Antoni Józef Rolle

RODZINA MALCZEWSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

RODZINA MALCZEWSKIEGO

Rolle Antoni Józef

I

Zacnemu panu Bohdanowi Żebrowskiemu, jako dowód czci i uznania, poświęcam tę moją pracę.

Nazwisko autora Marii znane jest ogółowi naszemu; wydatne miejsce zajmuje on w literaturze. Z tego zapewne powodu w ostatnich czasach postrzegać się dają pewne usiłowania do bliższego poznania poety. Tymczasem w miarę poszukiwań piętrzą się niedokładności i stąd częstokroć błędne wnioski wysnuwają nasi badacze. Szczególniej mało są znane stosunki rodzinne pisarza; o nich przeto chcę tu pomówić, tym bardziej że konar owego drzewa usechł doszczętnie przed niewielu laty. Już — jak w tym wypadku — sam proces wygasania nastręcza wiele uwag ciekawych i bolesnych zarazem.

Protoplasci poety — o ile się zdaje — gnieździli się w ziemi sanockiej, używali herbu Tarnawa, choć ojciec i stryj autora Marii pieczętowali się Abdankiem niesłusznie. Uboga szlachta, dorabiała się wziętości i dobytku na dworze Czartoryskich.

Prapradziadek Antoniego, Jan Franciszek z Malczewa Malczewski, siedział na zastawnej dzierżawie w Sielnicy i Żehatynie, małych wioseczkach, należących do dóbr dynowskich, w ziemi sanockiej położonych, które to majętności wniosła Teofila Czartoryska w posagu Grzegorzowi Ogińskiemu hetmanowi w. lit., staroście żmujdzkiemu a swemu małżonkowi. Jan Franciszek był wdowcem; żona jego, Teresa Biało-brzeska, na kilka lat przedtem umarła w r. 1704. Był ojcem czworga dzieci, rozporządzał funduszem nie przechodzącym 20 000 zł, lokowanym na tylko co wzmiankowanych osadach. Choroba go ciężka opanowała, drobiazg zostawił nieletni; najstarszy syn liczył nie więcej nad lat osiemnaście; biadał więc nad ich przyszłością. Opiekunami wyznaczył szwagra Białobrzeskiego i Ogińskich — „upraszając jw. ichmościów dobrodziejstwa, aby jako nam, rodzicom, pańską swoje świadczyli zawsze łaskę, w tejże i dzieci nasze konserwować raczyli".

Spadkobiercy, przypuszczeni do równego działu, dostawali po pięć tysięcy złotych, trochę remanentu i pamiątek rodzinnych, także skrupulatnie podzielonych. Choćby dla wykazania ich wartości przytoczymy tu jedne z dwóch połowic, bardzo zresztą podobnych, przeznaczoną dla starszego syna Antoniego: „Szable numero dwie, jedna z litewska, druga z turecka robione; pierwsza z taśmą karmazynową, rękojeść u niej drutem okręcona; wtóra na paskach rzemiennych puklikami złocistymi sadzonych, rękojeść u niej łapą zieloną obwiedziona. Rząd biały puklasty, suty, bez podgardlka i podogonia; nożenki w srebro oprawne z nożem. Guzów złotych, rubinowych sześć; guzików blachmanowych dwanaście; guzików srebrnych dętych dwadzieścia cztery." Takąż część otrzymał i młodszy brat Aleksander. Toż samo i córki, tylko naturalnie przypadły im w upominku tak zwane precjoza biało-głowskie. Na przykład: „Zausznic rubinowych par dwie; z tych parę jedne, którą sobie obierze, gdy tego czas przyjdzie, naznaczam starszej córce mojej Katarzynie; także łańcuch złoty w grochowe ziarno, w którym czerwonych złotych siedemnaście; czarę srebrną złocistą wewnątrz i po krajach; iglic złotych rubinowych trzy; nożenki białe z nożami, u których trzonki blachmanowe; kobierców dwa; cyny puzdro zielone, w nim półmisków dwanaście, talerzów dwanaście, mis dwie, flasz różnych cztery — wszystko herbowne...

Z tego widzimy, że dostatek był mierny. Srebro stołowe reprezentowało sześć łyżek, które dostała młodsza siostra Anna.

W lat dziewięć po spisaniu ostatniej woli, umarł Jan Franciszek. Najstarszy syn jego Antoni już wówczas był postanowiony, zawarł bowiem związek dożywotni z Marianną Dobrzyńską, bo oto w r. 1713 wzajemnie sobie zapisują dożywocie na ruchomościach, jakie posiadają. Musiał Antoni spłacić schedy, bo się na zastawnej dzierżawie utrzymał. Tutaj też przyszedł na świat jedynak jego, Ignacy, któremu losy pozwoliły podnieść splendor domu Malczewskich.

Ignacego spotykamy na Żehatynie jeszcze w r. 1744. W tym okresie kończy rachunki z dziedzicami, którzy dobra owe już wyprzedali, i wędruje w świat szukać szczęścia. Przedsiębierczy, oszczędny, względnie do epoki wykształcony, zawsze tulący się pod skrzydła potężnej f a-m i 1 i i, spływa na kresy; zastawne dzierżawy uśmiechają mu się na stepach żyznych i wyleżałych płaszczyznach. Po drodze do kraju mlekiem i miodem płynącego — zatrzymuje się na Wołyniu, kędyś w okolicy księstwa Zasławskiego. Było to przed samym 1750 rokiem.

W epoce tej książę Paweł Karol Lubartowicz Sanguszko, pan na Białym Kowlu, Smolanach, Rekowie, księstwie Zasławskim, marszałek w. ks, litew. dogorywał, a trzecia żona jego, Barbara z hr. Duninów, trzymała w ręku rządy dóbr ogromnych, syn zaś jej Janusz trwonił piękną po Ostrogskich puściznę. Dzieje rozpadania się ordynacji znane są powszechnie; lwią schedę z niej wzięli Lubomirscy, Czartoryski, Małachowski, a obok dynastów drobiazg reprezentowany przez urzędników województwa bracławskiego, drobiazg wreszcie, który się umiał zdziwaczałemu marnotrawcy przypodobać.

Że Ignacy Malczewski miał stosunki z księciem Januszem, dowodzą tego późniejsze rachunki pieniężne. Książę zawsze grosza potrzebował, a Malczewski zawsze jakiś zapas tego grosza posiadał. Umiał się przy tym akomodować, z ramienia familii tu się kręcił; łatwo więc przychodziło do porozumienia. Umowę spisano — i przybysz na początku zagarnął w zastawną dzierżawę jedne wioskę, Jagodnę; potem otrzymał trzy inne: Pleszczyn, Siwki, Kuczmarów; potem jeszcze trzy inne: Rybki, Toporki, Toporczyki. Że zaś gospodarstwo prowadził wzorowe, że go pilnował, więc przybywało dobytku coraz więcej.

Zjednał sobie z czasem opinią człowieka skromnego a statecznego, przy wielkim doświadczeniu w najzawilszych kwestiach prawnych; więc z kolei po zgonie ks. Pawła Sanguszki częstym bywał gościem u jego wdowy, rezydującej w Zasławiu, i dopomagał w rozwiązywaniu interesów, wynikających z dożywocia dóbr wcale pokaźnych.

Przy wdowie bawiła siostra Antonina Duninówna, panna już leciwa, nieładna i niebogata, ale parentelą związana z pierwszymi domami w Rzeczypospolitej. Ojciec jej Piotr, kasztelan radomski, związał swoje losy z Fryderyka Rochlitz, cudzoziemką, szczycącą się opieką króla Augusta II, który nawet dzwonił na to małżeństwo. W intercyzie ślubnej panna nazwana hrabianką, Duninowi także nie skąpiono tytułu „grafa". Szczycili się też Duninowie łaską królewską, która zakrawała na krewieństwo, a choć z lewego boku, zawsze krewieństwo — dumę rodową wpoili i w dzieci.

To jeszcze mniejsza. Najstarsza córka, wzmiankowana wyżej ks. Sanguszkowa, przejęła się przynajmniej obyczajem swojskim; ale jej siostra Antonina i brat — starosta zatorski — kochali się w cudzoziemszczyźnie więcej, niżby należało. Więc też od panny stronili kawalerowie odpowiedni, a lata biegły — młodość była na schyłku.

Naraz zjawił się w towarzystwie Ignacy Malczewski, człowiek nie pierwszej także młodości, o gładkim zapewne licu, będący na dorobku, ale takim, że niechybnie do majątku dojdzie. Dano mu do zrozumienia, że może dostąpić zaszczytu, jeżeli się oń starać będzie; należy tylko nazwisko ubrać jakim tytułem, choćby bez znaczenia, ale głośnym, nie powiatowym, a tu jak na toż i powiatowego żadnego nie było. Kiedy zaś pan Ignacy oświadczył się z gotowością uczynienia zadość warunkom, wystarano się wówczas u króla Augusta III przez pamięć na Rochlitzów — że go mianował regentem nadwornym kancelarii mniejszej koronnej. Było to niby coś — a w gruncie nie było nic. Dygnitarz dworski, nie znający wcale dworu, może po raz pierwszy i ostatni był na pokojach Sasa, by mu podziękować za zaszczyt. Wrócił na Wołyń, i oto 11 kwietnia r. 1755 odbył się ślub jego z hr. Antoniną Duninówną w Zaslawiu w rezydencji marszałkowej w. lit., która siostrze zapisała 73 964 zł i gr 15, a małżonek, dopłaciwszy sumę odpowiednią, wziął znowu trzy wioski: Chołodki, Zakrynicze i Orlińce, w zastawną dzierżawę i na nich oparł posag żony, z warunkiem, że należeć one będą do niej na prawach dożywocia, do zgonu. Na intercyzie ślubnej podpisali się: brat oblubienicy, Fryderyk hr. na Skrzynnie Dunin starosta zatorski, Drzewiecki podstarości krzemieniecki i M. Błędowski.

Państwo Malczewscy założyli rezydencją w Chołodkach, przepięknej miejscowości, dokoła otulonej lasami. Regentowa miała wiele gustu, więc i dom wspaniały zbudowała, i ogród, i park założyła. Zaproszona w odwiedziny siostra, która właśnie była powróciła z Warszawy, gdzie zwykle przepędzała zimę, zachwycona postanowiła, by odtąd Chołodki nazywały się Antoninami od imienia założycielki. Nazwa przetrwała do dzisiaj i zakątek ów stanowi obecnie jedną z najpiękniejszych letnich rezydencji na Wołyniu.

Pan regent dalej pracował nad przysporzeniem majątku. Udał się z kolei w bracławskie, które go pociągało od dawna. Musiał mieć jakąś posiadłość, skoro otrzymał w r. 1764 mandat poselski.

Żywiej zaprzątały go sprawy majątkowe; tu był nieporównanym. Obok posesji, już kilkanaście nabył folwarków, ale na tym nie poprzestawał — szedł dalej. Nie ubiegał się o używanie dobrze zapracowanego chleba, ale o jego przysparzanie; szedł, gdzie widział korzyści. Więc też bez wahania przerzucił się kędyś daleko, na płaszczyzny bracławskie, patrzące w stepy: wziął w zastawną dzierżawę u Stanisława Lu-bomirskiego wieś Haraczkówkę, z ogromnymi ziemi obszarami. Bardzo się widać to życie nie krępowane etykietą, panującą w Antoninach, podobało regentowi, bo zaraz dwór wygodny wymurował, ogród rozpiął obszerny, drogi poobsadzał drzewami, a dla bezpieczeństwa od rabusiów utworzył milicją ze szlachcicem Bardeckim na czele.

Animusz go w końcu pieniacki, zresztą powszedni w tych stronach, ogarnął. Zaczął się warcholić, i to nie z lada jakim sąsiadem — mianowicie z panem Józefem Pułaskim, podówczas pisarzem nadwornym koronnym i starostą wareckim. Dobra Hołobudzkie tego ostatniego leżały o miedzę — i o tę miedzę, ciągnącą się jakich kilkanaście mil, szło właśnie zapaśnikom. Zaczęli — jak zwyczaj kazał — od zajazdów, ale pokojowych, sprzątali sobie wzajemnie siano, zboża rozmaite, niewielkie zagajniki na gruntach spornych rosnące. Następstwem tego był proces rozpoczęty w roku 1766. W roku 1777 zatarg wystąpił z większą jeszcze siłą. Miejsce zmarłego starosty wareckiego zajął syn jego Antoni, starosta czereszeński, jako dziedzic poojcowskiej fortuny. Tu .znów stanęła na przeszkodzie choroba, i zgon regenta; więc po zejściu małżonka, wdowa jego podniosła rękawicę w roku 1779. Snadź jednak barskiego rycerza potomek nie uważał za godziwe walczyć z niewiastą, "bo przystał na proponowane przez nią warunki.

Regentowa, nie mogąc sobie poradzić z gospodarstwem, zrzekła się dzierżawy zastawnej, co było też na rękę i właścicielowi, który wrychle dobra swoje poberezkie wyprzedał.

II

W Antoninach królowała niepodzielnie sama pani: „Antonina z Denłioff ów na Skrzynnie hrabiów Duninów" Malczewska, bo tak się zwykle podpisywała. Wniosła ona w dom regenta, jak to już wzmiankowaliśmy, cudzoziemską ogładę, a zarazem i cudzoziemski obyczaj. Rozmiłowana do zbytku we francuszczyźnie, obojętna do zbytku w rzeczach religii, zaszczepiała i w dzieciach pewną obojętność do spraw krajowych. Słowem — dom, u którego ogniska zasiadła, stracił zupełnie cechy swojskie, stanowił jakby kolonią, u nas przynajmniej w onych czasach niezwykłą; nęcił polorem, naśladowców nawet potrafił znaleźć, ale zarazem podkopywał tradycją. Dumna, do podwójnej królewskości mająca pretensją, dynastyczne aspiracje wszczepiła w synów, a ci pod bezpośrednią jej zostawali opieką, gdyż regenta usunięto, obawiając się jego zbyt szlacheckich, więc niby trywialnych przekonań.

Synów tych mieli dwóch: Jana Józefa urodzonego w r. 1765, i Franciszka Ksawerego, o cztery lata młodszego od brata. Obyczajem ówczesnym, chłopców oddano do szkół warszawskich. Starszy, okazujący aspiracje militarne, został umieszczony w korpusie kadeckim, drugi u pijarów, w konwikcie przeznaczonym dla młodzi uprzywilejowanej.

Naturalnie, że młodzieńcy uczęszczali do pierwszych towarzystw w Warszawie. Otaczała ich opieką i ciotka, ks. Sanguszkowa, zimę zwykle przepędzająca w stolicy. Bukar opisuje mieszkanie tej pani w sposób obrazowy: „Dom jej zupełnie ubrany, jak nam wystawiają w niektórych romansach tegocześni pisarze. Owe adamaszkowe obicia, owe bogate perskie i tureckie kobierce, zwierciadła ubrane w srebro, pozłacane robotą staroświecką, i stosownie wszystkie inne meble i nakrycia stołu, wszystko zamożność domu próbujące, wszystko bogate, a zarazem na trwałość robione." Tutaj zapewne nabrali młodzi regentowicze zamiłowania do pamiątek przeszłości, które tak potem, szczególnie młodszy z nich, skrzętnie gromadzili u siebie.

W chwili zgonu ojca starszy juz był rotmistrzem kawalerii narodowej. Prowadził i dawniej życie zbytkowne, robił długi, co bardzo martwiło oszczędnego rodzica, nie poddającego się perswazjom żony, która znowu utrzymywała, ze dla splendoru rodu potrzebna przecie choćby z grosza ofiara.

Czytelnik przypomnieć sobie zechce, ze Ignacy Malczewski rozstał się z tym światem w roku 1779, zostawiając dozgonnej towarzyszce dożywocie na wszystkich dobrach. Wdowa w dwa lata potem zrzekła się praw swoich; przystąpiono więc do podziału spuścizny między dwóch synów.

A spuścizna była nie lada jaką. Włości dziedziczone w powiecie krzemienieckim: miasteczko Radziwiłłów, karczma Suchodolska na trakcie brodzkim, Oparypsy, Buhajówka, Lewiatyn, Gaje Lewiatyńskie, Popowce, Wolica, Kierekieszyna i Mazepińce — stanowiły tak zwaną schedę Radziwiłłowską. Dodamy tutaj, że cztery ostatnie osady, jako wchodzące niegdyś w skład ordynacji Ostrogskiej, winne były uiszczać pewny niewielki podatek. W powiecie włodzimierskim, Gnojno z mostem Pińskim, Mohylów, Owadno, Turia, Popówka i Uroczysko Smolanka — reprezentowały schedę gnojeńską. Dawały wszystkie rocznego dochodu 62 122 zł; wartość więc ich biegli obliczyli na 1 202 458 zł. Na zastawnych oprócz tego dzierżawach zostawił regent ulokowanych 634 734 zł. Jeżeli więc dodamy remanent — pokaźne stado koni, kilkanaście cugów, powozy, srebra stołowe, zabytki przeszłości i inne kosztowne sprzęty — wówczas cały spadek wyniesie około dwóch milionów złotych, nawet po odtrąceniu ciężarów bardzo skromnie reprezentowanych, bo 6000 zł dla kościoła Radziwiłłowskiego zapisanych przez regenta i 1500 zł swojczowskiemu kościołowi, opartych na Gnojnie, a przez „dawniejszych dziedziców zostawionych".

Wyjątkowy człowiek w owych nawet błogosławionych czasach — ani grosza długu nie przekazał spadkobiercom!

Do podziału przyszło łatwo. Wybierał syn młodszy i wybrał schedę gnojeńską; starszemu więc przypadła radziwiłłowską. Matka warowała sobie dożywocie na Antoninach, Zakryniczu i Orlińcach. Sumy z zastawionych dzierżaw także szły do równego podziału.

Jan Józef zaczął od tego, że nabył szefostwo XVII pieszego regimentu wojsk koronnych, co go kosztowało niemało, i osiadł stale w Warszawie. Okres jego rycerskich popisów okazuje człowieka bardzo lekkomyślnego i rozrzutnego.

Nie umiemy oznaczyć daty zgonu regentowej; przypuszczać się jednak godzi, że nastąpił około r. 1788, bo od tego czasu zaczyna się dziwne jej synów gospodarstwo, dążące ku ruinie, w czym trzymał prym starszy regentowicz. Naprzód dla uregulowania interesów sprzedał około r. 1789 dobra radziwiłłowskie generałowi Miączyńskiemu, nabył klucz zniropolski, tj. Miropol Stary i Nowy, i z tego się jednak wyzuł prędko, a poprzestał na dwóch wioskach w okolicy Dubna położonych: Ksawerówce i Kniahininie — w ostatniej założył rezydencją skromną, jakby przygodny zakątek, gdzie by można po burzach życia chwilowego zaznać wypoczynku. Marzył o karierze wojskowej, pił rozkosze z pełnej czary.

Że się bawił w Warszawie — tego mu za złe poczytywać nie można. Bawili się wszyscy czasu Sejmu Czteroletniego: dlaczegóż on miał się różnie od współczesnych? To tylko smutne, że dla spraw poważnych przesiadując w stolicy, bałamucił i w końcu zbałamucił żonę swego podkomendnego, podpułkownika Haumana .

Nie mamy zamiaru powtarzać dziejów tego smutnego romansu, tym bardziej że opowiedział go kto inny, na podstawie materiałów nie ulegających wątpliwości. Zestawimy więc tutaj tylko fakta potrzebne nam do ciągłości opowiadania.

Konstancja Błeszyńska, przedmiot gorących afektów Malczewskiego,, stanęła w r. 1779 do życia wspólnego z Filipem Haumanem. W epoce, kiedy ją szef spotkał na swej drodze, była matką pięciorga dzieci (dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie), kobietą przeszło lat trzydziestu, odznaczająca się dziwną pięknością, ale i płochością niezwykłą. Poznali się w roku 1790, tj. w epoce, kiedy jej małżonek przeniósł się do regimentu Jana Józefa Malczewskiego.

Musiała być gwałtowną miłość, którą zapałał ku niej Malczewski, kiedy pod wpływem namiętności zapomniał o obowiązkach. Odtąd wszystkie usiłowania skierowuje ku temu, żeby przed biednym mężem ukryć swe zdrożne stosunki. Wyrusza wprawdzie na linię zagrożoną niebezpieczeństwem ze swoim regimentem, ale razem z bohdanką,Ł ta zaś jeszcze jako „niby wierna sakramentowi", podąża za uwodzonym podpułkownikiem.

W Jasnohorodce — w Kijowskiem — zakwaterował oddział Malczewskiego. Nie było tu tak smutno, jak sobie wyobrażają biografowie poety. Miasteczko wprawdzie małe, nad Irpenią rzucone, w pasie granicznym, należało do pani Anieli Szujskiej, starościny niżyńskiej, kobiety światowej, lubiącej wystawne życie i często zaglądającej do Warszawy. Podczas pobytu króla w Łabuniu, nawet jego uwagę zwróciła na siebie; Ochocki, ciekawy a złośliwy, wzmiankuje o tym dość dwuznacznie: Najjaśniejszy Pan „ze szczególniejszymi względami był dla pani Szujskiej, jeszcze bardzo pięknej i miłej; wszyscy to uważali, a po cichu szeptano, alem ja nic nie widział, a domyślać się nie chcę".

Więc było gdzie się zabawić, tym bardziej że pani miała bardzo piękną rezydencją w Jasnohorodce, a trzy nadobne, młode córeczki uprzyjemniały letnie wieczory.

Ale szef, oddany swojej wybranej, nie udzielał się towarzystwu, i kiedy się wybierał na komisją do Humania, namówił i Haumanową, by tam przyjechała, niby dla zasięgnięcia porady lekarskiej. Chorobę przed kochającym mężem zmyślić było łatwo.

W Humaniu też dojrzał projekt rozstania, bo wróciwszy stamtąd do Jasnohorodki (w czerwcu r. 1791), pułkownikowa opuściła placówkę, pobiegła w Sandomierskie do siostry, skąd napisała do męża „list groźny" z uwiadomieniem, że z nim już dłużej żyć nie może i nie myśli, zrywa na zawsze i żąda rozwodu. Zrozpaczony małżonek nie bez protestu zgodził się na wszystko — i oto już 23 marca r. 1791 Jan Józef Malczewski, połączony sakramentem z rozwódką, udał się do dóbr swoich wołyńskich.

Czuwał przy boku swej pani w Kniahininie, kiedy się regiment jego popisywał pod Boruszkowcami i Zieleńcami — a że wojaczka zatrułaby spokój drogo okupionej idylli, więc — przyłączył się do Targowicy. To maluje człowieka.

W roku następnym pułk Malczewskiego wcielono do armii rosyjskiej, on zaś otrzymał stopień generała-majora i pensją dożywotnią. Oto jest odnoszący się do tego rozkaz dzienny, wydany przez cesarzową Katarzynę, pod d. 7 września r. 1793 do wielkorządcy Tutolmina: „Generał-majorowi Malczewskiemu, byłemu szefowi regimentu tegoż imienia, a który wykonał nam przysięgę na wierność, rozkazujemy z dochodów guberni pod waszą opieką zostających wypłacać po 800 czerwonych złotych holenderskich, jako zwrot sumy, wydanej przez niego na kupno wyżej wzmiankowanego pułku."

Malczewski jednak komendy nie otrzymał, lecz przy sztabie głównym się liczył. W r. 1794 spotkał go Bukar w obozie Sałtykowa. Wkrótce potem otrzymał dymisją.

Hauman pozostał w regimencie do chwili jego zreformowania; może i wcześniej robił starania o translokacją, ale te nie osiągnęły skutku. Dopiero 3 października r. 1793 dostał patent z kancelarii królewskiej „na szarżę pułkownika regimentu pieszego dziesiątego wojsk koronnych szefostwa ur. Działyńskiego, po śmierci Ludwika Dahlkego wakującą". Wówczas to wyzwał uwodziciela swej żony na pojedynek, do czego Stanisław August nie dopuścił, osobnym dokumentem wydanym pod dniem 20 października zabraniając mu tego.

Wcześniej atoli, bo w końcu czerwca tegoż roku 1793, przyszedł na świat Antoni Malczewski w Kniahininie; w lat parę potem urodził się syn drugi — Konstanty. Dzieci więcej nie mieli; generałowa niedomagać zaczęła, zupełnie już zdrową nie była do zgonu, a ten nastąpił w r. 1800.

Dawny szef próbował, azali nie potrafi przejednać pierwszego męża swej towarzyszki dozgonnej — nic nie wskórał. Na tym więc tylko poprzestał, że dzieciom jej, z małżeństwa rozerwanego zrodzonym, zapisał 30 000 zł.

Młodszy regentowicz — Franciszek Ksawery — zamieszkał po zgonie ojca przy matce w Antoninach, nie opuszczał ich i po zejściu z tego świata tej ostatniej, bo go tu spotykamy jeszcze w roku 1795; schedę swoją gnojeńską z kolei prawie całą wyprzedał, przerzucił się do starokonstantynowskiego powiatu, nabył tam „dobra czerniolowieckie" — jak sam o tym wzmiankuje — tytuł głośno brzmiący, dobra te bowiem składały się z Mazepiniec, otrzymanych w sukcesji, Czernielówki i Moniek, świeżo przykupionych. Wprawdzie szczęśliwym dla niego zbiegiem okoliczności sumy zastawne, oparte na dzierżawach wziętych przez rodzica, nie mogły być zaraz po zgonie tego ostatniego wypłacone — więc się na dłużej w jego ręku utrzymały.

Osiadł pan Franciszek Ksawery w Mońkach na gospodarstwie, do którego się wziąć nie umiał. Człowiek próżny, ale dobry, uczynny i hojny, zdobyć potrafił sympatią sąsiadów. Tej sympatii zawdzięczał godność marszałka, którą go zaszczycili jednopowietnicy, na pierwszym czy na drugim triennium, kiedy to dawne sejmiki powołano do życia pod zmienioną formą wyborów szlacheckich.

Służba to była zaszczytna, ale nie uciążliwa, z wydatkami tylko znacznymi połączona; a że na te niechybnie najmniej oglądał się Malczewski, więc był w najzupełniejszym porządku. Ucztował nieustannie, podejmując licznie odwiedzających go przyjaciół; a posiadał nieporównany dar uprzyjemniania pobytu przebywającym pod jego strzechą bliskim i dalekim sąsiadom.

Dwór w Mońkach niezwykle się świetnie prezentował. Zdobiły go zabytki z przeszłości — „w złocie i drogich kamieniach", które niepodzielnie odziedziczył po rodzicach; piwnica także pamiętała jeszcze pierwsze lata pożycia regentostwa koronnych w Antoninach. Smakosz wielki, sam kształcił liczną zgraję kucharzy. W okresie więc rozpanoszonego pośród naszych ziemian obżarstwa, człowiek, karmiący rzesze wieczną pożądliwością opętane, zdobywał uznanie, rozgłos, nieledwie uwielbienie. Więc też marszałek starokonstantynowski w rozmowach współczesnych szedł po Napoleonie wielkim, wypełniającym sławą świat cały.

Próżnemu szlachcicowi przewróciło się do reszty w głowie pod wpływem tej popularności; zdawało mu się, że ród jego zesłany na ziemię, by podejmować współherbownych; śniły mu się saskie czasy...

Ożenił się Franciszek w r. 1798 z panną Eleonorą Cyrynianką; czy wniosła mu posag jaki, nie wiemy, ale nie ulega wątpliwości, że dzieliła z nim zamiłowanie w wystawnym życiu.

Nowożeńcy wrychle przenieśli się na Podole do Tarnorudy nad Smotryczem położonej. Nabywca włożył „w ten interes", jak się dziś zwykli wyrażać ekonomiści, reszty sum ściągniętych z dzierżaw zastawnych, przekazanych mu przez ojca, kapitał z Czernielówki i Mazepiniec osiągnięty; tylko Mońki zostały mu z dawnych posiadłości wołyńskich. Brat starszy, generał, nie brał udziału w tym przedsiębierstwie.

Dobra tarnorudzkie stanowiły wcale pokaźny kawałek ziemi. W skład ich wchodziło miasteczko, główna rezydencja marszałka, oraz wsie Kaniówka, Postołówka, Zajączki i Rybnówka, razem liczące 1529 „dusz męskich", pańszczyzną związanych. Tutaj stale zamieszkali; tutaj przyszły na świat ich dzieci — Pius w 1799 i Anna w r. 1800.

Zdaje się, że już na początku bieżącego wieku wołyńska wioska była poważnie obdłużona, bo sumę zapisaną liceum krzemienieckiemu, a wynoszącą 3750 rubli, oparł ofiarodawca wyłącznie na dobrach podolskich.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej