Edward Lubowski

RODZINA BORGIJÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. EPOKA ODRODZENIA.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

1O.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

III. CEZAR BORGIJA. — LUDWIK XII.

18.

19.

2O.

21.

33.

23.

IV. MACCHIAYELLI (1) i GUICCIARDINI.

25.

26.

28.

29.

V. LUKRECYJA BORGIJA.

3O.

31.

32.

33.

34

35.

RODZINA BORGIJÓW

Studjum historyczne

Lubowski Edward

I. EPOKA ODRODZENIA.

1.

"Wstrząśnieni upadkiem państwa Rzymskiego i nawałem wędrówek — tak  mówi, cokolwiek za entuzyjastycznie K. Grün — patrzeliśmy długo z tęsknotą za znikającą fata morgana helleńskiej cywilizacyi, podczas gdy pierwsze samokształty państwowe barbarzyńskich nowicyjuszów, zaledwo ciekawość naszę naukową podrażnić mogły. Dziwny, dziś już niezrozumiały, religijny zapał, przeniknął płomieniem swoim chaos. Całe średnie wieki czyli czas pośredni pomiędzy gwałtownem burzeniem się a oczekiwnnem wypogodzeniem żywiołów, nęcił nas chwilowo, choć zawsze zapadał w błędne koło — dziś leży za nami. W drugiej połowie XV-go w. oddychamy z całej piersi; wdrapalismy się bowiem na wyżynę, zkąd widok naokoło jasny, zkąd przyszłość nie wydaje się już tak ślepo oddaną przypadkowi... Fantazyją strząsa proch fantastyczności ze swych skrzydeł; symbolizm, ta jedyna karma ludzi średnich wieków, staje się przezroczystszym i odsłania zwolna wewnętrzną treść myśli, — rozum pozwala sobie badać rzeczy i ustanawiać dla siebie cele... Państwo, społeczeństwo, ujawniać się zaczynają oczom człowieka; umiejętność puka do wrót, sztuka ukazuje się jako cel i równie godna zdobyciu jak i wiara...

Zwolna, raz po raz, prawie w logicznym porządku, następują olbrzymie ciosy, walące w gruzy to co się przeżyło; — heroiczne czyny we wszystkich dziedzinach, samopoznnnie i uczucie zrywają z tradycyją...

Już droga otwarto, potężny duch owionął ludy Europy... Na ziemi wszczęło się nowe życie, rozgatankowanie według ludów, które się podzieliły pracą i kulturą — powstała nowa piękność i nowa moralność!

Tę nową epokę oznaczono rozmaitemi nazwami. Renaissance (odrodzenie) lub Reformą (przekształceniem).

Pierwsze oznacza Odrodzenie, wskrzeszenie przeszłości, drugie ukształtowanie na nowo... Oczywiście zaś obydwie nazwy potrzebne są do scharakteryzowania XVI-go w., bo wszystko jest tu odrodzeniem i ukształtowaniem nowem, wszystko przypomnieniom i jenijalnym dodatkiem, starem i nowem w jednem".

A w innem miejscu, mówi tenże znakomity krytyk i estetyk:

"Pojęcie nowoczesności, zbliża się coraz bardziej. Siedziby łudzi w całej ich rozciągłości poznano, stanowisko ich do uniwersum, pierwszy raz zrozumiano; organizacyją państwową na wielką skalę, poraz pierwszy od Aleksandra i Rzymu wprowadzono... do czego dodać potrzeba, nieznany nigdy dotąd organ wymiany myśli, niesłychanej doniosłości. Nadszedł punkt zwrotny w półtoratysiącznych dziejach; ludzkość na Zachodzie, zaczyna się opierać na swym rozumie, na swej świadomości. Zrazu wystąpiła bardzo nieśmiało; — zdawało się jej, że sobie tylko przypomina rzeczy dawniejsze, więc dodała partykułę Re przed swem narodzeniem i ukształtowaniem: to jest Renaissance i Reforme. Zdawało się jej we Włoszech, że nowy ideał tworzy a utworzyła w rzeczywistości nową sztukę...

Renaissance wszakże i Reforma, niedługo szły razem ze sobą — obie stały się jednostronnemi. Trzeci pierwiastek: rewolucyja, przyłączył się zwaliwszy reformę, zatem na syntezę, czyli na największą pracę, czekać jeszcze trzeba... Wśród rasy romańskiej, żył lud przeznaczony na uwydatnienie piękności: Włosi".

Rzeczywiście wiek XV-ty pozostanie na zawsze niezmiernie ciekawą kartą w dziejach ludzkości; — jest on bowiem epoką początków przeobrażeń nagłych, czynów historycznych ogromnego znaczenia w przyszłym rozwoju rozmaitych ludów. Anglija, Francyja i Hiszpanija, doszedłszy do jedności wewnętrznej, odegrają wielką rolę w sprawach Europy. Zakon Krzyżacki, ten ostatni ślad krzyżowych wypraw, złamany przez potęgę Polski, zniknie wkrótce, ażeby się przeobrazić w nową monarchiją...

Królewskość nowoczesna, zrobiwszy się najwyższym sędzią, społeczeństw — wytworzyła się już we Francyi, Hiszpanii i Portugalii. Walka z feudalizmem okazała się zwycięzką, i zakwitnęła swobodą w Szwajcaryi, we Włoszech, w wolnych miastach niemieckich;...gdzieindziej, jak we Francyi i w Hiszpanii, poruszyła umysły; w Anglii zaś rzuciła zasiew, który w przyszłości miał wyrość w bujne ziarno. Dopomogą wnet: wolność religijna i jej kilku wyznawców nieustraszonych, — dopomoże nareszcie odrodzenie literatury i sztuki, ażeby rodzaj cały ludzki złączyć tradycyją filozoficzni!. Na gruzach średnich wieków poczyna się osadzać cywilizacyja nowoczesna, tak jak na roślinie zwiędłej, zakwita kwiat nowy; — co było zniszczone, będzie wnet zastąpione. Ale te zniszczenia czyli, właściwiej mówiąc, te przeobrażenia, nie mogą. się obyć bez wielkich boleści. W walce nieustannej przeszłości z przyszłością, mięszają się rozmaite namiętności ludzkie, przezco pochód świata srogo zostaje zamięszany przez chwilę. Tak jak ustalenie stanów społeczeńskich w średnich wiekach, kosztowało Europę niemało, tak niemniej kosztowało ją. i ich zrównanie. Po przebyciu żelaznej epoki cywilizacyi nowoczesnej, jedność ludów zachodnich Europy została dokonaną, ale za jak krwawa cenę? Jakiemi potokami krwi, iloma wstrząśnieniami potrzeba to było opłacić? Ileż krwi kosztują również Europę pierwsze wstrząśnienia? Wszędzie zniszczenie, pożoga, łzy, w straszliwej chwili tego przesilenia, dla tego też wielki poeta nienadarmo wola: "Jęki, płacze, skargi i żale podniesione w owej bezgwiaździstej nocy, chaos języków ludzkich, straszliwych złorzeczeń, słów boleści, wycie wściekłości, krzyków przeraźliwych, jęków stłumionych, nareszcie zetknięcie się ze sobą pięści przeciwników, — wszystko to zmieszało się razem burzliwie w ciemnościach atmosfery, tak jak tumany piasku podniecone wichrem".

Dotychczas wszakże postęp cywilizacyi szedł dwoma tylko drogami: rewolucyją religijną lub polityczną i wojną. Teraz, czyli z chwilą pierwszego Odrodzenia, (Renaissance) późniejszej Reformacyi i Rewolucyi angielskiej, odkryły się obok tych, nowe, szersze i szybsze. Bo oto nauki poczęto zastosowywać do przemysłu, a zatem opanowywać naturę nowemi środkami, daleko skuteczniejszymi od siły brutalnej lub pisanych teoryj. Odkrycia i wynalazki jakie przypadają też na schyłku średnich wieków, zaczęły już wywierać wpływ swój praktyczny dosyć widocznie; — a we względzie postępu ducha, zdziałały to, że już nie sama polityka i wojna, które dotąd wyłącznie zaprzątały umysły, ule nauka i przemysł, obchodzą gorąco żyjące pokolenia.

Wynalazek prochu dopomógłszy Ludwikowi XI-mu, przyczynił 115 niemało do usunięcia systemu feudalnego, bo królewskość posługując się bronią palną, złamała tarczę, wazala, i zburzyła jego zamczyska niedostępne, z których wypadał zbrojny na kraj i swego pana. Nie chcemy tu zapuszczać się w obronę ani w potępienie co do tego nadzwyczaj ważnego wynalazku, ale to pewna, że przyczynił się on do skrócenia wojen.

Wynalazkiem nierównie ważniejszym, zaszczytniejszym i bardziej błogie ludzkości przynoszącym owoce, był druk, który umożebnił porozumienie się najdalszych ludów w sprawach najżywotniejszych, rozszerzył idee szlachetne, złączył wspólną pracą duchową ludy. Pierwszem też zadaniem drukarstwa było: szczątki starożytności zachowane jeszcze przed zębem czasu i zniszczeniem barbarzyństwa, w klasztorach i w Konstantynopolu ocalić, i za ich pośrednictwem rozszerzyć oświatę i cywilizacyą.

Za wynalazkami idą odkrycia.

Krzysztof Kolumb, porównawszy zdania starożytnych o kształcie ziemi z opowiadaniami Marco Pola, powziął myśl, którą nazwać można jenijalnem natchnieniem, iż ziemię dałoby się naokoło opłynąć. Tym sposobem roztworzył duchowi nowe widnokręgi, zaspokoił tęsknotę ludzi do nieznanych krain i przygotował nową ziemie, do uprawy cywilizacyjnej. Drogę morską do Indyj Wschodnich odnalazł Portugnlczyk Vasco de Gama, przez opłynięcie Afryki, a Magellan dopełnił zadania Krzysztofa Kolumba.

Przez to odkrycie rozszerzyło się nadzwyczajnie pole działalności, duch uczuł potrzebę zapoznania się z nowemi zjawiskami i z ich prawami. Za przykładem Kolumba, poszli inni odkrywcy nieznanych krain, w których chrześcijaństwo dokonało pięknego swego posłannictwa. Słowem następstwa tych odkryć i wynalazków, dały podstawę nietylko przyszłego i już blizkiego przeobrażenia pojęć ogólnych ludzkości, ale zarazem i ukszałtowania się politycznego narodów.

Zanim jednakże przejdziemy do nakreślenia obrazu epoki właściwej Odrodzenia (Renaissance na polu nauki i sztuki, uważamy za stosowne, scharakteryzować wiek XV-sty we Włoszech, jako głównej widowni niniejszego opowiadania.

Trzymać się będziemy przeważnie następnych źródeł: "Jacobi Nardi, Historyja Florencyi — Guicciardini Fr. Historyja Włoch, Paryż 1832 — Botta "Historyja Rzeczypospolitych włoskich w średnich wiekach" przez Sismonde de Sismondi — Ranke, Historyja Papieży — Littré średnie wieki — Macchiavel Historyja Florencyi, Il principe i Discorsi — Moritz Carriére, Sztuka w związku z rozwojem kultury i Ideały Ludzkości" ("Die Kunst im Zusamenhang der Culturentwicklung und die Ideale der Menschheit, Leipzig, 1873, Taine) "Philosopbie de l'arten Italie" — Kunat und Künstler v. ect. Wolf. Beckor, Leipzig, 1863 — Ernest Rénan "Les religions de l'imtiquite", — W. II, Lecky: "Historyja oświaty w Europie". — Geschichte der romanischen u. germanischen Völker von 1494 — 1514 v. Leopold von Ranke. — Die Kritik neuerer Geschichtsohreiber, L. v. Umie. Leipzig, Gesammtausgabe. 1874. — W dalszym zaś właściwym opisie Borgjów, oprzemy się także na świeżem dziele Gregoroviusa p. t. "Lucrezzia Borgia", o ile krytycznie wartość tegoż rozważyć pragniemy.

2.

Z końcem XV-go w. czyli w chwili wkroczenia Karola VIII-go, królu Francyi, do Wioch, jako roszczącego prawa do prowincyi neapolitańskich, po swoim praojcu z bocznej linii Karolu du Maine, wnuku i spadkobiercy Renata Andegaweńskiego, — istniało we Włoszech pięć głównych państw, odmiennych formą rządów i swym początkiem, a mianowicie: Państwo Kościelne, Neapol królestwo feudalne, Wenecyja gdzie rządziła arystokracyja, oparta na marynarce i handlu — Florencyja dawna rzeczpospolita demokratyczna, podległa od 50 lat przewadze Medyceuszów — i księztwo Medyjolańskie, rządzone despotycznie przez rodzinę Sforzów. Inne państewka jako: Piemont, Montferrat, margrabstwa Mantuańskie i Saluzzo, księstwo Ferrary i Urbino, kilka gminowładnych miast w Toskanii, jako Bononija i kilka lennictw papiezkich w Romanii i Umbryi, które były prawie niezależne od stolicy Apostolskiej, podległy jednak mniej lub więcej wpływom potężnych sąsiadów. Między innemi Genua, która raz szła za książętami Medijolanu to znowu za Francyją, i nareszcie Asti, które przypadło w spadku księciu Orleańskiemu przez jego matkę Walentynę Visconti.

Włochy, z wyjątkiem kilkudziesięciu lat, t. j. od 489 — 552 pod królami Ostrogockimi, niestanowiły nigdy jednolitego i niepodległego państwa. Z upływem czasu, rozpadanie się ich polityczne zamiast ustać, doprowadzone zostało do ostateczności. Wytworzyły się drobne narody, różniące się między sobą obyczajami, usposobieniem, językiem i instynktami. Różnica tych ras, osiadłych na południu Alp po wędrówkach i napadach, — kształt fizyczny półwyspu, przedzielonego przez całą długość na dwie części Apeninami, wytworzenie się gmin, które się przerodziły w rywalizujące ze sobą rzeczypospolite jakoteż i inne państewka bez jednego wspólnego węzła z główną ojczyzną, nareszcie wojny Gibellinów i Welfów, papieztwa z cesarstwem, złożyły się, na to, że rozkawałkowawszy Włochy całe, przeszkadzały wiecznie ich połączeniu.

Zastanawia każdego to przedewszystkiem w historyi Włoch, że nie były nigdy w stanie poradzić sobie same, co pokazało się na pomocy danej przez Napoleona III-go. Nienawidząc zaś cudzoziemców, wzywały ciągle ich interwencji — ilekroć też wkraczały armije obce do Wioch, działo się to zawsze na wezwanie Włochów, nieprzewidujących, że sobie sami przez to gotują niewolę.

W XII-m i XIII-m w. w walce miast przeciw cesarstwu niemieckiemu, ludy północnych i środkowych Wioch, szczególniej Gwelfowie lomburdzcy, walczyli dzielnie za swą niepodległość. Ale skoro ją wywalczyli, nie umieli już dalej przy niej wytrwać. Nowe rzeczypospolite zamiast się zkonfederować, dały się powodować stronnictwom i chyliły się do upadku; każde stronnictwo chciało jedynie praw dla siebie z uciskiem drugich, tak że nadużycia skutkiem tego popełnione, natchnęły Włochów przekonaniem, jako jedynie panowanie jednego, powstrzyma bezrząd. I dlatego z demokracyi bezmiernej przeszli w najzupełniejsze podległość, pod władztwo zręcznych ludowych przywódzców. Ci znowu skoro tylko poczuli się silnymi, porobili się książętami, a właściwie tyranami. Więc też z końcem XV-go w. przemiana dawnych rzplitych w drobne księstewka była prawic dokonaną, i jeżeli niektóre zachowały jeszcze formy dawnych swych instytucyj, jednak władza spoczywała w ręku kilku naczelników rodzin. Za ustaleniem się takich rządów despotycznych, wnet poszło zepsucie obyczajów i upadek charakterów.

W tem jednak miejscu, pozwolimy mówić Sismondiemu, który lubo w zapale patryjotycznym zbyt wiele pragnie uniewinniać, a nawet innym przypisać przyczyny nieszczęścia Wioch, przecież w wielu względach ma słuszność.

Patrzy on inaczej całkiem na wiek XIII i XIV-ty, przyznając rodakom swoim w tych czasach, wszystkie cnoty, talenta i zasługi, zgadzając się wszakże na to, że naród zepsuł się w XV-ni w. Ale odpiera zarzuty z goryczą. Między innemi twierdzi, że ani najwyższe cnoty, dni najlepsze konstytucyje, nieochraniają narodu od upadku, bo ten zależnym jest bardzo często od wielu nieuniknionych okoliczności. Za przykład stawia Angliję, zapytując dosyć paradoksalnie, coby się z nią było stało, gdyby królowa Maryja (Tudor) pożyła dłużej i pozostawiła dzieci z Filipem II-m, lub gdyby Elżbieta przyjęła była rękę jednego z licznych pretendentów katolickich? Gdyby zaś Włochy skonfederowały się w jedność — twierdzi dalej — gdyby miały dosyć siły oprzeć się najazdom barbarzyńców, byłby ich spotkał los taki sam, jaki spotkał skonfederowaną Hiszpaniję, która unieszczęśliwiwszy poddanych, chociaż przez czas jakiś zdobyła przewagę w Europie, doszła do szalonej ambicyi, a ściągnąwszy na siebie nienawiść całej Europy, chyliła się już odtąd ciągle do upadku.

W ostatku przyznaje jednak, że może byłaby ocaliła Włochy rzeczpospolita federacyjna. Nic jednak naówczas — mówi tenże sam —nie pozwalało przypuszczać wypadku tej wojny, która się zapaliła z końcem XV-go wieku; dla tego zamiast oskarżać Włochów, iż się nieumieli połączyć w imię idei abstrakcyjnej: narodu włoskiego, trzeba ich oskarżać o to, że nieumiejąc zachować dawnych swych instytucyj, nieumieli też uszanować swobody wzajemnej; utraciwszy bowiem własne instytucyje, tem mniej znaleźć mogli energii w bronieniu wielkiej ojczyzny, która mniej już im zapewnić mogła praw i swobód. I tu ciekawe podaje censum, rządzących w owej epoce we Włoszech. Oto w Wenecyi sprawujących rządy, czyli mających do nich prawa, było wszystkiego dwa do trzech tysięcy obywateli, w Genui 4 — 5000, we Florencyi, Siennie i Luccc 5 — 6, 000, a wszystkie inne rzeczypospolite w państwie kościelnem, w Lombardyi, wszystkie te, które istniały w krajach zagarniętych potem przez królów Neapolu, utraciły prawo rządzenia, tuk, że w całości na ludność 8-milijonową, zaledwo 10 — 18, 000 Włochów, cieszyło się rzeczywistemi prawami obywatela. Zkądżeż więc wziąść się miał — słusznie woła historyk — zapał i patryjotyzm?

Jednakże ludy te, pozwoliwszy sobie odebrać prawa, zachowały mimo to, uczucie dumy narodowej, skoro tylko władzę dobrowolnie nad sobą przełożoną, uznać mogły jako dzieło własne. Z początkiem bowiem XV-go w. większość książąt panujących we Włoszech, zawdzięczała swój tron jakiemuś stronnictwu, wytworzonemu wśród obywateli. Ztądteż mieszkańcy Rawenny, uważali się za swobodnych pod panowaniem Pollenta, ale tylko dlatego, że nie podlegali ani papieżowi ani Wenecyi: Medyjolańczycy uważali się za swobodnych pod władzą Viscontich, dlatego, że im nie rozkazywał ani papież, ani król Francyi, ani cesarz niemiecki.

Było to złudzenie, które wystarczało do utworzeniu odmiennego o swobodzie pojęcia, dopóki nie nadeszła chwila najazdów obcych, bo wtedy i książęta stracili poczucie swej niezależności, a wkrótce rzeczywiście i niezależność samą, i obywatele cień nawet wszelkiej swobody.

W południowych znowuż Włoszech, ambitni papieże usiłowali zapewnić sobie władzę świecką, która z początkiem XV-go w. była prawie żadną. Więc na korzyść swych rodzin (głównie Aleksander VI-ty i Julijusz II-gi) przyłączali lenności kościelne pod bezpośrednią swą władzę. Przezto przytłumili znowu sympatyje ludu ku dotychczasowym ich władcom, zasiewając w każdem z tych państewek ziarna niezadowolenia, (zwłaszcza ze zniesienia stolic i dworów książęcych).

Przyczyny przeto wojen i smutnych ich następstw, zwolna już były przygotowane, a temi były: rozprzężenie wszelkiego węzła społecznego w całych Włoszech, osłabły patryjotyzm i niezadowolenia miejscowe.

Dziwna rzecz wszakże, że Włosi uważali się w tej epoce jeszcze za szczęśliwych i świetne zajmujących stanowisko; zaprzeczyć też nie można, że znakomici ludzie w naukach, sztukach, i rzemiośle wojennem, dodawali blasku pięknemu ich krajowi. Taki Sforza, taki Alfons król Neapolu, byli ludźmi niepospolitymi. Ten ostatni np. szerzył oświatę, wspierał postęp nauki i sztuk, wielbił starożytność, zarówno też jak papież Mikołaj V-ty i Pijus II-gi, którzy choć ograniczali swobody, ale hojnością w popieraniu nauk i sztuk, osładzali gorzką dolę polityczną Włochom, z usposobienia artystom. Medyceusze też wspaniałością swoją zwróconą w kierunku podniesienia ducha człowieczego, dziś jeszcze budzą podziw. Co do prowadzenia wojny we Włoszech jeszcze przed najazdem obcym, Sismondi zwraca uwagę na łagodność i ludzkość, z jaką ją toczono. Pola bowiem nie były niszczone w ten sposób, iżby z nich plonu nic było przez długie lata; więźniów oddawano bez okupu, bitwy nie były mordercze, chociaż żołnierzy nieustannie ćwiczono w rzemiośle, a zaopatrzeni byli bronią wyborną; — niezmierna też liczba wodzów (condottieri) wykształcona w szkole Braceeshi'ich i Sforzów, wynajmowała się na usługi wszystkich państw europejskich, prowadzących wojny. Nikt też naówczas nie znał tak doskonale wojennego rzemiosła teoretycznie i praktycznie, jak Sforzowie, Braccio, Caldona, dwu Piccininich, Maletesta, Barbienno i inni.

A jednak odpowiedzieć można Sismondiemu, że wojska te nie miały ani ochoty ani odwagi walczenia, i że nie pojmowały zaszczytu ani obowiązku wytrwania w boju przed nieprzyjacielem. Toż Machiavel opisuje, że w roku 1440, dwie armije: jedna medyjolańska, druga florentyńska, stojąc naprzeciw siebie, blisko miesiąc w okolicach Anghiari, zdecydowały się nareszcie na walkę. Walczono więc, a raczej popychano się. Medyjolańczycy pierwsi się znużyli i opuścili plac boju, pozostawiwszy w rękach Florentczyków, swych głównych wodzów i większą część żołnierzy. Jeden tylko człowiek zginął, ale nie z ran, tylko zdeptany końskiemi kopytami. "Nigdy tyle co wtedy — dodaje tenże — nie była wojną mniej niebezpieczną", I znowu opowinda jak w r. 1479 Florentczycy, jego rodacy, uciekli bez użycia broni. "Tyle nieporządku i tchórzostwa panowało wtedy w wojsku, że od pierzchnięciu jednego konin, zależało zwycięztwo lub przegrana". (Mach. Hist. Flor.)

Wcóż się więc obróci wojenny animusz Włochów w obec pierwszego najazdu Francuzów, których słusznie ich historycy, jak na owę epokę, nazywali "barbarzyńcami"?

3.

Zaprzeczyć nie można, że Włochy w XV-m w. w chwili poprzedzającej najazd, olśniewały bogactwem, dobrobytem, wspaniałością i świetnością postępu w naukach i sztukach; słowem tem wszystkiem co się zwać ma prawo: "najwyższą cywilizacyją".

Rolnictwo kwitnęło — wieśniacy za robociznę otrzymywali połowę zbioru i byli równi mieszkańcom miast, a nie jak wszędzie gdzieindziej, przywiązani do gleby. Żyzna i doskonale uprawna Lombardyja, dostarczała produktów w obfitości. Obszary były zasiano wioskami, w których zamieszkiwała gęsto rozrodzona ludność. Mieszkańcy miast znowu, oddawali się skrzętnie rękodziełom i rzemiosłom pożytecznym. Wszystkie produkcyje ziemi przerabiali doskonale, wywożąc je za granicę. Wkrótce wznowiony przemysł, nic ograniczał się już na produktach krajowych. Sztuki nawet i nauki, których porównywać nie można z rzemiosłem, opłacały się jednak sowicie, tak, że obok prostego robotnika, znajdującego zawsze gotowy zarobek, i artysta malarz i architekt i rzeźbiarz, mieli żyć z czego, przyczyniając zarazem sławy swej ojczyźnie.

Handel Włoch opłacał zgóry jego przemysł, rozciągający się daleko poza granice kraju. Włosi nic wstydzili się tak jak inne narody — łokcia, wagi i wogóle żadnej pracy, to tez najznakomitsze rodziny Florencyi (Medyceusze), Wenecyi, Genui, i innych, miały między Boba, naczelników domów kupieckich i bankierskich.

W stosunkach międzynarodowego handlu, olśniewającego połowę świata znanego naówczas, nabierali biegłości i wiadomości prawodawczych, jakoteż wszelkich innych, potrzebnych w administracyi. Dodać potrzeba, że kapitał produkcyjny Włochów w XV-m wieku, równał się może kapitałowi wszystkich innych narodów Europy, tak iż oddawano jedynie artykuły zbytku za przywożone z zagranicy zboże. Spekulacyi uczciwej i rozumnej, ani też obfitości pracy, nie stało nic na zawadzie; mógł przeto ubogi przychodzić do dostatku, zamożny do bogactw, mogła więc także ludność daleko jeszcze większa wyżywiać się z łatwością na swej ziemi.

Wiek też XV-ty, odznacza się niezmiernym zapałem Włochów dla literatury i sztuk pięknych. Podczas gdy szlachta w reszcie Europy, a głównie na Zachodzie, prawie się pyszniła tem, że czytać nie umie — we Włoszech każdy książe panujący, wódz i obywatel znaczniejszy, otrzymał ukształcenie literackie, uprawiał języki klasyczne namiętnie, szukając przykładów w starożytności. Wielcy filozofowie odnawiali w tej epoce wszystkie pomniki literackie starożytności, uczeni wznawiający filozofiją platońską., poeci wzrastający na gruncie rodzinnym, wszyscy brali udział w rządach kraju. Królowie i książęta mieli w swej Radzie tych uczonych, którzy wywierali na spawy publiczne wpływ nie mały.

Tak uprawa sztuk i nauk, wzrosła w krótkim czasie nadzwyczajnie, a emulacyja uczonych i artystów, rozproszonych w tych rozmaitych państewkach, przyczyniła się do wykwintności i różnorodności języku, do wytworzenia w malarstwie szkół wielu.

Wprawdzie nauki przyrodzone prowadzące do praktycznych zastosowań, nie uprawiane były jeszcze w tym stopniu co nauki humanitarne i poezyja (Leonard da Vinci wyjątkowo zajmował się naukami przyrodzonemi i ścisłemi), ale i te doprowadziły do obserwacyi i starań pomnożenia szczęścia człowieka. Prawodawstwo i jurysprudencyja zaś uczyniły postępy; finanse i administracyja, prowadzone były z pewnym systemem, a ekonomija polityczna, choć pod tem nazwiskiem jeszcze nieznana, niewadała w grube błędy jak się to działo gdzieindziej, a zwłaszcza w Hiszpanii.

To wszakże dziwna, że kiedy zazwyczaj do rozwoju sztuk, potrzeba spokoju i bezpieczeństwu w kraju, we Włoszech przeciwnie, najświetniejsze czyny na polu literatury nauki i sztuki, dokonywały się właśnie w czasach najburzliwszych, a czyny te, będące nieśmiertelnemu pomnikami Włoch, świadczą nietylko o poczuciu wrodzonem piękna, kierującem pędzlem, dłutem i ekierką, malarzy, rzeźbiarzy i architektów ówczesnych, ale i o żywotności narodu, który wówczas dumnym być mógł, przynajmniej ze swej przeszłości.

Istotnie — słusznie twierdzi jeden z ich dziejopisów, że świątynie wtedy pobudowane przechodzą wspaniałością najwspanialsze greckie, a pałace zwykłych obywateli, zaćmiewają rozmiarem i grubością murów pałace cesarzów rzymskich; — najzwyklejsze zaś domy, odznaczają się wygodą. II. Taine zaś tak o tem mówi: "Wielkie pałace lej epoki były wspaniałe, lecz nie wiem czyby w nich dzisiejszy mało — mieszczanin mieszkać pragnął; są niewygodne, zimne; siedzenia rzeźbione w lwie głowy i w tańczące satyry, są wprawdzie arcydziełami sztuki ale wydadzą, się wam bardzo twardemi, a najmniejszy pokoik, izba szwajcara w pańskim domu, zaopatrzona kaloryferem, wygodniejsza, jest od pałacu Leona X-go lub Julijusza II-go, Pragnęli oni bowiem pięknu nie wygódek; dbali o szlachetne zszeregowanie kolumn i figur, a nie o nabytek chińszczyzny, dywanów i ekranów". (Str. 65. 66, Philosopie de l'art). Z czego słuszny wniosek wyprowadzić można, że bogactwo i wdzięk architektury włoskiej, powstałej nagle po wsiach i po miastach, były dziełem całego narodu, albowiem nigdy wspaniałość pojedyńczych królów i książąt, nie byłaby w stanie wystawić takiej mnogości przepysznych budowli.

4.

Henryk Taine w pięknem swojem dziełku: "Filozofija sztuki we Włoszech", w kilku miejscach bardzo trafnie opisuje ruch sam nadzwyczajny i polot sztuk pięknych we Włoszech w ostatniem ćwierćleciu XV-go i połowy prawie XVI-go w.; polot, który stawszy się przepotężnym tak nagle, z następcami Michała Anioła, osłabł i zniknij!. Charakterystyka też jego, epoki ówczesnej, zaczerpanny żywcem z faktów historycznych i pamiętników spółczesnych sławnych ludzi, lubo zestawiona dosyć jaskrawo, — niemniej jest prawdziwą i wierną. Nie można się tylko zgodzić na zwykłą metodę Tainn, odnoszenia wszystkich przyczyn do "otoczenia" (milieu) w jakiem żyjemy, jeżeli otoozeniem nie nazywamy ostatniego rezultatu usposobienia jakiegoś narodu; usposobienia, na które składały się nietylko czynniki fizyczne (klimatyczne i rasowe), ale przedewszystkiem społeczno-polityczne, moralne i umysłowe (1). Bo inaczej na to otoczenie, które tak według Taina oddziaływa stanowczo na rozwój narodu, wpływać będą. przeważnie okoliczności przypadkowe, zewnętrzne, kiedy te zazwyczaj nie są w stanie zmienić usposobień już gotowych i wyrobionych, tego lub owego narodu. W dalszem następstwie, według takiej teoryi, Odrodzenie byłoby rzeczą szczęśliwego tylko przypadku, a nic konieczności naturalnej, domagającej się rozwoju sil i zdolności już nagromadzonych, przygotowanych, a wybuchających w chwili zerwania z niewolniczemi pojęciami średnich wieków. Wie o tem autor "Filozofii sztuki" bo zaprzecza tomu, iżby Odrodzenie było skutkiem szczęśliwego wypadku, nie unikając niżącej sprzeczności ze samym sobą, dodaje: "Zdolności wrodzone i usposobienie (Włochów) było chwilowem, zatem i sztuka była chwilową. Zaczęła się in zdolność, a potem skończyła w oznaczonej epoce. Zdolność się rozwinęła w pewnym kierunku, i sztuka rozwinęła się w takim samym. Jest ona niby ciałem, którego cieniem jest sztuka, a cień ten idzie za jej wzrostem, upadkiem i kierunkiem... "

Pomijając jednostronność i ogólnikowość tego twierdzenia, odpowiedzieć trzeba, że inne, daleko głębsze przyczyny, rozbudziły ten zdumiewający polot piękna we wszelkich dziedzinach, w epoce Odrodzenia. Właśnie pogruchotanie dotychczasowych feudalnych urządzeń stanów, wielkie odkrycia i wynalazki, które ocknęły ducha i rozerwały jego społeczno-scholastyczne pęta, — wytworzyły potężny indywidualizm w człowieku, który się przestał już uważać za nic nie znaczącą jednostkę w Wszechświecie. Duch przyszedłszy do świadomości, zaczął się samodzielnie i o własnych siłach dobijać nieśmiertelności. I wtedyto zdolności wrodzone Włochów, i rozmiłowanie w pięknie z instynktu, obrawszy sobie za wzór pomniki Grecyi i Rzymu, wykwitnęły w górę z taką potęgą... Ale pobudką do tego, nie było proste tylko obudzenie lub zniknięcie zdolności w jakimś oznaczonym peryjodzie, lecz potężny i nagły objaw wielkich nowych idei, który zrywając z dotychczasową przeszłością, zaczął budować na wzorach już gotowych, lubo własnym gienijuszem... Bo słusznie ktoś powiedział — iż jeżeli w naturze wiosna przełamuje lody, tak też i w tych olbrzymich zapasach, w tej gwałtownej walce, przejściu z średnich wieków w nową epokę, wiosenna, bujna samodzielność, wyłoniła się na wierzch w tak wielu osobistościach. Popęd ten do wybitnej i dumnej samodzielności — odbił się na wszystkich rodzajach sztuk niezatartem piętnem, nadając dziwny blask temu zdumiewającemu podziś dzień peryjodowi Odrodzenia. Nie przeto chwilowy zakwit zdolności narodu, ale, jakeśmy rzekli — nagle elektryczne przebudzenie, powstałe z kontrastu zasad, z walki tychże z dotychczasowym stanem społecznym w najobszerniejszem znaczeniu tego słowa, wpływ wielkich i nowych idei i zapał jakim one ogarnęły ludy — wytworzyły to świetne w pochodzie cywilizacyjnym zjawisko. Dla czego zaś skończyła się ta świetna epoka, dla czego się dotąd nie powtórzyła nigdzie w takich rozmiarach i w takiej potędze — i czy się znów kiedy epoka nowej szkoły, nowych a tak stanowczych prądów w nauce, literaturze i sztuce, powtórzy, — są to pytania, na które lubo odpowiedzieć nieumiemy, rozstrzygnięcie ich jednak w tym sensie, z pewnością nie od samych tylko zdolności przypadkowych i chwilowych, tak juk je powyżej oznaczył Taine, zależne.

(1) Znaną już jest dobrze fizyjologiczna metoda H. Tuina, którą słusznie nazwano: "fatalistyczną " a polecająca na rozstrzyganiu wszystkich kwestyj rozwoju moralnego, umysłowego i historycznego, lego lub owego narodu, przyczynami klimatu, rasy i temperamentu, uważając indywidualność ludzką za wynik czy kombinncyją rozbiorowych żywiołów chemicznych. Metodę tę wprowadził Taine, tak samo do zapatrywań się swych estetycznych jako i do ściśle literackich, bo znajdujemy ją zastosowaną np. od początku do końca w całej 4-tomowej "Historyi Lit. angielskiej".

5.

Nietylko budowle i inne pamiątki starożytności rzymskiej, wskazując wszędzie pierwowzory greckie, nastręczały się we Włoszech oczom wszystkich we wspaniałych ruinach, nietylko zrozumienie łacińskich poetów było dla całego narodu łatwem, ale gdy nadto z początkiem XV-go w. przybyli do Włoch greccy uczeni — okazało się, że skarby wiedzy i sztuki nagromadzone w Bizancyjum, przyswoiły się odrazu umysłowi i wyobraźni ludów Zachodnich. Wyuczenie się języków greckiego i łacińskiego w ich pierwotnej czystości, gromadzenie ksiąg po biblijotekach, poprowadziło do porównywania i wyświetlaniu prawdziwego tekstu rękopismów. W ten sposób powstała krytyka, która wszakże prostując i objaśniając starożytnych autorów, postępowała sobie tak — mówi Carriere — jak z wyrzeźbionemi posagami, to jest dbała więcej o estetyczne zadowolenie aniżeli o historyczną ścisłość. Później zaczęto na wzorach starożytnych kształtować własny byt, rozwijać dalszą działalność, łącząc w ten sposób przeszłość z teraźniejszością, w jedną organiczną całość.

Wydobywszy się z średniowiecznych pętów, odnaleziono w klasycznej starożytności przewodnika, nietylko w polityczno-społeczeńskim układzie, ale o tyle i w filozofii, o ile się dało złączyć ją z nowemi ideami, z nowemi zasadami myśli i samodzielnej woli.

W ten sposób zdobyły Wiochy na nowo władztwo nad Europą na polu cywilizacyi.

To, co niektórzy pisarze niemieccy tej epoki uważają za szkodę, to jest, że Włochy pominęły korzyści chrześcijańsko-germańskiego świata średnich wieków, to wyszło im właśnie na pożytek, bo uniknęły zgermanizowania, jakiego doznały inne narody Europy po napadzie ludów północy. Ostrogotowie i Wizygotowie albo wnet zostali wypędzeni z Wioch, albo je sami opuścili, a Lombardowie, którzy pozostali, wnet przylgnęli do cywilizacyi rzymskiej, Odrodzenie zaś starło do reszty pozostałości giermańskie. Architektura nawet gotycka, nie przyjęła się tam zupełnie czysto. Przedstawiciele nowych kierunków, opanowali szkoły i uniwersytety, i wychowanie młodzieży bogatej i książęcej. Ponieważ zaś przeciwstawili scholastyce i teologii, pierwiastek czysto ludzki, humanitarny, więc nazwali się "humanistami" (1).

Przedtem bowiem, scholastyka panowała wszechwładnie. Scholastyka, było to jakieś zbiorowisko dziwaczne wszystkich nauk, a zarazem jakieś niesłychane wysilenie subtelności na to, ażeby uwięzić w spekulacyi bezpłodnej te właśnie nauki, które później metoda zliczyła z życiem praktycznem.

Tak np. filozoliją pomieszano z religiją, a raczej filozofija była amalgamatem zepsutej tradycyi Arystotelesa, z niemniej zepsuty tradycyją chrystyjanizmu. Tem właśnie, że pośród tego chaosu można się było łatwo ukryć ze swą ciemnotą i sofizmatami — wytłomaczyć sobie można cześć scholastyków dla Arystotelesa. Średnic wieki również nie znając w oryginale Aristotelesa, czciły go bezładnie i zabobonnie. Co w szkołach wykładano powszechnie jako naukę pod nazwą dijalektyki, nie było niczem innem, tylko komentarzem niektórych części Arystotelesowego Organum, części zmienionych i przekręconych w przekładach łacińskich. Profesorowie dijalektetyki, nie znając języków oryginalnych i niewprawni będąc wpisaniu, zaciemniali bardziej jeszcze przedmiot swoją ignorancyją, bo starali się tylko o wywołanie podziwu sztucznemi sposobami rozumowania, któremi właśnie kłam zadawali rozumowi.

Stan taki trwał mniej więcej wszędzie — a w Niemczech np. przed reformą kwitnął najbujniej. Nominaliści i realiści kłócili się w Wittenbergu zacięcie ze sobą, dopóki ich wszystkich razem niepogodził sławny Melanchton, wskazawszy im źródła, u których czerpać byli powinni. Ten znakomity mąż słusznie nazwany "nauczycielem Niemiec", a którego wpływ był niemniej ważny we Włoszech i we Francyi w połowie XVIgo w., wprowadził na wykład szkolny i uniwersytecki, rzeczywistą dijalektykę, poszukawszy wzorów w pisarzach starożytnych. Zrobiwszy pomiędzy niemi wybór, odnowiwszy zasadę rozumowania według określenia Cycerona, zastosował ją do wszystkich kwestyj, tyczących się człowieka i najwyższych zadań spółczesnej chwili. Prawdziwa dijalektyka tak wskrzeszona, wprowadzony została do wszystkich umiejętności ludzkich: do literatury i nauk moralnych, a również i do nauk fizycznych, gdzie ją nazwano analizą. Lecz średnie wieki, metody rzeczywistej dijalektyki nie znały.

I oto we Florencyi powstała akademija nowo-platońska, a zastęp uczonych i poetów pod dobroczynną opieką Medyceuszów, rozlewał światło nietylko mi cale Włochy, ale i na całą społeczna Europę która się jeszcze nie otrząsnęła z feudalizmu i barbarzyńskich obyczajów. Książęta panujący Włoscy w ogóle, jakeśmy wspominali, podzielają zapał ogólny, i odznaczają sic znajomością piękna, poezyj i sztuk (2).

Ludwik Sforza w Medyjolnnio, ma na swoim dworze uczonych których zaszczyca najwyższem swojem zaufaniem. Aretin, Machiavel sprawują obowiązki sekretarzy w Florencyi. Papieże również wspierają i wyszukują artystów, korzystają z nauki uczonych, inni jak Torquato Tasso i Ariosto, cieszą się łaskami księcia Ferrary, inni znowu Alfonsa króla neapolitańskiego.

Epoka więc końca XV-go i początku XVI-go w. całej Europy, niezmiernie ciekawa, bo łączy w sobie najrozmaitsze pierwiastki i ruchliwość nadzwyczajną, burzliwość i polot dotąd nieznany: nowych prac i nowych idei. Wszystkie narody środkowej Europy, usiłują, sięustalić wpośród kłótni religijnych, wojen politycznych, nie dającego się oprzeć zgiełku tłumów i przekonań, a nareszcie pojęć nowych religijnych, rzucających się na dotychczasowe. Ciemnota Europy zachodniej, walcząc z powstającem światłem Wioch, starożytność wskrzeszona z grobu, języki umarłe odrodzone, rugujące barbarzyńsko-scholastyczny język łaciński, wielka tradycyja literacku, oczyszczająca umysł z subtelności dyalektyki religijnej, wytworzona rzeczpospolita literacka i chrześcijańska wszystkich umysłów podnioślejszych, zjednoczonych językiem łacińskim, który był naówczas językiem europejskim; przerażająco barbarzyństwem czyny, obok ogłady obyczajów, świat cały oddany na pastwę żołnierzom, ale i owładnięty przez wielkie umysły, oddany ciemnym i głupim, ale i kierowany przez artystów, jednem słowem chaos religijny, filozoficzny i wojskowy, oto podwalina, na której miało wystrzelić w górę społeczeństwo nowoczesne. Za Włochami bowiem poszły wnet Niemcy, Anglija i Francyja, szukając odrodzenia w starożytności greckiej i łacińskiej, a wielcy pisarze idąc z pochodnią naprzód, odchylali jej zasłonę, każdy na swój sposób. Jeden więc badał system monetarny starożytnych, drugi ich medycynę, trzeci ich zwyczaje domowe; jedni wydawali ich książki, drudzy je komentowali; jedni poświęcali się greczyznie, inni łacinie, inni obudwom razem, nie pomijając greckiego i łaciny państwa bizantyńskiego, jako pośredniczącego w wielkim łańcuchu tradycyj. Możnaby zrozumieć niezmierną i przepotężną działalność pojedynczych pisarzy, w tym ruchu wskrzeszenia i odnowienia, i gdybyśmy byli w stanie skreślić tu pobieżnie choćby, żywot takiego Erazma Rotterdamskiego. A jaki wpływ wywierali ci pisarze, zastępujący całe dzisiejsze szeregi dziennikarzy, literatów i uczonych, dość powiedzieć, że Erazma trzech monarchów: Franciszek I-szy, Karol V-ty, i Henryk VIII-my, pragnęło mieć u siebie; że papieże donosili mu o swem wstąpieniu na Stolicę Apostolską, ofiarując mu zarazem u siebie gościnność, a małe królestwa, prowincyje i miasta, ubiegały się na wyścigi, o zaszczycenie ich swoim u nich pobytem. Wszyscy schlebiają Erazmowi, nawet Luter. Dzieła jego tłómaczą na niemieckie, angielskie i francuzkie, a nikt nie czyta nic tylko Erazma. Kiedy napisał porównanie Budego i Badiusa wielkiego ówczesnego filologa, Franciszek I-szy kazał sobie zdać z tego sprawę, jak ze sprawy państwa.

Wracając do Wioch, rozważmy szczegółowiej rozwój sztuk pięknych na tak doskonale przygotowanym gruncie, a zacznijmy od architektury.

(1) Taine Filo,

(2) Niepodobna nam dla braku miejscu opisywać szerzej wyłączne panowanie Wawrzyńca Medyceusza il Magnifico. streszczającego w sobie rzec można, najświetniejsza chwilę Epoki Odrodzenia. Obszernie pisał o nim angl. Roscoe, ta powiemy tylko tyle, że Medyceuszowi temu, zawdzięcza niemało cywilizncyja w ogóle a ojczyzna jogo Florencka w szczególności. Wpływem swoim, bogactwami, szczodry zachętą dawaną przezeń uczonym, filozofom, poetom i artystom, wypełnia on wspaniale czas swego panowania. W polityce był niezmiernie zręcznym uzurpatorem, z którego i dziś jeszcze, będący w jego położenia, mogliby brać przykład. Obdarzony umysłom arcypozytywaym, odznaczał się jednak wyobraźnia, poetyczną i wydał nawet zbiór poezyj w języka włoskim a nie łacińskim, mimo, że był czcicielem klasycznej literatury. W tym zbiorze, reprezentowane są wszelkie rodzaje poezyj, poczuwszy od religijnej aż do swawolnej i wysoko niemoralnej. (Conti carnascinleschi. ) Poznać w nich — jak się wyraża p. G. Gruyer — ucznia Platona j epikurejczyka, sceptyka i chrześcijanina, naśladowcę klasyków i pisarza oryginalnego. Natchnienia szlachetne potrącają o tendencyje materyjalizmu o subtelność metafizyczny; nietrudno też u niego, lecz ponad wszystko przeważa w nim poczucie piękności natury, słowem mimo usterków, zajmuje niepoślednie miejsce między poetami XV w. Wawrzyniec brał też czynny udział w pracach akademii nowoplatońskiej, założonej przez jego dziada Kożmę. Przyjaciółmi jego byli Marsylijusz Ficiu, Pulci i Pic de la Mirandolo. Z ojczyzny swojej zrobił drugie Ateny, popierając najwyższy rozwój sztuk i nauk. a blaskiem festynów i turniejów, upamiętniając swe panowanie.

W sztukach pięknych i w literaturze, wskrzeszał przedewszystkiem starożytność, w czem dochodził aż do tendencyi poganizmu, która też później rozwinęła się przesadnie i szkodliwie. Na przydomek "wspaniałego" zasłużył swą hojnością, która co prawda łata! ze skarbu publicznego, wyczerpawszy ogromne skarby rodzinne, pomieszczone nietylko w sławnym swym pałacu ale i w bankach, funkcyjonujących w całej niemal Europie. P. Gruyer, zarzuca mu i słusznie, że przyczynił się niemało do zepsucia swych ziomków, ale oddaje mu sprawiedliwość, mówiąc, że "Erudycyja, filologija, studyjum autorów klasycznych, filozofów i poetów, stały się zajęciem każdego. Poczucie piekna leżało w powietrzu, cieszyli się też niem Florentczycy z zapałem patryjotycznym".

6.

Przez wyraz Odrodzenie (Renaissance) nietrzeba rozumieć, jakeśmy już napomknęli, wskrzeszenie żywcem epoki umarłej. Włochy bowiem obdarzone dziedzicznie temperamentem artystycznym Grecyi, nie pogrążyły się, nigdy w ślepem naśladownictwie. W porze więc swojej jutrzni, potrzebowały tylko schylić się do ruin swej pierwszej świetności, ażeby odnaleźć gotowe wzory do naśladowania, a wreszcie byłato chwila, w której ciągła cywilizacyja rozlicznych rzeczypospolitych, dostarczała zewsząd, skarbów i pamiątek starej Grecyi. Wiochy jednak czerpiąc tylko natchnienie z tych rozlicznych pomników innych wieków, umiały odmłodzić sztukę starożytnych, a zachować swoja, oryginalność. W tem największy ich zaszczyt. Jeżeli który kraj na świecie, to właśnie Włochy powołanemi były do wywołania a raczej do przypomnienia starożytnego ideału, lecz nie przejęły się nigdy bezwzględnie ideałem życia średniowiecznym, i dla tego najrychlej przeszły ze symboliki w plastykę. Gotycka też architektura, ze swym charakterem chrześcijańsko-germańakim, nie zagnieździła się nigdy na dobre we Włoszech. We wszelakich odnogach sztuki, objawia się to wyswobodzenie z średniowieczności a lgnienie do wzorów starożytnych. Już bowiem na trzy wieki przed M. Aniołem, Mikołaj z Pizy przeniósł chrześcijańską mitologiję w mitologija. starożytny, przemieniwszy Madonnę w Junonę. Tego samego dokonał Cimabue w malarstwie, Jakto niżej zobaczymy. Z XIII-stym przeto już wiekiem i w zakresie literackim, bo z Komedyja Boska Danta, rozpoczyna się właściwie przedświt Odrodzenia.

Wróćmy wszakże do bliższego rozpatrzenia się w architekturze.

W tej dziedzinie, duch religijny średnich wieków i jogo tęsknota za światem pozagrobowym, za nieskończonością, wypiętnował się w katedrach i w optyce z jej prostopadłą szczytowością (1)

Kiedy przeciwnie duch światowy, realniejszych, czasów nowszych, poprowadził do artystycznego kształtowania tego, czego wymagają potrzeby i cele życia ludzkiego, wyrodziło się ztąd dążenie do równowagi i wygodne rozprzestrzenienie sio na ziemi, poleczone z wybitnem ujawnieniem silnie ściśniętych linij, równoległych do poziomu (2).

Starożytność posłużyła tu za sposób wyrażania własnych idei za tło; — szczególnie zaś starożytność grecka, która niegdyś służyła także za modłę. Rzymowi. Dwa razy urzeczywistniła architektura, ideał w sferze religijnej; — w greckiej świątyni, tym ukolumnowanym domu Boga, wyższego nad ludzkie nędze, i w gotyckiej katedrze, uważając ją jako symbol wzniesienia się, nad ziemskość. W szczytowosci gotyckiej i w jej dążeniu pokonania ciężkości, tkwi równowaga siły i ciężaru, plastyczna harmonija części grupujących się prostopadle i poziomo, a zarazem pogodzenie kontrastu z grecką, świątynią; — tak słupy jak i balowanie sklepienia, przybrały formę, uzewnętrzniająca; idei tej budowy, a nadto rozwijającą jej piękności. W ten sposób znaleziono, dla praw architektury, odpowiednie estetyczne formy, tak że Renaismnce mogła na tej podstawie grupować dalej, według zasad swego piękna, a to z pomocą: pilastrów, kolumnad, łuków spójnych i występujących gzymsów. Słusznie tuż wyraził się Burckhardt; że rytmowi ruchu w gotyckiej architekturze przeciwstawić teraz (w Odrodzeniu) można, harmonija geometrycznych i kubieznych stosunków, czyli rytm w masach...

Jeżeli w tem zerwaniu zupełnem z średniowiecznemi formami i w tym zwrocie ku starożytności, tak w sztuce jak i w literaturze, widocznem jest dążenie ducha do swobody, to wszakże ten indywidualizm rzeczywistego życia, zależnym jest od tak wielu i tak rozmaitych warunków, że zadośćuczynienie im w całym zarysie jako i w szczegółowych częściach, wymaga nieustannej inwencyi architekta, a zarazem zachowania stylu, w estetycznem form traktowaniu. A ponieważ formy te są nader ważne, zatem stanowią one wdzięczną treść dzieła. a nic czcą tylko jego ozdobę. Zapewne że te pilastry i to występujące gzymsy pól-kolumny, nic same dźwigają wyższe piętra, ale one to, ujawniając oku wewnętrzne ugrupowanie budowy, są zarazem przedstawicielami sił i stosunków, schowanej po za nimi materyi. W tych jednakże pilastrach i pół-kolumnach, znać swobodę fantazyj czyli ów "piękny pozór" (który w malarstwie stanowiąc wszystko, i w architekturze Odrodzenia, przedstawia obraz, w którym duch ludzki uzmysłowił twórczo siły, prawa i stosunki. Powstają więc budowle nie pod wpływem usposobienia jednostek, bo architekt stara się teraz przedewszystkiem nadać swemu dziełu odbrębną, od innych odróżniającą go, cechę.

Miasta również usiłują jedno drugie prześcignąć w dziełach samodzielnych, zatem Florentczycy szczycą się i chełpią swoją katedrą; — mieszkańcy Sienny żądają od rządu summ na cele artystyczne, któremiby państewko swoje przed innemi w górę wynieśli; — tak samo pojedyńczy władzcy, pragną pałacami unieśmiertelnić swoję imię, szczególniej zaś papieże. Artyści pojmują te żądania i niemniej pragną, własny swą fantazyją i własny jenijusz w dziełach swych uwieczniać w ten sposób, iżby pozostawić trwały pomnik samodzielności swego ducha. Dlategoto w przeciwieństwie do stylu gotyckiego, tradycyjnie jednostajnego, — występuje teraz twórczo artystyczny indywidualizm. Styl romański i gotycki, rozwinął się w budowie kościołów, a potem w zamkach i ratuszach; styl ep. Odrodzenia, wyrósł na budowlach pałaców i domów prywatnych (tak zwany styl miejski) lecz nie ma on żadnych specyficznych form kościelnych.

Inaczej też być nic mogło.

Wszakże porządek światowy wyzwolił się z więzów hijerarchii, a jedność państwowa odniosła zwycięztwo nad partykularyzmem stanów korporacyj, przywilejów feudalnych, jakkolwiek skupiła się w idei monarchicznej. W średnich wiekach, wielcy feudalni panowie mieli swojo zamki, wieże rycerskie i kaplice na nierównej ziemi, posługując się przy budowie kościołów ostro i okrągło — lukami; teraz przy badaniu natury, przy zwrocie ku ziemskim sprawom, zamieniła i architektura szczytowosć sięgającą w niebo, na przewagę linij poziomych, co umiała tak samo połączyć ze starożytnemi pilastrami, słupami i arkadami, jak umiała i poezyja i Mozoiija Greków i Rzymian połączyć z literaturą, w której odtąd przemawiać zaczęła narodowym językiem i samodzielną myślą. Budowano już na równej ziemi, a wszystkie szczegóły odnosić się musiały do głównego planu, front zaś główny, był teraz energicznym wyrazem nowej myśli w architekturze.

Odtąd też, starając się o harmoniją w piękności inna, porzucono ostrołuki i miarowość gotyki, a wzięto się do kolumn, fryz i arabesków, tak jak były widocznemi w dziełach starożytnych.

Epoka początkowa Odrodzenia, t. j. drugiego i trzeciego ćwierćlecia w XV-m w., czerpała jeszcze bardzo skromnie z grecko-rzymskich wzorów, dopiero właściwe Odrodzenie, posługuje się nimi szeroko. Lecz zapomnieć nietrzeba, że już pierwsi mistrzowie występują z tym zamiarem, iżby zerwać z tradycyją i zdobyć sobie sławę za pomysły nowe.

Na ten tor wszedł pierwszy Filip Brunellesco we Florencyi z kopułą, którą, uwieńczył ojczysta, katedry, i z pałacem Pitti. Traktuje fasadę we wspaniałym stylu jako jednolitą całość; wznosi się ona w górę bez ozdób w formie zamku; pomiędzy kwadratami otwierają się okna otoczone pułłukami; pojedyńcze gzymsy oddzielają piętra; — skrzydła boczne odskakuje, a cała budowa wznosi się z taką lekkością i swobodą od dołu, że sprawia wrażenie niezmiernie wspaniałe. Jeszcze lżej i bogaciej, rozwija się paląc Strozzi'ich.

Kunszt budowania odznacza, się coraz większym wdziękiem rozwiniętym w coraz bogatszej ornamentacyi. Leon Baptysta Alberti, wprowadził pomiędzy podwójne okna pałacu Rucellai, pilastry w formie ozdobnych kapiteli, jako podpory gzymsów, sprzęgłszy różnorodną całość w jasną, harmoniją.

Inne miasta poszły za przykładem Florencyi.

W budowie kościelnej przeważa krzyż łaciński na kopule, we wnętrzu szeroka nawa, której kolumny ściśnięte odsłaniają szereg kaplic — i jak na wzór starożytny zdobiono: ołtarze, groby, kropielnice, tak coraz bogaciej ornamentowano pilastry, fryzy, oprawy, drzwi i kwadraty w ścianach lub sklepieniach.

Epoka Odrodzenia przewyższa też sutością w tej mierze starożytność, a rozmaitością form i smakiem w całości i szczegółach, średnie wieki. Najwięksi artyści podali sobie ręce, rozwijając przepysznie motywa znalezione w rzymskich mianowicie: pilastrach, ołtarzach, kandelabrach i malarskich ozdobach łaźni Tytusowych...

Od XVX-go w. Rzym stał się ogniskiem kunsztu budowniczego, który aż do drugiej t. w. połowy, odznacza się gruntownem studyjowaniem wzorów starożytnych, i wydobywaniem imponujących malowniczych efektów. I kiedy przedtem w początkach ep. Odrodzenia brano dowolnie ze starożytności to co się podobało chwilowo i łącząc z pozostałem i średniowiecznemi formami, zastosowywano do potrzeb życia, teraz, to jest w pełnym rozwoju (XVI-go w. ) trzymano się w grupowaniu kolumnad, łuków i budowy architrawalnej (3), przeważnie wzorów rzymskich ze stanowczym zamiarem rozwiązywania na ich sposób zadań chwili bieżącej.

Z całych przeto Włoch przybywali tłumnie artyści do Rzymu, udzielając sobie wzajemnie pomysłów i doświadczeń, a ztąd wpływ szerzył się dalej, na północ i południe. Bramante wytknął tu nowy kierunek... budowy jego potężne rozmiarami, odznaczają się prostotą w szczegółach: "przemawiają — jak twierdzi Lübke — językiem władzcy, który już sam przez się skutecznie oddziaływa".

Inni architekci zabudowywali cale prawie miasta; tak np. o Mantui wyrzekł panujący w niej książę: że jest ona raczej własnością Julijo Romano, a nic jego. Sam Galio (młodszy), zbudował paląc Farncze w Rzymie, który Michał Anioł wspaniale uwieńczył.

Najwspanialszą religijną budowlą epoki właściwego Odrodzenia, jest kościół św. Piotra w Rzymie.

Kiedy Bramante w r. 1506, miał siarą zniszczoną bazylikę na nową zamienić, myślał o greckim krzyżu, z potężną kopułą we środku; Rafael prowadząc po nim budowę, pragnął olbrzymiego wnętrza, dwóch mniejszych naw około nawy środkowej, i przysionku bogatego w kolumnadę. Peruzzi, który nastąpił po Rafaelu, powrócił do planu Bramantego, rozwijając go pełniej i wdzięczniej. Ale za niego i za San Galio, praca posuwała się zwolna, dopiero jenijusz Michała Anioła, poprowadził ją skuteczniej, zbliżając się do planu Bramantego. Boczne, skrzydłowe przestrzenie miały być także pokryte małemi kopułami, służąc niejako za towarzyszy potężnej środkowej budowie. Myśl zaś swą podniesienia wysoko w górę, na czterech olbrzymieli lukach rotundy Pantheonu, wykonał przepysznie... Szczyt też kolosalnej kopuły, wznosi się 407 stóp ponad ziemią, a średnica jej wynosi 101 stopy. Przybywając do Rzymu od morza lub gór, widzi się ją pierwszą na odległość kilku mil, gdyż przepiękne jej linije kąpią się wysoko w niebieskim eterze; panuje ona nad całym Rzymem.

Powierzchnia kościoła wynosi 199, 926 stóp kwadratowych, kiedy powierzchnia katedry kolońskiej tylko 69, 400, medyjolańskiej 110, 808, a kościoła św. Pawła w Londynie 102, 620 (4).

Podczas gdy Włochy rozwijały się w całej polni w epoce Odrodzenia, sąsiednie kraje pozostały jeszcze przy etylu gotyckim, lecz kierunek nowy wpłynął o tyle, że zamienił wysokość na szerokość, a nowe, na starożytnych wyrosłe, formy, oddziaływały tutaj dekoracyjnie. Nigdzie zaś tak ruchliwie i tuk czynnie jak w Hiszpanii, gdzie odkrycie złotodajnej Ameryki, rozbudzona awanturniczość dalekich wypraw wraz z namiętnem poczuciem życia, odbiły się w sztuce przebujałemi formami, mieszającemi w jedno: gotyckie, maurytańskie i włoskie.

Toż samo pomięszanie stylów w architekturze, widocznem jest we Francyi, przy przejściu z średnich wieków w czasy nowsze, i nawet włoscy architekci, których Franciszek I-szy na dwór swój powołał, nie oczyścili go zupełnie. Trzymano się bowiem miejscowej tradycyi, szczegóły tylko traktując w guście Odrodzenia.

Dopiero w drugiej XVI-go w. połowie, rozwija się wszędzie mniej więcej, poza granicami Włoch, surowy styl klasyczny ep. Odrodzenia; taki mianowicie jak go stałe rai regułami oznaczyli teoretycy Sevlio i Palladio.

(1) W. E. H. Lecky w swem tendencyjnem dziele: "Historyja oświaty " Europie", mówiąc o gotyckiej architekturze, jako o wyrwie najwyższej religijności, kończy wnioskiem następującym:

"Skoro tylko to uczucie religijności osłabło, wnet też i styl gotycki porzucono" a na dowód tego twierdzenia, potrzebnego mu jak i bardzo wiele innych, do wykazania błędów katolicyzmu, umieszcza przypisek następny, który dla ciekawości czytelnika przytaczamy w streszczeniu:

"... Hutchenson w jednej z doskonałych swych książek "O piękności" usiłuje dowieść, że dawanie pierwszeństwa gotyckiej architekturze przed rzymską, sprzeciwia się pojęciom piękna, i jest tylko błędem powstałym z historycznego powiązania idei. Literatura XVIII w. wyraża się pogardliwie o gotyckiem budownictwie. "W dzieie Abbe'go Corblet (L'architecture du Moyen age jugee pur lea ecrivains des dernies siecles Paris 1859), przytoczona śa  nazwiska: Fenelona, Bossueto, Moliera, Fleurego, Rollina, Montesquiue'go, Ja Bruyere'a, Helwecyjusza. Rousseau'a, Mengs'a, Woltaire'a, jakoby wyraźających się najpogardliwiej o gotyce. I Goethe, lubo się zrazu opierał iemu prądowi, uległ mu jednak. Szczególniej katedra Medyjolańska była szczególnym przedmiotem szyderstw. Prawie powszechnie przypisywano gotycką budowę Gotom V-go wieku, którzy ideę jego mieli powziąść z  olbrzymich szczytów swych lasów. Inni, jak Barry, uważali ja za niedokładne naśladownictwo greckiej architektury itd. i itd. " — Ot, co się nazywa puszczać wodę na własny młyn.

(2) Carriere.

(3) Części między kapitałem a fryzem.

(4) W. H. Lecky luki daje wniosek o budowie kościoła św. Piotra w Rzymie: "Przedstawia ona przejście religijnego elementu w estetyczny, co było nieomylnym znakiem, że działalność religijna budownictwa, już się skończyła. Minął już wiek kateder, zaczął się wiek drukarskiej sztuki". (Rozd. III, T. I.)

7.

Zaczątków ruchu reformy sztuki, potrzeba szukać w Toskanii, dawnej Etruryi. Mikołaj z Pizy, studyjując pilnie płaskorzeźby starego sarkofagu, w którym leżały pochowane zwłoki Beatrycy, matki hrabiny Matyldy, płaskorzeźby przedstawiające: "Polowanie Hippolitu", odnalazł styl starożytnych, który też zaczął naśladować w swych dziełach. W ślad za nim poszli syn jego Giovanni, uczniowie Arnolf, bracia Agostino, potem Andrzej z Pizy, Oreagna, aż nakoniec we Florencyi Donatello i Ghiberti.

"Malarstwo i rzeźba — powiada Vasari — te dwie siostry, zrodzone jednego dnia i obdarzone jedną duszą, nie uczyniły nigdy kroku, jedna bez drugiej. Więc też malarstwo poszło w ślad za rzeźbą, a Cimabue'i należy się przedewszystkiem palma pierwszeństwa, jako odnowicielowi, lubo przed nim już w XIII-m w... Giunta z Pizy, znanym był z wielkich malowideł kościelnych.

Czternasty wiek wszakże tak burzliwy w wypadki polityczne, ważne zajmuje miejsce w historyi we Włoszech.

Papieże zmuszeni opuścić Rzym i przenieść stolicę Apostolską do Awignonu... Joanna I-sza Neapolitańska i jej czterej mężowie, zakłócający spokój w całych południowych Włoszech, — Gwelfi i Gibellini, walczący zaciekło nawet na ulicach Wenecyi i Genui, które powinny były stać na uboczu, nic mieszając się do walki — a podczas tej wojny zażartej cesarstwa z papieztwem, drobne państewka, oddane na łup wojny domowej, zgnębiająco się nawzajem, — nareszcie cesarze zmuszeni sprzedawać miastom przywileje, a condottierów wynagradzać nad miarę — oto ukrócony obraz tego wieku dziwnego, przeniknionego na wskroś wrzawo, i namiętnościami.

W dziedzinie ducha przewrót był niemniejszy. Dante, Petrarka, Boccaceo, ustaliwszy świetnie język włoski, otwarli szeroki gościniec nowoczesnej literaturze. Wówczas też uczeni greccy, uciekając z Konstantynopolu, szukali schronienia we Włoszech. Podczas gdy gość Boctacc'a Pilate, szerzył język Homera i Platona, artyści greccy obznajmiali artystów włoskich z nowym swoim procederem sztuki.

Takim był przedewszystkiem Andrzej Rico z Kandyi, którego dzieła dziś jeszcze olśniewają, tak świetnym kolorytem, izby sądzić można jako on, przed wynalezieniem olejnego malowania, odnalazł sposób podniesienia żywości kolorów. Sztuka zaś postępując naprzód, otaczała się coraz większy zewnętrzna, godnością. Mularze dotychczas zmuszeni zaliczać się do rzemiosł, połączyli się teraz z rzeźbiarzami i architektami i nadali sobie statuty, stworzywszy osobną korporacyję pod wezwaniem św. Łukasza, tego według legendy, pierwszego malarza chrześcijańskiego.

Wielcy panowie, książęta i monarchowie, nie wstydzili się utrzymywać poufnych stosunków z artystami, a wielcy poeci tacy jak Dante, który sam rysował, lub jak Petrarka, opiewali ich sławę. Przed upływem więc tego wieku, rzucił się tłum malarzy w ślad tych znakomitych poprzedników, których Dante unieśmiertelnił w swej Boskiej komedyi (Cimabua i Giotto).

Buffelmacco, dwaj Oreagna, Taddeo Goddi, Simone Merami, Stefano de Verona, Andrea di Lippo, wydoskonalają sztukę od tej doby, w której ją Giotto zostawił.

Nareszcie zbliża się wiek XV-sty, a sztuka dochodzi do swej doskonałości. Papieże powróciwszy do Rzymu w r. 1378 prowadzili dalej dzieło upiększenia. Marcin V-ty, Sykstus IV-ty, Benedykt XIII-ty. Urban VI-ty, mianowicie zaś Mikołaj V-ty, który pierwszy powziął plan nowego kościoła św. Piotra, zatrudniali, prześcigając się wzajemnie, architektów, rzeźbiarzy i malarzy wszelkiego rodzaju, jakoto minijaturzystów, malujących al fresco w mozaice, i nareszcie olejno, od chwili, w której wynalazek ten przyszedł do skutku. Cesarze wywierając na Włochy wpływ tylko pozorny raczej nominalny niż faktyczny — nic przeszkadzali Włochom rozwijać się na gruncie najczyściej narodowym. Emulacyja wreszcie rozmaitych państw i państewek jakeśmy już mówili, — w dziedzinie sztuki, przypomniała opokę starożytną, w której Peloponez, Attyka, wyspy Archipelagu i miasta Azyi mniejszej, ubiegały się miedzy sobą o pierwszeństwo w dziedzinie przemysłu.

W Medyjolanie Viscontowie, Sforzowie, a szczególniej Ludwik il Moro, którego dwór zwał się Reggia delia muse w Ferrarze dom Estów — w Rawennie: Polentanich — w Weronie: Scala — w Bononii: Asinellich, w Wenecyi dożowie, we Florencyi nakoniec rodzina Medyceuszów, począwszy od Jana Gonfuloniera aż do Wawrzyńca "Wspaniałego" "ojca Muz" i do Leona X-go (Medyceusza) Papieża, — ubiegali się o to, kto trwalsze i piękniejsze pomniki po sobie zostawi.

Nauki też i nowe odkrycia, stały się pomocniczemi sztuce. — W pierwszych latach XV-go w. (1410 — 1420) bracia Hubert, i Jan van Eyk z Brygi (Brugca), wynaleźli jeżeli nie prawdziwe olejne malowanie, to przynajmniej sposób do tego zbliżony. Drzewo i medziorytnictwo wynaleziono wkrótce po druku, co zapewniło trwałość obrazom i rozpowszechniło je. Groteschi (czyli odłamki malowideł starożytnych odnalezionych w Grotach) przekopijowano, naśladowane, rozpowszechnione przez Filipa Lippi, wyrabiały smak i poznanie prawdziwego piękna, dając zarazem wyobrażenie ze szczątków posagów o rzeźbie u starożytnych. Nareszcie fizyka i matematyka, które pomogły do odkrycia nowego świata, i wielkich praw jego, wsparły bratnio sztukę. Przy pomocy bowiem głównie geometryi, sławny architekt Brunelleschi, Pierra della Francesca i Paolo Ucello, wytworzyli umiejętność perspektywy. Uzupełniono więc wszystkie dziedziny sztuki.

Czczono sztukę tak namiętnie, wielbiono ją z zapałem tak szczerym, że wyryła ona piętno na wszystkich przedmiotach, stawszy się tak ogólnie niezbędną jak chleb i powietrze. Malarstwo nie służyło już tylko do zdobienia świątyń, pałaców i gmachów publicznych ale dotarło do domów mieszczańskich i rzemieślniczych, ozdabiając sprzęty najzwyczajniejsze domowe. Malowano: ściany komnat, meble, skrzynie na rzeczy lub towary malowano; tarcze, siodła i rzędy na konia.

W Toskanii i państwach kościelnych, żadna dziewczyna nie wychodziła za mąż, jeżeli nie otrzymała podarku ślubnego w skrzynce nazwanej cansone, malowanej przez jakiego mistrza (Giotto, (Gadeli, S. Memmé, Oreagna, niewstydzili się malować tych cassoni) lub jeżeli narzeczony nic darował jej jakiego dobrego obrazu, zapisanego w akcie ślubnym. Nic też dziwnego, że w XV-m wieku wyliczyć możemy potężną i wspaniałą listę malarzy.

Oto: Masolino de Panicale, który ulepsza światło- cień; — dwaj Pesceli, dwaj Lippi, "anielski" fra Giovanni, de Fiesole, Bartolommeo della Gatta, Benezzo Gozzoli, Masaocio, zaćmiewający swych poprzedników; Antonello de Messine, który wybrał się do Flandryi, ażeby zbadać sekret Jana van Eyk, rozpowszechniwszy go potem we Włoszech, Andrea del Castagno, Andrea Verocchio, dwaj Pollajuoli, Francesco Francin, Belliniowie, Ghirlandaio i Perugin. Aż po nich gdy się dochodzi do ostatnich lat XV-go wieku: Leonardo da Vinci, Michał-Aniol, Giorgione, Tycyjan, Rafael, Corregio, fra Bartolommeo, Andrea del Warto! Cykl istnych bogów!

Łańcuch tradycyj sztuki związany ściśle; — nie możemy się tu jednak rozwodzić zbyt szeroko nad wpływem szkoły greckiej we Włoszech, dość że ona zmieszała się z wioską pierwotną, wytwarzając szkołę mieszaną, szkolę wzajemnego naśladownictwa, zanim się znowu stała czysto wioską w epoce Odrodzenia.

Zatem trzy istniały epoki: 1) grecka w Grecyi i włoska we Włoszech; — 2) grecko-włoska, styl mieszany (mozajki, minijatury na manuskryptkach, — 3) czysto włoska.

Jeszcze w XIII-m w., włoscy artyści naśladują niewolniczo greków. Naśladownictwo to, widoczne w ozdobach manuskryptów, w wyszyciach sukni kościelnych, w mozaice i we właściwem malarstwie. Układ nawet kompozycyi ugrupowanie osób, rysunek przedmiotów, nareszcie koloryt i sposób jego użycia, świadczą o tem. Włosi nieutnieli jeszcze zlewać tonów, układać odcieni, ani nie odgadnęli jeszcze sekretu światlo-cienia.

Trzej pierwsi i najstarsi artyści: Giunta, Guido z Sienny, Cimabue, byli poprostu naśladowcami Greków, a nawet ten ostatni, lubo znakoiuitszy od dwu poprzednich, nie odznacza się jednak oryginalnością, ani samodzielnością. Giotto dopiero, rzec można, stworzył nową szkołę wioską, bo on otrząsnął się z naśladownictwa Greków, biorąc odtąd naturę za mistrzynię. On to pierwszy wskrzesił zapomnianą sztukę malowania portretów, on pierwszy ośmielił się korzystać z perspektywy i on nareszcie malował draperyje tak, iż go nikt nic przewyższył. "Odnawiając sztukę — powiada Vasari — odnalazł ekspressyją, przymiot, który niezmiernie zadziwił współczesnych, którzy mogli o nim powiedzieć to samo co Plinijusz o Arystydesie: "Malował duszę i wyrażał uczucia ludzkie".

Była to rzeczywiście prawdziwa sztuka, która się nareszcie wyzwoliła z niewolnictwa dogmatu, stawszy niejako ostatecznym kresem sztuki włoskiej, wychylającej się z sztuki greckiej. Dlatego można najzupełniej usprawiedliwić słowa Dante'go i innych poetów o Giotto, z których jeden rzekł: "Ule ego sum, qui picturam extinctam revixit". (Ja jestem ten, który wskrzesił malarstwo zamarłe).

Liczni jego uczniowie i następcy, coraz bardziej staja na niepodległem stanowisku — aż ukazuje się z końcem XV-go w. ze zjawieniem się Masaccia: wiek złoty.

Teraz rozpoczyna się prawdziwa sztuka nowoczesna, malarstwo olejne.

Nie można wiedzieć na pewno, czy malowanie olejne znali starożytni, — zdaje się wszakże, że jeżeli w nowszych czasach Hubert i Jan van Eyck, nie byli jego wynalazcami, to przynajmniej mają zasługę pierwszego i właściwego zastosowania. Pierwsze też obrazy van Eycka olejne wzbudziły powszechne uwielbienie. Niejaki Antonello z Messyny dowiedział się sekretu od jednego z uczniów van Eycka, lecz wyszło mu to na złe, bo Andrea del Castagno, zdradliwy i zły człowiek lubo wielkiego talentu, zaprzyjaźniwszy się z nim i wywiedziawszy od niego o sekrecie, zamordował nieszczęsnego. Dopiero, będąc na łożu śmierci, wyjawił sekret wszystkim, ktobądź wiedzieć zapragnął. Od niego zapewne wprost dowiedzieli się i nauczyli Ghirlandaio, Perugin i Andrea Verocchio, którzy znów przekazali sposób malowania olejnego, swyrn znakomitym uczniom Leonardowi da Vinci, Michałowi-Aniołowi, i Rafaelowi z Urbinu,

Zbliżyliśmy się nareszcie do chwili, w której zaponował najpierwszy przymiot, nieznany wcale artystom greckim: ekspresyja

Przymiot ten zapanował w epoce Odrodzenia, i dla swej już natury, dla właściwości swej czysto-indywidualnej, nie mógł być przekazywany tradycyją, tak jak się przekazują inne cechy wybitniejsze tej lub owej szkoły. Tem się; też różnią sztuki od nauk, że gdy te ostatnie dziedziczą następcy po poprzednikach, sztuka zawisłą jest od osobistości artysty, dla tego Rafael np. mógł tylko uczniów swoich obeznać ze swą metodą.

Wyzwolenie sztuki, zostającej pod długim naciekiem dogmatu, czyli Odrodzenie, nie było rzeczą całkiem nową. Już dawniej Grecy uczniowie starożytnego Egiptu i niemniej starożytnej Assyryi, postąpili ze swymi mistrzami tak samo jak Włosi (od czasów Giotta do Rafaela) z bizantyńskierni. "Kiedy wśród zetknięciu się ras Europy z rasami Azyi — powiada jeden z znakomitych badaczów religij starożytnych — nastała chwila badania rozumowego: badanie; to oddziaławszy na teokracyją wschodnią, stworzyło równocześnie urządzenie, oparte na swobodzie miast i filozofiją niekrępowaną pętami, więc kiedy po martwocie wiekowej nastąpił ruch czynów i idei, sztuka poszła ślad w ślad za tym ruchem i zdobyła sobie niepodległość".

Widzimy więc Dedala i jego uczniów ożywiających zapomocą, ruchu członków, martwe figury hieroglifów egipskich, będących dotychczas czystemi symbolami. Szkoła Koryntsku, Sycyjońska i Ateńska idąc w tym samym kierunku życia i wolności, posuwały się coraz bardziej od symbolu do ideału rzeczywistego, aż nakoniec w wielkiej świątyni olimpijskiej, w miejscu Ozyrysa z głową Sokola, stanął posag Jowisza Olimpijskiego dłuta Fidijasza, w którego obliczu dostojnem, zajaśninła dobroć połączona z potęgą, czyli wzór skończony prawdziwego piękna.

Tak samo i w malarstwie nie można wątpić, że starożytni pojmowali ekspresyja. Jeżeli rzeźbiarze zdolni byli stworzyć Niobe i grupę Laokona i tyle arcydzieł, w których zdaje się, że marmur cierpi, płacze i kona, czyż można przypuścić, iżby malarze, przy pomocy kolorytu i planów, nie byli wstanie osięgnąć tej samej prawiły i potęgi ekspresyi? Że tak jest, można wreszcie wnioskować z fresków, rysunków i mozaik, zachowanych razem z posągami.

Dlaczego znikł ten przymiot (ekspresyi) z chwilą upadku, ażeby dopiero ukazać się znowu z chwilą Odrodzenia? Dlatego, że jeżeli ekspresyją. uważamy, i słusznie, za jedną z najwyższych właściwości sztuki, to z chwilą upadku, musiała ona zniknąć. Tem się da wytłómaczyć próżnię wytworzona od Apellesa do Rafaela. A druga przyczyna, moralna. i daleko ważniejsza

Z tryumfem religii chrześcijańskiej, szczególnie w państwie bizantyńskiem, malarstwo stało się czysto symbolicznem, tak jak bożyszcza w Indyjych lub hieroglify w Egipcie. Każdy przedmiot miał formę stałą, konwencyjonalną, każda osoba była typem, którego nie wolno było zmieniać, trzymając go na równi z artykułem wiary. Malarz przeto był wykonawca myśli już przyjętych, uświęconych wspólną wiarą, a nie wykonawcą myśli własnej. Zaklęty w dogmacie, pracował w jednostajnej nienaruszonej formie, którą przekazywał swym następcom. Dusza jego nie przemówiła nigdy — pozostała nieprodukcyjny; bez oryginalności i namiętności. Artysta pozbawiony był pomysłowości, ręka jego tylko pracowała. XIII-ty a właściwie XV-ty wiek zatem, będący jakeśmy rzekli, chwilą swobodnego badania, niepodległości i osobistości artysty czyli epoką Odrodzenia we wszelkich kierunkach ducha ludzkiego, stał się nią także w dziedzinie malarstwa.

Giotto również porzucił symbol dla wyrażenia tworów własnej myśli, własnej duszy. Następcy jego rozszerzali ten zakres, dopóki

Z Rafaelem nie stali się nawet w przedmiotach religijnych mistrzami potężnemi i samodzielnemu

Dość porównać tylko jednę, z madonn bizantyńskich z Rafaela "Madonny w krześle'' piękny jak Wenus Anadyjomene Apellesa, alboteż dość przypomnieć jego Szkołę Ateńską, którą, odważył się malować w obliczu papieża, umieszczając naprzeciw niej: "Rozprawę o Św. Sakramencie", ażeby w tym nowym zwrocie dopatrzeć się czegoś więcej, aniżeli prostych tylko wspomnień moralności i historyi.

A Leonard da Vinci, Michał-Anioł, Tycyjan, Corregio, jeszcze zuchwałej i samodzielniej, zapuścili się w dziedzinę mitologii i historyi świeckiej.

Wyzwolenie też sztuki i jej odrodzenia, doszło w tym momencie do najwyższego szczytu.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Nikt zapewne z naszych czytelników wymagać nie będzie od nas, iżbyśmy, w dalszym ciągu, zatrzymywali się dłużej nad postaciami pojedynczemi tych mistrzów, którzy stworzyli wiek złoty we Włoszech, chcieliśmy bowiem tylko tem podłożeniem tła, uwydatnić bardziej jeszcze ciekawy chwile dziejowa, którą odznaczył energicznie dom Borgijów, swoją potęgą i wpływem na losy polityczne i społeczne Włoch całych, a po części i Europy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1O.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. CEZAR BORGIJA. — LUDWIK XII.

18.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2O.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. MACCHIAYELLI (1) i GUICCIARDINI.

25.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. LUKRECYJA BORGIJA.

3O.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej