Kazimierz Bartoszewicz

ROK 1863

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

VI.

VII.

VIII.

IX.

„RZECZY" CZĘŚĆ DRUGA.

I.

II.

III.

IV.

„RZECZY" TOM III

 I

II.

III.

IV.

ROK 1863

nieznana satyra z XVIII w.

Bartoszewicz Kazimierz

VI.

Wracam teraz do dalszego, już mniej szczegółowego streszczenia tomu I. Rzeczy.

Powstanie trwało dalej. Obudziło się na nowo na Litwie, pojawiło się i w prowincjach zabranych, 10 maja tymczasowy rząd narodowy ogłosił się stałym Rządem narodowym.

W Galicji istniała Rada naczelna galicyjska, której były poddane wszystkie Ławy. Nie miały one jednak, jak twierdzi p. Koźmian, żadnych poważnych stosunków, ani zaufania (1). Kiedy więc „ludzie poważni i starsi" uznali potrzebę popierania powstania, ale nie chcieli go powierzyć Ławie, postanowili sami zawiązać się między sobą. Była to organizacja „prywatna". Należeli do niej na początku Józef Baum, późniejszy wiceprezes Koła polskiego w Wiedniu, Atanazy Benoe późniejszy prezes tegoż Koła, Cezary Haller i Karol Rogawski, należący wprawdzie do innego odcienia, ale mający wpływ na ruchliwych, popularność i „sławę wielkiego niby patrjoty" (słowa p. Koźmiana), Grono krakowskie poprzestawało na przesyłaniu depesz i korespondencyj i dopiero kiedy po upadku Langiewicza przybył Jordan dla formowania oddziału, zbliżyło się do owego komitetu, do tej organizacji prywatnej. Baum Jordana przyjął chłodno, bo jeszcze nie zawiązały się pomiędzy ową prywatną organizacją a Hotelem Lambert późniejsze przyjazne stosunki (2).

Takaż sama organizacja jawno-tajna powstała we wschodniej Galicji; do komitetu jej należeli początkowo Adam Sapieha, Ziemiałkowski. Aleksander Dzieduszycki i Franciszek Smolka, dopóki, jak to już wiemy, z niego nie wystąpił.

Organizacje te w każdym obwodzie miały jednego obywatela wezwanego do pomocy. Komitety ciągle się zmieniały co do składu osób, wskutek aresztowań lub wystąpień. Z powodu, iż organizacje te zawiązali ludzie albo bliscy gronu krakowskiemu, albo też już wówczas lub później zajmujący wybitne stanowisko, przeto p. Koźmian zaręcza, że nie był to „spisek", nadaje organizacji nazwę jawno-tajnej, jednem słowem jak może wykręca się, chce przekonać, iż konserwatyści i „poważni" z innej byli ulepieni gliny. Po co to wszystko, kiedy fakta temu zaprzeczają. Jeżeli Ława była spiskiem, to i komitety były spiskiem — tak samo się kryły, tak samo tajnie się organizowały.

Rząd narodowy widząc, że bez owych prywatnych (3) komitetów nie może liczyć na pomoc Galicji, zaczął je tolerować, znosić się z niemi, a nawet paktować. Toczyły się tylko spory o stopień i zakres władzy komitetów. Ustanowiono przy nich komisarzy Rządu Narodowego, istniejących poprzednio przy Ławach, które się rozwiązały. Pierwszym komisarzem przy komitecie krakowskim był Seweryn Elżanowski, przy lwowskim pełnił w początkach, prócz innych, tę funkcją Marjan Sokołowski.

Spory o atrybucje komitetów i o ich stosunek do Rządu Narodowego nie ustawały. Rzucają one bardzo ciekawe światło na chęć stworzenia rządu w rządzie. W końcu ułożyły się jakoś stosunki — pełnomocnik Rządu Narodowego Józef Grabowski rozwiązał komitet krakowski i ustanowił Radę prowincjonalną, której wręczył regulamin. Baum, Benoe, Haller, Rogawski, Żuliński i Elżanowski nie wnieśli przeciw temu regulaminowi żadnego zarzutu, również jak przybyły później Jan Tarnowski z Chorzelowa. Komisarz Rządu Narodowego na podstawie „narzuconego" (?) regulaminu począł wydawać rozkazy. P. Koźmian przytacza różne instrukcje, regulaminy i cyrkularze Rządu Narodowego (4). Cyrkularz z 18-go Lipca zasługuje, aby podać z niego parę ustępów:

„Z pomiędzy wszystkich prowincyj do pomocniczego działania w obecnem powstaniu powołanych, Galicja jedna najmniej pieniężnego zasiłku do skarbu narodowego wniosła. Z małym bardzo wyjątkiem wszystkie oddziały stąd wyprawione, a po większej części zmarnowane, kosztem skarbu ogólnego sztyftowane były, z niemałym dla innych prowincyj uszczerbkiem.....

.....„Galicja w porównaniu stopy podatkowej jaką ponosi, do takiejże stopy w Kongresówce, na Litwie i Rusi, zapominać nie powinna, że tamte prowincje, oprócz podatków rządowi narodowemu płaconych, ponosić nietylko muszą bezpośredni ciężar wojny, ale oraz rabunki i perjodyczne zniszczenia, przez dzicz moskiewską szerzone, tak, że gdyby mieszkaniec Galicji oddał na narodową sprawę nietylko cały swój dochód, ale i cały zapas gotówki, to jeszczeby mniej został poszkodowany, aniżeli każdy z jego współziomków w tamtych stronach. Mniej gorące patrjotyczne usposobienie w Galicji, aniżeli w innych stronach Polski nietylko przez skąpstwo w ofiarach pieniężnych na ołtarz przynoszonych się tłomaczy. Jak z pieniędzy tak i z miłości własnej, zarówno osobistej jak kollegialnej, mniej chętnie w Galicji, niż gdzieindziej czyniono dotąd ofiary. Nigdzie może władze przez Rząd narodowy ustanowione, tak chłodnego i mniej chętnego poparcia nie znalazły jak w Galicji, a przecież Rząd ten to pierwsza narodowa władza, którą nam Opatrzność od lat blizko stu otoczyć (5) pozwoliła; na przyjęcie jej zgromadzić się było powinno wszystko, co tylko najzacniejszego wydać prawdziwy patrjotyzm może. Nigdzie może jak w Galicji nie spotykamy tylu swarliwych stronnictw, rzucających się w ciasnem kole mizernych ambicyjek, nigdzie tyle powodów zgorszenia w wybrykach zarówno wyrażających się w czynie, jak w druku i żywem słowie. Wszystkich tych smutnych wypadków nie możemy przypisać niższości patrjotyzmu ożywiającego mieszkańców Galicji, ale raczej przypisać je winniśmy brakowi zupełnemu narodowej w niej organizacji". Tak się skarżył Rząd narodowy na komitety przez pana Koźmiana chwalone.

We Lwowie pełnomocnikowi Rządu Narodowego nie udało się przeprowadzić przyjęcia regulaminu. Wówczas wymienieni powyżej członkowie Rady prowincjonalnej, prócz Żulińskiego i Elżanowskiego, żądali zmiany regulaminu. W tym czasie pełnomocnik Rządu Grabowski wraz z Benoem udali się do Wiednia dla porozumienia się z mieszkającymi tam majętnymi obywatelami Galicji, w sprawie projektu narodowej, przymusowej pożyczki. Tam uchwalili ciż obywatele nowy regulamin, znoszący władzę komisarza rządowego, a przyznający zupełną autonomią prowincjonalną. Zwyciężył więc były komitet krakowski, zwyciężyło mówi p. Koźmian „zdrowe zapatrywanie". Czy zdrowe, czy chore, w to wchodzić nie będę, ale podkreślam, że ci, co Rząd Narodowy uznali, nie chcieli go słuchać i ciągłe z nim wiedli spory. A czynili to ludzie, którzy wiecznie i zawsze mówią o poszanowaniu dla władzy, ludzie na wskróś Koźmianowscy. Wszelki opór władzy obcej ganią — Rząd Narodowy był władzą swoją (złą czy dobrą, znowu w to nie wchodzę) ale był władzą uznaną i oto jak w praktyce ci teoretycy posłuszeństwa dla władzy to posłuszeństwo pojmowali, kiedy im było niedogodne! Mamy w tem próbkę jak ci, co się mienią konserwatystami narzucają innym teorje, a sami dowolnie postępują. Dać im władzę — to władza jest święta, nietykalna — dać władzę innym, to można ją lekceważyć. Pan Koźmian zakończenie sprawy regulaminu nazywa zwycięztwem zdrowego zapatrywania, a była to tylko presja, przed którą Rząd Narodowy ustąpił, obawiając się o los narodowej pożyczki (6).

Kiedy rząd austrjacki aresztował członków komitetu (za co? wszak to nie był „spisek"?) wówczas dopiero weszli do niego członkowie grona krakowskiego. Stanisław Tarnowski zastąpił Bauma, Ludwik Wodzicki Benoego, Stanisław Brandys Hallera; prócz nich dopełnili składu komitetu: Aleksander Gorajski i Józef Jędrzejowicz. P. Koźmianowi powierzył Rząd Narodowy dyrekcję biura krakowskiego i mianował go ajentem dyplomatycznym z siedzibą w Krakowie. Z lekceważeniem wyraża się p. Koźmian, że „schował nominację do kieszeni" i prowadził dalej rozpoczętą czynność, z tą tylko różnicą, iż teraz znosić się musiał z Rządem Narodowym. Pomijając fakt, że nie Rząd Nar. starał się o p. Koźmiana, jakby to z jego słów wyglądało (porównaj I tom mojej recenzji str. 157), widzimy już po raz setny, że p. Koźmianowi jak zwykle nie dopisuje pamięć, — co innego bowiem czytamy w „Materjałach do historji powstania 1863 r." W tomie III-cim tej publikacji znajduje się pismo Rządu Narodowego do komisarza w Krakowie, wysłane pod datą 1-go lipca. Przesyłając instrukcje dla utworzenia biura korespondencyjnego i telegraficznego, Rząd Narodowy zawiadamia, iż „urządzenie pomienionego biura powierzył obywatelowi Brzeskiemu, który wspólnie z obywatelem Koźmianem, pod zwierzchnim kierunkiem komisarza rządowego, zająć się ma bezzwłocznie doprowadzeniem do skutku danego mu polecenia". Chyba więc wskutek zwycięstwa autonomistów, oddano biuro pod wyłączną opiekę pana

Koźmiana, ale przypuszczenie to bezpodstawne, biuro bowiem z natury rzeczy nie mogło stać pod zarządem komitetu krakowskiego, bo nie o Galicją tutaj chodziło, lecz pod kierunkiem Rządu Narodowego, co sam p. Koźmian zaznacza. Jest więc tutaj coś niejasnego, — a w „Materiałach" nie ma śladu powtórnej nominacji p. Koźmiana i ustąpienia obywatela Brzeskiego. Dodać jeszcze należy, że owe biuro krakowskie nie było jedynem, takież samo bowiem istniało we Lwowie (instrukcja dla niego znajduje się w III tomie „Materjałów"), takież same istniały i za granicą u. p. w Anglii, jak to widzimy z jego sprawozdania umieszczonego w tomie V „Materjałów". Ajentem p. Koźmiana, jak widzimy, całkiem nie mianowano, boć ajentem Rządu był jego komisarz rezydujący w Krakowie.

W obec ciągłych i nieustających poprzednich napomknień p. Koźmiana o jawnym Rządzie Narodowym, nie od rzeczy będzie zanotować następujące jego przyznanie: „dyktatura Langiewicza dowiodła była, że w ówczesnych okolicznościach żaden inny rząd narodowy oprócz tajnego nie był możliwy. Rząd poza krajem był bez znaczenia". Ale dlaczego p. Koźmian wyraża to tak dziwne jak na niego przekonanie? Oto dla usprawiedliwienia się, że on i grono krakowskie poddali się Rządowi Narodowemu. „W chwilach rozstrzygających — pisze bardzo słusznie pan Koźmian — nie można się powodować doktryną". Wyznanie znów godne zapamiętania, szkoda tylko, że p. Koźmian wtedy tylko przestaje być doktrynerem, kiedy mu idzie o własne usprawiedliwienie się. Zaledwie bowiem napisał tak rozumne słowa, już powraca do ulubionej śpiewki. W pięć wierszy po potępieniu powodowania się doktryną w chwilach rozstrzygających, takie wygłasza zdanie: „Tajny Rząd Narodowy warszawski był ze stanowiska tak prawnego, jak też najprostszych pojęć politycznych, fikcją. Już w nazwie rząd tajny była sprzeczność. Rządu bowiem zadaniem, powołaniem i istotą jest jawne przedstawienie i obrona istniejącego porządku rzeczy. Z chwilą, w której spisek odkrywa swoje cele, musi do ich dalszego przeprowadzenia powstać jawna władza, zadanie spisku wtedy skończone i niema on racji bytu; jeżeli zaś odsłonięty zamiar odsłania także środki działania, a zwłaszcza jeżeli odwołuje się do rzeczy najbardziej głośnej i jawnej, to jest do wojny, tem więcej kierunek przedsięwzięcia objąć musi wtedy władza jawna. A przecież i to należy do nadzwyczajności i anomalii ówczesnych wypadków; spisek odsłoniwszy swoje cele i środki, wypowiedziawszy jawnie wojnę Rosji, nie zaabdykował, nie wydał ze siebie rządu jawnego, pozostał u steru, nie przestając być władzą tajną, przybrał tylko nazwę Rządu Narodowego, nie zmienił się ani w swej istocie ani w swej formie, i tajno i anonimowo wypowiedział i prowadził jawną z Rosją wojnę. Miał dość siły, aby pozostać tajnem stowarzyszeniem, nie miał jej na tyle, aby stać się rządem jawnym. Wskutek tego fikcja stawała się rzeczywistością, a rzeczywistość fikcją i tajny spisek wykonywał jawną władzę; fakt zadawał kłam najprostszym pojęciom. Rząd Narodowy był tworem chorobliwym, chorobliwych czasów i samobójczego przedsięwzięcia"...

Po tym doktynerskim ustępie nie jest znów w stanie oprzeć się p. Koźmian stwierdzeniu prawdy, obalającej doktrynerstwo. „Rzecz niepojęta — pisze — tajny Rząd Narodowy istniał w Warszawie obok władz rosyjskich, zarządzał wojną, która była tylko demonstracją zbrojną, a po części i krajem, miał skarb i pobierał podatki, zawięzywał i utrzymywał stosunki z zagranicą, miał swoje policyą i swoją żandarmerję, swoją pocztę, organa i dzienniki urzędowe i półurzędowe, wychodzące z tajnych drukarń i dostające ostrzeżenia, a nigdy i przed nikim nie był odpowiedzialnym, przez nikogo znanym, był sam w sobie zmiennym i podległym przewrotom wewnętrznym. A przecież mało kto nie uległ jego władzy, lub jego teroryzmowi; odkryć go i zniweczyć przez dwa do trzech lat rząd rosyjski nie zdołał, i w końcu wszyscy znim się liczyli i ci, co mu służyli i weń wierzyli i ci co go potępiali, nawet zagranica i rządy regularne i to tak dalece, że przez wzgląd na te rządy ludzie, o których tu mówię, w przekonaniu, że wymaga tego dobro sprawy i że zwiększy to warunki jej powodzenia i obcej pomocy, weszli z nim w stosunki, i jeżeli nie całkiem poddali mu się i uznali jego prawowitość, to uznali przecież jego chwilową konieczność.

„....Organizacji i jej kółek nie znałem i dotąd nie znam; ale niezawodnie musiała być doskonale obmyślaną i urządzoną, aby w przeciągu paru lat wciągnąć tak znaczny zastęp ludzi, nakłonić ich do posłuszeństwa, nauczyć karności i poprowadzić do demonstracji i powstania, narzucić się krajowi, a to wszystko pod okiem absolutnej i policyjnej władzy rosyjskiej. Lepszym jeszcze dowodem doskonałości organizacji spiskowej, jest istnienie, działanie i trwanie, oraz odnawianie się w stolicy kraju, centralnej władzy spisku nazwanej Rządem Narodowym, działanie i trwanie, pomimo zmian w jej łonie, i stwierdzanie się jej jawne i głośne".

Widzimy więc jasno jak p. Koźmian szamota się w walce między doktryną, a zaznaczeniem faktów kłam jej zadających. Raz Rząd Narodowy był „fikcją", drugi raz był „jedynie możliwym" — raz był „anomalią", to znowu chwilową „koniecznością". Gdyby p. Koźmian nie stał z nim w żadnych stosunkach, łatwiej by mu przyszło zachować sąd stanowczy, a nie chwiejny. Ale chcąc wytłomaczyć swoje postępowanie, a uratować jednocześnie doktrynę, wpada wciąż w same sprzeczności. Pozostawmy go jednak pomiędzy Scyllą, i Charybdą, a posuńmy się dalej (7).

Nie będę się zatrzymywał nad sprawą wyroków śmierci, wydawanych przez Rząd Narodowy, ani nad zabójstwami popełnionemi w Galicji. Ażeby tę rzecz osądzić potrzeba sporego materjału, którego ani jestem w stanie zebrać, ani też nie dostarcza go p. Koźmian. Sam on zresztą nie wie, skąd morderstwa pochodziły, „czy od ukrytych chwilowo lokalnych żywiołów spiskowych, czy też od warszawskiego Rządu Narodowego". Przyznaje też, iż Rząd ten tłomaczył się, przyznaje i to, że istotnie morderstwa wykonywane były nieraz bez wiedzy Rządu. Istniejącą w Krakowie organizacją terorystyczną rozwiązał dekretem naczelnik miasta Alfred Szczepański. Organizacja go jednak nie usłuchała — i pod tym naturalnie tylko wzglądem była podobną do „autonomistów" konserwatywnych. Czasem nawet Rząd Narodowy spotyka się z pochwałą p. Koźmiana. Raz mu jej udziela za memorjał przeznaczony dla zagranicy, a wydany w dzień imienin cesarza Napoleona. — „Był znakomicie napisany w formie dyplomatycznej, nacechowany znajomością stosunków, mówił to, co na razie istotnie mogło dobre wywrzeć wrażenie i być sprawie pomocnem". Ale zaraz po tej pochwale idzie złośliwy dodatek: „memorjał tak treścią jak formą zdradzał człowieka innego kroju niż ludzie, którzy naprzemian kierowali spiskiem". Drugi raz chwali p. Koźmian Rząd Narodowy z powodu memorjału przeznaczonego dla wręczenia Piusowi IX: „zrozumiano, że powstaniu odjąć należy cechę rewolucyjną, a pozostawić mu wyłącznie narodową (8).

W końcu X-go rozdziału Rzeczy znajdujemy ustęp o długo przygotowywanej a tak smutnie zakończonej klęską pod Komorowem wyprawie Jordana. Zginęli tam jak wiadomo Juliusz Tarnowski i Władysław Jabłonowski. Brał w tej nieszczęśliwej wyprawie udział i Ludwik Wodzicki.

Widzimy z tego, iż grono krakowskie składało się w tej chwili tylko z dwóch Stanisławów: Tarnowskiego i Koźmiana. Nie mogło już nawet powoływać się na maksymę: tres faciunt collegium. Wodzicki zresztą, powróciwszy z pod Komorowa starał się o sekretarjat agencji londyńskiej, o czem dowiadujemy się nie od pana Koźmiana, lecz z „Materjałów". Rząd Narodowy zapytywał o niego ks. Wł. Czartoryskiego. Czartoryski był przeciwny nominacji, bo „lubo cenił zdolności i szlachetny charakter Wodzickiego", sądził, iż każdy agent sam powinien sobie dobierać sekretarza, „zresztą Anglji Wodzicki nie zna i zdaje się nie umie po angielsku".

W liście tym Czartoryskiego znajduje się jedna ciekawa uwaga zasługująca na przytoczenie, bo charakteryzuje pewne koła. „Wiele osób, — pisze Czartoryski — stara się dla siebie, krewnych i protegowanych o urzędy i posady, któreby im bezpieczeństwo zupełne zapewniały, przy pozorze służenia sprawie ojczystej".

1) Dla skrócenia wiele z „niedokładności" pana Koźmiana będę prostował w przypiskach. Wymieniając członków Ławy i Rady naczelnej galicyjskiej, wylicza p. Koźmian między innymi i Tadeusza Wojciechowskiego, czemu tenże zaprzeczył w Kwartalniku historycznym (zeszyt I. r. 1895 str. 194).

2) A więc pierwszy komitet konserwatywny nie miał na razie stosunków z Hotelem Lambert, był dla niego „chłodny". Zatem nie Hotel Lambert winien wejściu konserwatystów krakowskich do powstania, a pan Koźmian wszystko na niego spycha, a p. Lisicki za wszystko go potępia.

3) Proszę przeczytać w I tomie mojej recenzji ustępy od str. 151, a przekona się czytelnik jaką, to prawdą, że komitety konserwatywne były prywatnemu Broszura Szczepańskiego „W tył" żądała już w czerwcu rozwiązania ich i „powrócenia" do dawnych. Szujski już w maju bronił komitetu konserwatywnego, jako władzy uznanej przez Rząd Narodowy (Naprzód).

4) O tych „materjałach" p. Koźmiana zastrzegam sobie słówko na później — jakoteż o jego przedstawieniu organizacji konserwatywnej. Przekonają, się czytelnicy jakie to „materjały" i ile prawdy w historji komitetów. Nie chcę przerywać co chwila streszczenia i dlatego osobno o tych sprawach pomówię.

5) Ma być: obaczyć — tak jest w „Materjałach" tom III.

6) "Przyobiecane miljony za koncessje nie wpływały do kasy". Materjały tom III. str. XVIII.

7) Cytowane powyżej ustępy z książki p. Koźmiana znajdują się na str. 187 — 191, a stanowią wyjątek z obszernego dowodzenia, że znów owa „konieczność" popychała p. Koźmiana i jego przyjaciół do nawiązania stosunków z Rządem Narodowym, przez co ci panowie „dawali Europie rękojmię, że powstanie zachowa znamię narodowe, a myśleli także, iż przez ich współudział Rząd Narodowy nabierze umiarkowania i roztropności". Stereotypowe risum teneatis nie wystarcza na zaakcentowanie ogromu wyższej komiki, na którą się tu zdobył autor Rzeczy. P. Koźmian dający Europie gwarancję! — nie, nikt jeszcze tak nie zażartował ze samego siebie. Co do owego dowodzenia „konieczności" nawet pan Lisicki nie może się powstrzymać, aby nie zauważyć, że „argumentacja na str. 187 i dalszych powstała post facto" (sic!). Kwartalnik historyczny 1895 I. 158.

8) P. Koźmian twierdzi, że memorjał przysłano na jego ręce, aby prosił Adama Potockiego o wręczanie go papieżowi. Potocki nie chciał, a więc „to nadzwyczajne posłannictwo zaniechanem zostało". W V. tomie Materjałów znajduje się odezwa Rządu Narodowego, w której czytamy iż „agent krakowski" (a więc Elżanowski, a nie Koźmian) ma prosić Potockiego lub Adama Sapiehę o wręczenie memorjału. Znów więc pamięć nie dopisuje autorowi.

VII.

Na Litwie rządził Murawiew, w Warszawie Berg zastąpił Wielopolskiego i W. ks. Konstantego.

Wyprawa na Wołyń Wysockiego, Horodyńskiego i Artura Gołuchowskiego skończyła się rozbiciem ich oddziałów (1).

W Paryżu wystąpił z gabinetu Walewski.

Akcja dyplomatyczna wciąż trwała, aż 7-go września Gorczakow zamknął korespondencją dyplomatyczną wysłaniem depeszy, przyjmującej odpowiedzialność zrzuconą na Rosją przez trzy mocarstwa i oświadczającej, iż nie chce przedłużać dyskusji. Stało się to w miesiąc po zjeździe cesarza Franciszka z królem pruskim w Gasteinie, a w trzy tygodnie po zjeździe książąt Rzeszy niemieckiej w Frankfurcie, na który nie przybył król pruski, pomimo zaprosin cesarza austrjackiego. Do zjazdów tych przywiązywano u nas wagę.

Kiedy dzienniki półurzędowe francuzkie zaczęły napomykać o możliwości porozumienia się Francji z Rosją i Prusami, gabinet wiedeński znowu zaczął nieco kokietować ze sprawą polską. Rechberg mówił o potrzebie „czegoś stanowczego", a krakowski Merkel otrzymał rozkaz przerwania. stosunków z policją rosyjską.

Swoją drogą gabinety wciąż niby to się porozumiewały, a w każdym razie prowadziły pomiędzy sobą i ze swymi ambasadorami korespondencją. W Paryżu uznano za potrzebne starać się o uznanie powstania za stronę wojującą. J. Russel w mowie wypowiedzianej w Blairgovrie oświadczył, iż Rosja przez niedopełnienie warunków traktatu wiedeńskiego utraciła prawo do posiadania Polski. Anglja wysłała nawet osobnego kurjera do Petersburga z potwierdzeniem na piśmie słów lorda Russela, ale kurjer został cofnięty w środku drogi.

Próbowano nakłonić Austrją do zajęcia i przyłączenia Królestwa Polskiego. Żądano od Austrji stanowczości — od kulawego szybkiego biegu. Za to Bismark myślał o czemś podobnem na serjo, chciał wciągnąć Czartoryskiego, konferował z Kłobukowskim, zachęcał przez Keudla obywateli kaliskich, aby zażądali okupacji pruskiej.

Cesarz Napoleon w mowie wypowiedzianej w dniu 5-go listopada chciał przodłożyć sprawę polską trybunałowi europejskiemu. Myśl kongresu zakomunikowano mocarstwom — nieprzyjętą, złożono ad acta (2).

Wracajmy do Rządu Narodowego. W czerwcu stanęli na czele jego teroryści, ale wkrótce powstał nowy Rząd Narodowy, złożony z umiarkowańszych żywiołów. Z działalności tego nowego Rządu najwięcej zdziwił p. Koźmiana dekret mianujący „obywatela" Czartoryskiego ajentem w Paryżu i Londynie. Naprzód Czartoryski był już ajentem, powtóre w pierwszej nominacji „nie odmówiono tytułu księcia potomkowi Jagiellonów". Opuszczając setki ważnych faktów, ma p. Koźmian miejsce na taki drobiazg, do tego stopnia po 31 latach odczuwa jeszcze boleść z owej mniemanej krzywdy uczynionej Czartoryski emu. Zapewne sam ks. Władysław mniej odczuł niż p. Koźmian to wielkie nieszczęście. Co się zaś tyczy owego Jagiellońskiego pochodzenia Czartoryskich, radżę p. Koźmianowi zapoznać się z dziełem Kazimierza Stadnickiego: „Bracia Władysława Jagiełły", a może się wyleczy z wiary w tę bajeczkę.

W owym czasie widział się p. Koźmian z Traugutem, spieszącym do Warszawy dla objęcia kierownictwa Rządu Narodowego. Był to jedyny członek Rządu Narodowego, którego p. Koźmian poznał osobiście podczas wypadków, a o ile go uderzyła brzydota fizyczna Trauguta, o tyle oddaje pochwałę jego piękności moralnej. Kto wie, czy gdyby p. Koźmian poznał był jeszcze osobiście innych członków Rządu Narodowego, nie byłby również o niektórych przynajmniej zachował takiej samej pamięci, jak o Traugucie. Szkoda.

Dnia 17-go września znów skrajne żywioły opanowały Rząd Narodowy. Dziełem ich były morderstwa polityczne i zamach na hr. Berga, który „żelazną ręką" (wyrażenie p. Koźmiana), sięgał aż do Rządu Narodowego.

Ów „najskrajniejszy i najszaleńszy" Rząd Narodowy miał być tak dziecinnym, że „przysłał wzór mundurów dla narodowej służby cywilnej w Galicji" (str. 224) — znając jednak dostatecznie taktykę p. Koźmiana, muszę przypuszczać, że to jest jego własny „dowcip", jedna z tych jego „prawd" własnego wynalazku, bo inaczej trzebaby sądzić, że  w Rządzie Narodowym zasiadali sami warjaci. Ten sam Rząd, jak mówi pan Koźmian, żądał zupełnego poddania mu się Galicji. Oparto się temu silnie, a Ludwik Wodzicki, który najwięcej w tem okazał siły i stanowczości, skazany został na śmierć. Kto jednak ten wyrok wydał, p. Koźmian nie jest w stanie powiedzieć (3).

Dzięki Traugutowi nastąpił nowy przewrót. Pan Koźmian zaręcza, iż Traugut postąpił sobie : „energicznie, stanowczo w duchu kierunku, który uznawał za potrzebny, w rozmowie z p. Koźmianem". Rząd z Traugutem na czele trwał od 17 października do połowy kwietnia 1865 r., t. j. aż do wykrycia i aresztowania jego członków".

Rząd austrjacki zaczął występować z surowością. Nastąpiły rewizje i aresztowania. Wraz z członkami Rady prowincjonalnej został uwięziony, a potem osadzony w Ołomuńcu, Stanisław Tarnowski. Dostał on się w ręce władzy czysto przypadkowo. W znalezionych protokułach u Elżanowskiego znajdowało się nazwisko Tarnowski bez imienia (4). Tym Tarnowskim był Jan z Chorzelowa, członek komitetu zachodniej Galicji. Nie podejrzywano też Jana Tarnowskiego, brata Stanisława, późniejszego marszałka, który „ubolewając nad wszystkiem, co się działo, nie ruszał się z domu, z Dzikowa". Zrobiono więc rewizją u Stanisława. Znaleziono mundur pruski Ludwika Mycielskiego, stos gazet i jakiś raport przysłany do nieobecnego Ludwika Wodzickiego. To wystarczało do utwierdzenia policji w przekonaniu, iż ma tego, którego szukała.

Trzeciemu z trójcy, samemu p. Koźmianowi udałoby się wyjść z tej całej afery na czysto, gdyby nie to, iż później wytoczono Czasowi proces za artykuły, w których pismo to miało się dopuście zdrady stanu. Odsiedział tedy p. Koźmian trzy miesiące w areszcie (w r. 1865), wspólnie z Antonim Kłobukowskim, drugim redaktorem Czasu. Józef Szujski „uniknął aresztowania", ależ za co go miano aresztować, kiedy p. Koźmian zaświadcza, iż do niczego nie należał? Aresztowano natomiast wszystkich członków komitetu wschodniej Galicji.

Zbliżam się do końca, mam bowiem przed sobą tylko jeden rozdział I. części Rzeczy p. Koźmiana.

Ciągnął i wił się ogon powstania przez pierwsze miesiące 1864 roku". P. Koźmianowi „przyszło jeszcze stoczyć z końcem owego zgubnego ruchu walkę już jałową".

Dowiedziano się, iż w Warszawie dokonali zagorzalcy wewnętrznego zamachu na Rząd Narodowy. Powstał komitet rewolucyjny mający na czele niejakiego Brzozowskiego, który korzystając ze ścigania Rządu Narodowego przez policją, usiłował pochwycić jego władzę, oddać główne kierownictwo nad powstaniem Kurzynie, zausznikowi Mierosławskiego i przerzucić powstanie do Galicji. Z tego powodu istniejący w Krakowie spisek pod nazwą Straż narodowa, zażądał od galicyjskiej organizacji narodowej uznania samozwańczego rządu. Nad żądaniem tem zastanawiano się na licznych zebraniach. P. Koźmian nie szczędził zabiegów, wciąż głos zabierał, aby nie dopuścić do owego uznania, „odgadywał bowiem myśl szaloną przeniesienia powstania do Galicji". Starł się nawet silnie z Zyblikiewiczem. Na szczęście jeden z „apostołów" owej tajnej władzy wygadał się, że trzeba oddziały przerzucić do Galicji. „Rozwidniło się wszystkim w głowach, nowego rządu nie uznano". Gdybym nawet mógł uwierzyć w ową dyskusję i udział w niej p. Koźmiana (a dlaczego nie wierzę, udowodnię niebawem), to i wówczas niepotrzebnieby chwalił się p. Koźmian, że „spełnił obowiązek", bo rozstrzygającem w dyskusji byłoby jedynie owo kolosalne głupstwo, z jakiem miał się wygadać „apostoł" (5).

Rząd austrjacki ogłosił w lutym 1864 roku stan oblężenia (Galicji. P. Koźmian zastanawia się nad tem, coby to było gdyby to był uczynił w styczniu 1863 r. Ba! coby to było! — łatwa sposobność do tworzenia fantazyj. Ciekawszem nadto jest wyznanie, że stan oblężenia przypisywano wpływom i radom kilku obywateli galicyjskich. Jeżeli to prawda, to p. Koźmian żałuje, iż wcześniej ci obywatele nie użyli swojego wpływu. W Paryżu nie zrozumiano użyteczności stanu oblężenia, a nawet Drouyn de Lhuys wyrzucał go Metternichowi,

Wreszcie 18 kwietnia Napoleon powiedział ks. Czartoryskiemu, że w sprawie polskiej „wszystko skończone". Na wiadomość o tej rozmowie, „uszczuplone aresztowaniami grono krakowskie usunęło się od wszystkiego". To jest właściwie usunął się p. Koźmian, który sam w sobie grono krakowskie mieścił, po aresztowaniu St. Tarnowskiego i wyjeździe do Anglji Ludwika Wodzickiego. Komitety galicyjskie, mówi p. Koźmian, rozwiązały się — dowiemy się niebawem, że ich oddawna nie było.

„Z ustaniem wszelkich widoków obcej pomocy, z wyraźnem i stanowczem oświadczeniem Napoleona III, na woli i zamiarach którego oparliśmy nasze postępowanie, że dalsze trwanie powstania jest bezowocnem, znikał dla nas jedyny powód popierania go i brania udziału w wypadkach". Tyle jest słów p. Koźmian a, po za któremi kryje się wstydliwie myśl dalsza: przestaliśmy brać udział — więc powstanie upadło — daliśmy innym pierwszy przykład. Wstydliwość ta zresztą, opuszcza pana Koźmiana zaraz na następnej stronnicy, bo pisze wyraźnie: „czuliśmy, że za późno kładziemy koniec powstaniu".

Otóż co do tego możemy stanowczo zaprzeczyć p. Koźmianowi. Czyby p. Koźmian i jego przyjaciele polityczni popierali, czy nie popierali powstania, czyby nawet Napoleon rozmawiał, czy nie rozmawiał z ks. Czartoryskim, rzecz była przesądzona. Tysiące padły na placu boju, tysiące poszły w Sybir, lub zapełniały więzienia. Nie było już ludzi do walki, nie było zasobów pieniężnych. Królestwo przedstawiało jednę ruinę. Cały ogół myślał o pokoju, o odetchnięciu po ciężkich przejściach. Brakło już łez nawet do opłakiwania strat nowych. Litwa była złamana, zniszczona przez Murawiewa. Rawicz donosił, że stan jest „nie do opisania". Drobne oddziały kryły się już tylko po lasach i zbliżały się ku granicom, aby ujść z życiem. Nastąpił strach paniczny, dający się łatwo usprawiedliwić. Raporty dochodzące do Rządu Narodowego kreśliły upadek ducha, ogólną apatję, ogólną chęć zakończenia powstania.

Sami komisarze wątpili o sprawie. „Trzeba raz koniec położyć nieszczęściu" pisali otwarcie. Urzędnicy organizacyjni odsyłali rozkazy nierozpieczętowane, lub je palili. Nawet lud, dotychczas przychylny lub obojętny, zaczął się burzyć, widząc dokoła zniszczenie. Odgrywały się nawet oburzające sceny. Poborców podatkowych lżono, chciano wydawać. Jakiś Kacowski, obywatel z lubelskiego wydał moskalom oficera i ośmiu żołnierzy powstańców i pił z moskiewskimi oficerami noc całą. W Płońsku obywatele okoliczni również kumali się z moskalami przy kieliszku. Szlachta w krasnostawskiem zgoliła wąsy na żądanie naczelnika powiatu. W lubelskiem trzy czwarte obywateli zażądało czynszu od włościan. Już w styczniu z płockiego i Podlasia donoszono, że koniec wszystkiemu. Jawne były dowody zdrady licznych indywiduów. W płockiem szlachta chwytała powstańców. Z sandomierskiego składano raport, iż bez natychmiastowej interwencji mocarstw nie ma co dalej przewlekać strasznego położenia...

Stan oblężenia w Galicji (ogłoszony 29 lutego, a rozmowa Napoleona z Czartoryskim odbyła się 18 kwietnia) według raportów pułkownika Strusia sparaliżował wszystko. W żadnym obwodzie, mówi dalej raport, nie ma obwodowego ani komisarza wojennego. Członkowie organizacji i wojskowi wyjechali za granicę, gdyż władze austrjackie do tego stopnia zapomniały o swojej godności, że wydały moskalom w Tomaszowie lubelskim dwudziestu siedmiu powstańców, schwytanych przy przejściu do Galicji (6).

Taki był stan powstania i umysłów już w styczniu, lutym i marcu 1863 roku. Żadne uchwały żadnych gron krakowskich czy komitetów nie mogłyby ocalić dogorywającego powstania, ani też wpłynąć czemkolwiekbądź na przyspieszenie jego upadku. Nie potrzeba było usunąć się od popieranią powstania, bo ono samo z widowni się usuwało. Łatwo to powziąć decyzją, wstrzymania się w biegu, kiedy na drodze stoi nieprzebyta zapora (7).

Posłuchajmy jeszcze ostatnich słów spowiedzi p. Koźmiana.

"Chciałem wykazać, jak dalece niedoświadczenie w sprawach publicznych, brak dostatecznego wyrobienia charakteru i sądu, zwłaszcza i przedewszystkiem wpływ błędnych, acz szlachetnych wyobrażeń, w których się jest wychowanym, zgubnemi stać się muszą we wszystkiem działaniu politycznem, jak w niem dobre i czyste zamiary nie wystarczają, jak wychodząc z fałszywego punktu widzenia, niepodobna dróg sprostować i do celu dojść.

„....Nasz, to jest mój i moich przyjaciół udział, w winie ogólnej, znajduje jeżeli nie usprawiedliwienie, to wytłómaczenie w zbiegu okoliczności, w naszych stosunkach ówczesnych i w winach i w błędach innych; nietylko w pomyłkach naszych rodaków, tych, z którymi byliśmy złączeni tożsamością przekonań i zapatrywań, węzłami wspólnych usiłowań, a którzy lepiej od nas sądzić mogli o położeniu; ale także w pomyłkach potężnych tego świata, mężów stanu i polityków, zwłaszcza Napoleona III. Postępowanie nasze nie było bezmyślne, ani że się tak wyrażę — nasza pomyłka bezpodstawną; bo następstwem tylko pomyłki innych, o których sądzie mogliśmy, iż pomylić się nie powinni... Pomyłką było liczyć na obcą pomoc, ale nie szaleństwem; pomoc ta zawiodła, ale do bezsilnych środków zaliczoną być nie mogła.

„...Przyznam co do mnie, że obawa pozostania po za działaniem narodowem, od chwili, jak ukazały się rozsądne widoki powodzenia, bo oparte na zewnętrznej pomocy, podziałała na mnie, że podziałała sposobność odznaczenia się w służbie ojczystej na obszerniejszem polu, w większym niż dotąd stylu; że podziałały rachuby rozwiązania sprawy polskiej już nie w ciasnych, ale w szerszych rozmiarach. Przyznam nareszcie, iż pomimo, że w ciągu wypadków mniej od innych miałem może złudzeń, a parę razy zdawałem się jaśniej widzieć; dlatego nie zatrzymałem się, bo nie miałem już odwagi śmiało i stanowczo zajrzeć prawdzie w oczy, nie z błahej obawy przyznania, iż się pomyliłem, ale dlatego że wyjścia już nie widziałem, a odłączyć się od moich przyjaciół w tem położeniu nie chciałem; ani rozstawać się nawet z ułudami.

„Wyznaję to wszystko, aby okazać niebezpieczeństwo w polityce, a zwłaszcza w położeniach wyjątkowych, pobudek mających swoje źródło nie w rozsądku i obowiązku, nie w poczuciu tego co możliwe, lecz w wyobraźni, w zachciankach i miłości własnej".

1) Ten trzeci oddział był pod dowództwem nie Gołuchowskiego, lecz Miniewskiego. Materjały II. str. 8.

2) Przytaczam te wszystkie znane fakta, jedynie, aby nie stracić wątku opowiadania autora.

3) Wyrok ten słusznie pan Romanowicz nazywa „rzekomym" i dodaje, że  nie uwierzy w niego "dopóki nie znajdzie potwierdzenia w innych, poważniejszych źródłach". Z mojej strony odsyłam czytelnika do jednego z dalszych rozdziałów, który wyjaśni, że Rząd N. nie bawił się już w tym czasie w żadne układy z żadnemi komitetami, a stąd Wodzicki, nie potrzebował „okazywać stanowczości", za co znów nikt go nie potrzebował na śmierć skazywać.

4) P. Koźmian z najgłębszą ironią odzywa się o „konspiratorze" Elżanowskim za to zapisywanie nazwisk. „Zaiste, nie warto było tak długo ćwiczyć się w rzemiośle, aby go (! czy nie: je?) tak mało udoskonalić". Zgoda na to, iż to był nonsens, ale czemu p. Koźmian ciągle i nieustannie kpi z tego, że używano pieczątek, zamiast podpisów. Widocznie więc chciał, aby Rząd Narodowy i jego władze podpisywały listy, odezwy, rozporządzenia i t. p. własnemi nazwiskami. Nazwisk używać nie było można, cóż więc mogło stwierdzić autentyczność jeżeli nie pieczęć? Ta skarga na pieczątki warta zaiste owych „mundurów dla służby cywilnej". Chęć ośmieszenia „przeciwników" aż do takich doprowadza nielogiczności!

5)  Fakt opowiedziany miał się stać w I. kwartale 1864 r. — dokładnej daty p. Koźmian jak prawie zawsze nie podaje. Z Materjałów jednak widzimy, iż Straż narodowa koło sierpnia w 1863 r. rozwiązaną, została, Mierosławski zaś był w Krakowie w październiku. Mógłbym wyrazić zdziwienie, iż konserwatyści nieumiejący żyć w zgodzie z Rzędem Narodowym i nie chcący go słuchać, kiedy był nawet umiarkowany, wchodzili w pakta z jakąś Strażą pokątną, niczego niereprezentującą — ale któż zaręczy za prawdziwość podanego przez p. Koźmiana faktu. Zresztą przekonamy się niebawem ile prawdy w wszystkich opowiadaniach pana Koźmiana o galicyjskiej krakowskiej organizacji.

6) Czytaj Z.L.S.: Ostatnie chwile powstania styczniowego. Poznań 1878.

7) Nawet p. Lisicki przyjaciel p. Koźmiana (sam pisze o nim w recenzji Rzeczy „mój kochany przyjaciel") nie może wstrzymać się od uwagi, że owo „wycofanie się" po słowach Napoleona było „kadzidłem umarłemu" bo w „Królestwie dogorywały resztki powstania". (Kwartalnik historyczny, zeszyt I. 1895, str. 158).

VIII.

Musimy sobie teraz zadać pytanie: czem właściwie jest I. część książki p. Koźmiana?

Historją powstania nie jest i zresztą być nią nie miała zamiaru. Dowiadujemy się z niej tylko, że powstanie wybuchło, istniało i upadło. Czasem znajduje się wzmianka o jakiejś bitwie, czasem wkracza p. Koźmian w granicę Królestwa, ażeby widzieć obóz Langiewicza, lub wspomnieć o porażce Jordana, ale są to wycieczki wypływające z toku opowiadania, niemające na celu nawet grubszemi konturami zaznaczyć przebieg nieszczęsnej walki.

Daleko więcej nacisku kładzie p. Koźmian na dyplomatyczne zabiegi mocarstw i kto wie nawet, czy nie zdaje mu się, że skreślił po raz pierwszy ich historją. Jeżeli jednak tak sądzi, to jest w błędzie, opowiada bowiem rzeczy powszechnie znane, a oprócz kilku anegdot nie dorzuca nic nowego.

To mało, bo nietylko nie daje nowych faktów, ale nie wyzyskuje licznych materjałów, któreby dały pełniejszy obraz niedołężnej akcji mocarstw europejskich. Pod tym względem praca jego nie zasługuje nawet na nazwę, niezłej kompilacji. Dobry kompilator nie potrzebowałby nie więcej jak tylko przejrzeć lwowskie „Wydawnictwo materjałów do historji powstania", a już na jego podstawie mógłby skreślić zajmujące dzieje akcji dyplomatycznej Anglji, Francji i Austrji. To, co dał pan Koźmian, jest zaledwie lekkim szkicem, niewykończonem tłem obrazu. W tle tem brakuje też całkiem zabiegów dyplomatycznych Rządu Narodowego, nad któremi nie należało przejść do porządku dziennego, ponieważ były one częstokroć w bezpośrednim związku z akcją mocarstw interweniujących. A więc może książka p. Koźmiana jest historją udziału Galicji w powstaniu 1863 r. I to nie, bo znowu pierwszy lepszy kompilator znalazłby bez wielkich zachodów materjał jeśli nie wyczerpujący, to w każdym razie bardzo obszerny. P. Koźmian zdaje się całkiem o nim nie wiedział. To co robiła wschodnia Galicja jest dla niego terra ignota. Nie potrudził się nawet o szkic szkicu, nie zajrzał bo materjałów drukowanych, a więc każdemu przystępnych. Rozczulającem jest n.p. jego wyznanie, że „mniej dokładnie pamięta skład i zmiany komitetu lwowskiego, niż krakowskiego". Któż żąda od p. Koźmiana pamięci! i po co ta pamięć wogóle, kiedy jej trudzić całkiem nie potrzeba. Dość byłoby p. Koźmianowi zajrzeć do III tomu „Wydawnictwa materjałów" i do wydanych w roku 1893 „Wspomnień" S. Jarmunda b. komisarza Rządu Narodowego we Lwowie, a przeczytałby sobie dokładnie skład komitetu lwowskiego i dowiedziałby się o zmianach w nim zaszłych.

Nareszcie przechodzę do tego, czem według silnego przekonania p. Koźmiana jest naprawdę jego książka. Oto na tle zabiegów dyplomatycznych, na tle powstania, na tle udziału Galicji w powstaniu, p. Koźmian pragnął nam opowiedzieć o ile Kraków i zachodnia Galicja porwane były w wir wypadków i czem się przyczyniły do wzrostu nieszczęść, lub do ich osłabienia. Chcąc być jeszcze ściślejszym powiem, że p. Koźmianowi nie chodziło nawet tak dalece o Kraków i zachodnią Galicją, ile o udział w organizacji i w wypadkach konserwatystów Krakowa i zachodniej Galicji.

To miało być właściwą treścią książki, to miało podnieść ją do stanowiska przyczynku historycznego do dziejów powstania. Wprawdzie tytuł książki brzmi wyraźnie; „Rzecz o r. 1863", ale może p. Koźmian powiedzieć: „proszę nie sądzić z tytułu źle wybranego, ale z treści". Może dodać jeszcze: „nie uwzględniam zarzutów tyczących się zbyt ogólnikowego traktowania akcji dyplomatycznej, udziału Galicji i t.p., bo wszystko to w mojej książce są rzeczy drugoplanowe. Odpowiadam tylko za skreślenie dokładnego obrani pomocniczej akcji konserwatystów krakowskich i zachodnio galicyjskich".

I rzeczywiście zdawaćby się było mogło, że jest w mocy p. Koźmiana wypełnić to skromne zadanie. Sam brał pewien udział, maleńki wprawdzie, w tej pomocniczej akcji, był związany stosunkami z ludźmi ją prowadzącymi — powinny mu były pozostać z tych czasów niejakie notaty, ulotne pisma i dokumenty. Przyjaciele jego polityczni, z którymi do dziś dnia utrzymuje ścisłe stosunki, również dosyć pamiętać mogli, a więc z opowiadań ich mógł wybrać garść faktów nieznanych szerszemu ogółowi. Ale kto traktuje rzecz na serjo, ten musi pamięć swoją i cudzą odświeżać, uzupełniać, prostować materjałem drukowanym i archiwalnym. Bez tej pomocy nie zdobędzie się na nic więcej jak na kilka anegdot wątpliwej autentyczności, na spisanie przechowanych wrażeń, jednem słowem na drobiazg bez żadnej większej wartości. Dziesięć, dwadzieścia, sto nawet takich wspomnień fejletonowych przez dziesięciu, dwudziestu, stu ludzi napisanych, nie złoży jeszcze pełnego i dokładnego obrazu. Będą to sobie opowiadania przy kominku, ale nie będzie to historja: powiększą one zasób naszych anegdotek, ale nie wzbogacą wiedzy. Nietylko nie wzbogacą, ale ją obniżą, bo anegdota częstokroć jest największym wrogiem prawdy. Przytem okaże się z tych „wspomnień", iż jeden i ten sam fakt rozmaicie będzie opowiadany i motywowany, że jedna i ta sama anegdota przyjmie dziesięć różnych sobie postaci, że powstaną najzupełniejsze sprzeczności, które wyjaśnić mogą dopiero dokumenty. Do nich więc potrzeba się odnieść, ten materjał należy wyczerpać, ażeby swej pracy nadać wartość prawdziwą. Historyk z tak wykonaną pracą liczyć się musi, a choćby odrzucił tkwiącą w niej tendencją, choćby przyszedł do odmiennych, niż jej autor zapatrywań, będzie mu wdzięcznym za fakta i za ich ugrupowanie, choćby całość była nawet najzwyklejszą, ale dobrze zrobioną kompilacją.

P. Koźmian tego najzupełniej nie zrozumiał. Nie chciało mu się nietylko zajrzeć do źródeł archiwalnych, ale czuł poprostu wstręt do tego, co już o jego przedmiocie wydrukowanem zostało. Lekką miał robotę, lekką też napisał książkę i lekkie po niej pozostanie wspomnienie.

Już podczas streszczania pierwszej połowy I. tomu Rzeczy wytknąłem wiele błędnie podanych faktów. Byłoby jednak rzeczą do najwyższego stopnia niegrzeczną i niewdzięczną gdybym chciał przeglądać dalej kartę za kartą i prostować wszystko, co do sprostowania się nadaje. Znaczyłoby to napisać recenzją, dwa razy większą od samej książki. Przytem nie byłoby z tego żadnej dla nikogo pociechy, bo zadawszy sobie tyle trudów lepiej byłoby napisać całkiem nową Rzecz o roku 1863.

Nie będę więc przechodził szczegółu za szczegółem w drugiej połowie tomu — w przypiskach zresztą kilkanaście faktów sprostowałem. Wystarczy mi dać jeden, ale dostateczny przykład dla przekonania czytelnika z jaką lekkomyślnością przystąpił p. Koźmian do napisania dziejów akcji pomocniczej Krakowa i zachodniej Galicji w powstaniu styczniowem.

Wiemy ze streszczenia książki p. Koźmiana, iż zawiązały się „jawno-tajne (jak on je dla zachowania pozorów „jawności" nazywa) komitety w Krakowie i we Lwowie, na których czele stali „poważni" konserwatyści. Wiedzą czytelnicy dalej, od p. Koźmiana, kto należał do komitetu krakowskiego i jak ten komitet prowadził nieustannie spory z Rządem Narodowym o swoje atrybucje. Rezultatem tych sporów było zwycięstwo komitetu w chwili, kiedy Rząd Narodowy myślał, że przy jego pomocy zrealizuje pożyczkę. Z całej książki, z całego toku opowiadania widać, iż komitet ten, zamieniony później w Radę prowincjonalną, objął rządy w zachodniej Galicji, że prowadził całą akcją aż do ostatnich prawie chwil powstania, a ustąpił dopiero wtedy, kiedy w kwietniu 1864 roku aresztowano naczelnika Rządu Narodowego Trauguta i kiedy Napoleon powiedział Czartoryskiemu, że w sprawie polskiej „wszystko skończone". Wprawdzie członkowie komitetu krakowskiego byli dwa razy aresztowani (drugi raz we wrześniu) ale „nie położyło to końca istnieniu komitetów w Galicji (str. 230). W innem miejscu (str. 159) pisze pan Koźmian „organizacja ta jawno-tajna przez cały czas wypadków funkcjonowała dobrze, szybko i karnie". Wreszcie po wzmiance o rozmowie Napoleona z Czartoryskim (18 kwietnia 1864) pisze p. Koźmian: „komitety galicyjskie rozwiązały się — oświadczyliśmy, że do dalszego przedłużania powstania ręki nie przyłożymy (str. 243).

Dziwna jednak rzecz, że pan Koźmian wspomniawszy o aresztowaniach wrześniowych nie podaje nazwisk tych, co zastąpili aresztowanych członków komitetu krakowskiego, a co więcej, że nie ma w książce jego ani śladu o jakiejkolwiekbądź działalności odnowionego komitetu. Przyczyna tego bardzo prosta. Oto p. Koźmian zapomniał sobie jak to było, a nie chciało mu się dowiedzieć o tem ze źródeł... drukowanych. Weźmy więc przed siebie III. tom „Wydawnictwa materjałów" i poszukajmy w nim wiadomości o tem, co się stało z owym komitetem, a raczej Radą prowincjonalną, i na jaki czas rzeczywiście jego działalność przypadła.

Przypominają sobie czytelnicy ze streszczenia książki p. Koźmiana, że 9 lipca rozwiązano komitet Krakowa i zachodniej Galicji, a 10 utworzono Radę prowincjonalną, że Rada przyjęła pierwotnie regulamin przedłożony jej przez komisarza Rządu Narodowego, a później go odrzuciła. Wskutek tego pełnomocnik Rządu Narodowego zgodził się na zmianę regulaminu, przywracającą autonomją Radzie prowincjonalnej. Pan Koźmian opisuje przebieg tych sporów na podstawie, „ówczesnej relacji". Wyrażenie to bardzo ogólnikowe, każące się domyślać, iż relacja owa jest prywatną, że jest źródłem nieznanem, znajdującem się w rękach autora. Tymczasem „relacja" ta, złożona Rządowi Narodowemu, wydrukowaną została w tomie III. „Wydawnictwa materjałów" wyszłym w roku 1890, a więc przed czterema laty. Nie jest to więc własne źródło pana Koźmiana, a co gorzej p. Koźmian dał tylko początek relacji, a zamilczał całkiem o dalszym jej ciągu. A treść tego dalszego ciągu bardzo ciekawa. Autorowie relacji byli przeciwnikami nowego regulaminu, zatwierdzonego pod presją odmówienia pożyczki. Podawali powody, dla których należy dawny regulamin przywrócić. Zaręczali, iż „opinja skłania się przeważnie ku bezpośredniemu zarządowi prowincji przez rząd centralny, a więc ku pierwszemu regulaminowi, a nawet urzędnicy dawnej organizacji nie czynią pod tym względem wyjątku; obwody rzeszowski, bocheński, sądecki, okręg krakowski i miasto Kraków, a więc większość Galicji zachodniej, przez naczelnych urzędników swoich w tym się kierunku stanowczo wyraziły". Relacja ta opatrzoną była podpisami, których jednak nie ma w Materjałach, co jest rzeczą łatwą do zrozumienia: dla rządu warszawskiego potrzebne były nazwiska, na kopji pozostałej w Galicji nazwisk nie kładziono, ażeby w razie znalezienia aktów, rząd austrjacki nie uchwycił całej sieci organizacyjnej.

Nie był to jedyny protest przeciw „autonomii", tak chwalonej przez p. Koźmiana. Naczelnik Krakowa Aleksandrowicz i komisarz obwodu krakowskiego Ignacy Lipczyński złożyli Rządowi Narodowemu memorjał, żądający stanowczo nowej organizacji, gdyż obecna nie odpowiada celowi. Błagali, aby Rząd Narodowy scentralizował władzę w rękach komisarzy-namiestników, których należałoby opatrzyć sumą pieniążną „dostateczną na to, ażeby ich uczynić niezawisłymi od dobrej woli autonomistów". Materjał ten ułożony przez Mieczysława Paszkowskiego, komisarza obwodowego tarnowskiego, wskazywał nawet osobistości odpowiednie na urząd komisarza-namiestnika Galicji zachodniej.

Nie na tem koniec. Z polecenia obszerniejszego grona napisał historyk Henryk Schmitt kilkuarkuszowy memorjał o działalności Galicji, w którym poddawał wyczerpującej krytyce całą, dotychczasową organizacją i domagał się również natychmiastowej jej zmiany. A pisał nie w imieniu „warchołów", lecz w imieniu ludzi przeważnie wcale „dobrze urodzonych". Stanisław Jarmund (Wspomnienia str. 41) podaje, iż uchwała napisania memorjału zapadła w mieszkaniu Augusta Wysockiego, na zebraniu, w którem brali udział: Schmitt, ks. Adam Lubomirski, hr. Włodzimierz Dzieduszycki, Kornel Ujejski, Rajski, Boczkowski i t.d.

Wskutek tych przedstawień, a zapewne i wielu innych, Rząd Narodowy zdecydował się rozwiązać istniejącą organizacją. Wysoce ciekawym jest stojący w związku z tą sprawą odpis rozkazu namiestnika galicji i hr. Mensdorfa do wszystkich naczelników obwodów. Okazuje się z niego, iż w dniu 24 sierpnia namiestnictwo zawiadomiło tych naczelników, iż tajny centralny komitet we Lwowie rozwiązany został dekretem Rządu Narodowego z dnia 19 sierpnia. „Rząd (austrjacki) dowiedział się ku zadowoleniu swemu, że centralny komitet nie chce się poddać temu gwałtowi zadanemu mu przez Rząd Narodowy warszawski", — są słowa okólnika. Dalej podaje namiestnik spis członków lwowskiego komitetu centralnego, ażeby naczelnicy obwodów korespondencje ich i stosunki ze szlachtą poddawali najściślejszej kontroli. Zakończenie tego polecenia namiestnika jest wysoce charakterystyczne: „w sposób poufny, niewpadający w oczy, przez szlachtę, obywateli, na których się spuścić można, trzeba wpływać na to, żeby Rząd Narodowy warszawski poniósł w tych konfliktach porażkę. Proszę nam o tem donosić, co ośm dni". Dlaczego zaś rząd austrjacki sympatyzował z komitetami, dowiemy się w następnym rozdziale.

W ostatnich dniach września aresztowano członków Rady prowincjonalej zachodniej Galicji. Odezwa namiestnictwa do starostów podawała w zarysie organizacją Rady, z którego to zarysu okazuje się, że namiestnictwo dokładniej już wówczas wiedziało o organizacji, aniżeli pan Koźmian wie o niej dzisiaj.

Kto wszedł na miejsce uwięzionych do Rady prowincjonalnej, dowiedzieć się z Materyałów nie możemy, ale widzimy jasno, iż Rada ta w krótkim przeciągu czasu została przez Rząd rozwiązana.

Wszystkie dokumenty stwierdzają, że krok Rządu Narodowego przyjęty został z zadowoleniem, że akcja poszła raźniej i energiczniej.

Kiedy pełnomocnikiem na Galicją, zachodnią, został Władysław Majewski (Żaboklicki), usiłował on jeszcze wejść w układy z członkami Rady prowincjonalnej. Układy jednak nie skończyły się pomyślnym rezultatem, musiano widocznie znów się kłócić o autonomją, a z tego powodu Rząd Narodowy postanowił wprowadzić w życie stałą własną organizacją. Porzucił podział na wschodnią i zachodnią Galicją, a utworzył jeden Wydział Rządu Narodowego. Wydział ten składał się z komisarza pełnomocnego, z pięciu członków przez Rząd mianowanych i z sekretarza. Galicją podzielono na trzy okręgi: lwowski, tarnopolski i krakowski i każdy okręg otrzymał swego naczelnika.

Nie mam zamiaru kreślić dziejów działalności tej nowej organizacji, bo nie należy do mnie wyręczanie p. Koźmiana. Podałem tylko w ogólnym zarysie jak się ukształtowały stosunki.

Widzimy z tego najwyraźniej, iż Rada prowincjonalna straciła swą władzę już we wrześniu. W zbiorze dokumentów, wydanych przez redakcją, „Materjałów", ostatnie rozporządzenie Rady prowincjonalnej Galicji zachodniej jest datowane dnia 29 września. Później znajdujemy tylko pod dniem 14 października spis długów zaciągniętych przez Radę prowincjonalną Galicji zachodniej, po którym to spisie idą dwa listy Kazimierza Wodzickiego, naczelnika obwodu złoczowskiego, z których przekonywamy się, iż komitet wschodniej Galicji został stanowczo rozwiązany w dniu 26 września, wskutek czego Wodzicki składa swój urząd, gdyż „nie może słuchać ślepo komisarza Rządu Narodowego, obdarzonego nieograniczonem pełnomocnictwem". Już dnia 10-go października występuje na pierwszy plan pełnomocnik Rządu Narodowego, a od listopada wszystkie dokumenta pochodzą od Wydziału Rządu Narodowego na zabór austrjacki, lub też od podwładnych mu urzędów.

O tem wszystkiem, o tych wszystkich zmianach w organizacji, o zupełnem ustąpieniu z widowni wszelkich autonomicznych komitetów, czyli Rad, nie a nic nie wie p. Koźmian (1). Dla niego „przez cały czas wypadków funkcjonuje dobrze, szybko i karnie", owa jawno-tajna organizacja, złożona z żywiołów konserwatywnych, którą tak sobie upodobał. I co wobec tego sądzić o wartości pracy p. Koźmiana, kiedy polegając tylko na własnej pamięci, nie wie nawet o tem, co się działo i jak się działo w Krakowie i zachodniej Galicji. Po co tu prostować szczegóły, kiedy rzecz cała jest mylnie postawiona i przedstawiona. A jeżeli cały materjał faktyczny jest tak lekkomyślnie, tak błędnie zebrany, czyż można nawet wdawać się w polemikę z wnioskami wyciągniętemi z niego przez p. Koźmiana.

Książki p. Koźmiana nie oceniam ze stanowiska jakiegokolwiek bądź stronnictwa. Nie polemizowałem i nie będę polemizował z zasadami autora. Już w przedmowie swojej zaznaczył on wyraźnie, że jest człowiekiem partji, a więc nie można było wymagać od niego bezstronności. Ale miało się prawo żądać, aby czytelnicy odrzuciwszy na bok jego zasady, spotkali się, jeżeli nie już z faktami nowemi, rzucającemi światło na wypadki 1863 roku, to chociaż z takiem zestawieniem faktów, choćby już znanych, ale rozproszonych po różnych wydawnictwach, które pozwoliłoby im wyrobić sobie pojęcie, jakim czynnikiem była Galicja, a względnie część jej zachodnia, a choćby wreszcie koła konserwatywne tej części zachodniej, w przebiegu nieszczęśliwych wypadków.

Żądało się tak mało, a jednak i tak książka p. Koźmiana zawiodła najzupełniej. Oprócz kilkunastu mniej lub więcej autentycznych, a często mało ciekawych anegdotek, nic, literalnie nic z niej się nie dowiadujemy, coby mogło wzbogacić skarbnicę naszych wiadomości, lub coby mogło je objaśnić. Jest to jednak strona tylko względnie ujemna. Prawdziwą ujemną stroną Rzeczy jest to, że tych, coby się chcieli zapoznać z przedmiotem, treścią jej będącym, do najwyższego stopnia bałamuci. Nąjkonserwatywniejszy konserwatysta, choćby go głaskały po sercu wszystkie wywody p. Koźmiana, choćby się upoił haszyszem pochlebstw składanych patrjotyzmowi i rozumowi swego stronnictwa, jeżeli jest człowiekiem mającym własne zdanie, a nie manekinem, zajrzawszy do źródeł już wydanych i zapoznawszy się nieco gruntowniej z przedmiotem, musi przyznać zupełną słuszność mojemu sądowi.

A jednak p. Koźmian jest przekonany, że napisał rzecz źródłową. Dowodem tego są dokumenta, które in extenso w tekście przytacza. Pod względem literackim ten sposób umieszczania w tekście całych odezw, cyrkularzy i t.p. nie wytrzymuje krytyki, bo przerywa bez potrzeby tok opowiadania. Gdyby był p. Koźmian pisał już kiedykolwiek przedtem książkę, mającą pretensję do nazwy dzieła historycznego, to zapewne zwróconoby mu już uwagę, iż w toku opowiadania z wszelkich aktów i dokumentów wyciąga się jedynie treść potrzebną do wniosków lub wywodów, a całkowity ich tekst (jeżeli naturalnie posiada jaką wartość) umieszcza się w końcu w dodatkach.

Ale mniejsza o to, przypatrzmy się samym dokumentom. Jeżeli je p. Koźmian w całości wydrukował, to nie znaczy nic innego, jak tylko, że uważał je za nieznane, za potrzebne do wydobycia na światło dzienne. Gdyby wiedział, że są już wydrukowane, byłby się na nie tylko powoływał.

Inaczej trudno rzecz tłomaczyć, bo dokumenta te nie mają żadnej jakiejś nadzwyczajnej wartości, bo istnieją, setki innych dokumentów, daleko ważniejszych i tyczących się organizacji i udziału Galicji w powstaniu, a więc je przedewszystkiem przedrukowaćby należało. Ale historyk cieszy się, jeżeli może dorzucić do skarbnicy dziejów źródła choćby drugorzędne, choćby drobny szczegół objaśniające, ale nieznane. Cieszył się więc pan Koźmian i dziewięć takich dokumentów wydrukował. Pierwszy z nich to okólnik Ławy lwowskiej z 29 listopada 1862 roku. Po co on właściwie wszedł do książki niewiadomo, bo Rzecz p. Koźmiana rozpoczyna się z chwilą wybuchu powstania. Czy okólnik ten był już kiedy wydrukowany, nie wiem, trudno przecież odemnie żądać, abym dla bardzo małej osobistej satysfakcji czynił kwerendy w całej literaturze powstania styczniowego.

Nie wiem również, czy są znane dwa pisma Rządu Narodowego z 10 i 30 czerwca 1863, pisane do komitetu krakowskiego i komisarza pełnomocnego na Kraków i Galicją zachodnią. Ale następują z kolei:

a) postanowienie komisarza rządowego, z dnia 13 lipca — wydrukowane już w roku 1890 w III. tomie „Wydawnictwa Materjałów" str. 49

b) rozporządzenie tegoż komisarza z tejże samej daty — wydrukowane w tymże samym tomie „Materjałów" na str. 47;

c) trzecie rozporządzenie tegoż samego komisarza z tejże samej daty — wydrukowane tamże na str. 51;

d) rota przysięgi, — wydrukowana tamże na str. 52;

e) cyrkularz komisarza rządowego z dnia 18-go lipca — wydrukowany tamże na str. 58;

f) relacja w sprawie sporów o regulamin. Pan Koźmian, jak już zauważyłem wydrukował z niej tylko ustęp, a resztę, jako niedogodną dla siebie, opuścił. Całość znajduje się w tomie III. „Materjałów" na str. 62 — 65.

Otóż z tych dziewięciu dokumentów trzy może są nieznane, a sześć ujrzało światło dzienne już przed czterema laty. A więc p. Koźmian drukował je bez żadnej kontroli. A więc nowy dowód, że p. Koźmian nie raczył się zapoznać z literaturą 1863 roku. A więc wreszcie dowód jasny, że nawet nie zajrzał do najpoważniejszego źródła, jakiem jest „Wydawnictwo Materjałów do historji powstania 1863 — 1864", które cały tom trzeci liczący prawie 500 stron zapełniło jedynie dokumentami, tyczącemi się udziału Galicji w powstaniu styczniowem.

Sam ten tom trzeci (a jest ich dotąd pięć) mieści w sobie 321 dokumentów — cóż za bogate źródło do odtworzenia obrazu współudziału Galicyi! I źródło to najspokojniej, z czystem sumieniem omija autor książki, której główną treścią jest udział Galicji w powstaniu. Zaiste odwaga lekceważenia takiego źródła jest godną najwyższego podziwu.

Wszystko to wskazuje do jakiego stopnia całkiem nieprzygotowany przystąpił p. Koźmian do napisania pierwszej części swojego dzieła. Widocznie był w tem błogiem przekonaniu, że pole, do którego uprawiania przystąpił, leżało dotychczas całkiem odłogiem. Zdawało mu się, że będzie pierwszym oraczem na niwie, na której już pracowało setki rąk z gorszym, lub lepszym rezultatem.

Wziął do ręki Czas z roku 1863, przepisał z niego nieco korespondencyj swojego ojca, sięgnął do własnej zamglonej już pamięci, wydobył ze swego biurka kilka przechowanych z roku 1863 papierów, a wreszcie popuścił pole fantazji, tworząc na poczekaniu niebywałe i dogodne dla siebie fakta i anegdoty — i wyruszył na zdobycie laurów historyka.

1) Pan Koźmian wie tylko tyle, że kiedy Komitet nie mógł dojść do porozumienia z komisarzem Elżanowskim, „przysłano w maju Majkowskiego, z którym nowa i ostrzejsza nastała wojna... W lipcu był komisarzem jeszcze Elżanowski, ale miał przydanego Majkowskiego. Ostatnim komisarzem był Wł. Majewski, z którym komitet był do końca w najlepszej harmonji". Wszystko to są same bałamuctwa. Majkowski już od maja pełnił obowiązki komisarza Galicji wschodni ej. Ustąpił całkiem z przybyciem Józefa Grabowskiego, pełnomocnika rządu, a w pierwszych dniach lipca był aresztowany we Lwowie. Nie mógł więc w lipcu być w Krakowie pomocnikiem Elżanowskiego i prowadzić „wojny" z komitetem. Opieramy się tu na Jarmundzie, który był bezpośrednim prawie następcą na urzędzie Majkowskiego, gdyż Mieczysław Rej tylko przez 10 dni po aresztowaniu Majkowskiego pełnił za niego obowiązki. Daty Jarmunda są wiarogodne, sprawdzone dokumentami. O „harmonji" zaś między Majewskim a komitetem, trudno chyba mówić, jeżeli za niego komitet całkiem został rozwiązany i już od pierwszych dni października nie istniał. Wracając jeszcze do Majkowskiego powtarzam, iż nie był całkiem komisarzem zachodniej Galicji, a co najwyżej dni kilka (nie przez maj, czerwiec i lipiec jak chce pan Koźmian), mógł bawić w Krakowie, może zresztą tylko z własnej inicjatywy, aby poprzeć Elżanowskiego w zatargach z komitetem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„RZECZY" CZĘŚĆ DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„RZECZY" TOM III

 I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej