Victor Hugo

ROK 93

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA - NA MORZU

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

KSIĘGA CZWARTA

CZĘŚĆ DRUGA - W PARYŻU

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA - KONWENT

CZĘŚĆ TRZECIA - W WANDEI

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

KSIĘGA CZWARTA

KSIĘGA PIĄTA

KSIĘGA SZÓSTA

KSIĘGA SIÓDMA

ROK 93

Victor Hugo

CZĘŚĆ PIERWSZA - NA MORZU

KSIĘGA PIERWSZA

LAS W LA SAUDRAIE

W ostatnich dniach maja 1793 roku jeden z paryskich batalionów, ściągniętych do Bretanii przez Santerre a, przetrząsał groźny las la Saudraie w rejonie Astillé. Batalion ten liczył najwyżej trzystu ludzi, gdyż został zdziesiątkowany w tej srogiej wojnie. Były to czasy, gdy po Argonne, Jemmapes i Valmy z pierwszego paryskiego batalionu liczącego sześciuset ochotników pozostało dwudziestu siedmiu ludzi, z drugiego — trzydziestu trzech, a z trzeciego — pięćdziesięciu siedmiu. Czasy epickich bojów.

Bataliony wysłane z Paryża do Wandei liczyły dziewięciuset dwunastu ludzi. Każdy batalion miał trzy armaty. Bataliony zostały wystawione w zawrotnym tempie. 25 kwietnia — Gohier był wówczas ministrem sprawiedliwości, a Bouchotte ministrem wojny — sekcja Dobrej Rady zaproponowała, aby wysłać oddziały ochotników do Wandei; członek Komuny, Lubin, sporządził sprawozdanie; l maja Santerre był gotów do wyekspediowania dwunastu tysięcy żołnierzy, trzydziestu dział polowych i jednego batalionu kanonierów. Bataliony, wystawione tak prędko, były uformowane tak dobrze, że jeszcze dziś służą za wzór; to na ich modłę formuje się kompanie liniowe, to one zmieniły dawny stosunek liczebny między żołnierzami i podoficerami.

28 kwietnia Komuna Paryska wydała ochotnikom Santerre a rozkaz: „Nie ma łaski. Nie ma pardonu.” Pod koniec maja z dwunastu tysięcy ludzi, którzy opuścili Paryż, poległo osiem tysięcy.

Batalion, który zapuścił się w las la Saudraie, miał się na baczności. Posuwano się bez pośpiechu. Żołnierze rozglądali się na lewo, na prawo, przed siebie i za siebie. Kléber powiedział: „Żołnierz ma jedno oko na plecach.” Marsz trwał już długo. Która to mogła być godzina? Jaka pora dnia? Trudno powiedzieć, gdyż w tak dzikiej gęstwinie panuje zawsze swego rodzaju zmierzch i w lasach tego typu nigdy nie jest jasno.

Tragiczny był las la Saudraie. W tych to właśnie zaroślach od listopada 1792 roku rozpoczęły się zbrodnie wojny domowej; z tych to złowieszczych gąszczy wyszedł kulawy okrutnik Mousqueton; włosy podnosiły się na głowie na myśl o popełnionych tam zbrodniach. Trudno o straszliwsze miejsce. Żołnierze zanurzali się w las ostrożnie. Wszędzie pełno kwiatów; wokół przybysza wznosiła się drżąca ściana gałęzi kapiących uroczą zielenią liści; promienie słońca przeszywały tu i ówdzie zielone mroki; u stóp drzew rosły mieczyki, bagienne irysy, polne narcyzy, i ów mały kwiatuszek zapowiadający pogodę; wiosenne krokusy tworzyły hafty i desenie na puszystym kobiercu roślinności, gdzie kłębiły się wszelkie gatunki mchów, począwszy od tych, które przypominają gąsienicę, a kończąc na tych, co są podobne do gwiazd. Żołnierze posuwali się krok za krokiem w milczeniu, ostrożnie rozgarniając chaszcze: Ptaki ćwierkały nad bagnetami.

La Saudraie to jeden z tych ostępów, gdzie ongiś, w czasach pokoju, urządzano la Houicheba, to znaczy nocne polowania na ptaki; teraz polowano na ludzi.

Rosły tam tylko brzozy, buki i dęby; grunt był równy; gęste mchy i trawy tłumiły odgłos kroków maszerujących ludzi; żadnej ścieżyny, raczej ścieżki ginące co chwila, ostrokrzewy, tarniny, paprocie, żywopłoty wilżyn i wysokie krzewy jeżyn; niesposób na dziesięć kroków wypatrzyć człowieka. Czasem pomiędzy gałęziami przelatywała czapla lub kurka wodna, co wskazywało na bliskość bagien.

Oddział posuwał się. Szedł w nieznane z niepokojem, obawiając się znaleźć to, czego szukał.

Od czasu do czasu napotykał ślady obozowisk, wypalone miejsca, zdeptane trawy, także krzyże z patyków i skrwawione gałęzie. Tu gotowano zupę, tam odprawiano mszę, ówdzie opatrywano rannych. Lecz ci, co tędy przeszli, zniknęli. Gdzie znajdowali się teraz? Może gdzieś daleko? Może tu, całkiem blisko, ukryci, z muszkietem w ręku? Las wydawał się bezludny. Batalion podwoił ostrożność. Samotność, a zatem nieufność. Me widać było nikogo: powód więcej do obawy przed kimś. Ma się przecież do czynienia z lasem o złej sławie.

Zasadzka była prawdopodobna.

Trzydziestu grenadierów wysłanych na zwiady pod dowództwem sierżanta szło na przedzie, w dość znacznej odległości od reszty oddziału. Towarzyszyła im markietanka batalionu. Markietanki chętnie przyłączają się do straży przedniej. Człowiek naraża się na niebezpieczeństwo, ale może coś zobaczyć. Ciekawość jest jedną z postaci kobiecego, męstwa. .

Nagle żołnierze małego oddziału straży przedniej doznali owego dreszczu znanego myśliwym, który wskazuje na bliskość legowiska zwierzyny. Usłyszeli jakby oddech wśród gąszczu i mieli wrażenie, że coś się poruszyło wśród liści. Żołnierze dali sobie znak. Do zadań zleconych zwiadowcom — tropienie i przeszukiwanie — oficerowie nie mają potrzeby się wtrącać; co ma być wykonane, wykona się samo.

W niespełna minutę miejsce, w którym się coś poruszyło, zostało okrążone, otoczył je pierścień wycelowanych karabinów: mroczny środek gęstwiny wzięto na cel ze wszystkich stron jednocześnie, a żołnierze z palcami na cynglach, nie spuszczając oczu z podejrzanego miejsca, czekali już tylko na komendę sierżanta, by dać ognia.

Tymczasem markietanka zdobyła się na odwagę, by spojrzeć poprzez zarośla i, w chwili gdy sierżant miał krzyknąć: „Ognia!”, zawołała:

— Stój!

A zwracając się do żołnierzy:

— Nie strzelajcie, towarzysze!

I zapuściła się w gąszcz. Żołnierze poszli za nią.

Istotnie był tam ktoś.

W najgęstszych zaroślach, na skraju jednej z tych niałych, okrągłych polanek, które powstają wskutek wypalania korzeni drzew w mielerzu, wśród gałęzi tworzących rodzaj izby z listowia, otwartej jak alkowa, siedziała na mchu kobieta z dzieckiem przy piersi, trzymając na kolanach dwie jasne główki dwojga śpiących dzieci.

Tak wyglądała zasadzka.

— Co wy tu robicie? — wykrzyknęła markietanka. Kobieta uniosła głowę.

Markietanka dorzuciła z furią:

— Oszalałaś, babo, żeby tu siedzieć! I dodała:

— Mało brakowało, a byłoby po was!

Po czym zwracając się do żołnierzy rzekła:

— To kobieta.

— Dalibóg, przecie sami widzimy! — odezwał się któryś z grenadierów.

Markietanka ciągnęła dalej:

— Łazić do lasu na pewną śmierć! Czy można sobie wyobrazić podobną głupotę!

Zdumiona, wylękniona, osłupiała kobieta patrzyła jak przez sen na strzelby, pałasze, bagnety, na dzikie twarze wokoło niej.

Śpiące dzieci obudziły się i zaczęły krzyczeć.

— Jeść — wołało jedno.

— Boję się — wołało drugie. Małe ssało dalej.

Do niego zwróciła się markietanka:

— To ty masz rację — powiedziała.

Matka zaniemówiła z przerażenia. Sierżant krzyknął do niej:

— Nie bójcie się, jesteśmy batalionem Czerwonej Czapki.

Kobieta zadrżała od stóp do głów. Spojrzała na sierżanta, na jego surową twarz, w której widać było tylko brwi, wąsy i dwa węgielki będące dwojgiem oczu.

— Dawny batalion Czerwonego Krzyża — dodała markietanka.

Sierżant ciągnął dalej:

— Kto pani jesteś?

Kobieta patrzyła na niego z przestrachem. Była chuda, młoda, blada, w łachmanach; miała na sobie wielki czepiec bretońskich wieśniaczek i wełnianą derkę zawiązaną sznurkiem na szyi. Z obojętnością samicy nie zasłaniała przed ludzkimi oczami nagiej piersi. Jej stopy, bez pończoch i butów, krwawiły.

— To jakaś biedna — rzekł sierżant.

A markietanka podjęła znowu swym głosem żołnierskim i kobiecym zarazem, w którym przebijał miękki ton: — Jak się pani nazywa?

Kobieta wyjąkała prawie niedosłyszalnym szeptem:

— Michalina Fléchard.

Tymczasem markietanka gładziła zgrubiałą dłonią małą główką niemowlęcia.

— W jakim wieku jest ten berbeć? — spytała. Matka nie zrozumiała pytania. Markietanka ponowiła je.

— Pytam się, ile toto ma lat.

— Aha! — rzekła matka. — Półtora roku.

— To dużo — powiedziała markietanka. — Nie powinno już ssać. Trzeba będzie odstawić je od piersi. Damy mu zupy.

Matka zaczęła się uspokajać. Dwaj przebudzeni malcy byli bardziej zaciekawieni niż przestraszeni. Zapatrzyli się na pióropusze.

— Ach! — rzekła matka. — Są bardzo głodni. I dodała:

— Nie mam już mleka.

— Dostaną jeść — zawołał sierżant — i ty także. Ale to nie wszystko. Jakie są twoje zapatrywania polityczne?

Kobieta popatrzyła na sierżanta i nic nie odpowiedziała.

— Czy słyszysz moje pytanie? Wyjąkała:

— Oddano mnie do klasztoru, jak byłam bardzo młoda, ale wyszłam za mąż, nie jestem zakonnicą. Siostry nauczyły mnie po francusku. Podpalono wioskę. Uciekaliśmy tak prędko, że nie miałam czasu włożyć butów.

— Pytam, jakie są twoje zapatrywania polityczne.

— Tego nie wiem. Sierżant ciągnął dalej:

— Bo bywają szpiegi między kobietami. Szpiegów się rozstrzeliwuje. Rozumiesz? Mów. Nie jesteś Cyganką? Jak się nazywa twoja ojczyzna?

Patrzyła nań wciąż, jakby nie rozumiejąc. Sierżant powtórzył:

— Jak się nazywa twoja ojczyzna?

— Nie wiem — odparła.

— Jak to, nie wiesz, skąd jesteś?

— A, skąd jestem. Wiem.

— No więc, jak się nazywa twój kraj? Kobieta odpowiedziała:

— Folwark Siscoignard, w parafii Azé.

Teraz z kolei zdumiał się sierżant. Zamyślił się przez chwilę. Po czym znowu zagadnął:

— Jak mówisz?

— Siscoignard.

— To nie jest żaden kraj.

— Ja stamtąd jestem.

I po chwili namysłu kobieta dodała:

— Już rozumiem. Pan jest z Francji, ja jestem z Bretanii.

— No więc?

— To nie jest ten sam kraj.

— Ale ta sama ojczyzna! — zawołał sierżant. Kobieta ograniczyła się do odpowiedzi:

— Jestem z Siscoignard.

— Niech będzie Siscoignard! — podchwycił sierżant. — To stamtąd jest twoja rodzina?

— Tak.

— Co oni robią?

— Wszyscy pomarli. Nie mam nikogo. Sierżant, który był człowiekiem wymownym, indagował dalej:

— Człowiek ma rodziców, do diabła! Albo ich miał. Kto ty jesteś? Mów!

Kobieta słuchała z przerażeniem tych wykrzykników, które przypominały raczej porykiwanie dzikiej bestii niż ludzką mowę.

Markietanka poczuła, że musi w to się wdać. Zaczęła znowu gładzić ssące dziecko i poklepała policzki dwojga pozostałych.

— Jak się nazywa to małe, co ssie? — spytała. — Bo to przecie dziewczynka.

Matka odparła:

— Żorżeta.

— A najstarszy? Bo to mężczyzna, ten łobuz.

— Jan-René.

— A młodszy? Bo to także mężczyzna i do tego pyzaty!

— Gruby Alain — rzekła matka.

— Mili są ci malcy — powiedziała markietanka. — I toto jeden z drugimi zachowuje się jak stary.

Tymczasem sierżant nalegał:

— Mów więc, moja pani. Czy masz dom?

— Miałam.

— Gdzie?

— W Azé.

— Dlaczego nie pozostałaś w domu?

— Bo go spalono.

— Kto taki?

— Nie wiem. Bitwa.

— Skąd przybywasz?

— Stamtąd.

— Dokąd idziesz?

— Nie wiem.

— Do rzeczy. Kim jesteś?

— Nie wiem.

— Nie wiesz, kim jesteś?

— Jesteśmy ludźmi, co uciekają.

— Z jakiej jesteś partii?

— Nie wiem.

— Z błękitnych? Z białych? Z kim jesteś?

— Jestem z moimi dziećmi.

Nastąpiła chwila milczenia. Markietanka powiedziała:

— Ja nie miałam dzieci. Nie miałam na to czasu. Sierżant zaczął znowu:

— Ale twoi rodzice! Musisz nas, pani, poinformować o swojej rodzinie. Ja nazywam się Radoub, jestem sierżantem, pochodzę z ulicy Cherche-Midi, mój ojciec i moja matka tam mieszkali, mogę opowiedzieć o rodzicach. Powiesz nam coś o swoich. Mów, kim byli twoi rodzice.

— Nazywali się Fléchard. To wszystko.

— No tak, Fléchardowie są Fléchardami, tak jak Radoubowie Radoubami. Ale każdy ma swój zawód. Jaki był zawód twoich rodziców? Co robili? Co robią? Co majstrowali twoi Fléchardowie?

— Byli rolnikami. Ojciec był kaleką i nie mógł pracować, bo dostał kije, które pan, jego pan, nasz pan, kazał mu dać, a i to było wielką łaską, bo ojciec zabrał królika, a za taką rzecz skazywano na śmierć; ale pan się zlitował i powiedział: „Dajcie mu tylko sto kijów", i mój ojciec został kaleką.

— Co jeszcze?

— Mój dziadek był hugonotem. Ksiądz proboszcz kazał go posłać na galery. Byłam wtedy bardzo mała.

— Co jeszcze?

— Ojciec mego męża przemycałsól. Król kazał go powiesić.

— A co robi twój mąż?

— Bil się w ostatnich czasach.

— Za kogo?

— Za króla.

— A jeszcze za kogo?

— Za swego pana, jakżeby inaczej.

— A jeszcze?

— Jakżeby, za księdza proboszcza.

— A niech to najjaśniejsze pioruny zatrzasną! — zawołał jeden z grenadierów. Kobieta aż podskoczyła z przerażenia.

— Widzi pani, my jesteśmy paryżanie — odezwała się z wdziękiem markietanka.

Kobieta założyła ręce i zawołała: — O Panie Jezu!

— Tylko bez zabobonów! — rzucił sierżant. Markietanka usiadła obok kobieciny i przyciągnęła między kolana najstarsze dziecko, które poddało się temu biernie. Dzieci uspokajają się, tak jak i płaczą, nigdy nie wiadomo czemu. Kierują się jakimiś wewnętrznymi przeczuciami.

— Moja biedna, dobra kobieto, macie ładne dzieciaki, to zawsze coś. Domyślam się ich wieku. Starszy ma cztery lata, jego brat ma trzy. No a ta mała, która ssie, to straszliwy żarłok. Ach, brzydalu! Może przestaniesz tak zjadać twoją matkę! Niech się pani niczego nie boi. Powinna pani wstąpić do batalionu. Będzie pani robiła to, co ja. Nazywam się Huzarka. To przezwisko. Ale wolę nazywać się Huzarką niż panną Bicorneau jak moja matka. Jestem markietanka, to znaczy taką, co daje pić ludziom, którzy do siebie strzelają i zabijają się nawzajem.Diabelskie wesele! Mamy mniej więcej taką samą stopę, dam pani swoje buty. Byłam w Paryżu 10 sierpnia. Dawałam pić Westermannowi. Jakoś to szło. Widziałam jak gilotynowali Ludwika XVI, Ludwika Capeta, jak go nazywają. On nie chciał. Jakże, niech pani słucha. Powiedzieć, że 13 stycznia kazał piec kasztany i śmiał się ze swoją rodziną! Kiedy go siłą położyli na huśtawce, jak nazywają ten przyrząd, nie miał już ani fraka, ani pantofli; miał tylko koszulę, pikowanykaftan, spodnie z szarego sukna i szare jedwabne pończochy. Sama to widziałam. Pojazd, którym go wieźli, był pomalowany na zielono. Widzi pani, niech pani idzie z nami. W batalionie są dobrzy chłopcy, pani będzie markietanką numer dwa, ja panią nauczę, co trzeba robić. Och, to takie proste! Człowiek ma swoją bańkę i dzwonek, idzie w największy zgiełk, między strzelające plutony, pod ogień armatni, wśród wrzawy, wołając: „Dzieci, kto chce coś łyknąć?” Tylko tyle, nic trudnego. Ja poję wszystkich. Słowo daję. Zarówno białych, jak i błękitnych, choć sama jestem błękitna. I to jaka. Ale daję pić wszystkim. Rannym zawsze chce się pić. Umiera się niezależnie od poglądów. Konający powinni by sobie podać ręce. Jaka to głupia rzecz — wyrzynać się nawzajem! Chodźcie z nami. Jeśli mnie zabiją, pani zostanie na moje miejsce. Widzi pani, ja sobie wyglądam tak nie bardzo, ale jestem dobrą kobietą i dzielnym człowiekiem. Nic się nie bójcie. Kiedy markietanka zamilkła, kobieta wyjąkała:

— Nasza sąsiadka nazywała się Maria Joanna, a dziewka do posług Maria Klaudia.

Tymczasem sierżant Radoulb karcił grenadiera:

— Cicho bądź. Przestraszyłeśpanią. Nie wolno kląć w obecności dam.

— Bo to przecie przechodzi ludzkie pojęcie — odparł grenadier — widzieć, jak te chińskie cudaki, którym pan z teścia zrobił kalekę, którym proboszcz wysłał dziada na galery, którym król powiesił ojca, jak te cudaki biją się, u kaduka! I nie myślą się buntować, i dają się rozdeptać za pana, proboszcza i króla!

Sierżant skrzyknął:

— Cicho tam w szeregach!

— Już milczę, sierżancie — podjął grenadier — ale to nie przeszkadza, że przykro patrzeć, jak taka ładna kobieta naraża się na rozpłatanie pyska dla pięknych oczu jakiegoś klechy.

— Grenadierze — rzekł sierżant — nie jesteśmy tu w klubie sekcji Pik. Dosyć gadania.

Potem odwrócił się do kobiety.

— A pani mąż? Co on robi? Co się z nim dzieje?

— Nic się z nim nie dzieje, bo go zabili.

— Gdzie?

— W krzakach.

— Kiedy?

— Trzy dni temu.

— Kto?

— Nie wiem.

— Jak to? Nie wiesz, kto zabił twojego męża?

— Nie wiem.

— Jakiś błękitny? Czy biały?

— Kula z karabinu.

— Trzy dni temu?

— Tak.

— W jakiej stronie?

— Koło Ernée. Mój mąż padł. To wszystko.

— A co robisz od śmierci twego męża?

— Uciekam z dziećmi.

— Dokąd uciekasz?

— Przed siebie.

— Gdzie nocujesz?

— Na ziemi.

— Co jadasz?

— Nic.

Sierżant zrobił żołnierski grymas, który polega na tym, że wąsy dotykają nosa.

— Nic?

— To znaczy tarki, jeżyny, jeżeli się znajdą zeszłoroczne borówki, pędy paproci.

— No tak. Można powiedzieć: nic.

Najstarszy dzieciak, który zdawał się rozumieć, odezwał się:

— Jeść.

Sierżant wyciągnął z kieszeni kawałek żołnierskiego chleba i podał go matce. Matka przełamała go na dwoje i dała dzieciom. Malcy rzucili się nań żarłocznie.

— Sobie nic nie zostawiła — mruknął sierżant.

— Bo nie jest głodna — powiedział jakiś żołnierz.

— Bo jest matką — rzekł sierżant. Dzieci przerwały jedzenie.

— Pić — powiedział jeden.

— Pić — powtórzył drugi.

— Nie ma strumienia w tym diabelskim lesie — rzekł sierżant.

Markietanka wzięła miedziany kubek, który wisiał u jej pasa obok dzwonka, odkręciła kurek bańki przewieszonej na rzemieniu przez ramię, nalała do kubka parę kropel i przytknęła go do warg chłopców.

Pierwszy łyknął i skrzywił się.

Drugi pociągnął łyk i wypluł.

— To przecież dobre — rzekła markietanka.

— Czy to to, co wykrzywia gęby? — spytał sierżant.

— Tak, najlepsze. Ale to przecie wieśniacy. I wytarła kubek.

Sierżant zaczął znowu:

— Więc pani ucieka?

— Muszę.

— Na przełaj przez pola, gdzie oczy poniosą?

— Biegnę co sił, potem idę, potem upadam.

— Biedna wieśniaczka — rzekła markietanka.

— Ludzie się biją — wybełkotała kobieta. — Jestem otoczona gradem kul. Nie wiem, czego ludzie od siebie chcą. Zabito mi męża. Tyle tylko zrozumiałam.

Sierżant stuknął o ziemię kolbą strzelby i wykrzyknął:

— Co za głupia wojna! Niech to licho porwie! Kobieta ciągnęła dalej:

— Zeszłej nocy spaliśmy w próchniaku.

— Wszyscy czworo?

— Wszyscy czworo.

— Wyciągnięci?

— Wyciągnięci.

— A więc — rzekł sierżant — wyciągnięci na stojąco.

Obrócił się do kołnierzy.

— Towarzysze, duże stare drzewo, wypróchniałe i martwe, gdzie człowiek może się zaszyć jak w futerale, te dzikusy nazywają to próchniakiem. Cóż chcecie? Nie mają obowiązku pochodzić z Paryża.

— Spać w dziupli drzewa! — rzekła markietanka. — I to z trojgiem dzieci!

— A kiedy dzieci wrzeszczały — podjął sierżant — ludzie, którzy przechodzili tamtędy i nic nie widzieli, musieli czuć się dziwnie, słysząc, jak drzewo woła: „Tatusiu! Mamusiu!”

— Na szczęście to lato — westchnęła kobieta. Spoglądała w ziemię z rezygnacją, a w oczach jej było zdumienie, odblask złowrogich wydarzeń.

Żołnierze w milczeniu otoczyli kołem tę nędzę.

Wdowa, troje sierot, ucieczka, opuszczenie, samotność, wojna .hucząca ze wszystkich stron, głód, pragnienie, trawa jako jedyne pożywienie i niebo jako jedyny dach.

Sierżant zbliżył się do kobiety i wlepił wzrok w ssące dziecko. Mała puściła pierś, łagodnie odwróciła główkę, popatrzyła swymi pięknymi niebieskimi źrenicami na przerażającą, obrośniętą, szczeciniastą i dziką  twarz, która się nad nią pochylała, i zaczęła się uśmiechać.

Sierżant wyprostował się i ujrzano wielką łzę. która stoczyła mu się po policzku i zatrzymała się, jak perła, na końcu wąsów.

Podnosząc głos zwrócił się do żołnierzy:

— Towarzysze, z tego wszystkiego wynika, że batalion zostanie ojcem. Zgoda? Adoptujemy tę trójkę.

— Niech żyje Republika! — zawołali grenadierzy.

— Załatwione — rzekł sierżant.

I wyciągnął dbie ręce nad matką i dziećmi.

— Oto — powiedział — dzieci batalionu Czerwonej Czapki.

Markietanka podskoczyła z radości.

— Trzy główki w jednej czapce! — zawołała. Potem wybuchnęła łkaniem, uściskała z uniesieniem biedną wdowę i rzekła:

— Mała ma już minę łobuza!

— Niech żyje Republika! — powtórzyli żołnierze. A sierżant zwrócił się do matki:

— Chodźcie, obywatelko.

KSIĘGA DRUGA

KORWETA „CLAYMORE”

I. Anglia i Francja

Oto, co się działo na archipelagu La Manche wiosną 1793 roku, gdy Francja, której granice zostały zaatakowane jednocześnie ze wszystkich stron, przeżywała patetyczny upadek żyrondystów.

Pewnego wieczoru 1 czerwca na Jersey, w małej, pustej zatoczce Bonnenuit, mniej więcej na godzinę przed zachodem słońca, w czasie mgły, która sprzyja ucieczce, ponieważ jest niebezpieczna dla żeglugi, jakaś korweta podnosiła żagle. Statek ten był obsadzony przez załogę francuską, lecz należał do flotylli angielskiej stacjonowanej, jakby na warcie, na wschodnim przylądku wyspy. Flotyllą angielską dowodził książę de La Tour-d Auvergne, pochodzący z rodu de Bouillon, i na jego rozkaz korweta została od niej odkomenderowana dla celów naglących i specjalnych.

Korweta ta, zarejestrowana w Trinity-House pod nazwą „The Claymore”, wyglądała na korwetę handlową, lecz w rzeczywistości była korwetą wojenną. Poruszała się ciężko i spokojnie, jak przystało statkowi kupieckiemu; nie należało jednak temu ufać. Budowniczym jej przyświecały dwa cele: przebiegłość i siła; miała wywodzić w pole, jeśli się da, stawać do walki, jeśli zajdzie potrzeba. Dla zadań, jakie ją czekały tej nocy, ładunek został zastąpiony trzydziestu karonadami ciężkiego kalibru. Czy to w przewidywaniu burzy, czy też raczej dla nadania okrętowi dobrodusznego wyglądu, te trzydzieści karonad solidnie zamocowano wewnątrz potrójnymi łańcuchami, a lufy ich oparto o zaszpuntowane pokrywy łukowe; z zewnątrz nic nie było widać; furty burtowe zostały zawarte; luki zamknięte, rzekłbyś, maska włożona na korwetę. Karonady spoczywały na lawetach o kołach z brązu ze szprychami; był to dawny model, zwany „modelem promienistym”. Korwety wojenne mają działa tylko na pokładzie; ta zaś, przeznaczona do zaskoczenia i zasadzki, była pozbawiona broni pokładowej, natomiast konstrukcja jej pozwalała, jak właśnie widzieliśmy, na umieszczenie całej baterii pod pokładem. „Claymore” miała budowę masywną i krępą, a mimo to szła dobrze, jej kadłub był najmocniejszy w całej flocie angielskiej, a w bitwie mogła niemal dorównywać fregacie, choć za bezan służył jej nieduży maszt ze zwykłym, skośnym żaglem. Jej ster o kształcie rzadko spotykanym i kunsztownym miał krzywą ramę, prawie jedyną w swoim rodzaju, która kosztowała pięćdziesiąt funtów sterlingów w warsztatach w Southampton.

Załoga — sami Francuzi — składała się z ofłcerówemigrantów i marynarzy-dezerterów. Byli to ludzie dobrani; wszyscy co do  jednego dobrzy marynarze, dobrzy żołnierze i dobrzy rojaliści. Zagrzewał ich potrójny fanatyzm: okrętu, szpady i korony.

Załogę uzupełniono pół batalionem morskiej piechoty, która w razie potrzeby mogła wysiąść na ląd.

Kapitanem korwety „Claymore” był kawaler orderu Św. Ludwika, hrabia du Boisberthelot, jeden z najlepszych oficerów dawnej marynarki królewskiej; jego zastępcą kawaler de La Vieuville niegdyś dowódca kompanii gwardii francuskiej, w której Hoche sprawował funkcje sierżanta; a sternikiem najbystrzejszy szyper z Jersey, Filip Gacquqil.

Można się było domyślić, że statek ten ma jakieś niezwykłe zadanie do spełnienia. Istotnie, wszedł nań ktoś, kto robił wrażenie człowieka idącego na spotkanie wydarzeń. Był to wysoki starzec, wyprostowany i krzepki, o surowej twarzy, którego wiek trudno by było określić, gdyż wydawał się jednocześnie starcem i młodzieńcem; był to jeden z tych ludzi, którzy mają dużo lat i dużo sił, białe włosy nad czołem i błyskawicę w spojrzeniu; siły człowieka czterdziestoletniego, autorytet osiemdziesięcioletniego. W chwili gdy wchodził na korwetę, rozchylił się jego marynarski płaszcz, pod którym można było zobaczyć szerokie szarawary, wysokie buty i kubrak z koźlej skóry, z wierzchu naszywany jedwabiem, pod spodem zaś najeżony sierścią, a więc kompletny ubiór bretońskiego chłopa. Owe dawne bretońskie kaftany służyły do podwójnego celu: na dni świąteczne i na dni powszednie; można je było dowolnie odwracać na stronę pokrytą sierścią i na stronę haftowaną; zwierzęca skóra w ciągu tygodnia, galowy strój w niedzielę. Wieśniaczy ubiór starca, jakby dla. umyślnego nadania pozorów prawdziwości, był wytarty na łokciach i kolanach i robił wrażenie dawno noszonego, a marynarski płaszcz z grubego materiału przypominał łachman rybaka. Starzec miał na głowie okrągły kapelusz, jaki noszono w owych czasach, o wysokiej główce i szerokim rondzie; rondo to, opuszczone, nadawało kapeluszowi wygląd wieśniaczy, podniesione zaś z jednej strony przez pętlę z kokardą, nabierało charakteru wojskowego. Starzec nosił ten kapelusz opuszczony po wiejsku, bez pętli i kokardy.

Lord Balcarras, gubernator wyspy, i książę de La Tour-d Auvergne osobiście odprowadzili go i ulokowali na pokładzie. Tajny agent książąt, Gélambre, dawny gwardzista przyboczny hrabiego d Artois, sam czuwał nad urządzeniem jego kabiny, a choć był dobrym, szlachcicem, posunął swoją troskliwość i czołobitność aż do dźwigania za starcem jego walizy. Wracając na ląd, przy pożegnaniu, złożył mu głęboki ukłon; lord Balcarras powiedział: „Powodzenia, generale”, a książę de La Tour d Auvergne: „Do widzenia, kuzynie.”

„Wieśniak” — takim to mianem członkowie załogi określili od razu swego pasażera w czasie krótkich dialogów, jakie prowadzą między sobą ludzie morza; ale nie wiedząc nie więcej, domyślali się, że ten ,,Wieśniak” jest takim samym wieśniakiem jak korweta wojenna korwetą handlową.

Wiatr był słaby. „Claymore" opuściła Bonnenuit, minęła Boulay-Bay i przez jakiś czas lawirowała w zasięgu ludzkich oczu; potem zaczęła maleć w zapadającym mroku nocy, aż znikła.

W godzinę później Gelambre, wróciwszy do siebie do Saint-Hélier, wysłał przez umyślnego z Southampton do sztabu księcia Yorku dla hrabiego d Artois następujące cztery linijki:

Wasza Wysokość, odjazd nastąpił. Zwycięstwo pewne. W ciągu tygodnia całe wybrzeże, od Granville do Saint-Malo, stanie w  ogniu.

Na cztery dni przedtem deputowany Prieur de la Marne, przydzielony do armii działającej na wybrzeżu koło Cherbourga, a chwilowo stacjonujący w Gran-ville, dostał przez tajnego wysłannika taką oto wiadomość, pisaną tą samą ręką co powyższa depesza:

Obywatelu deputowany, 1 czerwca w godzinie przypływu wojenna korweta „Claymore" z zamaskowany-

mi działami odpłynie, aby wysadzić na brzegach Francji człowieka, którego rysopis podaję: wysoki, stary, siwe włosy, ubiór wieśniaka, ręce arystokraty. Jutro prześlę więcej szczegółów. Człowiek ten wysiądzie na ląd 2 czerwca rano. Uprzedźcie flotę krążowników, ujmijcie korwetę, każcie zgilotynować tego człowieka.

II. Mrok wokół statku i wokół pasażera

Korweta, zamiast żeglować na południe w stronę Św. Katarzyny, skierowała się na północ, potem skręciła na zachód i śmiało wpłynęła w odnogę morską zwaną Szlakiem Popłochu pomiędzy Serk i Jersey. Me było wówczas latarni morskiej w żadnym punkcie tych dwóch wybrzeży.

Słońce zaszło już, zupełnie; zapadła ciemna noc, ciemniejsza, niż zazwyczaj bywają letnie noce; była to noc księżycowa, ale wielkie chmury, właściwe raczej okresowi porównania dnia z nocą niż letniego przesilenia, przesłaniały niebo i wszelkie pozory wskazywały na to, że księżyc ukaże się dopiero przy zetknięciu z linią horyzontu, w chwili gdy będzie zachodził. Kilka chmur zwieszało się aż nad powierzchnią morza i zasnuwało je mgłą.

Owe ciemności stanowiły okoliczność sprzyjającą. Sternik Galcquoil zamierzał pozostawić Jensey na lewo, a Guemesey na prawo i przemknąwszy się śmiało pomiędzy skałami Hanois i rafą Douvres dopłynąć do którejkolwiek zatoczki wybrzeża Saint-Malo; była to droga dłuższa niż, przez Minquiers, lecz pewniejsza, gdyż flota francuska miała na ogół rozkaz pilnowania przede wszystkim brzegów pomiędzy SaintHélier i Granville.

Przy pomyślnym wietrze i gdyby nie nastąpiło nic niespodziewanego, Gacąuoil miał nadzieję, podniósłszy wszystkie żagle, dopłynąć do brzegów Francji o świcie.

Wszystko odbywało się pomyślnie, korweta minęła właśnie Wielki Nos; około dziewiątej pogoda zaczęła się dąsać, jak mówią marynarze, zerwał się wiatr, wzburzyło się morze, ale był to wiatr pomyślny, fale zaś silne, lecz niegwałtowne. Jednakże chwilami, przy pewnych uderzeniach fal, woda zalewała pokład na dziobie korwety.

„Wieśniak”, którego lord Balcarras tytułował generałem i do którego książę de La Tour d Auvergne mówił: „kuzynie”, czuł się znakomicie na morzu i ze spokojną powagą przechadzał się po pokładzie korwety. Zdawał się nie dostrzegać silnego kołysania się statku. Od czasu do czasu wyciągał z kieszeni kaftana tabliczkę czekolady, ułamywał kawałek i gryzł, gdyż mimo siwych włosów zachował wszystkie zęby.

Z nikim nie rozmawiał, czasami tylko zwracał się krótko, ściszonym głosem do kapitana, który słuchał go z szacunkiem i zdawał się traktować tego pasażera, jakby to nie on sam był dowódcą statku, lecz tamten.

„Claymore”, zręcznie sterowana, przeszła niezauważona we mgle wzdłuż północnego, skalistego wybrzeża Jersey, ocierając się niemal o brzeg ze względu na groźną rafę Pierres-de-Leeq, która znajduje się pośrodku cieśniny między Jersey a Serk. Gacquoil stał przy sterze, sygnalizując kolejno Greve-de-Leeq, Wielki Nos, Piemont, prowadząc korwetę wśród tych łańcuchów skał podwodnych trochę po omacku, ale pewnie, jak człowiek, który jest u siebie i zna twory oceanu. Na dziobie korwety nie zapalono świateł z dbawy przed zdradzeniem jej obecności na tych pilnowanych wodach.

Mgła była rzeczą pomyślną. Statek osiągnął Grande-Étape; mgła stała się tak gęsta, że z trudem można było rozróżnić wysoką sylwetkę Pinacle u. Usłyszano godzinę dziesiątą bijącą na dzwonnicy w Saint-Ouen, był to znak, że wiatr wieje ciągle z tyłu. Wszystko odbywało się pomyślnie; morze burzyło się coraz bardziej z powodu bliskości Corbiére.

Nieco po dziesiątej hrabia du Boisbertheloł i kawaler de La Vieuville odprowadzili człowieka w wieśniaczym ubiorze do jego kabiny, która była kabiną samego kapitana. Wówczas starzec rzekł do nich ściszonym głosem:

— Jak panom wiadomo, tajemnica jest rzeczą ważną. Musicie milczeć do chwili wybuchu. Tylko wy znacie tu moje nazwisko.

— Zabierzemy je ze sobą do grobu — rzekł Boisberthelot.

— Jeśli chodzi o mnie — powiedział starzec — to nie wyjawię go nawet w obliczu śmierci.

I wszedł do swojej kabiny.

III. Szlachta i gmin

Dowódca wraz z pierwszym oficerem weszli z powrotem na pokład i zaczęli spacerować obok siebie, rozmawiając. Mówili niewątpliwie o swoim pasazerze; a oto jak mniej, więcej wyglądał ich dialog, który wiatr rozpraszał w ciemnościach.

Boisberthelot mruknął półgłosem do ucha La Vieuville a:

— Zobaczymy, czy to będzie wódz. La Vieuville odparł:

— Na razie to jest książę.

— Prawie.

— Szlachcic we Francji, ale książę w Bretanii.

— Jak La Trémoille owie i Rohanowie.

— Z którymi jest skoligacony. Boisberthelot podjął:

— We Francji, i do tego w królewskich karocach, ma on tytuł markiza, tak jak ja hrabiego, a pan kawalera.

— Karoce są daleko! — zawołał La Vieuville. — My siedzimy na wywrotnym wózku.

Nastąpiło milczenie. Przerwał je Boisfeerthelot:

— W braku księcia francuskiego, bierze się bretońskiego.

— Na bezrybiu... Nie, w braku orła bierze się kruka.

— Wolałbym sępa — rzekł Boisbertheloł. A La Vieuville dorzucił:

— Pewnie! Dziób i szpony.

— Zobaczymy.

— Tak — podjął La Vieuville. — Czas już, żeby zjawił się wódz. Jestem zdania Tinténiaca : „Wodza i prochu!” Panie kapitanie, znam chyba wszystkich możliwych i niemożliwych wodzów; wodzów wczorajszych, dzisiejszych i wodzów jutra; żaden nie ma tej wojennej głowy, jakiej nam trzeba. W tej diabelskiej Wandei potrzeba generała, który by był jednocześnie prokuratorem; trzeba nękać wroga, walczyć o wiatrak, o krzak, o rów, o kamyk, robić mu na złość, korzystać ze wszystkiego, czuwać nad wszystkim, niemało rżnąć, srogo karać — dla przykładu; nie znać snu ni litości. Obecnie w tej chłopskiej armii są bohaterowie, ale nie ma dowódców. D Elbée jest do niczego, Lescure jest chory, a Bonchaimp ułaskawia; dobry jest — to głupio. La Rochejaquelein jest świetnym podporucznikiem; Silz jest oficerem dobrym w otwartym polu, niezdolnym do wojny podchodowej; Cathelineau jest naiwnym woźnicą; Stofflet chytrym łowczym, Bérard jest do niczego niezdatny, Boulain-villiers śmieszny, Charrette okropny. Już nie mówię o tym balwierzu Gaslon . Bo do situ piorunów! po co walczyć z rewolucją i jaka różnica jest między republikanami a nami, jeśli oddajemy szlachtę pod dowództwo perutearzy?

— Bo ta psia rewolucja nas samych także zaraża.

— To wrzód na ciele Francji!

— Wrzód stanu trzeciego — odrzekł Boisberthelot.

— Jedna Anglia moż,e nas z tego wyciągnąć.

— I wyciągnie nas, niech się pan nie boi, kapitanie.

— Na razie to wszystko jest wstrętne.

— Pewnie, wszędzie tylko chamstwo; monarchia, której naczelnym wodzem jest Stofflet, łowczy pana de Maulevrier, niczego nie może pozazdrościć republice, w której ministrem jest Pachę , syn odźwiernego księcia de Castries. Cóż to za spotkanie, ta wojna w Wandei: z jednej strony piwowar Santerre, z drugiej cyrulik Gaston.

— Kochany La Vieuville, dosyć cenię jednak tego Gastona. Wcale nieźle sobie poczynał dowodząc w Guemenee. Zgrabnie wystrzelał trzystu błękitnych, kazawszy im. przedtem samym sobie wykopać dół.

— I owszem! Ale ja bym to zrobił równie dobrze jak on.

— Pewnie, u diaska! I ja także.

— Wielkie czyny wojenne — podjął La Vieuville

— wymagają szlachectwa od tych, którzy ich dokonują. To są sprawy rycerzy, a nie cyrulików.

— Jednakże — odparł Boisberthelot — zdarzają się w trzecim stanie ludzie godni szacunku. No, na przykład ten zegarmistrz Joly. Był sierżantem w pułku flandryjskim, teraz został dowódcą w Wandei, do-wodzi jakąś bandą na wybrzeżu; ma syna, który jest republikaninem, i podczas gdy ojciec służy u białych, syn służy u błękitnych. Spotkanie. Bitwa. Ojciec bierze syna do niewoli i strzela mu w łeb.

— To mi się podoba — rzekł La Vieuville.

— Brutus-rojalista — dorzucił Boisberthelot.

— Niemniej jednak to jest nie do zniesienia, żeby nami dowodził jakiś Coąuereayu, Jean-Jean, Moulins, Focart, Bouju czy Chouppes!

— Panie kawalerze, tamci na pewno niemniej się zżymają. U nas jest pełno mieszczuchów; tu  nich pełno szlachty. Myśli pan, że sankiułoci radzi słuchają rozkazów hrabiego de Canclaux, wicehrabiego de Miranda, wicehrabiego de Beauharnais, hrabiego de Va-lence, markiza de Custine i księcia de Biron?

— Cóz za bigos!

— I kięcia de Chartres!

— Syna Filipa Égalité. A ten kiedy zostanie królem?

— Nigdy.

— On pnie się do tronu. Pomagają mu w tym jego zbrodnie.

— A przeszkadzają wady — rzekł Boisberthelot. Znów zapadło milczenie; po chwili Boisberthelot ciągnął dalej:

— Chciał się jednak pojednać. Przyszedł do króla. Byłem wtedy w Wersalu, gdy mu napluto na plecy.

— Ze szczytu głównych schodów?

— Tak.

— Dobrze zrobiono.

— Nazywamy go Burbonem Plugawym.

— Jest łysy, ma krosty, jest królobójcą, chyba wystarczy!

La Vieuvilłe dodał:

— Byłem z nim w Ouessant.

— Na „Saint-Esprit”?

— Tak.

— Gdyby posłuchał sygnałów, które mu dawał admirał d Orvilliers, i trzymał się wiatru, nie byłby przepuścił Anglików.

— Oczywiście.

— Czy to prawda, że schował się pod pokład?

— Nie. Ale w każdym razie należy to rozgłaszać. W tym miejscu La Vieuville wybuchnął śmiechem.

Boisberthelot podjął znowu:

— Nie brak głupców. Na przykład ten Boulainvilliers, o którym pan wspomniał, panie La Vieuville, znałem go, widziałem go przy robocie. Z początku chłopi byli uzbrojeni w piki; czyż nie uwziął się, żeby z nich zrobić pikinierów! Chciał ich nauczyć musztry: pika naprzód i pika u nogi. Marzył o zrobieniu z tych dzikusów żołnierzy liniowych. Myślał, że nauczy ich zaokrąglać czworobok i formować bataliony w szyku obronnym. Mówił do nich starym wojskowym językiem; zamiast mówić: „dowódca drużyny”, mówił: „głowa eskadry”, co było mianem kaprali za Ludwika XIV. Upierał się, żeby utworzyć pułk ze wszystkich tych kłusowników; miał regularne kompanie, a sierżanci co wieczór ustawiali się w koło, by otrzymać hasło i odzew od sierżanta punkowego, który podawał je szeptem sierżantowi kompanijnemu, ten powtarzał je sąsiadowi, ów zaś przekazywał je stojącemu najbliżej i tak dalej z ucha do ucha, aż do ostatniego. Zdegradował oficera, który nie zerwał się z odkrytą głową otrzymując hasło z ust sierżanta. Sam pan rozumie, co z tego wyszło. Ten zakuty łeb nie rozumiał, że do chłopów trzeba podchodzić po chłopsku i że z leśnych ludzi nie zrobi się regularnego żołnierza. Tak, znałem tego Boulainvilliersa.

Przeszli parę kroków w zamyśleniu.

Potem rozmowa potoczyła się dalej. — Ale czy potwierdza się, że Datmpierre został zabity?

— Tak, panie kapitanie.

— Pod Condé.

— W obozie w Pamars. Kulą armatnią. Boisberthelot westchnął.

— Hrabia de Dampierre. Jeszcze jeden z naszych, który był po ich stronie!

— Szczęśliwej drogi — rzekł La Vieuville.

— A księżne? Gdzie one są?

— W Trieście. — Ciągle?

— Ciągle.

Tu La Vieuville zawołał:

— Ach, ta republika! Ileż spustoszenia dla takiego głupstwa! Pomyśleć, że ta rewolucja wybuchła z powodu głupich paru milionów deficytu!

— Należy się wystrzegać błahych powodów — rzekł Boisberthelot.

— Źle się dzieje — powiedział La Vieuville.

— Tak, La Rouërie nie żyje. Du Dresnay jest kpem. Cóż za smutni przywódcy z tych wszystkich biskupów, ten Coucy, biskup z La Rochelle, ten Beaupoil SaintAulaire, biskup z Poitiers, ten Mercy, biskup z Lucon, kochanek pani de 1 Eschasserie!...

— Która nazywa się Servanteau, panie kapitanie. L Eschasserie to nazwa majątku.

— I ten fałszywy biskup d Agra, który jest proboszczem, już nie wiem skąd!

— Z Dol. Nazywa się Guillot de Folleville. Zresztą ten jest dzielny i bije się.

— Księża, kiedy trzeba żołnierzy! Biskupi, którzy nie są biskupami! Generałowie, którzy nie są generałami!

La Vieuville przerwał Boisberthelotowi:

— Panie kapitanie, czy ma pan „Monitora” w swej kajucie?

— Mam.

— Co teraz grają w Paryżu?

— Adelą i Pawła, a także Jaskinią .

— Chciałbym to zobaczyć.

— Jeszcze pan zobaczy. Będziemy w Paryżu za miesiąc.

Boisberthelot zastanawiał się przez chwilę i dodał:

— Najdalej. Pan Windhatm powiedział tak milardowi Hood .

— Ależ w takim razie, kapitanie, nie jest znowu tak źle?

— Wszystko byłoby dobrze, u diaska, gdyby wojna w Bretanii była dobrze poprowadzona.

La Vieuville pokiwał głową.

— Kapitanie — podjął znowu — czy wysadzimy na ląd piechotę morską?

— Talk, jeśli brzeg będzie wolny; nie, o ile jest obsadzony przez wrogów. Czasem wojna musi wyważać bramy; czasem musi się przez nie prześliznąć. Wojna domowa powinna mieć zawsze w zanadrzu wytrych. Zrobi się, co będzie można. Najważniejsze to wódz.

I Boisberthelot dodał w zamyśleniu:

— La Vieuville, co by pan myślał o kawalerze de Dieuzie?

— O młodym? — Tak.

— Na dowództwo?

— Tak.

— Że to jeszcze jeden oficer dobry do walki w otwartym polu i do regularnej bitwy. W zaroślach umie poruszać się tylko chłop.

— W takim razie musi pan poprzestać na generale Stofflet i generale Cathelineau.

La Vieuville zamyślił się na chwilę i rzekł:

— Potrzebny jest książę, książę Francji, książę krwi. Prawdziwy książę.

— Po co? Kto mówi: „książę”...

— Mówi: „tchórz”. Wiem, kapitanie. Ale to chodzi o efekt dla wybałuszanych oczu głupców.

— Panie kawalerze, książęta nie chcą przybywać.

— Obejdzie się bez nich.

Boisberthelot zrobił odruchowy gest, polegający na przyciśnięciu dłoni do czoła, jakby dla wydobycia jakiejś myśli.

Powiedział:

— Ostatecznie, wypróbujmy tego generała, którego wieziemy.

— To wielki pan.

— Myśli pan, że da sobie radę?

— Byleby był dobry — rzekł La Vieuville.

— To znaczy okrutny — rzekł Boisberthelot. Hrabia i szlachcic spojrzeli na siebie.

— Trafił pan w sedno, panie Boisberthelot. Okrutny. Tak, tam tego potrzeba. To jest wojna, która nie zna litości. Nadeszła godzina dla ludzi krwiożerczych. Królobójcy ścięli Ludwika XVI, my poćwiartujemy królobójców. Tak, generałem, jakiego trzeba, jest generał Nieubłagany. W Anjou i górnymi Poitou dowódcy odgrywają wspaniałomyślnych, pławią się w szlachetności i wszystko się rozłazi. w Le Marais i w okolicach Retz dowódcy są okrutni i wszystko idzie jak z płatka. Charette nie daje się Parreinowi dzięki swemu okrucieństwu. Hiena przeciw hienie.

Boisberthelot nie zdążył odpowiedzieć swemu przedmówcy; La Vieuville urwał w pół słowa, gdyż rozległ się rozpaczliwy krzyk, a jednocześnie jakiś hałas, który nie przypominał żadnego ze znanych hałasów. Ów krzyk i hałas wydobywały się z wnętrza okrętu.

Kapitan i porucznik rzucili się w stronę międzypokładu, lecz nie mogli tam wejść. Wszyscy kanonierzy uciekali stamtąd w popłochu.

Wydarzyła się rzecz straszna.

IV. Tormentum belli

Odczepiła się dwudziestofuntowa karonada.

Jest to jeden z najgroźniejszych chyba wypadków na morzu. Nic straszniejszego nie może się zdarzyć na pełnym morzu okrętowi wojennemu.

Działo, które zrywa się z uwięzi, staje się nagle jakąś nadnaturalną bestią. Machina przeobraża się w smoka. Owa bryła! jeździ -na kołach z szybkością kuli bilardowej, przechyla się przy kołysaniu bocznym okrętu, prześlizguje się przy kołysaniu podłużnym, przesuwa się tam i na powrót, zatrzymuje się jakby medytując, znów rusza, przemierza okręt, jak strzała, z jednego końca na drugi, kręci się jak fryga, wymyka się, ucieka, staje dęba, uderza, łamie, zabija, niszczy. Jest taranem, który wali o ścianę według własnej fantazji. Dodajmy jeszcze: żelaznym taranem, który wali w drewnianą ścianę. Jest to wyzwolenie materii; rzekłbyś, odwet wieczystej niewolnicy; wydaje się, że złośliwość tego, co nazywamy przedmiotami martwymi, wydobywa się i nagle wybucha; jak gdyby materia straciła cierpliwość i brała ponury odwet; nic bardziej nieubłaganego niż gniew tego, co martwe. Rozszalała bryła skacze jak pantera, ma wagę słonia, zwinność myszy, zawziętość topora, nieobliczalna jak wzburzone morze, przemyka się zygzakami błyskawicy, jest głucha jak grób. Waży dziesięć tysięcy funtów, a odbija się jak dziecinna piłeczka. To wirowanie przechodzi nagle w zwroty pod kątem prostym. Co wówczas robić? Jak to okiełznać? Burza się kończy, cyklon przemija, wiatr opada, złamany maszt można zastąpić, dziurę, którą wpada woda, można zatkać, pożar ugasić — ale co czynić z tą olbrzymią brunatną masą brązu? W jaki sposób się do niej zabrać? Można poskromić doga, zadziwić byka, zafascynować węża boa, przestraszyć tygrysa, ugłaskać lwa; na potwora, jakim jest zerwana armata, nie ma sposobu. Nie można go zabić, bo jest martwy. A jednocześnie żyje. Żyje złowrogim życiem, nadanym mu przez nieskończoność. Ma pod sobą podłogę, która go kołysze. Jest poruszany przez statek, który jest poruszany przez morze, które jest poruszane przez wiatr. Potwór siejący zniszczenie jest zabawką. Mają go w swej mocy: statek, fale, podmuchy — stad jego straszliwa żywotność. Co uczynić tym zazębiaiącvm się siłom? Jak skrępować ten potworny mechanizm zagłady? Jak przewidzieć poruszenia, zmiany kierunku, zahamowania, ciosy? Każde z jego uderzeń o ścianę może przedziurawić statek. Jak odgadnąć przerażające zwroty? Ma się do czynienia z pociskiem, który zmienia zamiary, robi wrażenie działającego z rozmysłem i co chwila zmienia kierunek. Jak zatrzymać to, przed czym należy uchodzić? Okropne działo miota się, posuwa, cofa, uderza w prawo, uderza w lewo, ucieka, przelatuje, postępuje wbrew oczekiwaniu, łamie przeszkody, miażdży ludzi jak muchy. Cała groza sytuacji polega na ruchomości podłogi. Jak walczyć z równią pochyłą, która ma kaprysy? Okręt więzi w swoim brzuchu, żeby się tak wyrazić, piorun szukający drogi do wolności; jakby grom przewalający się w czasie trzęsienia ziemi.

W jednej chwili cała załoga stanęła na nogach. Winę ponosił obsługujący działo kanonier, który zaniedbał przykręcenia mutry od przytrzymującego je łańcucha i źle utwierdził cztery koła karonady; łożysko i laweta miały luz, obie części się rozprzęgły, aż wreszcie zerwały się wiązania. Pękł czop łączący, tak że karonada przestała być pewnie umocowana na podstawie. Stały opornik, który nie pozwala na cofnięcie się działa, nie był jeszcze wówczas w użyciu. Wielka fala uderzyła w furtę burtową, źle przytwierdzona karonada cofnęła się i zerwała łańcuch, po czym zaczęła swój straszliwy taniec pod pokładem.

Chcąc uzmysłowić sobie tę dziwną ślizgawkę, wyobraźmy sobie kroplę wody ściekającą po szybie.

W chwili pęknięcia wiązadeł kanonierzy znajdowali się przy baterii. Jedni grupkami, inni rozproszeni, zajęci byli czynnościami przygotowawczymi, jak zwykle marynarze w przewidywaniu walki. Karonada podrzucona przez kołyszący się statek zrobiła wyłom w tym zbiorowisku ludzkim, zmiażdżyła czterech żołnierzy za pierwszym zamachem, potem, przy następnym ruchu okrętu, cofnęła się, odbiła i rozpłatała na dwoje piątego nieszczęśnika, po czym uderzyła w inne działo stojące przy lewej hurcie i zdemolowała je. Stąd ów krzyk rozpaczy, który utełyszano na pokładzie. Cała załoga rzuciła się ku trapowi. Wokół baterii zrobiło się pusto w mgnieniu oka.

Olbrzymia bryła została sama na placu. Pozostawiona samej sobie. Była panią siebie i panią okrętu. Mogła z nim robić, co chciała. Wszyscy członkowie załogi, przyzwyczajeni śmiać się w czasie bitwy, drżeli. Nie podobna opisać ich przerażenia.

Kapitan Boisberthelot i porucznik La Vieuville, dwaj nieustraszeni ludzie, zatrzymali się na górze u wylotu schodów i w milczeniu, pobladli i pełni wahania, spoglądali na międzypokład. Ktoś odsunął ich łokciem i zeszedł na dół.

Był to ich pasażer, „Wieśniak”, człowiek, o którym przed chwilą rozmawiali.

Ody znalazł się na samym dole trapu, zatrzymał się.

V. Vis et vir   

Działo jeździło tam i na powrót po międzypokładzie. Rzekłbyś, żywy wóz Apokalipsy. Żeglarska latarnia, kołysząc się pod belkowanym pułapem baterii, dopełniała obrazu zawrotnym tańcem światła i cienia. Kształty karonady zacierały się w gwałtownym pędzie i czarna sylweta to ukazywała się w świetle, to znów majaczyła w ciemnościach białawym odblaskiem.

Wykonywała swoje katowskie dzieło unicestwienia statku. Strzaskała już: cztery inne karonady i zrobiła w ścianie dwie szczerby, szczęściem powyżej linii zanurzenia, lecz w razie burzy woda mogłaby przez nie się wdzierać. Z wściekłością waliła w żebrowanie statku, solidne wręgi stawiały opór, gdyż wygięte drzewo jest szczególnie mocne; lecz słychać było, jak trzeszczą pod ciosami tej maczugi niezwykłych rozmiarów, która dwoiła się i troiła niesamowicie, uderzając ze wszystkich stron jednocześnie. Ziarnko ołowiu potrząsane w butelce nie odbija się z takim szaleństwem i gwałtownością. Cztery koła przejeżdżały tam i z powrotem po ciałach zabitych, przecinały je, ćwiartowały, rozszarpując pięć trupów na dwadzieścia części tarzających się po całej baterii; martwe głowy zdawały się krzyczeć; strugi krwi wiły się po podłodze, zmieniając kierunek zależnie od kołysania okrętu. Oszalowanie podziurawione w wielu miejscach zaczynało się rozpadać.

Potworny łoskot napełniał cały okręt.

Kapitan od razu odzyskał zimną krew i na jego rozkaz przez kwadratowy otwór wrzucono do ładowni wszystko, co mogło osłabić i zahamować pęd rozszalałej karonady: materace, hamaki, zapasowe żagle, zwoje lin, worki podróżne załogi i paki fałszywych asygnat, których korweta wiozła cały ładunek — ta angielska nikczemność została uznana za normalną taktykę wojny.

Cóż jednak znaczyły te łachmany wobec tego, że nikt nie śmiał zejść, aby należycie je rozmieścić? W ciągu paru minut zamieniły się w szarpie.

Fala była dostatecznie duża, aby mogła nastąpić zupełna katastrofa. Burza była pożądana; przewróciłaby może karonadę, a skoro wszystkie cztery koła znalazłyby się w powietrzu, sytuację dałoby się może opanować.

Tymczasem spustoszenie szerzyło się dalej. Pojawiły się zadziory, a nawet pęknięcia na masztach, które, osadzone w belkach stępki, przechodzą poprzez wszystkie piętra statku, tworząc wielkie, okrągłe kolumny. Pod konwulsyjnymi uderzeniami działa popękał fokmaszt, a nawet główny maszt został naruszony. Bateria się rozpadła. Dziesięć dział na trzydzieści nie nadawało się już do walki; przybywało szpar w odylowaniu i korweta zaczynała nabierać wodv.

Stary pasażer, który zeszedł do międzypokładu i stanął u stóp trapu, zdawał się być kamiennym posągiem. Surowym okiem spoglądał na dzieło zniszczenia. Nie ruszał się. Postąpienie choćby jednym krokiem w obrębie baterii wydawało się niemożliwe.

Każdy ruch spuszczonej z łańcucha karonady wykuwał zgubę okrętu. Jeszcze chwila, a statek nie uniknie katastrofy.

Należało zginąć lub położyć kres dokonywającemu się spustoszeniu — na coś się zdecydować, ale na co?

Cóż za przeciwnik z tej karonady!

Trzeba było zatrzymać siejącą postrach furiatkę.

Trzeba było uchwycić błyskawicę.

Trzeba było zmiażdżyć grom.

Boisberthelot spytał La Vieuville a:

— Czy wierzy pan w Boga, kawalerze? La Vieuville odparł:

— Tak. Nie. Czasami.

— W czasie burzy?

— Tak. I w takich chwilach jak ta.

— Istotnie, tylko Bóg może nas z tego wyratować — rzekł Boisberthelot.

Wszyscy milczeli, pozwalając karonadzie miotać się z przeraźliwym łoskotem.

Fala uderzająca z zewnątrz o burtę odpowiadała ciosami na ciosy karonady. Rzekłbyś, dwa młoty bijące na przemian.

Nagle na tej niedostępnej arenie, na której miotała się zerwana z uwięzi armata, ukazał się człowiek z żelazną sztabą w ręku. Był to sprawca katastrofy, obsługujący to właśnie działo, winny niedopatrzenia, człowiek będący przyczyną wypadku, kanonier. Chciał naprawić zło, jakie spowodował. Jedną ręką Uchwycił drąg do kierowania działem, drugą ciągło z pętlą i wskoczył przez otwór do ładowni.

Wówczas rozpoczęła się scena pełna grozy — widowisko na miarę Tytanów; walka karonady z kanonierem; walka materii z inteligencją, pojedynek przedmiotu z człowiekiem.

Człowiek stanął w narożniku i tam z drągiem i liną w ręku, oparty o wręg, mocno rozparty na nogach, które wydawały się dwoma kolumnami ze stali, trupio blady, spokojny, tragiczny, jakby wrośnięty korzeniami w podłogę — czekał.

Czekał, aż działo przeleci obok niego.

Kanonier zmał swoją karanadę i zdawało mu się, że ona także powinna go znać. Od dawna z nią współżył. Ileż razy pakował jej rękę w gardziel. Był to jego oswojony potwór, zaczął więc doń przemawiać jak do swojego psa. „Chodź tu” — mówił. Być może kochał ją.

Zdawało się, że pragnie, aby karonada zbliżyła się do niego.

Ale zbliżenie równało się zderzeniu. Wówczas byłoby po nim. Jak uniknąć zmiażdżenia? Oto pytanie. Wszyscy patrzyli ze zgrozą. Niczyja pierś nie wznosiła się spokojnym oddechem, z  wyjątkiem może starca, który sam jeden z dwoma zapaśnikami znajdował się w międzypokładzie; złowrogi świadek.

Sam mógł zostać zmiażdżony przez działo. Jednakżie stał nieruchomo.

Pod ich stopami ślepa fala kierowała walką.

W chwili gdy godząc się na przerażające zbliżenie kanonier sprowokował karonadę, przypadkowe zakołysanie morza sprawiło, że działo zatrzymało się przez chwilę w miejscu, jakby zdumione.

— Chodźże! — nawoływał kanonier.

Mogło się zdawać, że działo go słucha.

Nagle rzuciło się na niego. Człowiek uniknął ciosu. Rozgorzała bitwa. Bitwa, o jakiej nikt nie słyszał. To co kruche, wzięło się za bary z tym, co na wszystko odporne. Pogromca z ciała i kości zaatakował bestie ze spiżu. Z jednej strony siła, z drugiej duch.

Wszystko to rozgrywało się w półmroku. Jak mglista wizja spełniającego się cudu.

Dziwna, rzecz — wydawało się, że działo także ma duszę, lecz duszę uczynioną z nienawiści i wściekłości. Ślepa machina zdawała się posiadać oczy. Potwór zdawał się śledzić człowieka. Owa bryła, tak przynajmniej można by sądzić, pełna była chytrości. Ona także wyczekiwała właściwej chwili. Był to jakby jakiś gigantyczny owad z żelaza, mający albo zdający się mieć wolę demona. Chwilami ta kolosalna szarańcza uderzała o niski pułap baterii, po czym opadała na swoje cztery koła, jak tygrys na cztery łapy, i znowu goniła za człowiekiem. On zaś, gibki, zwinny, zręczny, wywijał się jak żmija tym piorunującym poruszeniom. Unikał spotkań, lecz ciosy, przed którymi udawało mu się umknąć, spadały na statek, siejąc coraz większe zniszozenie.

Kawałek zerwanego łańcucha pozostał przyczepiony do karonady. Ów łańcuch wkręcił się, nie wiedzieć jak, w śrubę odtylcową. Jeden koniec łańcucha był przymocowany do lawety. Drugi, wolny, tańczył szaleńczo dokoła armaty nadając jeszcze większej grozy jej podskokom. Śruba trzymała go jak zaciśnięta pięść i łańcuch swoimi uderzeniami dopomagał ciosom taranu, tworząc wokół działa straszliwy wir — bicz z żelaza, w dłoni ze spiżu. Ów łańcuch utrudniał walkę.

A jednak człowiek walczył. Nawet chwilami sam atakował karonadę; czołgał się wzdłuż ścian z drągiem i liną w ręku; działo zdawało się rozumieć i jakby przeczuwając zasadzkę, uciekało. Przerażający człowiek rzucał się w pogoń.

Takie rzeczy nie mogą trwać długo. Wydawało się, że karonada nagle powiedziała: — „Dosyć! Trzeba z tym skończyć!”, i zatrzymała się. Wszyscy wyczuli, że zbliża się rozwiązanie. Karonada, która się zatrzymała, zdawała się działać lub działała, gdyż była dla nich istotą żywą, z okrutną premedytacją. Nagle rzuciła się na kanoniera. Kanonier uskoczył w bok, pozwolił, by go minęła, i zawołał ze śmiechem:

— Jeszcze raz!

Karonada, jak wściekła, strzaskała działo przy lewej burcie; potem wypuszczona na nowo przez niewidzialną procę rzuciła się na człowieka, któremu udało się umknąć. Trzy działa rozbiły się pod jej naporem; wówczas jak ślepa, nie wiedząc już, co robi, odwróciła się tyłem do człowieka, przetoczyła się przez całą długość ładowni, pogruchotała dziobnicę i wyszczerbiła ścianę na dziobie. Kanonier schronił się u stóp schodów, o parę kroków od obserwującego walkę starca. Trzymał swój drąg nieruchomo. Karonada jakby to spostrzegła i, nie zadając sobie trudu odwrócenia się, cofnęła się na człowieka z szybkością spadającej siekiery. Człowiek przyparty do ściany był zgubiony. Cała załoga wydała okrzyk.

Lecz stary pasażer, aż dotąd stojący nieruchomo, rzucił się ruchem jeszcze szybszym od poruszeń potwora. Chwycił pakę fałszywych asygnat i ryzykując, że zostanie zmiażdżony, cisnął ją między koła armaty. Ów decydujący i niebezpieczny ruch nie mógłby być celniejszy i dokładniej wymierzony przez człowieka obznajmionego ze wszystkimi ćwiczeniami opisanymi w książce Durosela Manewrowanie działem okrętowym.

Paka podziałała jak tampon. Kamyk może zahamować cały blok, gałąź drzewa może odwrócić lawinę. Karonada potknęła się. Kanonier ze swej strony, chwytając w lot tę niebezpieczną sposobność, wetknął drąg pomiędzy szprychy jednego z tylnych kół. Karonada się zatrzymała.

Przechyliła się. Człowiek jednym ruchem lewara spojonego z drągiem zakołysał nią. Ciężka bryła zwaliła się z łoskotem spadającego dzwonu, człowiek zaś, ociekając potem, doskoczył do niej czym prędzej i zarzucił powalonemu potworowi pętlę liny na szyję z brązu. To był koniec. Człowiek zwyciężył. Mrówka wzięła górę nad mastodontem; pigmej uwięził piorun.

Żołnierze i  marynarze bili brawo.

Cała załoga pośpieszyła z linami i łańcuchami i w jednej chwili karonada została przytwierdzona.

Kanonier zasalutował pasażerowi:

— Pan uratował mi życie — rzekł.

Starzec powrócił do swej niewzruszonej postawy i nic nie odpowiedział.

VI. Dwie szale wagi

Człowiek zwyciężył, lecz można powiedzieć, że działo również odniosło zwycięstwo. Korweta uniknęła natychmiastowego zatopienia, ale bynajmniej nie była uratowana. Zniszczenia statku wydawały się nie do naprawienia. W odylowaniu zrobiło się pięć wyłomów, z tego jeden bardzo duży na dziobie; dwadzieścia karonad na trzydzieści leżało pogruchotanych w swoich obramowaniach. Okiełznana i wzięta z powrotem na łańcuch karonada także nie nadawała się do użytku, miała wyłamaną śrubę odtylcową, a tym samym uniemożliwione było celowanie. Bateria liczyła tylko dziewięć dział. Woda wdzierała się do ładowni. Trzeba było natychmiast zająć się awariami i wprawić w ruch pompy.

Międzypokład, teraz, gdy można mu się było przyjrzeć, przedstawiał przerażający widok. Wnętrze klatki oszalałego słonia nie mogłoby być bardziej zrujnowane.

Jakkolwiek ukrywanie się przed okiem ludzkim było dla korwety koniecznością, koniecznością jeszcze bardziej palącą stało się przystąpienie do natychmiastowej akcji ratunkowej. Należało oświetlić pokład kilkoma latarniami umieszczonymi tu i ówdzie na dylach pokładowych.

Tymczasem przez cały czas trwania tej tragicznej zabawy, gdy uwaga załogi była pochłonięta wyłącznie kwestią życia i śmierci, nikt nie wiedział, co się dzieje poza korwetą. Mgła zgęstniała; pogoda się zmieniła; wiatr pokierował statkiem, jak chciał; „Claymore” zboczyła z drogi, znalazła się na odsłoniętych wodach pomiędzy Jersey a Guernesey, bardziej na południe, niż powinna była być, mając naokół wzburzone morze. Wielkie fale całowały otwarte rany korwety; złowrogie to pocałunki. Kołysanie morza stało się groźne. Wietrzyk zmienił się w silny wiatr północno-zachodni. Zanosiło się na zawieruchę, a może na burzę. Nie mo, można było objąć wzrokiem nawet czterech grzbietów najbliższych fal.

Podczas gdy członkowie załogi naprawiali w pośpiechu i pobieżnie szkody poczynione w międzypokładzie, zatykali dziury, którymi przedostawała się woda, i ustawiali na miejsce ocalałe z pogromu działa, stary pasażer wrócił na pokład.

Oparł się o główny maszt.

Nie zwracał uwagi na ruch, jaki się zrobił na okręcie. Kawaler de La Vieuville ustawił w szyku bojowym, po obu stronach głównego masztu, żołnierzy piechoty morskiej, a na gwizdek bosmana marynarze zajęci manewrowaniem ustawili się na rejach.

Hrabia du Boisberthelot zbliżył się do pasażera.

Za kapitanem szedł człowiek półprzytomny, zziajany, w poszarpanym ubraniu, jednakże z wyrazem zadowolenia na twarzy.

Był to kanonier, który w tak odpowiedniej chwili okazał się poskramiaczem potworów i opanował armatę.

Hrabia zasalutował po wojskowemu przed starcem w wieśniaczym stroju i rzekł:

— Panie generale, oto ten człowiek.

Kanonier stał na baczność ze spuszczonymi oczyma. Hrabia du Boisberthelot ciągnął dalej:

— Panie generale, czy nie sądzi pan, że wobec tego, co zrobił, jego dowódcy mają też coś do zrobienia?

— Myślę, że tak — rzekł starzec.

— Może pan zechce wydać rozkazy — powiedział Boisberthelot.

— To pan powinien je wydać. Pan jesteś kapitanem.

— Ale pan jest generałem — odparł Boisberthelot. Starzec popatrzył na kanoniera.

— Zbliż się — rzekł. Kanonier postąpił o krok.

Starzec odwrócił się do hrabiego du Boisberthelot, odczepił mu order Św. Ludwika i przypiął go do bluzy kanoniera.

— Hurra! — wykrzyknęli marynarze. Żołnierze marynarki sprezentowali broń.

A stary pasażer, wskazując palcem na olśnionego kanoniera, dodał:

— A teraz — rozstrzelać tego człowieka. Osłupienie stłumiło okrzyki.

Wówczas wśród grobowej ciszy starzec zabrał głos. Mówił:

— Niedbalstwo naraziło okręt na niebezpieczeństwo. W tej chwili jest on już może zgubiony. Być na morzu to znaczy stać w obliczu nieprzyjaciela. Statek, który odbywa kurs, jest armią staczającą bitwę. Burza się ukrywa, ale wszędzie się czai. Całe morze jest zasadzką. Kara śmierci za wszystkie błędy popełnione w obliczu nieprzyjaciela. Nie istnieją błędy do naprawienia. Odwaga powinna być nagrodzona, a niedbalstwo ukarane.

Słowa te padały powoli, z powagą, jedno za drugim, w jakimś nieubłaganym rytmie, jak, ciosy siekiery uderzające w dębowe drzewo.

Starzec dodał spoglądając na żołnierzy:

— Wykonać rozkaz.

Człowiek w bluzie, na której błyszczał krzyż Św. Ludwika spuścił głowę.

Na znak hrabiego du Boisberthelot dwaj majtkowie zeszli do międzypokładu i wkrótce powrócili niosąc śmiertelny całun; towarzyszył im kapelan okrętowy, który od chwili odjazdu modlił się w kajucie oficerskiej; sierżant odłączył z szeregu dwunastu żołnierzy i ustawił ich po sześciu w dwóch rzędach; kanonier bez słowa stanął pomiędzy tymi dwoma szeregami. Podszedł do niego kapelan z krucyfiksem w ręku.

— Marsz — rozkazał sierżant.

Pluton wolnym krokiem skierował się w stronę dziobu; z tyłu szli dwaj majtkowie z całunem.

Na korwecie zapanowała posępna cisza. W dali dął huragan.

W parę chwil później w ciemnościach rozległa się salwa, błysnęło światło, po czym wszystko zamilkło i uszu ludzi zgromadzonych na pokładzie doszedł odgłos "ciała spadającego do morza.

Siary pasażer niezmiennie oparty o wielki maszt skrzyżował ręce i dumał.

Boisberthelot, wskazując nań palcem lewej ręki, szepnął do la Vieuville'a:

— Wandea ma wodza.

VII. Kto napina żagiel, rzuca kości

Lecz co miało się stać z korwetą?

Chmury, które przez całą noc dotykały fal, opadły w końcu tak nisko, że znikła linia horyzontu i całe morze było jakby spowite płaszczem. Nic, tylko mgła. Sytuacja zawsze niebezpieczna, nawet dla okrętu będącego w dobrym stanie.

Mgła, a w dodatku wzburzone morze.

Załoga nie traciła czasu; ulżono korwecie wrzucając do morza to wszystko, co można było uprzątnąć po zniszczeniach dokonanych przez karonadę, a więc zdemontowane działa, złamane lawety, pogięte lub oderwane wręgi, odłamki potrzaskanego drzewa i żelaza; otworzono furty burtowe, aby przez nie po spuszczać po deskach do morza trupy i szczątki ludzkie owinięte w nieprzemakalne płachty.

Morze zaczynało stawać się nieznośne. Nie znaczy to, aby nadejście burzy groziło natychmiast; przeciwnie, zdawało się, że huragan huczący na horyzoncie cichnie i zawieja przewala się ku północy; lecz fala była nadal bardzo duża, co dowodziło złego ukształtowania dna morskiego, osłabiona zaś teraz korweta stała się mało odporna na wstrząsy, tak że wielkie bałwany groziły jej zgubą.

Gacquoil stał u steru zamyślony.

Dowódcy morscy przyzwyczaili się robić dobrą minę do zlej gry.

La Vieuville, który należał do ludzi z natury wesołych w chwilach katastrofy, zwrócił się do Gacquoila.

— No, jak tam, sterniku — rzekł. — Huragan pudłuje. Chce kichnąć i nie może. Wykaraskamy się z tego. Będziemy anieli wiatr. Niewielka bieda.

Gacquoil odparł z powagą:

— Kto ma wiatr, ten ma i falę.

Ani roześmiany, ani smutny — taki jest marynarz. Odpowiedź Gacquoila miała niepokojący sens. Duża fala może łacno napełnić wodą przeciekający statek. Gacquoil podkreślił swoje przewidywanie lekkim zmarszczeniem brwi. Może po katastrofie z karonadą i z kanonierem La Vieuville zbyt pochopnie wypowiedział te lekkie i żartobliwe słowa. Są rzeczy, które przynoszą nieszczęście na pełnym morzu. Morze jest tajemnicze; nigdy nie Wiadomo, co zamyśla. Trzeba się mieć na baczności.

La Vieuville wyczuł, ze trzeba powrócić do poważnego tonu:

— Gdzie jesteśmy, sterniku? — spytał. Sternik odpowiedział:

— Jesteśmy w ręku boskiej Opatrzności. Sternik jest panem sytuacji; należy mu zawsze pozostawiać wolną rękę, a często i swobodę wypowiadania się. Zresztą ten gatunek ludzi rzadko się odzywa. La Vieuville oddalił się.

La Vieuville zadał pytanie sternikowi, a odpowiedział mu widnokrąg.

Morze odsłoniło się nagle.

Rozdarły się mgły wlokące się po falach, jak okiem sięgnąć wzburzone morze ukazało się w półmroku gasnącego dnia i oto jaki widok roztoczył się przed oczyma żeglarzy.

Niebo miało jakby pokrywę z chmur, lecz chmury te nie dotykały już morza; na wschodzie ukazała się jasność, która była jutrzenką, na zachodzie zaś bladła inna poświata — poświata zachodzącego księżyca. Te dwa naprzeciw siebie widniejące światła tworzyły na horyzoncie dwie wąskie wstęgi bladego blasku, pomiędzy ciemnym morzem i mrocznym niebem.

Na tych dwóch jasnych pasmach rysowały się czarne sylwetki, proste i nieruchome.

Na zachodzie, na niebie oświetlonym przez księżyc, wznosiły się trzy wysokie skały, sterczące prosto jak celtyckie menhiry.

Na wschodzie, na bladym horyzoncie poranku, odcinało się osiem żagli rozstawionych w groźnym ordynku.

Trzy skały były rafą; osiem żagli było eskadrą.

Korweta miała za sobą Minquiers, rafę o złej sławie, przed sobą — francuską flotyllę krążowników. Na zachodzie otchłań, na wschodzie rzeź; z jednej strony pewne rozbicie, z drugiej — walka.

Do stawienia czoła rafie korweta miała podziurawiony kadłub, zniszczony osprzęt, maszty zachwiane w posadach; do przyjęcia bitwy miała artylerię, w której dwadzieścia jeden dział na trzydzieści było zdemolowanych, a najlepsi kanonierzy zabici.

Ledwie zaczynało świtać, można więc było jeszcze czas jakiś korzystać z osłony nocy. Ciemność mogła zresztą trwać jeszcze dość długo, gdyż powodowały ją głównie chmury, wysokie, gęste i głębokie, o wyglądzie solidnego sklepienia.

Wiatr, który w końcu przepędził niższe mgły, gnał korwetę ku skałom Minquiers.

Nadwątlony i skołatany statek nie słuchał już prawie swego steru, toczył się raczej, niż płynął i popychany przez fale dawał się im kierować.

Minquiers, tragiczna rafa, była w owych czasach jeszcze nieprzystępniejsza niż dzisiaj. Większość baszt tej cytadeli otchłani powalało morze, nieustannie dokonywające swego dzieła zniszczenia; zmienia się konfiguracja raf; każdy przypływ to jedno przesunięcie piły. W owej epoce zetknięcie się z rafą Minquiers oznaczało śmierć.

Jeśli chodzi o flotę krążowników, była to owa eskadra z Cancale, która później wsławiła się pod dowództwem kapitana Duchesne, zwanego przez Léquinio „Ojcem Duchesne”.

Sytuacja była krytyczna. Gdy kanonada zerwała łańcuchy, korweta zboczyła niechcący, kierując się bardziej w stronę Granville niż ku Saint-Malo. Gdyby nawet mogła jeszcze pływać i rozwinąć żagle, rafa Minquiers odcinała jej powrót na Jersey, a flotylla krążowników zamykała dostęp do Francji.

Zresztą, burza nie nadciągnęła. Lecz jak mówił sternik, fala była wysoka. Morze gnane silnym wiatrem, rozbijając się na skalistym dnie, stawało się dzikie.

Morze nigdy od razu nie wyjawia, czego chce. W swojej otchłani mieści wszystko, nawet krętactwa. Można by niemal powiedzieć, że ma obmyślony sposób postępowania; posuwa się i cofa, zapowiada coś, potem przeczy, zamierza rozpętać nawałnicę i rezygnuje z niej, obiecuje śmierć, aby tej obietnicy nie dotrzymać, zagraża północy, a uderza na południe. Przez całą noc korweta „Claymore” płynęła we mgle, w obawie przed burzą; i tym. razem morze zadało sobie kłam, lecz w okrutny sposób; zapowiedziało burzę, a urzeczywistniło rafę. Była to inna postać zagłady.

Rozbiciu o skały towarzyszyłaby klęska w razie bitwy. Jeden wróg dopełniał drugiego.

La Vieuville zawołał poprzez swój heroiczny śmiech:

— Tu rozbicie, tam bitwa. Z obu stron mamy mata.

VIII. 9 = 380

Korweta była już niemal wrakiem.

Blada, rozproszona poświata, czarne chmury, ruchomość niewyraźnego horyzontu, tajemnicze załamania fal, wszystko tchnęło jakąś grobową powagą. Poza wiatrem, który dął wrogim podmuchem, wszystko zamilkło. Zagłada wyłaniała się majestatycznie z otchłani. Przypominała raczej zjawę niż atakującą siłę. Żadnego ruchu wśród skał, żadnego ruchu na okrętach. Jakaś nieprawdopodobna, olbrzymia cisza. Czy to miała być rzeczywistość? Czy sen przemykający po morzu? W legendach zdarzają się takie wizje; korweta znajdowała się jakby pomiędzy demonem rafy i widmem flotylli.

Hrabia du Boisberthelot wydawszy półgłosem rozkazy La Vieuville owi, który zeszedł do baterii, wziął lunetę i stanął na rufie obok sternika.

Cały wysiłek Gacquolla zmierzał do utrzymania korwety w pozycji prostopadłej do fali; zaatakowana z boku przez wiatr i morze, nieuchronnie musiałaby się przewrócić.

— Sterniku — spytał kapitan — gdzie jesteśmy?

— Na Minquiers.

— Z której strony?

— Ze złej.

— Jakie dno?

— Ostre sikały.

— Czy można się ustawić w poprzek do wiatru?

— Zawsze można umrzeć — rzekł sternik. Kapitan skierował lunetę na zachód i przyjrzał się rafie Minquiers; potem odwrócił się na wschód i popatrzył na rysujące się żagle.

Sternik ciągnął dalej, jakby do siebie:

— To są Minquiers. Tu odpoczywa mewa śmieszka w drodze do Holandii i duża mewa w czarnym kubraczku.

Tymczasem kapitan policzył żagle.

Istotnie, było tam osiem okrętów w prawidłowym szyku, wznoszących nad wodą swe wojenne profile. Pośrodku widniała wyniosła sylwetka trójpokładowca.

Kapitan spytał sternika:

— Znacie te żagle?

— Pewnie, że znam! — odparł Gacquoil.

— Co to takiego?

— To eskadra.

— Francuska?

— Diabelska.

Zapadło milczenie. Kapitan zagadnął znowu:

— Czy to jest cała flota krążowników?

— Niecała.

Istotnie, 2 kwietnia Valaze doniósł Konwentowi, iż, dziesięć fregat i sześć okrętów liniowych krąży po kanale La Manche. Kapitan przypomniał to sobie w tej chwili.

— Rzeczywiście — powiedział — eskadra liczy szesnaście okrętów. A tu tylko osiem.

— Reszta — rzekł Gacquoil — włóczy się po całym wybrzeżu i szpieguje.

Kapitan, nie przestając patrzeć przez lunetę, szepnął:

— Jeden trójpoikładowiec, dwie fregaty pierwszej linii i pięć drugiej.

— Ale ja także je szpiegowałem — mruknął Gacquoil.

— Dobre statki —- rzekł kapitan. — Dowodziłem tym już trochę.

— Ja — powiedział Gacquoil — widziałem je z bliska. Nie pomylę ich ze sobą. Mam ich rysopis w głowie. Kapitan podał sternikowi lunetę.

— Sterniku, czy rozpoznajecie ten wysoki statek?

— Tak jest, panie kapitanie, to okręt „Côte-d Or”.

— Bo go przechrzczono — rzekł kapitan. — Dawniej nazywał się „Étais de Bourgogne”. To nowy okręt. Sto dwadzieścia osiem dział.

Wyciągnął z kieszeni notes i ołówek i zapisał cyfrę 128.

Ciągnął dalej:

— Sterniku, ten pierwszy żagiel od lewej?

— To „Expérimentée”.

— Fregata pierwszej linii. Pięćdziesiąt dwa działa. Mniej więcej przed dwoma miesiącami zbroiła się w Brest.

Kapitan zapisał w notesie cyfrę 52.

— Sterniku, a drugi żagiel od lewej?

— To „Driada”.

— Fregata pierwszej linii. Czterdzieści dział kalibru osiemnaście. Była w Indiach. Ma piękną kartę wojenną.

I pod cyfrą 52 zanotował cyfrę 40; po czym podnosząc głowę:

— A teraz od prawej.

— Panie kapitanie, tam są wszystkie fregaty drugiej linii. Jest ich pięć.

— Jak się nazywa pierwsza od strony okrętu?

— „Résplue”.

— Trzydzieści dwa działa kalibru osiemnaście. A następna?

— „Richemont”.

— Tak samo uzbrojona. Dalej?

— „Bezbożna”.

— Zabawna nazwa do wyruszenia na morze. Dalej?

— „Kalipso”.

— Dalej?

— „Preneuse”.

— Pięć fregat, każda po trzydzieści dwa działa. Kapitan dopisał pod poprzednimi cyframi 160.

— Sterniku — rzekł — widzę, żeście je dobrze rozpoznali.

— A pan, panie kapitanie — odparł Gacquoil — zna je dobrze. Rozpoznać to już coś, znać to jeszcze lepiej.

Kapitan wpatrywał się w swój notes i dodawał przez zęby:

— Sto dwadzieścia osiem, pięćdziesiąt dwa, czterdzieści, sto sześćdziesiąt.

W tej właśnie chwili La Vieuville powrócił na pokład.

— Panie kawalerze — zawołał doń kapitan — mamy przed sobą trzysta osiemdziesiąt dział.

— Dobrze — rzekł La Vieuville.

— Wraca pan z przeglądu, La Vieuville, ile ostatecznie mamy dział zdatnych do bitwy?

— Dziewięć.

— Dobrze — rzekł z kolei Boisberthelot. Odebrał lunetę z rąk sternika i spojrzał na horyzont.

Osiem czarnych i milczących okrętów zdawało się tkwić nieruchomo, jednakże rosły w oczach. Zbliżały się niedostrzegalnie. La Vieuville zasalutował.

— Panie kapitanie — rzekł La Vieuville — oto mój raport. Nie ufałem tej korwecie „Claymore”. Nie jest dobrze wchodzić ni stąd, ni zowąd na okręt, który nas nie zna i nie lubi. Angielski okręt jest zdradziecki dla Francuzów. Ta przeklęta karonada tego dowiodła. Zrobiłem przegląd. Kotwice dobre. Z niełamliwego

żelaza,  kute młotem, ze sztab. Łapy kotwic są mocne. Liny doskonałe, łatwe do rozwijania, o przepisowej długości stu dwudziestu sążni. Dużo amunicji. Sześciu kanonierów zabitych. Każde działo musi dać ognia sto siedemdziesiąt jeden razy.

— Bo już jest tylko dziewięć dział — mruknął kapitan.

Boisberthelot skierował lunetę na horyzont. Eskadra zbliżała się powoli, lecz ciągle.

Karonady mają tę dobrą stronę, że wymagają tylko trzech ludzi obsługi; lecz mają i złą, a mianowicie nie niosą tak daleko i nie strzelają równie celnie jak armaty. Trzeba więc było pozwolić zbliżyć się eskadrze na odległość strzału.

Kapitan wydał półgłosem rozkazy. Na okręcie zapanowała cisza. Nie uderzono na alarm, lecz wszyscy stanęli w gotowości. Korweta była równie niezdolna do walki z ludźmi jak z falami. Uczyniono wszystko, co było do zrobienia z tym wrakiem okrętu wojennego. Obok więźb rejowych na pokładzie nagromadzono wszystkie grube liny zapasowe i linki, aby w razie potrzeby umocnić maszty. Uporządkowano ambulans dla rannych. Według ówczesnej mody żeglarskiej zrobiono osłonę szańcową na pokładzie, co chroni od kul karabinowych, lecz nie od pocisków artyleryjskich. Przyniesiono przyrząd do sprawdzania kalibru pocisków, choć na tę czynność było już nieco za późno; któż jednak mógł przewidzieć takie nagromadzenie wypadków? Każdy majtek otrzymał ładownicę, a za pas zatknął sobie dwa pistolety i sztylet. Zwinięto hamaki; wycelowano działa; nabito muszkiety; przygotowano bosaki i siekiery; trzymano w pogotowiu ładunki i kule armatnie; otwarto prochownię. Każdy człowiek zajął swój posterunek. Wszystko to odbywało się bez słowa, jak w pokoju umierającego. A odbywała się szybko i posępnie.

Potem ustawiono korwetę bokiem do wiatru. Miała sześć kotwic jak fregata. Zarzucono wszystkie sześć; kotwicę dziobową, zapasową z rufy, sztormową od strony pełnego morza, odciągającą od strony rafy, drugą dziobową z prawej burty, a główną kotwicę z lewej.

Dziewięć pozostałych przy życiu armat ustawiono w baterię, ze wszystkimi dziewięciu lufami wymierzonymi w jedną stronę, w stronę nieprzyjaciela.

Eskadra wśród podobnej ciszy także stanęła w gotowości do boju. Osiem okrętów tworzyło teraz półkole, którego cięciwą były Minquiers. Korweta „Claymore”, zamknięta w tym półkolu, przytwierdzona własnymi kotwicami, opierała się o rafę, to znaczy o własną zgubę.

Przypominało to sforę psów otaczających odyńca, które w milczeniu szczerzą zęby.

Zdawało się, że obie strony wyczekują, kto pierwszy zacznie.

Kanonierzy na „Claymore” stali przy swoich działach.

Boisberthelot zwrócił się do La Vieuville a:

— Miałbym ochotę rozpocząć ogień.

— Przyjemność kokietki — rzekł La Vieuville.

IX. Ktoś się wymyka

Pasażer nie opuścił pokładu, obserwował wszystko z doskonałą obojętnością. Boisberthelot podszedł do niego.

— Panie generale — rzekł — wszystko gotowe. Uczepiliśmy się teraz pazurami własnego grobu i już go nie puścimy. Jesteśmy jeńcami eskadry lub rafy. Nie mamy innego wyboru, jak poddać się lub zatonąć na skałach podwodnych. Pozostaje nam jedyna ucieczka: śmierć. Lepiej jest się bić niż iść na dno. Wolę być zastrzelonym niż topielcem; jeśli już mam umrzeć, wybieram ogień, a nie wodę. Ale umrzeć to nasza rzecz nie pana. Pan jest człowiekiem wybranym przez książąt, pan ma wielkie zadanie do spełnienia: pokierować wojną w Wandei. Gdyby pana zabrakło, monarchia mogłaby być zgubiona; pan musi żyć. Nam honor każe tu zostać, panu każe stąd uchodzić. Panie generale, pan opuści statek. Dam panu łódź i człowieka. Można dopłynąć do brzegu okrężną drogą. Jeszcze dzień nie wstał. Fale są wysokie, morze ciemne, pan się wymknie. W pewnych wypadkach ucieczka jest zwycięstwem.

Starzec z powagą skinął głową przyzwalająco.

Hrabia du Boisberthelot podniósł głos:

— Żołnierze i marynarze! — zawołał.

Ustał wszelki ruch i ze wszystkich miejsc na statku ludzie zwrócili głowy w stronę kapitana. Kapitan mówił:

— Człowiek, który jest między nami, reprezentuje króla. Jest nam oddany pod opiekę, musimy go chronić. Jest potrzebny koronie francuskiej; w braku księcia krwi obejmie, na to przynajmniej liczymy, dowództwo w Wandei. Jest oficerem doświadczonym w sprawach wojennych. Powinien był dotrzeć z nami do Francji, teraz musi tam dotrzeć bez nas. Ocalić głowę to znaczy wszystko ocalić.

— Tak! Tak! Tak! — rozległy się głosy całej załogi. Kapitan ciągnął dalej:

— On takze znajdzie się w poważnym niebezpieczeństwie. Me łatwo jest dostać się na brzeg. Łódź powinna jednocześnie byćduża, aby stawić czoło wysokim falom, i mała, aby ujść przed flotą krążowników. Trzeba wylądowaćw jakimkolwiek miejscu, byleby było bezpieczne, raczej od strony Fougeres niż od strony Coutances. Potrzebny jest silny marynarz, dobry wioślarz i pływak, który pochodzi z tej okolicy i zna wszystkie przesmyki. Jest jeszcze dość ciemno, aby łódka mogła nie zauważona oddalić się od korwety. A potem zasłaniać ją będą dymy, które się wzniosą. Małe wymiary łódki pomogą jej prześliznąć się między skałami podwodnymi. Tam, gdzie pantera się nie wymknie, ucieknie łasica. Dla nas nie ma wyjścia, dla łódki jeszcze jest. Okręty nieprzyjacielskie nie dostrzegą Jej, gdy odpłynie przy pomocy wioseł; zresztą, my tutaj przez ten czas będziemy zabawiali wroga. Zrozumiano?

— Tak! Tak! Tak! — zawołała załoga.

— Nie ma ani chwili do stracenia — podjął kapitan. — Czy znajdzie się kto na ochotnika?

W ciemności jakiś majtek wystąpił z szeregu i rzekł:

— Ja.

X. Czy istotnie się wymknie?

W kilka chwil później jedna z tych małych łódeczek, zwanych you-you, które są specjalnie przydzielone kapitanom, oddalała się od okrętu. W łódce znajdowało się dwóch ludzi: stary pasażer siedział z tyłu, majtekochotnik na dziobie. Było jeszcze bardzo ciemno. Majtek, idąc za wskazaniami kapitana, szybko wiosłował w kierunku rafy Minquiers. Zresztą nie było innego wyjścia.

Na dno łódki wrzucono trochę zapasów, worek sucharów, kawał wędzonej wołowiny i beczułkę z wodą.

W chwili gdy you-you znalazła się na morzu, La Vieuville gotów do drwin w obliczu śmierci przechylił się przez tylnicę steru korwety i rzucił łódce szydercze pożegnanie:

— Łatwo się w tym wymknąć, a jeszcze łatwiej utopić.

— Panie poruczniku — rzekł sternik — nie śmiejmy się.

Łódka odpłynęła szybko i wkrótce znalazła się daleko od korwety. Wiatr i fala okazały się pomyślne dla wioślarza, łódka znikała coraz prędzej, kołysząc się w mroku, osłonięta wysokimi grzbietami fal.

Na morzu panowało jakieś dziwne, posępne oczekiwanie.

Nagle wśród tej rozległej i burzliwej ciszy oceanu rozległ się głos, który wzmacniany przez tubę, jak przez spiżową maskę w antycznej tragedii, wydawał się prawie nadludzki.

To przemówił kapitan Boisberthelot.

— Marynarze królewscy — wołał — wciągnijcie białą banderę na wielki maszt. Po raz ostatni ujrzymy dzisiaj wschód słońca.

Słowom tym towarzyszył wystrzał armatni.

— Niech żyje król! — wykrzyknęła załoga. Wówczas z głębi horyzontu odezwał się inny krzyk, krzyk ogromny, daleki, niewyraźny, a jednak zrozumiały:

— Niech żyje Republika!

I huk podobny do huku trzystu piorunów wydobył się z głębi oceanu.

Rozpoczynała się bitwa.

Morze pokryło się dymem i ogniem.

Fontanny piany, które powstają, gdy pocisk wpada do wody, wytrysnęły na falach ze wszystkich stron.

„Claymare” zaczęła pluć płomieniami na osiem okrętów nieprzyjacielskich. Jednocześnie cała eskadra ustawiona w półksiężyc dokoła korwety dała ognia ze wszystkich baterii. Pożoga ogarnęła horyzont. Rzekłbyś, wulkan wynurzający się z morza. Wicher skręcał tę olbrzymią bitewną purpurę, w której okręty ukazywały się i znikały jak widma. Na pierwszym planie czarny szkielet korwety odcinał się od czerwonego tła.

Na szczycie wielkiego masztu powiewała bandera z lilią burbońską.

Dwaj ludzie w łódce płynęli w milczeniu.

Skały podwodne rafy Minquiers tworzą rodzaj zatopionego trójkąta, rozległejszego niż cała wyspa Jersey; pokrywa go morze; szczytowym punktem tego trójkąta jest płaskowyż wystający z wody nawet przy najwyższym przypływie, od którego na północo-wschodzie rozgałęzia się sześć potężnych skał uszeregowanych w linii prostej i przypominających ogromny mur, tu i ówdzie zburzony. Przez cieśninę między płaskowyżem a sześciu skałami mogą się prześliznąć jedynie łódki bardzo płytko zanurzone w wodzie. Za tą cieśniną jest już pełne morze.

Marynarz, który podjął się zorganizowania ucieczki, wprowadził łódkę w cieśninę. W ten sposób rafa Minquiers odgradzała łódkę od bitwy.

Zręcznie płynął w wąskim kanale unikając raf z prawej i lewej strony; teraz skały zasłaniały bitwę. Dzięki rosnącemu oddaleniu łuna na horyzoncie bladła, cichł wściekły huk kanonady, ale z nieprzerwanej ciągłości detonacji można było wywnioskować, że korweta się trzyma i chce wyczerpać, aż do ostatniego, swoje sto dziewięćdziesiąt jeden naboi.

Wkrótce łódka znalazła się na wolnych wodach, poza zasięgiem rafy, poza zasięgiem bitwy i pocisków.

Powoli (powierzchnia morza stawała się mnie] mroczna, przebłyski zatapiające się natychmiast w otaczającej czerni poczęły się rozszerzać, skręcone piany rozpryskiwały się świetlistą fontanną, białe smugi przesuwały się po grzbietach fal. Wstawał dzień.

Łódka znajdowała się poza zasięgiem nieprzyjaciela, lecz najtrudniejsze pozostawało do zrobienia. Była ocalona od szrapneli, lecz nie od zatonięcia. Żeglowała po pełnym morzu, niedostrzegalna łupina, bez pokładu, żagla ni masztu, bez busoli — oceanowi i wichrom przeciwstawiając tylko parę wioseł, atom zdany na łaskę olbrzymów.

Wówczas wśród tego bezkresu i osamotnienia, unosząc głowę bielejącą w poświacie poranku, człowiek siedzący na dziobie wbił wzrok w człowieka siedzącego w tyle łodzi i rzekł:

— Jestem bratem żołnierza, którego pan kazał rozstrzelać.

KSIĘGA TRZECIA

HALMALO

I. Słowo rozstrzyga

Starzec powoli uniósł głowę. Człowiek, który doń przemawiał, miał około trzydziestu lat. Miał czoło spalone wichrem morskim; dziwne były jego oczy, w naiwnych źrenicach wieśniaka płonęło bystre spojrzenie marynarza. W obu rękach mocno trzymał wiosła. Robił wrażenie człowieka łagodnego.

Za pasem miał sztylet, dwa pistolety i różaniec.

— Kim jesteś? — spytał starzec.

— Już to powiedziałem.

— Czego chcesz ode mnie?

Marynarz puścił wiosła, skrzyżował ramiona i odparł:

— Chcę pana zabić.

— Rób, jak chcesz — rzekł starzec. Marynarz podniósł głos.

— Proszę się przygotować.

— Na co?

— Na śmierć.

— Dlaczego? — spytał starzec.

Nastąpiła chwila milczenia. Marynarz jakby był zaskoczony pytaniem. Podjął:

— Powiadam, że chcę pana zabić.

— A ja pytam: dlaczego?

W oczach majtka ukazała się błyskawica. — Bo pan mi zabił brata.

Starzec odpowiedział ze spokojem:

— Przedtem ocaliłem mu życie.

— To prawda. Pan go najpierw ocalił, potem zabił.

— To nie ja go zabiłem.

— A kto taki?

— Jego własna wina.

Majtek zamilkł zdumiony i spojrzał na starca, po czym znowu dziko zmarszczył brwi.

— Jak się nazywasz? —zagadnął starzec.

— Nazywam się Halmalo, ale pan nie musi znać mego nazwiska, żeby zostać przeze mnie zabitym.

W tej chwili wzeszło słońce. Jeden jego promień padł na twarz marynarza i jasno oświetlił te dzikie rysy. Starzec przypatrywał mu się uważnie.

W trwającej ciągle kanonadzie następowały teraz nasilenia i przerwy świadczące o agonii. Szeroka zasłona dymu osiadała na horyzoncie. Łódka, nie kierowana już przez wioślarza, zaczęła zbaczać z kursu.

Marynarz prawą ręką wyciągnął zza pasa jeden z pistoletów, a lewą różaniec.

Starzec wstał.

— Czy wierzysz w Boga? — spytał.

— ,,Ojcze nasz, któryś jest w niebie...” — odpowiedział marynarz. I przeżegnał się.

— Czy twoja matka żyje?

— Tak.

Przeżegnał się po raz drugi. Potem podjął:

— Dosyć. Daję waszej wysokości jedną minutę czasu. I nabił pistolet.

— Dlaczego nazywasz mnie wysokością?

— Bo wasza wysokość jest panem. To widać!

— A ty masz swojego pana?

— Tak. I to wielkiego. Czy można żyć bez pana?

— Gdzież on jest?

— Nie wiem. Wyjechał z kraju. Nazywa się jego wysokość markiz de Lantenac, wicehrabia de Fontenay, książę w Bretanii; jest panem Siedmiu Lasów. Nigdy go nie widziałem, ale to nie przeszkadza, że jest moim panem.

— A gdybyś go zobaczył, czy byś go słuchał?

— Pewnie. Byłbym chyba poganinem, gdybym nie był mu posłuszny! Trzeba być posłusznym Bogu, potem królowi, który jest jak Pan Bóg, potem panu, który jest jak król. Ale to nie ma nic do rzeczy, pan zabił mego brata, ja muszę zabić pana.

Starzec odparł:

— Przede wszystkim, zabijając twego brata, dobrze zrobiłem.

Marynarz zacisnął pięść na pistolecie.

— Dość tego — rzekł.

— Dobrze — powiedział starzec. I dodał spokojnie:

— A gdzie jest ksiądz? Marynarz popatrzył nań pytająco:

— Ksiądz?

— Tak, ksiądz. Twemu bratu dałem księdza. Ty mi także powinieneś dać księdza.

— Nie ma go tu — rzekł majtek. I dorzucił;

— Skąd wziąć księdza na pełnym morzu? Konwulsyjne detonacje bitwy oddalały się coraz bardziej.

— Ci, którzy tam giną, imają księdza.

— To prawda — szepnął marynarz. — Jest z nimi jego wielebność kapelan.

Starzec ciągnął dalej:

— Gubisz moją duszę, a to rzecz poważna. Marynarz spuścił głowę w zamyśleniu.

— A gubiąc moją duszę — podjął starzec — gubisz swoją. Słuchaj. Żal mi ciebie. Postąpisz, jak zechcesz. Ja wypełniłem przed chwilą swój obowiązek, najpierw ratując życie twemu bratu, a potem mu je odbierając, a teraz spełniam swój obowiązek próbując ratować twoją duszę. Zastanów się. To twoja sprawa. Czy słyszysz w tej chwili strzały armatnie? Są tam ludzie, którzy giną, są tam nieszczęśnicy, którzy konają, są tam mężowie, którzy nigdy już nie zobaczą swoich żon, są ojcowie, którzy nie zobaczą swoich dzieci, są bracia jak ty, którzy już nie zobaczą swoich braci. A z czyjej winy? Z winy twego brata. Wierzysz w Boga, powiadasz? Więc wiesz, że Bóg cierpi w tej chwili; Bóg cierpi w osobie swego syna chrześcijańskiego, króla Francji, który jest dzieckiem jak Dzieciątko Jezus i który jest uwięziony w wieży Tempie; Bóg cierpi w swoich kościołach w Bretanii; Bóg cierpi w swoich znieważonych katedrach, cierpi w poszarpanych księgach Ewangelii, w sprofanowanych domach modlitwy; Bóg cierpi w osobach swych pomordowanych księży. A cóżeśmy czynili, my, na tym statku, który teraz ginie? Nieśliśmy pomoc Bogu. Gdyby twój brat był dobrym sługą, gdyby wiernie wypełniał swoje zadania roztropnego i użytecznego człowieka, nie byłoby nieszczęścia z karonadą, korweta nie uległaby zniszczeniu, nie zboczyłaby z drogi, nie wpadłaby na flotę niosącą zagładę, a my wszyscy schodzilibyśmy w tej chwili na ląd we Francji, my, waleczni żołnierze i marynarze, z szablą w ręku, pod rozwinętym białym sztandarem, liczni zadowoleni i weseli; i przyszlibyśmy z pomocą tym dzielnym chłopom z Wamdei, alby ratować Francję, ratować króla, ratować Boga. Oto, co moglibyśmy zrobić, oto, co byśmy zrobili. Oto, co ja, jedyny, który pozostałem, mam zrobić. Ale ty się temu przeciwstawiasz. W tej walce bezbożników z kapłanami, w tej walce królobójców z królem, w tej walce Szatana z Bogiem ty stajesz po stronie Szatana. Twój brat był pierwszym pomocnikiem czarta, ty jesteś drugim. On zaczął, ty kończysz. Opowiadasz się za królobójcami przeciw koronie, opowiadasz się za bezbożnikami przeciw Kościołowi. Odbierasz Bogu jego ostatnie narzędzie. Skoro minie tam nie będzie, mnie, który reprezentuję króla, wioski będą płonęły nadal, rodziny będą nadal płakały, kapłani będą broczyli krwią, Bretania będzie cierpiała, król będzie ciągle w więzieniu, a Pan Jezus w strapieniu i w nędzy. A kto będzie temu winien? Ty. Rób, co chcesz, to twoja sprawa. Licząc na ciebie, liczyłem na coś zupełnie innego. Pomyliłem się. Ach, tak, prawda, masz słuszność, zabiłem twego brata. Twój brat był odważny, wynagrodziłem go; zawinił, ukarałem go. On nie spełnił swego obowiązku, ja mój wypełniłem. To, co zrobiłem, zrobiłbym raz jeszcze. I przysięgam na wielką świętą Annę z Auray, która na nas patrzy, że w podobnymi wypadku, tak jak kazałem rozstrzelać twego brata, kazałbym rozstrzelać własnego syna. Teraz rób, co chcesz. Tak, żal mi ciebie. Skłamałeś swemu kapitanowi. Ty, chrześcijanin, nie masz wiary; ty, Bretończyk, nie masz honoru; zostałem powierzony tobie, jako prawemu człowiekowi, a ty zdradziecko się na to zgodziłeś; tym, którym obiecałeś moje lżycie, dajesz moją śmierć. Czy wiesz kogo gubisz? Siebie samego. Odbierasz moje życie królowi, a diabłu oddajesz swoje zbawienie. Dobrze, spełnij swą zbrodnię. Tanio sprzedajesz raj. Dzięki tobie Szatan zwycięży, dzięki tobie padną kościoły, dzięki tobie poganie nadal będą przetapiali dzwony na armaty; to, co służyło do zbawienia dusz, będzie służyło do zabijania ludzi. W chwili gdy mówię te słowa, dzwon, który obwieszczał twój chrzest, zabija może twoją matkę. Dobrze, pomagaj diabłu. Nie wahaj się. Tak, skazałem twego brata, ale wiedz, że jestem narzędziem

Boga. Ach, osądzasz środki, jakimi działa Bóg! Może zaczniesz osądzać piorun, który jest na niebie? Nieszczęśniku, będziesz przezeń sądzony. Strzeż się tego, co chcesz zrobić. Czy wiesz przynajmniej, czy jestem, w stanie łaski? Nie. Mimo to rób, co chcesz. Wolno ci wtrącić mnie do piekła i samemu rzucić się tam wraz ze mną. Potępienie nas obu jest w twoim ręku. Odpowiedzialny przed Bogiem będziesz ty. Jesteśmy sami naprzeciw siebie w otchłani. Rób dalej swoje, kończ swoje dzieło. Ja jestem stary, ty jesteś młody, ja nie mam broni, ty ją masz; zabij mnie.

Podczas gdy starzec, stojąc, głosem donośniejszym od huku morza mówił te słowa, postać jego ukazywała się to w cieniu, to w świetle, zależnie od kołysania fal; marynarz był trupio blady; grube krople potu spływały mu z czoła; drżał jak liść; chwilami całował różaniec; gdy starzec skończył, niedoszły morderca odrzucił pistolet i padł na kolana:

— Łaski, wasza wysokość, przebaczenia! — zawołał. — Wasza wysokość mówi jak sam Pan Bóg. Jestem winien. Mój brat był winien. Zrobię wszystko, aby jego winę naprawić. Niech pan mną rozporządza. Niech pan rozkazuje. Będę posłuszny.

— Przebaczam ci — rzekł starzec.

II. Pamięć chłopa warta jest wiedzy dowódcy

Zapasy znajdujące się w łodzi nie okazały się zbędne.

Dwaj uciekinierzy, zmuszeni do długiego kołowania, dobili do brzegu dopiero po trzydziestu sześciu godzinach. Na morzu spędzili jedną noc; ale była to piękna noc, tylko księżyc świecił zbyt jasno jak dla ludzi, którzy pragną się ukryć.

Z początku musieli oddalić się od Francji i popłynąć na pełne morze w kierunku Jersey.

Słyszeli ostatnią salwę osaczonej korwety, tak jak się słyszy ostatni ryk lwa upolowanego w puszczy przez myśliwych. Potem na morzu zaległa cisza.

Korweta „Claymore” zginęła w ten sam sposób co „Mściciel” ; lecz ominęła ją sława. Nie jest bohaterem ten, kto występuje przeciw swej ojczyźnie.

Halmalo był marynarzem wprost zadziwiającym. Dokonywał cudów zręczności i inteligencji; w mistrzowski sposób prowadził łódkę wśród fal pomiędzy skałami podwodnymi a czatami nieprzyjaciela. Wiatr ucichł nieco i morze się trochę uspokoiło.

Halmalo ominął Caux des Minquiers, okrążył Chaus-see-aux-Boeufs i schronił się tam, aby odpocząć parę godzin w małej zatoczce, która się tworzy od strony północnej w czasie odpływu; potem wracając na południe przemknął się pomiędzy Granville i wyspami Chausey, nie zauważony ani przez straże z Chausey, ani przez straże z Granville. Wpłynął do zatoki SaintMichel, co było zuchwalstwem ze względu na sąsiedztwo Cancale, gdzie była przystań flotylli.

Drugiego dnia wieczorem, mniej więcej na godzinę przed zachodem słońca, pozostawił za sobą Mont-SaintMichel i przybił do piaszczystego brzegu, który jest zawsze bezludny, gdyż jest niebezpieczny; grozi tam wessanie przez mulisty piach.

Na szczęście był przypływ.

Halmalo doprowadził łódź najdalej, jak mógł, wypróbował piasek, stwierdził, że grunt jest pewny, zarył weń łódkę i wyskoczył na ląd.

Starzec wysiadł za nim i rozejrzał się po horyzoncie.

— Wasza wysokość — rzekł Halmalo — jesteśmy u ujścia Couesnon. Po prawej stronie mamy Beauvoir, a po lewej Huisnes. Ta dzwonnica przed nami to Ardevon.

Starzec nachylił się nad łódką, wziął suchar, włożył go do kieszeni i powiedział do Halmalo:

— Weź resztę.

Halmalo włożył do worka resztki mięsa wraz z resztkami sucharów i zarzucił worek na plecy. Po czym rzekł:

— Czy mam prowadzić waszą wysokość, czy iść z tyłu?

— Ani jedno, ani drugie.

Halmalo spojrzał na starca ze zdumieniem. Starzec rzekł:

— Halmalo, musimy się rozstać. Iść we dwóch — to na nic. Trzeba iść w tysiąc ludzi albo być samemu.

Przerwał i wyciągnął z jednej ze swych kieszeni związaną wstążkę z zielonego jedwabiu, dosyć podobną do kokardy, z wyhaftowanym złotymi nićmi kwiatem lilii pośrodku. Podjął znowu:

— Umiesz czytać? — Nie.

— To dobrze. Człowiek umiejący czytać jest niewygodny. Masz dobrą pamięć?

— Tak.

— To dobrze. Słuchaj, Halmalo. Ty pójdziesz na prawo, a ja na lewo. Ja pójdę w stronę Fougères, a ty w stronę Bazouges. Zatrzymaj worek, wyglądasz z nim jak chłop. Schowaj broń. Wytnij sobie kij z żywopłotu. Przedzieraj się przez wysokie żyto. Omijaj zagrody. Przełaź przez ogrodzenia i idź na przełaj przez pola. Trzymaj się z dala od ludzi. Unikaj dróg i mostów. Nie wstępuj do Pontorson. Ach, będziesz musiał przeprawić się przez Couesnon. Jak to zrobisz?

— Przeprawię się wpław.

— Dobrze. Zresztą tam jest bród. Wiesz gdzie?

— Między Ancey i Vieux-Viel.

— Dobrze. Widać, że rzeczywiście jesteś tutejszy.

— Ale noc zapada. Gdzie wasza wysokość będzie spał?

— To moja sprawa. A ty gdzie przenocujesz?

— Są mchy. Zanim zostałem marynarzem, byłem wieśniakiem.

— Wyrzuć ten marynarski kapelusz, który cię zdradza. Na pewno gdzieś znajdziesz jakąś czapkę.

— Och, kapelusz rybacki dostanę wszędzie. Pierwszy lepszy rybak sprzeda mi swój.

— Dobrze. Teraz słuchaj. Znasz te lasy?

— Wszystkie.

— W całej okolicy?

— Od Noirmoutier aż po Laval.

— A znasz także nazwy?

— Znam lasy, znam nazwy, znam wszystko.

— Nic nie zapomnisz?

— Nic.

— Dobrze. Teraz uważaj. Ile mil możesz przejść w ciągu dnia?

— Dziesięć, piętnaście, osiemnaście. Jak trzeba to i dwadzieścia.

— Trzeba będzie. Nie zapomnij ani słowa z tego, co ci powiem. Pójdziesz do lasu Saint-Aubin.

— Koło Lamballe?

— Tak. Na skraju parowu biegnącego między SaintRieul i Plédéliac rośnie kasztan. Tam się zatrzymasz. Nikogo nie zobaczysz.

— Co nie przeszkadza, że tam ktoś będzie. Wiem

— Hukniesz na zew. Umiesz hukać?

Halmalo wydął policzki, odwrócił się w stronę morza i ozwało się hukanie sowy.

Głos ten wydobywał się, rzekłbyś, z głębin nocy. Podobieństwo było łudzące i złowieszcze.

— Dobrze — rzekł starzec. — Rzeczywiście to potrafisz.

Podał Halmalowi wstąż|kę z zielonego jedwabiu.

— Oto moja kokarda dowódcy. Weź ją. Chodzi o to, żeby nikt nie znał na razie mojego nazwiska. Ale ta kokarda wystarczy. Kwiat lilii został wyhaftowany przez siostrę królewską w więzieniu Tempie.

Halmalo przyklęknął na jedno kolano. Z drżeniem sięgnął po kokardę z kwiatem lilii i zbliżył ją do ust; lecz zatrzymał  się, jakby przestraszony myślą o tym pocałunku:

— Czy mogę? — spytał.

— Tak, sikoro całujesz krucyfiks. Halmalo ucałował kwiat lilii.

— Wstań — rzekł starzec.

Halmalo wsiał i ukrył kokardę na piersiach. Starzec ciągnął dalej:

— Słuchaj uważnie. Oto rozkaz: „Powstańcie. Nie ma pardonu.” A więc na skraju lasu Saint-Aubin zahukasz na zew. Powtórzysz to trzykrotnie. Za trzecim razem zobaczysz człowieka wychodzącego spod ziemi.

— Z wykrotu pod drzewami, wiem.

— Ten człowiek to Planchenault, zwany także Królewskim Sercem. Pokażesz mu tę kokardę. On zrozumie. Potem pójdziesz drogą, jaką sam obierzesz, do lasu Astille; znajdziesz tam chromego człowieka, przezywanego Mousqueton, który dla nikogo nie zna litości. Powiesz mu, że go kocham i że ma w swoich wioskach wywołać powstanie. Później udasz się do lasu Couesbon, który leży o milę od Ploermel. Hukniesz jak sowa; spod ziemi wyjdzie pewien człowiek; będzie to pan Thuault, seneszal z Ploermel, który należał do tego, co nazywają zgromadzeniem konstytuanty, ale był po właściwej stronie. Powiesz mu, aby uzbroił zamek Couesbon, który nalążiy do markiza de Guer, emigranta. Parowy, małe laski, nierówny teren — dobre miejsce. Pan Thuault jest człowiekiem prawym i bystrym. Następnie pójdziesz do Saint-Ouen-les-Toits i pomówisz z Janem Chouan , który według mnie jest prawdziwym wodzem. Potem pójdziesz do lasu Ville-Anglose, spotkasz tam Guittera, zwanego świętym Marcinem, powiesz mu, żeby miał oko na niejakiego Courmesnila, zięcia starego Goupila de Prefeln, który jest przywódcą jakobinów w Argentan. Wszystko dobrze spamiętaj. Nic nie piszę, bo pisać nie należy. La Rouerie spisał całą listę i pogrzebał tym sposobem sprawę. Pójdziesz potem do lasu Rougefeu, gdzie siedzi Mielette, który przeskakuje parowy opierając się na długiej żerdzi.

— To nazywa się tyczka.

— Umiesz się nią posługiwać?

— Nie byłbym chyba Bretończykiem i wieśniakiem. Tyczka to nasza przyjaciółka. Przedłuża nam ramiona i nogi.

— To znaczy zmniejsza siły wroga i skraca drogę. Dobre narzędzie.

— Kiedyś dzięki tyczce stawiłem czoło trzem celnikom uzbrojonym w pałasze.

— Kiedy to było?

— Dziesięć lat temu.

— Za czasów króla?

— Tak jest.

— Biłeś się więc za czasów króla?

— Tak.

— Z kim?

— Jak Boga kocham, nie wiem. Przemycałem sól.

— Dobrze.

— To się nazywało walką z podatkiem od soli. Czy podatek od soli to to samo co król?

— Tak. Nie. Ale ty nie musisz tego rozumieć.

— Przepraszam waszą wysokość, że zadałem pytanie waszej wysokości.

— No, dalej. Czy znasz la Tourgue?

— Czy znam la Tourgue? Stamtąd jestem.

— Jakto?

— No tak, bo jestem z Parigné.

— Istotnie, la Tourgue leży obok Parigné.

— Czy znam la Tourgue! Wielki, okrągły zamek, rodzinny zamek moich panów! Są tam wielkie żelazne wrota dzielące nową część zamku od starej, których by nawet armata nie wyważyła. To w nowej części zamku jest słynna księga o świętym Bartłomieju, którą ludzie przychodzili obejrzeć przez ciekawość. W trawie są żaby. Jak byłem mały, bawiłem się tymi żabami. I podziemne przejście! Znam je. Poza mną nikt chyba go nie zna.

— Jakie podziemne przejście? Nie wiem, co chcesz powiedzieć.

— To jeszcze z dawnych czasów, kiedy la Tourgue bywała oblegana. Ludzie z zamku mogli uciekając wydostać się na zewnątrz przez podziemne przejście, które ma wylot w lesie.

— Istotnie, takie podziemne przejście ma zamek w la Jupelliere i zamek w la Hunaudaye, a także wieża w Campeon; ale nic podobnego nie ma w la Tourgue.

— Ależ jest, wasza wysokość. Nie znam tych lochów, o których wasza wysokość mówi. Znam tylko lochy w la Tourgue, bo stamtąd pochodzę. A w dodatku tylko ja jeden znam to przejście. Nikt o tym nie mówił. Nie wolno było mówić, bo to przejście służyło w czasie wojen pana de Rohan. Mój ojciec znał tę tajemnicę i mnie ją przekazał. Wiem, jak się tam wchodzi i jak się stamtąd wychodzi. Będąc w lesie mogę pójść na wieżę, a będąc na wieży mogę wyjść do lasu tak, że nikt mnie nie zobaczy. A kiedy nieprzyjaciele wchodzą, nie ma już nikogo. To jest właśnie la Tourgue. Ach, ja ją znam!

Starzec milczał przez chwilę.

— Musisz się mylić; gdyby istniała taka tajemnica, ja bym ją znał.

— Jestem tego pewien, wasza wysokość. Jest tam kamień, który się obraca.

— Ach, tak! Wy, wieśniacy, wierzycie w kamienie obracające się, w kamienie śpiewające, w kamienie, które chodzą w nocy do wodopoju, do pobliskiego strumienia. To są bajki.

— Ale przecież| ja sam obracałem ten kamień...

— A inni słyszeli, jak śpiewał. Przyjacielu, la Tourgue jest silną i potężną twierdzą, łatwą do obrony; lecz byłby naiwny ten, kto by liczył na lochy, którymi można z niej wyjść.

— Ależ, wasza wysokość... Starzec wzruszył ramionami.

— Szkoda czasu. Mówmy o naszych sprawach. Ów stanowczy ton uciął nalegania Halmala. Starzec podjął znowu:

— Dalej. Słuchaj. Z Rougefeu pójdziesz do lasu Montchevrier, gdzie znajduje się Bénédicite, dowódca Dwunastu. To także dobry człowiek. Odmawia swoje Bénédicite, wydawszy rozkaz rozstrzelania ludzi. Na wojnie nie pora na roztkliwianie się. Z Montchevrier pójdziesz...

Tu przerwał.

— Zapomniałem o pieniądzach.

Wyciągnął z kieszeni i oddał Halmalowi do ręki sakiewkę i portfel.

— W tym portfelu jest trzydzieści tysięcy franków w asygnatach, to znaczy coś około trzech liwrów i trzydziestu soldów; muszę dodać, że asygnaty są fałszywe, lecz dobre nie są więcej warte; a w sakiewce, uważasz, jest sto ludwików w zlocie. Oddaję ci wszystko, co mam. Tu już niczego nie potrzebuję. Lepiej zresztą, aby nie można było znaleźć przy mnie pieniędzy. Wracam do rzeczy. Z Montchevrier pójdziesz do Antrain, gdzie spotkasz pana de Frotte; z Antrain do Jupelliere, gdzie zobaczysz pana de Rochecotte; z Jupelliere do Noirieux, gdzie zobaczysz księdza Baudoin. Będziesz to wszystko pamiętał?

— Jak Ojcze Nasz.

— W Saint-Brice-en-Cogle zobaczysz pana Dubois-Guy, w Morannes, które jest fortecą, pana de Turpina w Château-Gonthier księcia de Talmont.

— Czy książę zechce ze mną mówić?

— Skoro ja z tobą rozmawiam. Halmalo zdjął kapelusz.

— Wszyscy przyjmą cię dobrze, kiedy zobaczą kwiat lilii haftowany przez siostrę królewską. Pamiętaj, że musisz zapuszczać się w okolice, gdzie pełno jest górali i innych kundysów. Przebierzesz się. To łatwo. Republikanie są tak głupi, że w niebieskim ubraniu, w trójkątnym kapeluszu i z trójkolorową kokardą można przejść wszędzie. Nie ma już pułków, nie ma mundurów, jednostki bojowe nie są numerowane; każdy ubiera się w takie łachmany, jakie chce. Pójdziesz do Saint-Mherve. Zobaczysz tam Gauliera, zwanego Wielkim Piotrem. Pójdziesz do kwatery w Parneé, gdzie stacjonują ludzie o uczernionych twarzach. Strzelby nabijajążwirem i podwójnym ładunkiem prochu, aby robić więcej hałasu. Mają rację. Ale mów im, aby przede wszystkim zabijali, zabijali. Pójdziesz do obozu Czarnej Krowy, który leży na wzgórzu, pośrodku lasu la Chamie, potem do obozu Owsa, potem do obozu Zielonego, potem do obozu Mrówek. Pójdziesz do miejscowości Grand-Bordage, zwanej również Haut-des-Prés, gdzie mieszka wdowa, z której córką ożenił się Treton, zwany Anglikiem. Grand-Bordage należy do parafii Quelaines. Odwiedzisz Épineux-leChevreuil, Sille-le-Guillaume, Parannes i wszystkich ludzi ukrytych w lasach. Będziesz miał przyjaciół i wyprawisz ich na skraj Górnego i Dolnego Maine; zobaczysz się z Janem Treton w parafii Vaisges, z Bezwzględnym w Bignon, z Chambordem w Bonehamps, z braćmi Corbon w Maisoncelles i z Nieustraszonym w Saint-Jean-sur-Erve. To ten sam, co nazywa się Bourdoiseau. Kiedy zrobisz to wszystko i wszędzie przekażesz rozkaz: „Powstańcie. Nie ma pardonu”, przyłączysz się do wielkiej armii, armii katolickiej i królewskiej, tam gdzie ona będzie. Zobaczysz się z panami d Elbée, de Lescure, de La Rochejaquelin, z dowódcami, którzy jeszcze będą żyli. Pokażesz im moją kokardę wodza. Oni wiedzą, co to znaczy. Jesteś tylko majtkiem, lecz Cathelineau jest tylko woźnicą. Oto, co powiesz im ode mnie: „Nadszedł czas prowadzenia dwóch wojen jednocześnie, wielkiej i małej. Wielka wywołuje więcej hałasu, mała działa skuteczniej. Wojna w Wandei jest dobra, wojna szuanów jest gorsza; a w wojnie domowej właśnie ta gorsza jest najlepsza. To, czy wojna jest dobra, można osądzić według rozmiarów zła, które czyni.”

Przerwał.

— Halmalo, ja mówię ci to wszystko. Nie rozumiesz słów, ale rozumiesz, o co chodzi. Nabrałem do ciebie zaufania widząc, jak prowadzisz łódź; nie znasz geometrii, a na morzu poruszasz się zdumiewająco; kto umie sterować łodzią, potrafi pokierować powstaniem; sposób, w jaki opanowałeś knowania oceanu, pozwala mi twierdzić, że wywiążesz się dobrze z moich poleceń. Wracam do rzeczy. Powiesz więc dowódcom mniej więcej, jak potrafisz, te oto słowa: „Wolę wojnę podjazdową w lasach niż walkę w otwartym polu; nie zależy mi na tym, aby wysyłać sto tysięcy chłopów pod obstrzał błękitnych żołnierzy i pod kule artylerii pana Carnot; chcę, alby przed upływem miesiąca przyczaiło się w lasach pięćset tysięcy zabijaków. Armia republikańska jest moją zwierzyną. Uprawiać kłusownictwo — to wojować. Jestem strategiem wojny w lasach.” No, znowu wyrażenie, którego nie zrozumiesz; nic nie szkodzi, zrozumiesz co innego: „Nie ma pardonu! i wszędzie zasadzki! Chcę, aby to była bardziej wojna szuanów niż wojna Wandei." Dodasz, że Anglicy są z nami. „Weźmy republikę w dwa ognie. Europa nam pomaga. Skończmy z rewolucją. Królowie będą prowadzili z nią wojnę państw, my — wojnę parafii.” Po  wiesz to wszystko. Zrozumiałeś?

— Tak. Wszystko ma być zniszczone ogniem i mieczem.

— Dobrze.

— Nie ma pardonu.

— Dla nikogo. Dobrze.

— Pójdę wszędzie.

— I uważaj. Bo w tym kraju łatwo zostać nieboszczykiem.

— Nie boję się śmierci. Kto stawia pierwszy krok, zdziera może swoje ostatnie trzewiki.

— Jesteś dzielnym człowiekiem.

— A jeśli mnie spytają o nazwisko waszej wysokości?

— Jeszcze nikt nie powinien go znać. Powiesz, że nie wiesz, i powiesz prawdę.

— Gdzie mam się spotkać z waszą wysokością?

— Tam, gdzie będę.

— Jakże mam to wiedzieć?

— Wszyscy będą wiedzieć. Nie upłynie tydzień, a usłyszysz o mnie, będę dawał przykład, pomszczę króla i religię, poznasz więc od razu, że to o mnie mówią.

— Rozumiem.

— Nic nie zapomnij.

— Wasza wysokość może być spokojny.

— Teraz idź. Niech cię Bóg prowadzi. Idź.

— Zrobię wszystko, co mi wasza wysokość kazał. Pójdę. Będę mówił. Będę posłuszny. Będę dawał rozkazy.

— Dobrze.

— A jeśli spełnię swoje zadanie...

— Zrobię cię kawalerem Św. Ludwika.

— Jak mego brata. A jeśli nie spełnię, wasza wysokość każe mnie rozstrzelać.

— Jak twego brata.

— Rozkaz, wasza wysokość.

Starzec spuścił głowę i zdawał się pogrążać w jakieś ponure rozmyślania. Gdy podniósł oczy, był już sam. Halmalo był tylko czarnym punktem niknącym na horyzoncie.

Słońce właśnie zaszło.

Mewy i rybitwy wracały na ląd; morze nie jest domem.

W przestworzach wyczuwało się ów niepokój, który poprzedza nadejście nocy; zielone żabki kumkały, ważki ze świstem wyfruwały z kałuży, mewy, gawrony i kawki podniosły Wieczorną wrzawę; rozlegały się nawoływania ptaków nadbrzeżnych; lecz żadnego odgłosu, który by pochodził od człowieka. Pustka była zupełna. Ani śladu żagla w zatoce, ani śladu wieśniaka na polach. Pustynia jak okiem sięgnąć. Wielkie osty rosnące na piaskach drżały. Białawe niebo zmierzchu rozlewało na wydmy siną, rozległą poświatę. W dali jak cynowe tafle rozrzucone na ziemi lśniły stawy wśród ciemnej równiny. Z pełnego morza dąl wiatr.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA - W PARYŻU

KSIĘGA PIERWSZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA - KONWENT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA - W WANDEI

KSIĘGA PIERWSZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej