliżą wsze władze rozumu.

Nie wiedząc, że tym w swoich dzieciach, w ich potomstwie

Zakładają te wieków następnych okowy,

Które przez gwałt albo przez oszustwo użyte,

Zrobią bezwładne nieszczęść, niewoli ofiary.

Takimi to sposoby w człowieka rodzaju

Oprócz zewnętrznych smysłów, omamień i zwodzeń,

Oprócz własnej osoby mylnych wyobrażeń,

Zaraz od najpierwszego pokoleń początku

Oprócz zdziałanych w każdym błędliwych przesądów

Przybył dzieciom od ojców nowy rodzaj błędów:

Danych uprzedzeń, słownych rozrozumień mnóstwo.

Ale cóż to tak nagle tu wszystkich wzruszyło?

Zosobnione w spokojnym czasie chodzą klony;

Tu wszyscy się zbiegają, wszyscy łączą w kupy.

Jedno u wszystkich czucie, jedno pomieszanie,

Właśnie jak ten wiadomy, lecz jeszcze nie znany

Ów płyn jakiegoś ognia skrytego w naturze,

Co tysiąc osób razem przeszywa i wstrzęśnie;

Tak ci po górach, lasach, rozbiegli po skałach,

W jednym momencie jednym wraz czuciem przejęci

Biegną, na jedną stronę wzrok wszyscy zwrócili.

Krzyk ludzki, każdy odgłos cierpiącej ludzkości

Takie wzruszenia sprawiał u tych pierwszych ludzi.

Oto krzyknął napadnięty przez bestią srogą,

Która mu żywność chciała wydzierać zdobytą.

Natychmiast zewsząd wszystko, człowiekiem co było,

W stronę, skąd głos cierpienia, na pomoc leciało.

Tak w czasach upowszechnień rozumu, pokoju,

Na zgwałconego z różnych krajów odgłos ludu

Wzruszać się będą dalsze i bliższe narody,

Niosąc zgrom gwałtom, pomoc cierpiącym gwałt, krzywdy.

Ludzkość jest jeszcze nową władzą czucia w człeku,

Od ludzkiego koniecznie on z nią zawisł rodu.

Tej czuciem ograniczać ma swą osobistość,

Ma cierpieć, nieść ratunek tam, gdzie cierpi ludzkość.

Jej wzruszeniom się oprzeć, nie było tu jeszcze

I nie ma samowolnym być nigdy w naturze.

Tu ludzkość już miarkuje w nim rozkosz, boleści,

By się nie stał dla sobie podobnych okrutnym.

Ludzkość ma w nim miarkować dalej namiętności,

By nie bywał dla sobie podobnych gwałtownym.

W tym to więc najpiękniejszym darze jego czucia

Złożone moralności i cnoty nasiona.

KSIĘGA TRZECIA

Treść trzeciej księgi. Ustawy natury w przyrodzeniu człowieka: wrodzone powinności i wrodzone należności jego. Rys stanu pierwszych ludzi zachowujących prawa swej natury i nie mających jeszcze pomysłów czyli wyobrażeń nadsmysłowych. Obraz czasów w przyrodzeniu, w których człowiek, party niedostatkiem żywności, musiał dla jej uzyskania rozpierać się z różnymi zwierzami i czuje się nieustannie zmuszanym do szukania w sobie tej władzy, z którą, chociaż słabszy w siłach, potrafiłby pokonać nierównie silniejszych i ogromniejszych zwierzów.

Człowiek nie rodzi się wolnym i niepodległym.

On od zewnętrznych jestestw rodzi się zawisłym,

Więc być nie może cudzym, dowolnym narzędziem.

Rodzi się niewolnikiem ustaw przyrodzenia,

Więc stać się niewolnikiem nie może człowieka.

Zachowana w nim prawom natury podległość

Prawdziwą w towarzystwach robi jego wolność.

Ma on pewne niezzowne w sobie powinności,

Więc mieć i należności prawa pewne musi.

To wszystko, co mu tylko tak jest wistoczone,

Iż z niepełnieniem tego niszczeje istnienie,

To wszystko jest w naturze człeka obowiązkiem.

To jego powinności niezbędnych jest prawem.

Tę myśl zgłębiając księgę otwórzmy rodzaju:

Znajdziemy napisano na jej czele: „Człeku,

Rodzisz się wśród jestw światów. Tych widzisz niezmierność,

Ich Bóstwu posłuszeństwo twoją robi wolność.

„Czuj twe związki ustawnie z tym, co cię otacza.

Z tym warunkiem masz życie. To, co życiu sprzyja,

Zbudzi ci czucia miłe. To, co życiu szkodzi,

Będzie sprawiało w tobie choroby, boleści.

Staraj się więc zachować twoje życie, rośnij

Albo też cierp i umrzyj...

„Fałszywe twe stosunki, fałszywe przesądy

Tak ci będą przeciwne, tak będą szkodziły,

Iż dopotąd mieć z prawych nie zdołasz użytku,

Pokąd tamtych fałszywych nie odmienisz błędu.

Poprawiaj doświadczeniem przesąd, uprzedzenia

Albo cierp twą niewolę i cierp jej nieszczęścia!

„Zawsze większej podlegać ma tu mniejsza siła,

Gdyż w przeciwnym stosunku niepokój, cierpienia.

Największą moc złożono w człowieczym rodzaju,

Więc cierp i giń lub stosuj ku jego się szczęściu.

„Celem twojej istności stworzenia na ziemi

Jest udoskonalanie władz, szczęść człeka rodu.

Cierp niespokój, nieszczęście, bez działań w tym celu.

„Czucia bliżnych najżywsze czucia w tobie zbudzą;

Kochaj ludzi, cierp widząc, podobni gdzie cierpią.

„Będziesz na świat przychodził niedołężnym, słabym.

Starzeć się także będziesz słabym, niedołężnym.

Jesteś przeto zawisłym od rodu ludzkiego:

Żyj w wspólności lub śmierci cierp niebezpieczeństwo.

„Każdy ród swoje, ty mnoż człowieczeństwa plemię

Albo cierp, a twa starość ujrzy opuszczenie.

„Spełniane źle lub dobrze natury stosunki

Działać będą w twym ciele chorób, zdrowia skutki,

Te nawet w twe wradzać się będą pokolenia;

Lecz doskonałość nigdy nie będzie dziedziczna.

„Do życia potrzebujesz codziennie żywności;

Tę dla wszystkich jestw żywych tylko ziemia rodzi;

Pracuj, bo połączono twoje z pracą zdrowie

I twoje wyżywienie, i twe życie długie.

„W czasie każdego ziemi wraz z tobą obrotu

Ty jeszcze potrzebować będziesz snu, spoczynku;

Dzień wyznaczon na pracę, noc masz na spocznienie."

Takie są powinności człowieka przyrodnie.

Od nich ani go może uwolnić moc twórcza;

Z ich opuszczeniem cierpi, niszczeje jestota.

Lecz gdy te obowiązki na człeka kładziono,

Dano dla ich spełniania należności prawo:

Czytaj dalej...

„Ty rzeczy nie poznasz istoty.

Dla poznania stosunków jej z tobą masz smysły,

Dla opatrzeń żywności nadano ci ziemię,

Masz dla zachowu życia moc działań i wolę,

Byś unikł co złym, szukał co dobrym dla istnień,

Masz władzę ruchu, władzę z miejsc do miejsc przechodzeń.

Dla poprawy twych własnych smysłowych omamień

I dla rozpoznawania danych ci uprzedzeń,

Dla udoskonalenia siebie i rodzaju,

Tyś najcudowniejszą w stworze wziął władzę rozumu.

„Dla złatwienia wzajemnych ludzkości czuć, działań

Między tobą i między tobie podobnymi,

Masz władzę mowy, władzę przenoszeń, odbierań

Nawzajem uczucia, zobrażeń i myśli."

To prawdziwe w ustawie ludzi przyrodzenia

Powinności i prawa, należności człeka.

Na onych gruntuje się rzetelna szczęśliwość;

Zasady praw, towarzystw, narodów moralność.

Podług nich wszyscy ludzie rodzą się równymi

Co do stosunku wrodnych ludziom powinności;

Lecz co do przyrodzonych należności prawa,

Nierównych działa ludzi i sama natura.

Ale ta przyrodzenia wśród ludzi nierówność

Coraz barziej człowieka z człowiekiem połącza,

Ona przez rozmaitych użytków wzajemność

Do towarzyszenia się ich z sobą przynagla.

Każde wrodnych własności praw przeistoczenie

Robi ludzi nierówność przeciwną naturze,

A ta od siebie ludzi odpycha, rozróżnia;

Ta ludzkie między sobą plemię znienawiśnia.

Przemieniać przyrodzoną powinność człowieka

W ustawie przyrodzenia jest rzecz niepodobna;

Lecz jego należności wrodne doskonalić,

By spełniać powinności, wybory w nich czynić,

Jest prawdziwą wrodzoną człowieka wolnością

Wraz z życiem daną, równie z życiem nietykalną.

Nikt, ani Bóg, nie może rozwolnić w człowieku

Ni człek zrzec się natury swej praw obowiązku;

Przeto nikt też nie może bez jego nieszczęścia

Brać mu praw należności jego przyrodzenia;

Kto z wrodnych powinności w nim choć jednę zmienia,

Zaraz tym samym niszczyć życie w nim zaczyna.

Kto wrodnych należności odbiera mu prawa,

Taki w człowieku życie kazi i osłabia.

Niespełniana powinność sprowadza weń martwość

Albo też w nim obudza kłótliwą namiętność,

A jedna i druga wzrusza istotę w nim życia;

Jedna i druga sprawia niepokój, cierpienia.

Tam niepodobną wolność, szczęście i moralność,

Gdzie jednym należności wrodnych wzięto prawo,

Drugim nadprzyrodzoną nadano należność,

Bo w stosunkach natury rodzaju ludzkiego

Samo naddawanie praw należności w jednych,

Zmniejszaniem przyrodzenia tuż staje się w drugich;

W wszystkich stworzenia celu jest przeistoczeniem.

Ci będą niewolnikiem, tamci gwałcicielem,

Wszyscy wykroczą spod praw stosunków człowieka;

Niżej, ci wyżej granic ludzi przyrodzenia.

Tak i jedni i drudzy przestaną być człekiem.

Rozpoczną z Stworzyciela siłować się wolą

Będąc w stosunkach jego stworzenia potworem:

Pierwsi z nich nieszczęśliwi cierpieć, jęczyć muszą

Nie mając potrzeb, których wyciąga natura;

A drudzy nieszczęśliwi cierpieć, jęczyć będą

Mając potrzeby, których nie ma z przyrodzenia.

Zgwałcenie należności przyrodnych praw człeka,

Nie tylko w kim zdziałane, w tym szkodzi jestocie;

Lecz na ludzi okólnych ma skutki szkodliwe.

Wiedzcież: gdy chociaż jednemu wśród was plemieniowi

Zwolicie naddać sobie nad ludzkie własności,

Natychmiast wkoło niego zmienicie na mil sto

Wsze z wami przyrodzenia stosunki ludzkiego;

Szeroko na krom jakąś stratę całe ludy

Z swoich praw przyrodzonych czuć i cierpić muszą;

Szeroko na krom między licznymi narody

Wolność i sprawiedliwość stanie się zwątpiałą.

Tutaj powszechna jeszcze bezskazną jest ludzkość:

Ona łagodzi srogość, mierzy popędliwość.

Na krzyk podobnych sobie wstrzymywać się żaden,

By nie biegł na ratunek, tu człek nie jest mocen.

Tu litość jeszcze same powody ma czyste,

One uosobiści później towarzystwo.

Tu drugiemu cierpiącemu często człek oddaje

Swą żywność, która całym tu jest dobrem jego.

Po wszystkich pokoleniach najpierwsza staranność,

Aby dzieciom upewnić bezpieczność i żywność.

Ani tu na niewiasty jeszcze nigdy krzywdę

Nie srożeje moc męska, lecz na płci obronę.

Jak później, spowszechnienie w narodach rozumu

Będzie ożywiać dzielnie moc i wolę ludu,

Będzie mu oznaczało czasy zmiarkowania

I czasy dla zupełnej przemiany, znoszenia

Gwałtownych władz, wyłącznictw w rządzenia ustawach —

Tak w tych pierwszych ludzkiego rodu pokoleniach,

Ludzkość, dokładniej jeszcze niżeli mniemanie,

Owładała w rodzinach całą moc i wolę,

Budziła i łączyła często pokolenia

Przeciwko gwałcącemu drugiego człowieka;

Jeszcze niewinne, jeszcze szczęśliwe tu wieki.

Tym gwałtownikiem nie człek, zwierz tylko był dziki.

Moc, wolę ludzi przeciw ludziom wzruszać mogą

Osobistością stanów mniemania zdziałane.

Lecz ludzkość, będąc tylko czuciem, a nie będąc myślą,

Ni tak oszukiwana, ni psuta być może.

Z powiększeniem się czucia wzrastają potrzeby;

Z rozmnażaniem się potrzeb zmnażają się czucia;

A z jednym się i z drugim licznią zgłosy, słowa.

Tak z zwiększaniem się uczuć, potrzeb i mówienia

Rosną ich związki z sobą, z rzeczmi przyrodzenia.

Człek bez ruszeń rozumu władz nadumysłowych

Nie ma potrzeb niezlicznych ni żądz nieskończonych.

Zawsze szczęśliwy, kiedy czuje a nie cierpi.

Jest obojętny. Ziemia żywi go, nie trapi.

Jeszcze tu on z niej nigdy więcej nie zadzierża,

Tylko co do spoczynku i snu jest potrzeba.

Ani też on tu jeszcze zazdrości nie czuje,

Gdy kto używa, czego on użyć nie może.

Żyje w przyrodnym związku z swoim pokoleniem,

I przeto nie przestaje nigdy być człowiekiem.

Drzewo ani też kamień, góra ani rzeka,

Jeszcze na nieprzyjaciół nie dzielą ród człeka.

Nie ma wśród nich rodzaju ludzi nadprzyrodzonych

Ni też rodzaju nie ma ludzi znikczemnionych.

Nie ma stanów wyłącznych, nie ma samodzierzów,

Ni z zwierzęty zrównanych nie ma niewolników.

Nie ma zbytku ni nędzy, chorób ani zbrodni;

Nie ma i cnoty. Wszyscy pełnią powinności.

Tu każdy szuka swego życia zachowania;

Za nieposłuszność prawu każdy karan bywa.

Nie są znane rzemiosła, sztuki, umiejętność,

Lecz znajduje się składność w każdym, szybkość, zręczność.

Nie ma plemion człowieka od ziemi odpchniętych;

Ni ludzi odruconych od jej urodzajów.

Są tu już niewiadomi; ale nie ma głupich:

Zdziałać ostatnich długą będzie pracą wieków.

Tu nieodstępna bojaźń, kłopot ni żal ciągły

Nie klęsi ludzkiej twarzy ni serca nie dręczy.

Jeszcze nieprzyjacielem nie jest tu człek człeka;

Nie nosi też w sumnieniu swym nieprzyjaciela.

Ci ludzie tu nie znają ni bożyszcz, ni Boga,

Ani żądają raju, ni boją się piekła.

Prostego serca, jeszcze nie wiedzą, by darem,

Obietnicami, prośbą albo też pochlebstwem

Można przekupić rozum i wolą człowieka;

Przeto jeszcze też oni nie mają mniemania,

Choć już od tej nieszczęsnej myśli niedalecy,

Iż tym sposobem można kusić wolę Stwórcy.

Nie wiedząc, cześć oddają Bóstwu nieznanemu

Nie w obrządkach, lecz w ustaw natury pełnieniu.

Kościołem niepojęta, niezmierna natura.

Niezgwałconą pod nimi, jeszcze świętą, ziemia.

Jeszcze jej nie skaliło człowieka przestępstwo,

Jeszcze nie zbroczyła krew brata ręki jego.

Nie ma ani tych świątyń, ni takich ołtarzów,

Na których by ofiary z tych składał majątków,

Co z przyrodzonych własności drugich zdarłszy ludzi

Wyłączniciel, gwałtownik zebrał z cudzej pracy.

Nie może człowiek, z tymi tylko własnościami,

Żadną stawiać się miarą z innym zwierzem w równi.

Wszędzie spotyka więcej trudu niż sposobu

Do zasileń, zachowań własnego jestestwa;

Nigdzie nie ma pokoju ni miejsca spoczynku,

A głód i zwierzów srogość w koło go otacza.

Nieustanny bój z nimi. Choć życie obroni,

Wyszukany karm musi ustąpić bestii.

Gdy tak więcej tu człowiek cierpi, niźli czuje,

Wnet życie w nim słabniało i plemię niszczeje.

Potrzeby, czułość, zamiast łączeń, rwą związek rodziny,

Zmuszają go zdalać się od niewiast, od dzieci.

Lecz tym sroższym go bólem prze prawo natury,

By lub zginął, z innymi lub istnął stosunki;

Lecz istnął znawu podług przyrodzeń ustawy,

By przeciwko zwierzom był na głód opatrzony

Albo też szukał nowych władz w swoim istnieniu.

Odtąd się człek zwierz zmieni w człowieka rozumu.

KSIĘGA CZWARTA

Treść czwartej księgi. Człowiek odkrywa w sobie władzę rozumu.

Pierwsze wszczynanie się pomysłów czyli wyobrażeń myślnych . Pierwsze wystawienie mu się wyobrażenia czasu przyszłości. Z tego wywija się wkrótce myśl dzierży . Następuje oddzierżenie pewnych urodzajów ziemi, dalej zwierząt. Przeciw odzierżeniu zwierząt doznaje człowiek najpierwszych i największych przeciwieństw i trudności od innych zwierzów. Z myśli oddzierżenia zwierząt wywija się myśl pasterstwa.

Z postępem pasterstwa powstają myśli obrony i rozwija się pierwszy zaszczep wiar zaboboństwa.

Wy, drzewa pełne siły, swobód i pokoju,

A niezazdrosne najmniej memu wśród was szczęściu,

Jesteście nieme. Przecież gdy was zwiedzam, słyszę

Jak mi spokojność waszą udzielacie. Słyszę,

Jak przemawiacie do mnie, że nic się nie różni

Wasza wewnętrzna postać od zwnętrznej postaci.

To mię przeświadcza, z wami iż mogę być jednym.

Tu nie potrzeba, abym człekiem był dwojakim,

Abym się taił, kłamał, układał i zmyślał,

Mówił wprzecz przekonaniu; abym to wyznawał,

O czymem przeświadczony jest wewnątrz przeciwnie;

Bym garbate, pochyłe, spróchniałe i zgniłe

Mianował prostym, rosłym, zwał młode i zdrowe;

Bym drzewo, które tylko zalęgiem robactwu,

To miał za użyteczne rodowi waszemu.

Tu nie trzeba, bym wielbił prawość, ludzkość, cnotę

Tam, gdzie skład zbrodni, nieszczęść na tej ziemi widzą;

Abym ubóstwiał, abym przed tym giął kolano,

Co jest rzeczą nieczułą, człeka rąk lepidło.

Ogromne, ale drzewa nikomu niestraszne!

Wy jesteście nieczułe i twarde, i zimne;

Przecież wpośród was nie ma zdrajców, gwałcicielów;

I nie może tu wzbronić żaden z tych harłaków,

Abyście wszystkie inne nie rosły wysoko.

Ni w dogodność się krzywym musi krzywić wszystko.

I wyście nierównymi w powierzchnej postawie:

Są między wami małe, wielkie, młode, stare,

A wszystkie jesteście równymi w istocie,

Wszystkie się nazywacie drzewami: bo równo

Nad wszystkimi natury strychuje tu prawo.

Każde się krzewi, rośnie, każde się rozmnaża,

Każde musi się żywić z ziemi i z powietrza.

Ziemia nie da żadnemu mniej lub nadto karmi.

Tylko w miarę potrzeby jego staranności,

W miarę składań corocznie na niej kupy liścia.

Każde dla swego musi rodzaju mnożenia

Wydać owoc; musicie wspomagać się wspólnie;

A nigdzie jedno wszystkich uszkadzać nie może,

Lecz rubsze, prostsze, podpór ułomnym podawa.

Jak ufnie owa słaba ta sosna pochyła

Wspiera się na dwóch prostych; z jaką cierpliwością

Te gałęzi naddają, rosochy swe plotą

Dla lepszego znoszenia niedołęstw sąsiada,

Dla wsparcia tego, które potrzebuje wsparcia.

Jeśli i spokojności waszej tak zawistny

Zawieje wśród was wicher z nawałą z północy,

Zaraz strzegąc, by jedno drugiego nie tłukło,

Jak ostrożnie, jak wcześnie, a wszystkie umierno

Chylicie się przed sobą razem w jednę stronę.

Wkrótce znawu ostrożnie, wcześnie, znawu w miarę,

Na swe jedno za drugim powracacie miejsca.

Tych wśród was nieskażonych ustaw przyrodzenia

Jest skutkiem, że wasz rodzaj tak mnogi, potężny,

Że ten czczy piasek, dziesięćkroć razy szczuplejszy,

Strzymuje razy dziesięć las od niego większy.

Potężne drzewa! Czemuż nawzajem nie mogę

Dzielić wam czucia, byście swą czuły swobodę,

Abyście mogły jeszcze w niej czynić wybory?

Czemuż i was nie dotknął, nie zżywił duch myśli,

Abyście tę poznały swą piękność, ogromność;

Abyście widzić mogły przecudną tę dzielność,

Którą w waszym zdziałaniu natura wskazuje,

Tę wspaniałość, jaką wy dajecie naturze?

Władzo! Której, jak światy wszechmoceństwu Bóstwa,

Tak podległą jest tobie ziemskich stworzeń siła;

Ty cudna mej jestoty cząstko, której mocą

Im więcej ja pojmuję, tym tyś niepojętszą!

Władzo! Która nadajesz ciału myśl i wolę,

Która tę, jaką dotkniesz materii cząstkę,

Tej rozciągasz nad innym dzielność przyrodzeniem.

Wnet ona zastanawia nad swoim się czuciem,

Porównywa, zna związek z tym, co ją otacza,

Z tym, co przed nią tę światów niezmierność ukrywa,

Z tym, co jeszcze przed wieków tysiącem istnęło,

I z tym, co by po tysiąc wiekach istnąć mogło.

Stworzenie, co owładniesz, zda się stawać z tobą

Średniczym jestwem między naturą i Twórcą;

Wszystko działa, lecz niszczyć i stwarzać nie doła:

Rozradza, przeistacza, rozmnaża i zgładza!...

Cudny nieśmiertelności udziale z władz Bóstwa!

Ty, w śmiertelnym człowieku myśli nieśmiertelna,

Niepojęta mądrości wiecznej część, rozumie!

Wielki, lecz niebezpieczny razem nieba darze!

Zatrzymaj się... Nie stępuj z niebiosów na ziemię,

Gdy masz z błędy zmieszaną rzucić na nią prawdę,

Z tymi tworzyć niezgody, nieszczęścia i wojny;

Kiedy zostać nie możesz dla wszystkich równy,

Kiedy ten, co bez ciebie, wierniejszy naturze

Czyniłby dobre, z tobą ma wolność czynić złe!...

Człowiek, twą uderzony pierwszy raz światłością,

Zmienia się zaraz w jakąś jestotę niezmierną,

W której się wszystkie czucia stają nieskończone,

W której żadnej granicy mieć nie mogą żądze:

Nie zaprzestanie pragnąć tego, czego nie ma,

A cała nie potrafi nasycić go ziemia.

Człek odtąd moc zniezmierni: będzie mógł przez wieki

Zbierać moc innych zwierząt i moc innych ludzi,

Aby ją w nadarzonej lub w nagłej potrzebie

Potrafił w jednej chwili owładnąć dla siebie.

Będzie on odtąd siły narodów współczesnych

I jeszcze siły ludów wiekami poprzednich

Umiał zstosować do swych potrzeb, wszystkie wraz połączać,

Sobie przywłaszczać, będzie sam z nich pożytkować.

Ty mu wkrótce odkryjesz czas i szybkość ruchu.

Z tym narzędziem pomyśli o ziemi wzruszaniu;

Rozciągnie swą dzielność w żywiołkrugu dzieła;

Podda sobie na ziemi wnet wszystkie zwierzęta,

Ulegnie przed nim silnych bestii moc, srogość,

Będzie przewracał, miotał wszelkich brył ogromność,

Rzeki w biegu zatrzyma i morza obarczy,

Przeniesie góry, kruszyć będzie lite skały.

Lecz kiedy nie dla wszystkich jesteś darem równym,

Gdyś dla niektórych tylko objęcia łatwiejszym,

Zgubisz przeciw człekowi nierówność, gwałt zwierza,

A zdziałasz przeciw ludziom nierówność, gwałt człeka.

Rozumniejszy zyskiwać będzie z błędu innych:

On z praw wrodnych własności odrze nierozumnych,

Sobie przywłaszczy ich moc, ich władzę rozumu.

Niosąc wiadomość złego, dobrego, bez braku,

Kiedy odkrywasz prawdy z błędami zmieszane,

Co niegdyś ma rozróżniać wieków doświadczenie,

Człek bez doświadczeń, z władzą twą, będzie jestotą

Wśród przepaści bezdennych zbłąkaną i ślepą.

Natenczas, do najwyższej gdy go będziesz prawdy

Porywać, wznosić pierwszej do szukań przyczyny,

Gdy z twą władzą puści się w skrytość przyrodzenia,

Gdy zechcesz mu okazać obraz stwórczy Bóstwa —

Natenczas, ty w najgrubszych pogrążysz go błędach,

Okażesz mu w okólnych skryte Bogi rzeczach.

Człek z rozumem, w tych zwierzach, co będzie zabijał,

W tych drzewach, które będzie i łamał, i palił,

Rozpocznie błagać, będzie widział swego Boga.

Zdali się od natury więcej niż zwierzęta.

Zostanie się złośliwym, pójdzie na nieprawość,

Straci swoją pierwotną natury spokojność.

Wkrótce swe własne plemię będzie znienawidział;

Będzie dzień, noc pracował, a będzie głód cierpiał.

Stanie się bałwochwalcą, człeka niewolnikiem,

Siebie samego tyran i innych tyranem.

O Twórco! Na coś stworzył tę władzę w człowieku,

Gdy miał być okrutniejszym niż zwierz bez rozumu?

Czyś tego daru ziemi nie uczynił w gniewie?

Lub, czy człek nieostrożny nie przeszedł zrządzenie?

Może on nadto wcześnie użył tego daru?...

Może doskonalszemu przeznaczon plemieniu?...

Zwróciła mię z tych myśli zgłębiona uwaga:

Nigdzie nie jest złożony zamiar Stworzyciela

W jakich szczególnych jestwach, lecz w całych rodzajach.

Więc nie szukaj go w osób rozumie szczególnym,

Ale w rodu ludzkiego rozumie powszechnym.

Utwierdziły te myśli wszystkich ludów dzieje.

We wszystkich narodach widzić dowód na dowodzie:

Że dopóki się rozum osób nie spowszechni,

Póty bywa szkodliwy i ludziom, i ziemi,

Że z każdym postępuje wiekiem w ludach światło,

A z światłem w nich przesądów umniejsza się mnóstwo.

Sam nawet już patrzałem na to w moim wieku,

Jak wydały się głupstwem być u ludów sądu

Owe tylko do osób prawdy z niebios brane,

Dla których się też ludy dawniej rznęły wspólnie.

Lecz i w narodach, aby światło rozjaśniało,

Potrzeba pory, stopnia doświadczeń pewnego,

Z tym dopiero szerszy się, wzmaga rozum ludu.

Najpóźniej powszechnego idzie wiek rozsądku,

Ale też wraz w nim niknie, niszczeje to wszystko,

Co na osób rozumach, opinii stało.

Wszystko się na tym świecie dzieje według pewnych,

Według praw Stworzyciela niczym niewzruszonych,

Więc musi zawsze skutek nastąpić koniecznie,

Skoro jego przyczyna stanie w pełnej mierze.

Musi się nieodwłocznie uiszczać to wszystko,

Co tylko w celu ustaw stwórczych podobnego,

Skoro okoliczności zgromadzą się wszystkie,

W dopełnionym stosunku do ziszczeń potrzebne.

Zacząć myślić nie było tu od pierwszych ludzi,

Ni będzie od narodów zawisnąć to woli.

Wstrzymać, jak prędko się czas spełni zamierzony,

By myślić człek nie zaczął, ludy nie zaczęły,

To, bez ogólnych odmian praw całej natury,

W podobieństwie samego nawet nie jest Stwórcy.

To wszystko w tym momencie z człowiekiem się stało,

Skoro wyobraził czas, przyszłości rzekł słowo.

Wnet począł się on, począł świat zmieniać dokoła.

Tui cierpienie, głód, nagość i śmierć przed nim stawa.

Zwodzą go smysły dwojnym czuciem: zewnątrz rzeczy

I czuciem na nich wewnątrz, co myśli sprawiały.

Teraźniejsze istnienie, czas, stał mu się niczym;

A stanął mu czas przyszły w oczach nieskończony.

Z każdym dniem pomnażała człowieka się istność,

Równie jak w jego głowie dzień w dzień rosła przyszłość,

Powiększało się czucie z zwiększaniem jestestwa;

Ozwały się w nim razem całych wieków czucia.

Odtąd choć nad potrzebę miał często w dostatku,

Był niespokojny: legł w nim zaród niepokoju.

Dopiero nakarmiony, głodnym być nie przestał.

Ledwo zbudzony, przyszłą noc gdzie prześpi, myślał.

Zna, że nic nie ma, co by szkodzić mu tu mogło,

A lęka się, by później coś mu nie szkodziło;

Zdrów, nie cierpi, a wszędzie z nim bojaźń jest śmierci.

On zna, że mu przychylnym całe pokolenie,

A obchodzi go, czyli z nim będzie w potrzebie.

Oto zjeża się ziemia pod jego nogami

Z obfitości owoców, z karmnych ziół, korzeni;

Na drzewie, co się wznosi nad jego ciemieniem,

Lęże się ptastwo, gną się gałęzie z owocem;

Wszystkie na krom okryte wzgórki winnicami;

Wszędzie, gdzie stąpi, widzie obfitość i zbytki;

Co tylko zna i czego tylko pragnąć umie,

Nakoło swej osoby to wszystko znajduje;

Słońce nawet w tym czasie codziennie mu sprzyja

Wszędzie, by nie chorował, nie cierpiał w bojaźni.

Jest to rok najobfitszy, umierne jest lato;

Słońce nie pali, świeci tylko i ogrzewa.

Wszystko sprzyja, by wewnątrz koić czucia jego.

On przecież od momentu, jak czas przyszły poznał,

Wśród dostatku czuć tylko niedostatek umiał,

Swoje potrzeby widzi niezmienne i trwałe,

Środki do ich opatrzeń zmienne i niestałe.

Uczuł bojaźń raz pierwszy, nadzieję raz pierwszy,

Tu wszystkie nieustanne w nim się żądze wszczęły;

Czuł je, jak czuł potrzeby w sobie nieskończone.

Te go nie odstępując zmuszały koniecznie,

By dla zaspokojenia potrzeb nieustannych

Szukał sposobów w sobie, w ziemi nieustannych.

Z wyobrażeń przyszłości wnet wyszła myśl dzierży;

W dzierżeniu roślin, ziemi znalazł te sposoby.

Tak w związku myśli ludzkich czas, własność są blisko.

Więc wraz z wyobrażeniem pierwszym pomysłowym

I moralne w człowieku wszczęło się jestestwo.

Myśl przyszłości jest pierwszym, dzierż drugim pomysłem.

Przyszłość z potrzeb nietrwałych człeka robi trwałe,

Z rzeczy w stosunku zmiennych dzierż robi niezmienne.

Przyszłość w nim przyrodzenia strwaliła potrzeby,

A myśl dzierży samego człeka usadowi.

Tak wszczęta myśl, co zmieni ludzkiego stan rodu,

I co zmieni postać tej ziemi okręgu,

Co niszczyć będzie w człeku zimną obojętność,

Która mu w dzikim stanie jednała szczęśliwość,

Co go przymusi wszystko z pilnością uważać,

Długo, ustawnie, całe swe życie doświadczać.

Dawniej stokroć tu tędy przeszedł bez spojrzenia,

Gdzie się teraz wstrzymuje, rozważa, doświadcza.

Cóż tak prędko wzruszeniom jego daje trwałość?

Cóż tak w nim niespokojność sporzy tę ciekawość?

Od wszczęcia myśli dzierży człowiek wyszedł z siebie:

Szczęśliwość już nie jest w nim, zewnątrz niego istnie.

Z wszech wynalazków, które kiedykolwiek zrobi,

Uczynił wynalazek tu najużyteczniejszy:

Kiedy powziął zobrażenie pierwszy raz dzierży,

Wtenczas człowiek rozpoczął wielką myśl własności,

I wtenczas stąpił na drogę zamiaru stworzenia;

Odkrył istne narzędzie, co jemu odkrywa

Rzeczywiste stosunki z tym, co go otacza,

Nawet z tym, co pod jego smysły nie podpada.

Od wyobrażań dzierży wszczyna się ta droga,

Która może doskonałość kroczyć towarzystwa.

Ale taż dzierż ma mnóstwo wśród siebie rozdrożów

Wiodących do tysiąca błędów, nieszczęść, zbrodniów;

Jedne ma tylko, i to daleką, myśl boską,

Z którą się doskonalić kraje, ludy mają.

Tak: z dzierży jedną drogą dobroczynna własność,

A tysiącem manowców wychodzi wyłączność.

Od zdokładnienia pierwszej, od zniszczeń tej drugiej

Zawisł postęp szczęść człeka jestoty moralnej.

W przyrodzeniu, gdzie tak powiązane jest wszystko,

Gdzie wsze dźbło do ogółu należy całego,

Myśl dzierżenia te związki ogólne obruszy:

Ona nowy stosunek zdziała, nada rzeczy.

To, co powszechnym było, ona uszczególni,

Co wszystkim należało, niektórym podzieli;

Lecz by pogodziła się z natury ustawą,

Ażeby dobroczynną stała się własnością,

Trzeba, by sobie wolę zjednała ogółu,

By nigdy powszechności nie wypchnęła z działu.

Tak rozwijając w ludach szczęsną myśl własności

Dzierż zrobi człeka Stwórcy samego wspólnikiem.

Przeciwnie postępując, człeka tegoż zrobi

Natury gwałtownikiem, swym nieprzyjacielem,

Gdy w powszechności drugą utworzy powszechność;

Gdy zdziała rodów, osób, bezecną wyłączność.

Wszelka bojaźń, boleść i trzody nieszczęścia

Są bojaźnią, boleścią i jego nieszczęściem.

I on cały się wzrusza z każdym trzód wzruszeniem:

Niech się rozbiegnie trzoda, niech się zgruchnie w kupę,

I on rozruca smysły, zbiera swoją duszę.

Powiększają się w koło dzień z dniem jego związki;

Mienią się, jak tych zwierząt, co zdzierżył, stosunki:

Z leniwca stał się czynnym; z ospalca jest czujnym;

Z obojętcy uważnym, z dzikiego pasterzem.

Tak z rozwijaniem wiązła myśli nadsmysłowych

Rósł każdy w towarzystwach nowy postęp ludzkich.

Tak z pomysłu dzierżenia wyszedł stan pasterczy.

On zmacnia, ściślej wiąże w wspołeczność rodziny.

Wkrótce stwierdza się między kobietą i mężem,

I związek wzajemności między dziećmi, ojcem.

Wspólność potrzeb, wzajemność czując obowiązku,

Dobre mienie znajdują w trzody dobrym mieniu.

Ojciec, prócz naturalnej skłonności ku dzieciom,

Widzi w nich jeszcze pomoc i pieczę swym trzodom;

Dzieci prócz swej słabości, widząc w ręku ojca

Zawsze pewne, gotowe potrzeb opatrzenia,

Zaczęły coraz pilniej wchodzić w myśli jego,

Czynić, co by im pewniej chęć ojca jednało.

Odtąd, gdy on zasypia, one czuwać będą;

Gdy się z zwierzem rozpiera, dzieci razem walczą.

Odtąd jego pochwały i jego nagany

Czynią dzielniej wrażenia na wszystkich umysły.

Lecz owce miały z innym zwierzem swe stosunki,

Zawisły od wód, roślin i od innych ludzi,

Miały związek z różnymi pory czasu: z latem,

Z wiosną, z zimą; z powietrzem; z samym nawet słońcem.

Więc w dzierży zwierząt wyszła konieczna potrzeba

Usunąć te przeszkody, zjednać te jestestwa.

Więc człowiek pasterz dalej zważać, myśleć musiał,

Jakby przeszkody zmniejszył, jak te jestwa zjednał.

A gdy z pierwszym uczuciem rzeczy zewnątrz niego

Zaraz te wyobraził na swe podobieństwo;

Przeto z postępem myśli dzierży i pasterstwa

Rozwijać się dalej myśl musi zaboboństwa.

KSIĘGA PIĄTA

Treść piątej księgi. Ogólny rys pierwotnych zabobonnych skażeń rozumu ludzkiego. Pierwsze pomysły wystawiające człowiekowi wszystkie zewnętrzne rzeczy na własne podobieństwo jego. Tu wszczynają się myśli wszechbożeństwa czyli wszechbóstwienia rzeczy zewnętrznych, fetichisme.

Pierwiastkowe pomysły wystawujące drzewa, zwierzęta, ptaki, źródła, jeziora, rzeki, morza, góry, echo, psa i umarłych. Pierwsze pomysły wyobrażające słońce podczas wiosny, podczas lata, jesieni i zimy. Pierwsze pomysły wystawiające księżyc w czasie nowia, w czasie pełni.

Są takie nieuchybne, takie główne błędy

W pierwiastkowych działaniach ludzkich myśli władzy,

Które choćby kroć tysiąc ród myśleć zaczynał,

Będzie po razy tysiąc znawu je popełniał.

Z wszystkich zdrożnień i z wszystkich przesądów gatunku,

Jakie się w ludzkich myśli znajdują porządku,

Wszechbożność, a w niej z całym szeregiem zabobon,

Był błąd pierwszy, przez człeka niezbędnie popełnion.

On trzyma się zewnętrznych wady smysłów ludzkich

Oraz rozumowania wady władz wewnętrznych.

W porządku wszczynania się błędów on jest pierwszym,

I w ich upadku rzędzie on będzie ostatnim.

Władze rozumu razem władzami są głupstwa.

Tym różnią się istotnie ludzie i zwierzęta:

Ostatnie ani głupie, ani są rozumne,

Człowiek zarówno pierwszym jak drugim być może.

„Najwyższe, dobroczynne naszej ziemi światło!

Ogromna w przyrodzeniu niebios ognia bryło!

Ty, która otoczona w koło niezmiernością,

Cucisz, wskrzeszasz, tchniesz życie w rozstrzeli nieskończoną,

Słońce! Dni wszech jestestw będąc tworzycielem

Dla człekaż tylko będziesz ciemnością i błędem?

Na podobieństwo bóstwa, które cię stworzyło

Wynosząc się z przepaści nad przepaść co rano,

W ciemnościach zgubne znawu ty wywodzisz światy,

Niebyłe, martwe znowu ożywiasz jestoty.

Twój cudny promień skoro tknie postać człowieka,

Tuż po nieczułym ciele rozchodzą się czucia,

Ożywiają się zaraz zewnętrzne w nim smysły,

Utracone tuż znowu znajduje w krom związki,

I wewnętrzne rozumu zżywiają się władze,

Podnosi oko, zwraca uwagę na ciebie.

Lecz zamiast myśli, jakby użyć dobrodziejstwa,

Które na nim, na ziemi, twoje światło sprawia,

On uważa twą wielkość, czerwoność lub bladość.

Stąd rości swe nieszczęścia, twe gniewy, łaskawość.

On, jakby przychodzące od ciebie promienie

Kaziły i mieszały rozumu w nim władze,

Widzi w tobie jakiegoś silnego bojara,

Wprzecz któremu powstają olbrzymy, straszydła:

Tu drży z bojaźni, by cię wilk żarłok nie połknął;

Tam krzyczy, chce odstraszyć, by smok nie pochłonął.

W wielu miejscach smęci się, dręczy swoje życie,

Twoje cierpienia i śmierć twoją opłakuje,

I znawu nagle, gdyby wpadał w zachwycenia,

Wrzeszczy, iż z martwych wstałeś; cieszy się i skaka:

Natychmiast wszem rozpustom jego nie ma tamy;

Pasie się zbytnie; nie zna w swoich chuciach miary;

A dla zjednania sobie twych czystych promieni,

Broczy ręce w krwi człeka, rznie kozły i byki.

„Tak ty, co miałoś władzę w nim zmacniać rozumu,

Miałoś rozgrzewać miłość w ludzkim przyrodzeniu,

I ty przedmiotem głupstwa stałoś się. dla człeka!"

Człek  przyznał jestwom znanym skutki przyczyn skrytych,

Wyobrażenia rzeczy nieznanych brał z znanych;

To źródło powszechniejszych, źródło pierwszych błędów

Trzyma się przyrodzenia oraz człeka smysłów,

Jest nieoddzielną władzy rozumu własnością.

Od tych błędów tu pierwsi ludzie zaczynają.

Nieznajomość istoty wnętrznej materii

Będzie zawsze tajemnic wiar żuchwą przepaści.

W oczach niewiadomego wszystko podobieństwem,

Co niepodobnym, to mu wierzyć najłatwiejszym.

Człowiek, im więcej będzie poznawać naturę,

Tym więcej będzie zmniejszać swoich bogów liczbę.

Lecz cokolwiek z niej przed nim skrytego zostanie,

To on długo, to może zawsze bóstwić będzie...

Gdy doświadczenie wskaże przyczyny mu skutków,

Niech jedna będzie skrytą dla jego władz smysłów,

On tę ostatnią jeszcze nazwie swoim bogiem.

I to bóstwo zobrazi człeka podobieństwem.

A gdy w tych ludziach, na tym towarzystwa stopniu

Nie ma jeszcze w myśleniu ciągłego stosunku,

Ni mają łącznych myśli ich rozumowania,

Lecz robią tylko przedzielne, rwane zobrażenia,

Więc nie wiedzą, jak mary snu od istotnej rzeczy

Ani jak pomysłowych na ich smysłach działań

Rozróżniać od zewnętrznych tychże smysłów wzruszeń.

Przeto wyobraźni w tej tu epoce władza,

Podobnie jak w lat pewnych wieku bywa w dzieciach,

Tak do pewnego myśleń władzy rozwinięcia

Zbytecznie działającą bywała tu w ludziach.

Stąd ich pomysły niczym nie będąc wiązane,

Niesfornie na ich smysłach działały zewnętrznych;

Przedstawiały ustawnie widma rozmaite,

Potwory samych jestot dziwacznych, niesfornych.

Tu w drzewach, w pewnych głazach i w pewnej jaskini

Widują małoludki, parstuki, szewiki

Co tajemne, złośliwie, pracę człeka psują;

Rożne robią mu szkody; co śpiących zduszają;

Córki ludzkie znachodzą, a zawsze w północy;

W południe nagabają w połogu kobiety.

Tam z bagnisk, z mórz wyłazi wpół złudna dziewoja;

Wpół obrzydły centkowy ma grzbiet, ogon smoka;

Harpie, sprośne ptaki z twarzą białogłowską,

Skrzydlaste i nieczyste, smród z siebie puszczają.

Ręce kończą się w szpony, a z swego żarłoctwa

Nienasycone nigdy; twarz chuda, zaklęsła.

Czasem siedzą tam wzory piękności, boginie,

W około których same tylko omamienie;

Różne biorą postaci: z dala widzie w wodach

Pannice; z bliska ziemia sucha, krzew w tych miejscach.

Po skałach zjawiają się takie dziwiesioły,

Co robią nawałnice, wichry i ulewy,

Co pożerają trzodę, ciała ludzkie w gniewie,

Leją deszcz krwawy, w niebo miotają kamienie.

I w obłokach spostrzegać różne zwierze, widma,

Słyszeć pasterzów, łowców, walczących rot wojska.

Gdy sobie człek tak całą naturę wystawiał,

Gdy wszystko na osobą swoją wyobrażał,

Wnet znalazł w tym, co jego trzodę otaczało,

Takąż jak w sobie wolę, a wszechmożną siłę;

Te same namiętności, gniew, dobroć, pochlebstwo;

Wszystko co jego, to i bogi zniewalało.

Stąd wymyśliwał modły, obrządki, ofiary,

Jakie by jego samego zbłagać, zmiękczyć mogły.

Stąd mniema, że mu bogi błogosławią trzodę,

Gdy im wiernie pierwiastek trzód daje w ofiarę,

Że tych się najszczęśliwiej ziszczają zamysły,

Wszelka cudzego napaść, łupiestwa, podstępy,

Że tych się nieskończenie plemiona rozmnożą,

Którzy z tymi bogami swój zbiór dzielić będą.

KSIĘGA SZÓSTA

Treść szóstej księgi. Przesądy zabobonne tu wszczęte będą uwieczniać wszystkie, z nimi odtąd stykające się błędy. Ludzie pasterze, gdy już powzięli myśl dzierżenia zwierząt, gdy już w pewnych miejscach zewnętrzne pobóstwili rzeczy, muszą powziąć myśl odzierżenia tamie ziemi.

Z myśli dzierży zwierząt i ziemi wywija się niezbędna myśl odzierienia kobiet i dzieci, wychodzi potrzeba zbrojenia się ludzi przeciw ludziom.

Pierwsze zbrojenia się tutejszych ludzi. Ogólny obraz ich towarzystw, ich zgromadzeń, ich obyczajów, żądz, moralności, ich zabaw i igrzysk.

Pierwsze wszczynanie się powszechnej opinii.

Pasterz, przy takim stopniu działań umysłowych,

Gdy z odzierżeniem zwierząt namnożył trzód licznych,

Zaczął czuć pomnożoną żywności potrzebę;

Tę daje ziemia. Zwrócił więc na nią uwagę.

Człek, gdy przez swe poznaczył błędy w miejscach pewnych

Lub przez podania poznał bogów różnych,

Gdy już ich zjednania sposób wygusłował,

Nadszedł czas, gdzie myśl dzierży ziemi począć musiał.

Jak prędko człek wymówił: ta ziemia jest moja,

Powstała zmiana w zwnętrznych stosunkach niezmierna,

Z nią musiał się wewnętrzny zmieniać stan rodzaju,

Wewnętrzne wspołecznienie pokoleń i rodu.

Jest to prawdą wieczną, prawdą niesprzeczoną,

Niech będzie dla następnych narodów przestrogą:

Jak pierwszy ten początek wspołecznień się ludzi

Brał kształt, który zewnętrzne zwalały stosunki,

Tak odtąd w towarzystwach skład prawa i rządów

Musi być stosowanym do zwnętrznych stosunków.

Wewnętrzna sprawiedliwość, wolność i moralność

Wzrosną, w miarę jak zwoli zewnętrzna stosowność.

Zważcież, ludy! Tym dajcie dobroczyńcy imię,

Którzy wasze stosunki zdoskonalą zwnętrzne,

Którzy zewnątrz narody zrzeszą i urządzą,

Ci wewnątrz doskonałość wspołeczeństw ułatwią,

Dopiero odtąd duchem prawa sprawiedliwość,

Obywatelska duchem rządów będzie wolność.

Pasterz, w swych porobiwszy zewnętrznych stosunkach

Te błędy, musiał zaraz w towarzystw zawiązkach

Ustanowić nieprawość. Z myślą dzierży ziemi

Podzielił się, poróżnił na wieki ród ludzki.

Wszczęła się zawiść człeka w rodu wyniszczaniu,

Czego nie widzić w żadnym zwierzęcym plemieniu.

Człek pasterz, wszechbożeniec i ziemi dzierżyciel,

Dla wszystkich, co bez ziemi, stał się nieprzyjaciel.

Zaczął się zbroić na trzód, bóstw, ziemi obronę.

Zbroili się i inni pasterze i łowcy,

Aby mu odzierżoną bez nich wydrzeć ziemię.

Zaczął włóczęgę zmieniać na stałe siedziby,

Zwracał ciąglej uwagę odtąd na swe dzieci,

Powziął myśl zsadowienia przy sobie kobiety.

Lecz człowiek, pokonawszy różne myślom dzierży

Przeciwności od zwierzów, od zewnętrznych rzeczy,

Doznał niepokonanych przeciwieństw od ludzi.

Zaczął, nie skończy nigdy, zbroić się na ludzi.

Jak dotąd napotkawszy srogich zwierzów tropy,

Tak odtąd drży spotkawszy człowieka stóp ślady.

W postępach wspołeczności ludzkich stan pasterzów

Nierównie doskonalszym, niżeli stan łowców;

Lecz pierwsi, z dokładnieniem stosunków z zwierzęty,

Zmniejszyli z nich użytek, jaki mieli łowcy,

Przeto z łowców pasterzom najwięcej oporu.

Przestroga dla następnych już z tego przykładu:

W każdym postępie nowym wspołeczeństw człowieczych

Zawsze najwięcej przeszkód będzie z stanów dawnych,

Co, choć w mniej doskonałym przeszłym rzeczy składzie,

Stały lepiej niż w nowym, lepszym towarzystwie.

Odtąd pasterz wprzecz łowcom, łowcy wprzecz pasterzom

Zbroją się w głazy, w łuki, w proce i w maczugi;

Wynalezione najprzód przeciwko zwierzętom,

Użyją, zdoskonalą odtąd przeciw ludziom.

Robienie broni, która niesie ból, śmierć pewną,

Bój człowieka z człowiekiem staną się najpierwszą,

Najuczciwszą nauką: podstępy i zdrady,

Morderstwa, krwawe bitwy albo gwałt otwarty

Zajmą odtąd najwięcej władzę myśleń ojców,

Później pierwszych rodzaju ludzkiego zarządców.

Najwyższa tych towarzystw mądrość wśród wróżbitów:

Przy tych nauka leczeń i tajemnic bogów.

Im jest znajomą każdej z pobóstwionych jestot

Cudność, dobroć, gniew, pomoc i szkodzenia przymiot;

Oni drzew, skał i świętych rozmowy gór słyszą

I na swe zapytania odpowiedź miewają.

Im zrozumiały ptaków gwarzących głos z sobą;

Od ptaków nawzajem rozumiani być mogą.

Dociekają skrytości w każdym ptastwa locie;

Umieją przepowiadać szczęście i nieszczęście,

Zaczynają przezierać nowie, pełnie, zschody,

Czasy na niebie światła i czasy ciemnoty;

Czas wypędzań na góry i zganiań z gór trzody;

Czas, gdy zwodzić, rozwodzić z owcami barany;

Czas dobry dla połowu, czas wypraw do bojów

I czasy oddawania bogom ofiar, darów.

Więc sam wszczątek rozumu pierwszych ludzi błędem.

Już   większa część stosunków związanych z ich szczęściem

Tu zmylona...

Ich błędów smysły źródłem pierwszym;

Pomysł, wyobrażenia przedwczesne są drugim.

Z tych przeobrażeń roje niezlicznych przesądów

Trzecim się najzaciętszych stają źródłem błędów.

Do tych się wyobraźni łącząc dzielność zbytnia,

Jeszcze od rozumu władzy nie hamowana,

Nieustannie z zewnętrznym miesza czuciem rzeczy

Ich wewnętrzne pomysły, czucia, senne mary.

Już więc mają do błędów cztery źródła główne,

Do ich naprawy jedno tylko doświadczenie.

Mowa pasterzy i łowców znacznie pomnożona,

Ta najswarliwszych piąte źródło błędów wszczyna.

Z mnóstwem smysłowych uczuć, z pomysły dusznymi,

Z powiększeniem się potrzeb, z żądzmi zmnożonymi,

Zmnożyło się wyrazów w ludzi pierwszych mowie

I zmnożyły potrzeby, czucia, myśli, żądze."

Już wielka liczba rzeczy stosownie do czucia,

Jakie w człeku budziły, ma swoje nazwiska.

Lecz nie mógł wyobrażeń nadzmyślnych i nigdy

Móc nie będzie nazywać innymi imiony,

Jak użyciem wyrazów tylko niewłaściwych,

Przejętych z wyobrażeń jestestw rzeczywistych.

Tych jest niezrozumiałość i wielkie tu mnóstwo,

Bo ile klonów, tyle języków w nich było.

Tak człek, co źle pomyślał, musiał i tu znawu,

Niżeli w nadzmysłowym pojął zobrażeniu,

Źle wyrażać językiem. Słowa niewłaściwe

Inne miały znaczenia w każdej innej głowie,

I prawie się z dniem każdym w tych ludziach mieniły;

Samą niezrozumiałość statecznie chowały.

Ludzie, co porobili nadprzyrodne związki,

Co prócz prawych powzięli nieprawe stosunki,

Mają w sobie nie tylko potrzeby przyrodne,

Ale też niezliczone potrzeby wymyślne.

Już rozparła się, wzrosła onych osobistość.

Już nie same boleści ni same rozkosze,

Lecz nadzieja i bojaźń zbudzają ich czynność

I wraz miotają nimi żądze nieustanne.

Już w tych ludziach łakomstwo przemienia się w chciwość,

Chuć wrodna w zazdrość, gniew nawet w zawziętość,

Już w miejscu się ludzkości sadzi dumnożądność,

Co opanuje ludzi i potłumi ludzkość.

Tu pierwszy raz wszczęta człowieka z człowiekiem

Wieczna nienawiść, która nie kończy się z życiem,

Która przechodzi między zmarłych pokolenia.

Lecz w tychże towarzystwach z poczwarą tą razem

Tu się wszczęła, raz pierwszy ziemi ukazała

Dobroczynna przyjaźń. Ta będąc raz poczętą

Między dwiema nie wprzódy kończy się aż z śmiercią.

Ta robi całe życie z dwóch osób jednę

Wspólniąc niebezpieczeństwa, nieszczęścia, obronę.

W działaniach umysłowych tam blisko się wszczyna

Nienawiść, przyjaźń, gdzie jest bojaźń i nadzieja.

Przyjaźń bierze początek, córką jest nadziei.

Nienawiść poczyna się, płodem jest bojaźni.

Stąd, w tych tu towarzystwach one są obydwie

Stałe i z całym życiem bywają niezmienne:

Bo tu raz wszczęta z życiem trwa bojaźń, nadzieja.

W towarzystwach, gdzie władza rządu ubezpiecza,

Bojaźń staje się próżną, być nie może trwałą,

Lecz w tychże wspołeczeństwach nadzieja jest chwialszą,

W nich i osób nienawiść staje się mniej długą,

Ale również w nich przyjaźń bywa barzo zmienną:

Z bojaźnią, z nienawiścią wszczęta wszelka zemsta,

Podaje mu śmierć, co go od tamtych uwalnia.

Tak wszczęto niszczyć ludzkość, a tworzyć w jej miejscu

Potężną, zwładniającą wszystko opinią.

„Ty siło niepojęta! Co jak duch niezmierny

Wraz ogarniasz, przenikasz, burzysz, koisz rody,

Twe najsamowładniejsze w ludach panowania!

Przecież lud cię najwięcej lubi, słucha, kocha;

Wszechmożna tego świata pani, mniemań władzo!

Moc, powszechna wola rodzaju ludzkiego,

Pod twym zostaje berłem; w rządach, w moralności

Układać, postępować podług ciebie musi.

Już i tu, co ucieka z niewoli kobieta,

Mniema się być zhańbioną, i niegodną życia,

Owszem, warta, by żywo zakopać ją w ziemi.

Ów sądzi się niegodnym szacunku przyjaźni,

Który by, po utracie swego przyjaciela,

Nie rznął ciała, ni zrządzał z sobą okrucieństwa.

Tobie iść wprzecz, jest wzruszać ludzkiego moc rodu.

W sposobach zjednać ciebie sposób zjednań ludu,

Robiąc nawet nieszczęścia i niewolę jego.

Lecz dzikim twój początek, władna opinio!

Oto ten łowiec dziki, pasterz jeszcze dziki,

Zakładają pierwotne twego jestwa wszczątki,

Łowiec pasterz w zasadę dalić dzierż, zabobon;

„Odtąd twój wzrost, im więcej w ludach upowszechnion,

Tym stanie się silniejszym błędów krzewicielem

I jedynym tych błędów, uprzedzeń władnikiem.

Z tobą przesąd ogarnie rodu moc i wolę.

Zamiast doskonalenia ty zdziczysz naturę.

Nazwiesz ją raz przeklętą, a drugi raz świętą,

By fałszywość stosunków zrobić nietykalną.

„Ty w ludziach zniszczysz ludzkość i ty na jej miejscu

Stawisz niewolę, hańbę ludzkiego rodzaju;

A oszusty, tyrany, zszlachcisz samodzierże,

Im całą moc i wolę rodu oddasz w ręce.

Odtąd jęk, krzyk zgwałconych nie wzruszy narodów.

Te pod twym styrem będą jedynie umiały

Czuć, rozumieć oszczerców i głos gwałcicielów.

Ty zniszczysz nawet w ludziach ten instynkt natury,

Co wprzecz gwałtom, niewoli, same zwierze sroży.

A ludy z przekonaniem na się patrzać będą,

Jako na jednodzierżów własność, co je zjarzmią.

„Ty utworzysz, przedłużysz ten wiek barbarzyństwa,

Gdzie człek z duszą rozumną zlęknie się myślenia,

Będzie posiadał ludzkość, a czuć jej nie będzie,

Gdy zabija ludzi, gdy ich działa nieszczęście,

Gdy nurza się w krwi, gdy krwią napawa się ludzką,

By służył gwałtownikom, zszlachcił się ich łaską.

„Będzie lud wolał cierpić niewolę i nędzę,

Okrucieństwa, śmierć nawet, niźli poznać prawdę.

On sam swych jarzmicielów, wojarzów ubóstwi;

Na krzyż, strucie, ludzkości skaże przyjacieli.

„Tylu nieszczęść kojarcą staniesz się dla ludów,

Dopokąd będziesz twórcą uprzedzeń, przesądów,

Ale ponieważ jesteś tylko w twej jestocie

Doczesnym powszechnego zastępcą rozumu,

Więc ułatwiać rozumu w ludziach powszechnienie

Jest w twym niezbędnym, w twoim dobrym przeznaczeniu.

Tylko więc oświecany rozum doświadczeniem

Może cię zdoskonalić, dać stały wzrost, światło.

Pamiętaj, iż rozumu władzy stłumianiem

Sama zatłumiasz twoje własne, czyste źródło.

Oto stan wspołecznienia pierwszego się ludzi,

Od wszczątku do powzięcia myśli dzierży ziemi.

Lecz człek łowcem, pasterzem, będąc wszechbożeńcem,

Nie mógł tak zostać, skoro stał się ziemi dzierżem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA ÓSMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIEWIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIESIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA JEDENASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DWUNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZYNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZTERNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĘTNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SZESNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIEDEMNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA OSIEMNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej