Andrzej Niemojewski

ROKITA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI.

AKT TRZECI.

AKT CZWARTY.

AKT PIĄTY.

AKT SZÓSTY

ROKITA

Niemojewski Andrzej

Ten latawiec tuła się po świecie
i chciałby mieć towarzystwo z ludźmi;
ale mu tego Bóg nie dał, aby wziął
ciało prawdziwe, tylko obłudne
bierze, w którem nie może nic począć.

(Postępek Prawa Czartowskiego przeciw
Narodowi Ludzkiemu, 1570.)

AKT PIERWSZY

albo: PROLOG.

Osoby aktu pierwszego:

ROKITA, syn czarowej i Złego, wzlatarz.

NIJA, czarowa.

ZŁY.

KRĘTACZ.

KUSY.

OBERWUS.

DJABLIKI.

CIENIE BŁĘDNE.

CIEŃ POKUTNY.

WIDMA CHŁOPÓW.

WIDMA DWÓCH DEWOTEK.

WIDMO SZLACHCICA.

DUCHY DWÓCH SIEROT.

BABA.

OWCZARZ.

WIEŚNIACZKA.

TŁUM WIEJSKI.

Rzecz dzieje się w piekle i na ziemi.

(Piekło. — Urwiska pełne rozpadlin i krętych ścieżek, rozjaśnione nieco sinem, mistycznem światłem, kędy suną Cienie Błędne, przystają w pochodzie pokutnym, wznoszą czoła i wydają ciche, głuche jęki. W dole po lewej pieczara, z której bije krwawa łuna; rozlega się tam dudnienie, to znowu gwar, przerywany gromadnym chichotem. Przed pieczarą leży Zły, kudłate djablisko, przykute do skały łańcuchem; liże łapę i wyje).

ZŁY.

Żeby cię, żeby cię piorun trząsł,

Hau, hau, hau! —

Bodajeś w wrzącej smole po pas

Gotował się...

Hau, hau, hau! —

Hau, hau, hau ! Piekło wre,

Łańcuch żre...

Hau, hau, hau! —

Żeby cię, żeby cię opleść w głóg!

Żeby cię na dno strącił — —

Tfu...

Hau, hau, hau!

Hau, hau, hau!

(Na urwiskach ukazuje się Kusy. ciąpnący za ramię mglista postać, która, szarpana w dół, opiera mu się rozpaczliwie. Jest to Cień Pokutny).

KUSY.

A nuże! Ruszaj! Ciężko?... He, he, he... A dalej!

Drżysz, robaczku? Pragnienie wyschłe gardło pali?

Myślisz, ropucho, że to tak jak tam na ziemi

Rozkosz uściele drogę puchami miękkiemi?

Krótkie latko to życie, każdego omami —

A nuże, bo za gardło chwycę pazurami!

CIEŃ POKUTNY.

Litości!... Miłosierdzia !...

KUSY.

Niby myszka mała

Piszczy w pazurach kota, wylękła, spotniała,

Patrzy jak czmychnąć, ślepki obraca śród mroku...

Chcesz uskoczyć? I cóż ci po daremnym skoku!

CIEŃ POKUTNY.

Daj chwilo spocząć, taką, w jakiej łza na oczy

Wypłynie i po twarzy ku piersiom się stoczy!

Nie, nie mogę iść dalej! Nie mogę, nie mogę!

Popatrz jeno, cierń przebił na wylot mi nogę,

O, popatrz, tam na ścieżce krew... Ukróć niedoli!

Chwytani cierń — a on rękę parzy...

KUSY.

Boli? Boli?

CIEŃ POKUTNY.

Ah — ah — ah, jak żelazo rozpalone parzy !

Płaczę a łza mnie pali spływając po twarzy...

To ogień! Ogniem płaczę! Gdzie mnie dotkniesz ręką,

Pali jak od pokrzywy... Stój chwilkę maleńką!

KUSY.

Nie marudź, bo powlokę za włosy, gadzino!

CIEŃ POKUTNY.

Popatrz na łzy jak paląc po policzkach płyną,

Popatrz na cierń ów tkwiący w obolałej nodze...

Och, znikomą chwileczkę przystańmy na drodze !

Przecież nie mogę zdążyć za tobą, gdy w ranie

Ciorń świdruje...

Posłuchaj: czyś ty miał, szatanie,

Brata, siostrę, lub dziecię? Czyś ty kochał koso?

Jeżeliś zatem — czemu śmiejesz się złowrogo?

KUSY.

Syczysz, padalcze? Czekaj, wyrwę ja ci z garła

To żądło! Ruszaj! Przepaść już się tam rozwarła

I w pomroozne objęcia obejmie nas kołem!

CIEŃ POKUTNY.

Nie, nie pójdę! Bij, duś, szarp! W głaz uderzę czołem,

Wolę zginąć a dalej nie postąpię kroku !

KUSY.

Zginąć?! O, już zapóźno! Nic, tu w państwie mroku

Już się nie ginie! Tam się ginęło, pod słońcem,

Tam śmierć wszystkich utrapień i udręczeń końcem!

Tu wieczność rozpościera cieniste ramiona,

Tutaj nikt się nie rodzi, tutaj nikt nie kona !

Tu mętną mgłą zalane dziedzictwo cierpienia

Bez przerwy, bez otuchy, ulgi, ukojenia !

Tu samotność tak straszna i tak lękiem ścina,

Że mniej dotkliwie kąsa dusze ból-gadzina,

Mniej szarpią kłem pierś grzeszną wyrzuty sumienia,

Niż ta pustka, ta pustka śród łona istnienia! —

Nuże, duchu oporny, bo odstąpię ciebie

I na sto lat w tej pustce pomrocznej zagrzebię,

Będziesz wlec się samotnie ponad otchłaniami

Z wywróconemi z lęku i bólu oczami!

CIEŃ POKUTNY.

(czepiając się go)

Nie, nie, nie, nie, nie odchodź! Ja się boję, boję!

Nie opuszczaj! Drżę, widzisz? Nie zwiększaj męczeństwa !

Powlokę się z tym kolcem... Ah, patrz, staję — stoję —

KUSY

(wybuchając dzikim śmiechem).

Podły tworze, zlepiony z błota i przekleństwa !

(Znikają za urwiskami — Chwila ciszy. — W górze rozlega się dalekie wołanie Krętacza).

GŁOS KRĘTACZA.

Hop, hop, hop! Hej tam w dole odezwij się który!

Hop, hop, hooooop !

ZŁY.

Złóż, Krętalku, u mordy pazury

I wyj przez ciemność! Pewnie połów był obfity?

Hop, hop, hop, hop, Krętalku, ty nie w ciemię bity!

GŁOS KRĘTACZA.

Baczność! Świeży transporcik!

ZŁY.

(jak uradowany niedźwiedź obraca się w głąb pieczary).

Huu! Djabły! Djabliki!

Świeży transporcik! Dalej z nory chamy, łyki!

Transporcik ! Huu ! Krętalek nie próżnował nocą!

Świeży transpooooooooorcik!,.

(W pieczarze wielki gwar. Wybiega gromada najróżnorodniejszych djablików, latając jak robactwo i wrzeszcząc jeden przez drugiego).

DJABLIKI.

Cc? Co? Co? Co? Co? Co? Co? Co?

Cha, cha, cha! Co? Transporcik? Transporcik? Kto woła?

ZŁY.

Cicho, drobiazgu!

CZĘŚĆ DJABLIKÓW.

Ciiiicho...

ZŁY.

Zebrać się dokoła !

(Djabliki kupię się dookoła niego. — W górze nad otchłaniami ukazuje się Krętacz, pędzący przed sobą Widma Chłopów, Dwóch Dewotek i Szlachcica.)

KRĘTACZ.

Dalej, dalej, chłopki boże,

Czy kto może, czy nie może!

Gdy gorzałka ślepia zmroczy,

Bies opieką was otoczy!

Jazda, święte kobieciny!

Święte — ale któż bez winy?

Choć się kajasz pod figurą,

Świędzi djabeł po za skórą !

Raźno naprzód, panie bracie,

Karmazynów tu poznacie,

Antenatów zastęp duży,

Którym wciąż się ze łba kurzy !

(Schodzą).

DJABLIK

(I między sobą).

Kogo on tam prowadzi? Kotw? Kogo? Kogo?

KRĘTACZ.

Kilku zapitych, chłopów.

(Djabliki chichoczę, podlatują i wołają: "Co? Co? Zapite chłopy? Zapili się ? Zapili?")

Lezę sobie drogą,

Patrzę: leży to spite w rowie u przypłolka.

Tak tedy myślę sobie: komu matką wódka,

To pewnie ojcem djabeł!

(Śmiech wśród Djablików. Krętacz do Widm Chłopów):

Nuże Macki, Bartki,

Tu wam z kotłów siwuchy tryśnie strumień wartki!

(Djabliki sród śmiechu i zalatywania przepędzają do pieczary Widma chłopów).

DJABLIK 1. 

(do Widm Dewotek).

A to kto? Patrzcie: trusie, gołąbeczki, kotki,

Skromnisie...

DJABLIKI.

Kto to? Kto to?

KRĘTACZ.

Dwie stare dewotki.

DJABLIK 1.

Ciotuńcie! Ah!

DJABLIKI.

Ciotuńcie kochane!

KRĘTACZ.

Wio baby!

(Wielkie gaudyum. Djabliki przepędzają je do pieczary).

DJABLIK 1.

A to kto zacz? Podobny do czerwonej żaby,

Patrzcie... Odęty!... Niby beczka tak się chyba —

DJABLIKI.

Krętalku, kto to? kto to? kto to?

KRĘTACZ.

Grubsza ryba.

Szlachcic.

DJABLIK 1.

Szlachcic? A nuże, obedrzeć mu poły !

Szlachcic? Taki pijany? Tak? Taki wesoły?

DJABLIKI.

Cha, cha, cha, cha, szlachcica, szlachcica pojmali!

Łap, drzyj, kop, gryź ! Jak beczkę będziem go kulgali!

WIDMO SZLACHCICA.

(jękliwie)

Mary... mnie... dręczą...

DJABLIKI.

A co? Dobrze ci?... Brat Łata:

Wiwat!... Niechaj Brat Łata z nami się pobrata!

(Przepędzają go do pieczary z wyciem i piskiem. Krętacz znika w głębi. Gdy pisie Djablików nie milknie, Zły woła chrapliwie):

ZŁY.

Ciszej tam!

DJABLIKI.

(nadlatując ku niemu)

Cooo???

ZŁY.

U góry znów słychać wołanie.

DJABLIKI.

(miedzy sobą).

Ciiicho... szaaa... Na pazurkach przykucnąć przy ścianie...

(Nastaje cisza. — W górze na ścieżce ukazuje się Oberwus, prowadzący przed sobą

Duchy Dwóch Sierot, które bieleją zdala na urwisku).

OBERWUS.

Dalej, dalej, sierotki!

Nie rosną tu chabry, stokrotki,

Nie świeci promyk miesiączka

I sięga przez ciemność rączka!

Oj, nienajlepsza ścieżyna,

Czasem się wytknie nożyna,

Lub dłoń skaleczy o skałę,

Lecz dalej, sierotki małe!

Tu, tędy, przez strome spady —

Oj, tak, tak, niema rady, niema rady!

DJABLIKI.

(zaniepokojone).

Kto to? Kogo Oberwus prowadzi? Dwa cienie!

ZŁY.

Jakby blask jakiś mroczne rozjaśniał przestrzenie!

OBERWUS.

(niżej).

Tak, sieroteńki maluchne

A ciche a ubożuchne,

Na wszystkich koniec przychodzi!

A jak to cicho zawodzi,

Jakie potulne, przytulne,

Niby baranki bieluchne!

Zabrała Bozia matuchnę?

Macochę dał? Phy, macocha

To zawsze inaksza trocha!

(Schodzą w dół).

DJABLIKI.

(zafrasowane).

Sieroty? To sieroty? Co to są sieroty?

ZŁY.

(do Oberwusa).

Co czynisz, ciemny djable?

(Dźwiga się).

DJABLIK 1.

On pierwszy do psoty!

ZŁY.

Nie drżysz, że na najdroższą wystawiasz się mękę?

OBERWUS.

Fiu, ja tam zawsze biorę, co padnie pod rękę !

ZŁY.

(groźno).

Gadaj no, jak to było?

OBERWUS.

Jak? Wpadły do wody

I tyle.

ZŁY.

Łżesz!

OBERWUS.

Macocha z izby je wygnała,

Ojciec w karczmie.

ZŁY.

Łżesz!

OBERWUS.

Łżesz... Fi! Każdy łże bez mała!

ZŁY.

I nikt ich nie ratował?

OBERWUS.

Poco miał ratować?

Noc, ciemno, jużem zaczął trochę się litować,

Płacze to, więc je zwolna nad rzeko skusiłem

I lekko, bardzo lekko, tak: psztyk — potrąciłem...

ZŁY.

Pchnąłeś??

OBERWUS.

Właściwie same wpadły.

ZŁY.

Komu kłamiesz?

Ażali wiesz, nieszczęsny, czyje prawa łamiesz,

Kto krzywd sierot dochodzi, kto ich łez docieka,

Kto wiecznie nad ich dolą czuwa, choć zdaleka?

Żali cię nie ogarnia lęk, strach, dygotanie,

Że się natychmiast w górze coś strasznego stanie,

Że ponad urwiskami grom rozedrze chmury

I że się głos potężny rozlegnie u góry??

OBERWUS.

Kto się to za tem ujmie? Toć to takie liche,

Takie potulne, biedne, niczem jagnię ciche!

Pi, gdyby Pan Bóg każdej chciał dochodzić szkody —

DJABLIKI. 

(między sobą).

To one... A Oberwus popchnął je do wody...

Patrzcie, tak wyglądają sieroty!

Na odważnego!

DJABLIK 1. 

(wysuwając się).

Djabliki,

DJABLIK 2.

(wysuwając się również).

Co? Nie ugryzie?

DJABLIK 3.

(odsnwając tamtych).

No prosim,

Raczą bliżej tu do nas panny dobrodziki!

A co panienki milczą lak, a? Chyba wnosim,

Że panienki nieśmiałe... Proszę się ośmielić,

Bo nam strach, a tak razem można się weselić!

Pewnie panienki mają głosiki, co? Pewno!

Przyjemne, ha? To prosim zaśpiewać a rzewno...

Co słychać tam na ziemi, a? Czas ciepły? miły?

DJABLIK 1.

Sza... pss... cicho... sza... Będą mówiły, mówiły!

SIEROTA 1.

(echowym głosem).

Woda ciemna, cicha,

Dola licha, licha...

Wypędzasz, macocho, z zagrody?

Ach, sama skoczę do wody...

Cyt, cyt... plusk... Usłyszy Bóg,

Wybawi najnędzniejszą z swych sług!

DJABLIKI.

(rozlatując się z przerażeniem).

Ah — ah — ah — strach mrowi!

Co ona mówi! Co ona mówi! Co ona mówi!

ZŁY.

Skała drży, ciemność pęka, skrzy się nocy szlak!

OBERWUS.

(doskakujac do sierot).

Łap za włosy, pociągaj na wznak!

(Ale Sierota podnosi rękę a on zatacza się w tył).

SIEROTA 1.

Woda dobra matula,

Ona sieroty utula...

Pójdźmy, siostruniu, na rzeki brzeg,

Śmierć na wszystko najlepszy lek!

Wygnała macocha nocą za próg?

Przygarnie Bóg, przygarnie Bóg!

DJABLIKI.

(w popłochu).

Aaah ! Wygnać ! Wypchnąć !

ZŁY.

Głupstwo palnąłeś!

OBERWUS.

Bezwiedne!

SIEROTA 1 

(postępując ku Djablikom).

Czemu nas odtrącacie? Patrzcie! my tak biedne!

DJABLIKI.

W nogi! W nogi!

ZŁY.

Tchórzliwe robactwo strach dusi !

(Djabliki pierzchają w głąb pieczary. Oberwus za niemi. Zły, patrząc na to, wybucha śmiechem).

SIEROTA 1.

Siostruniu, chyba piekło gdzieś blisko być musi,

Bo djabeł się roześmiał...

SIEROTA 2.

Pierzchajmy, pierzchajmy...

SIEROTA 1.

Pierzchajmy...

(Wyciągają ręce przed siebie i sunąc kołem jak lunatyczki wybiegają, Śmiech Złego zamienia się w żałosne skomlenie. — Po chwili z głębi występuje Rokita, młody wzlatacz o bladej, melancholijnej twarzy i smutnych oczach. Staje, jak gdyby wdychał won kwiatów, rozgląda się i mówi):

ROKITA.

Kto tu był? Woń fiołków czuć w państwie ciemności!

Żali anioł świetlisty między nami gości

I z kwiatów swego serca to cudną woń sieje?

Woń niewinności, mgliste obudza nadzieje

O jakichś lepszych światach, gdzie promyk pociechy

Padając na twarz słodkie maluje uśmiechy,

Gdzie radość złotym blaskiem lica opromienia...

Słyszałem tam głęboko tajemne westchnienia,

Z najmroczniejszej otchłani sunę za tą wonią,

Za temi westchnieniami... Mrok rozgarniam dłonią...

Szukam... Woń tę pamiętam. Gdziem poznał? Nie pomnę...

Lecz to wiem, że tam słońce płonęło ogromne

I że dotąd tęsknota za niem łono pali...

Idźmy, szukajmy, z mroku w pomrok, dalej, dalej!

Gdzieś muszą się rozstąpić gór ciemne wierzchołki...

Woń czuć, woń! To fiołki, urocze fiołki!

ZŁY.

Ty nie marz o fiołkach śród nocy wieczystej!

Tu gór ogromy wichrów owiały poświsty,

Tu gad sycząc w kłąb zwity łeb chyli przez cienie

I lepką piersią mokre owija kamienie,

Tu grzyb powleka ściany, tylko chłód żałosny

Ściska pierś... Nie dla ciebie słoneczny żar wiosny!

ROKITA.

Wiosny?... Czekaj, ach, niegdyś słyszałem to słowo!

Co to jest wiosna?... Żali nie była królową?

Lecz gdzie jej państwo?... Czekaj... jako małe dziecię

Miałem sen... Śniłem słońce i maluchne kwiecie,

Mniejsze od słońca, ale promienie swej woni

Rozsyłało jak słońce wszędzie... Tu na dłoni

Dzierżyłem kwiatek... Nagle wszystko pociemniało,

Sto wichrów zaszumiało, sto gromów zagrzmiało

I sklepienie pierś tłoczy ciemności mogiłą...

Kiedy to było? ? Czekaj -- czy to kiedy było? ?

ZŁY.

Rokita!

ROKITA.

Co? Pokażesz mi wiosnę?

ZŁY.

Rokita!

Serce twe ciągle szuka, myśl twoja wciąż pyta,

Ty nigdy nie przystaniesz do nas, synów mroku.

ROKITA.

Długo trzeba iść do niej? Mam jej obraz w oku,

Tylko powiedz: którędy?

ZŁY.

Pójdź no tu, synusiu,

Popatrz tam... trochę wyżej... na prawo, chłopusiu.

Słabiuchny punkcik błyszczy... Widzisz?

ROKITA.

Plamka złota — Ledwo błyszczy — niekiedy żywiej zamigota —

ZŁY.

Widzisz? — Patrz — to jest ziemia !

ROKITA.

Ziemia ? ?

ZŁY.

Tak — to ziemia...

Teraz sunący obłok nieco ją zaciemia...

Nie — rozjaśnia się...

ROKITA.

Czy to — tam — bardzo daleko?

ZŁY.

Jak oko mgły leciutkiej zasnute powieką

Widnieje ziemia — na niej fiołki i róże

I czeremchy i słońce gorejące w górze....

ROKITA.

Jak sen, jak sen uroczy!

ZŁY.

Ażali wiesz, dziecię,

Skąd ty jesteś?... Ty — stamtąd!

ROKITA.

Ja — stamtąd? Ja byłem

Śród fiołków, czeremchy, tam, w słonecznym świecie

I nie jestem? I w mroki tutejsze zbłądziłem? ?

ZŁY.

Ty — tam — byłeś !

(Rokita kryje twarz w rękach).

Lecz to już przepadło, przepadło!

Pozostało gdzieś na dnie pamięci widziadło,

Z każdą chwilą cień nowy wspomnienie to grzebie,

Maj, wiosna — nie, nie, nie, nie, to już nie dla ciebie!

Nawet tobie niewolno wiedzieć, że tam byłeś !

Zapomnij, żeś to stracił, że za tem tęskniłeś...

Nie, nie, nie ! Próżna żałość, czcze są to wyrazy,

Pochyl głowę na siwe, mchem obrosłe głazy

I śpij...

Stara legenda nam szatanom baje,

Że każdy z nas miał kiedyś jakieś wiosny, maje,

Lecz to przeszło i tego niema, niema, niema...

Popatrz dokoła: niema, niema, niema...

Tak niema, że już nikt z nas legendzie nie wierzy,

Aby to kiedyś było !

ROKITA.

Czy śród tych rubieży

Przykuty łańcuchami do skały, ty może

Pamiętasz, przypominasz, że tam, tam, w przestworze...

ZŁY.

Nie pytaj... Poco pytać? Tego niema, niema!

Nigdy w przestwór ślepemi nie sięgam oczyma...

Odkąd mrok głowy osnuł, odkąd chłód w nas wieje,

Odkąd przyszło utracić ostatnią —

ROKITA.

Nadzieje??

ZŁY.

Ja nie znam tego słowa, to jest ludzkie słowo !

Gdyby tu kiedyś gromu ozwało się mową,

Rozpękłyby niebiosa i świateł potoki

Zalałyby bezdenne wieczności pomroki!

Nie, nie, nie...

Ale słuchaj... nachyl jeno lica...

Czy wiesz, kto ta czarowa, ona ciemnolica,

Która tu czasem schodzi pośród mgły zawoja?

ROKITA.

Ona — —

ZŁY.

Stamtąd!

ROKITA.

Ah, stamtąd??

ZŁY.

To jest — matka twoja!

ROKITA.

Matka?... Czekaj, przypomnę... W mej dobie dziecinnej

Był ktoś bliski... lak, bliski... bliższy niż kto inny...

ZŁY.

Bliższy, bliższy...

ROKITA.

Dlaczego ja tu — a tam ona??

ZŁY.

Oj, Rokita, Rokita!

ROKITA.

Żali jej ramiona

Nie sięgają przez dale? Azali jej oko

W te przepaści nie pada na tyle głęboko,

By spojrzenie syn odczuł? !

ZŁY.

Rokita, Rokita!

ROKITA.

Ona tu schodzi — czemu jak syna nie wita?

Żali mnie porzuciła? Żabi tu oddała?

Jakaż siła od łona matki mnie porwała?

A jeśli ona sama odbiega w kraj słońca

I syna chłodną ręką w wieczny pomrok strąca — —

ZŁY.

Dlaczego to tak ze mną. kto to tam nademną,

Ty, książątko, nie pytaj o wszystko... Daremno!

Kto podemną... Napróżno rozum snuje, roi...

A może — ktoś się kiedy kochał w matce twojej,

Może ona po w swoje oplotła ramiona,

Może począł robaczek snuć się u jej łona,

Zrodzony, iść za ojcem musiał... Kto ów ojciec?

Może jak ja, jak nie ja... Jakże prawdy dociec? !

Czemu nie?! Tyś podobny nawet do mnie trocha...

Nawet — czasem sio djabłu zdaje, że cię kocha...

(Ociera łapą ślepia).

ROKITA.

Kłamiesz!

ZŁY.

A ona tylko dobra twego chciała.

By zapewniony miała los dziecina mała.

Bo gdzie ludy mrą cało, udzie światy się łamią —

ROKITA.

To nieprawda ! Ty kłamiesz ! Tutaj wszyscy kłamią !

Nikomu nie trza wierzyć! Wciąż fałsz chwyta ręka,

Każdy mnie jeno dręczy, prześladuje, nęka...

ZŁY.

Cicho, chłopusiu, cicho, kto ci tam dokucza?!

Nie, nie, nie... Jeno ciebie trochę się obucza,

Abyś wiedział, boś ty jest właściwie przybrany,

Ni nasz, ni nie nasz... Takie półdjable... Jak pany

Lubisz wiosnę, fiołki — ty masz pańskie gusta!

Nigdy klątwa przez twoje nie przemknie się usta —

Tak, w tobie coś pańskiego! — A to chamstwo głupie,

Które w tem naszem piekle osiadło na kupie,

Najprostszych rzeczy nie wie. Ot, taki hultaik

Wysłany tam na ziemię majem w jaki unik,

Mógłby kopami ściągać do piekła dziewuchy...

Słuchaj, mam tu siwuchę... Łykniemy siwuchy?

ROKITA.

Czyś ty kiedy na niebie widział wielkie słońce?

ZŁY.

Na samą myśl wzrok ślepnie!

ROKITA.

Słońce gorejące

A na ziemi maj, wiosno?

ZŁY.

Znów szał go porywa.

ROKITA.

Ukaż mi słońce!

ZŁY. 

(z siłą).

Nigdy!!... Duszo nieszczęśliwa,

Ciemny djable, co tobie po głowie się roi?

Wieczność jak wał granitów na drodze twej stoi

A ty łbem w głazy walisz, zbywszy sił ostatka!

W rokicinach, głuptaku, powiła cię matka,

Oddała tu — siedź cicho i tak rób, jak inni!

Słońca niejeden łaknął, byli nawet słynni,

Mieli spiski i bunty, skończyli na haku

I dziś są wzorem djabłów... Leż cicho, głuptaku!

Ziemią tobie wieczysty pomrok, łuna krwawa

Tobie słońcem, zgryzota teraz tobie światem,

Umarli fiołkowym niechaj będą kwiatem

A róż ponsem niech będzie posoka, co wstawa

Z ciał zabijanych, pij ją łącząc z własnym potem

A cale piekło tobie zawtórzy chichotem!

(Pauza).

ROKITA.

Słuchaj — czy można: nie być?

ZŁY.

Kto już jest, ten będzie!

ROKITA.

Ja nie chce być !

ZŁY. 

(z siłą).

Musisz być!

(Nachyla się, nad płaczącym Rokitą i mówi nieco łagodniej).

Musisz być wieczyście...

Kwiat każdy może uschnąć na rodzinnej grzędzie,

Z drzew jesienią powiędłe opaść mogą liście,

Skały kruszeją, w kamień rozpęknie się gleba,

Tobie tylko o biedny, biedny, wciąż być trzeba !

ROKITA.

Źle mi, źle!

ZŁY.

Sza, chłopusiu, nastaw jeno ucha...

Głos jakiś słyszę...

ROKITA.

Serca nie nękaj, ni ducha...

ZŁY.

Patrz w ten błyszczący punkcik, słuchaj!

ROKITA.

Ciche pienie — —

ZŁY.

Słuchaj! Głos ten nad nami brzmi, rozprasza cienie...

(W dali śród urwistych skał odzywa się)

GŁOS NIJI.

Leciutki wietrzyk przez pole dmie,

Mgła biała przed nim cichutko mknie,

Wietrzyk ją ściga, ach, żali się...

Próżno, wietrzyku, próżno,

Próżno, o płochy, próżno,

Nie schwycisz, nie!

ROKITA. 

(w zachwycie).

Śpiew, śpiew!

ZŁY.

To śpiew twej matki!

ROKITA.

Matki?... Matko!

ZŁY.

Ciszej,

Bo umilknie, gdy syna wołanie posłyszy!

Rokita drży, patrzy w dal, na twarzy jego grają sprzeczne uczucia. Zły kiwa me-

dytacyjnie głowa. Słychać śpiew coraz bliżej, ale nuta jego staje się dzikszą.

GŁOS NIJI.

Nie słuchaj, kotku, co szumi wiatr,

Uj, uj, uj!...

Nie słuchaj, kotku, co szemrze liść...

Liść sio miota, pada z drzew,

W dal go zrywa chłodny wiew,

Trza, listku, iść, iść, iść...

Uj, uj, uj!...

Iść, iść, iść !...

ZŁY. 

(mrucząc w czasie zawodzenia).

Wyładniałaś mi, wiedźmo ! Strojnisia ! Widzicie !

Ślepia skrzą jak dwie gwiazdy, pysk — niebo o świcie !

Syn ci, kobyło, chory, wiesz? Żałość go trawi,

Smętek obu rękami za gardło go dławi,

Ściągnęło go, dzisz babo, bestyjo, psiajucho...

Skrzeczysz nikiej ropucha, aż wlazło mi w ucho!

(Mruczy i wytrząsa ucho).

NIJA.

(ukazując się na szczycie).

Listek za nowem latkiem ogląda się

A wiatr podyma świszcząc: nie łudź się!

Oj listku, listku nieboże,

Ulecisz w dal po ugorze,

Śnieżek bielutki, cieplutki

Utuli cię!

ZŁY.

(zrazu mruczy, potem zaczyna wyć).

I marzy synisko, marzy, a czarowa goni...

Piekło was nie zrozumie!... Oj łza oko słoni —

Huuuuu... Huuuuuu...

Żeby cię, żeby cię piorun trząsł!

Hau, hau, hau!

(Nija zbiega w dół. Jest to czarowa w rozkwicie demonicznej urody, przybrana fantastycznie, bogato. W twarzy wiele stanowczości, choć w tej chwili przebija lekkie rozrzewnienie).

NIJA.

Chłopuś, niech cię uścisnę ! Złocistości moje !

Nie poznałeś mnie? Co to, chłopuś, odpowiadaj!

Liczko blade? Co ciebie tak ściągnęło? Gadaj!

Serduszko bije? Co to? Żałość? Niepokoje?

Skąd ta żałość do ciebie, chłopusiu, trafiła?

Podkówki pod oczami? Mów, dziecino miła,

Biegłam do ciebie, szukani swojego gagatka — —

ROKITA.

Matko!

NIJA.

(zimno).

Co — matko?... Abo ty wiesz, co to matka?

Niema matek... Co matki!

ROKITA.

Niema matek, niema...

NIJA.

Jak ty to mówisz!

ROKITA.

Utul rękami obiema,

Wiem, żeś jest moją matką !

NIJA.

(tuląc go).

Głupstwo! Kto ci gadał?

Tyś nigdy matki nie miał, jeśliś miał, postradał!

Na granicy tych mroków wszelki związek pryska,

Pozostają czcze słowa, opaczne nazwiska...

W bajkach, są matki!

Cicho... Mów, co ci, kochanie,

Gadaj a wnet się wszystko na mój rozkaz stanie!

Najpiękniejszą djabliczkę dam ci... Wiesz, djabliczki

Takie ładne! Jak ogień pałają policzki,

Oczka czarne, namiętne, ponętne, figlarne —

No, chcesz, chłopusiu, zaraz ci jaką wygarnę!

ROKITA.

Matko, ja tu być nie chcę!

NIJA.

Nie??

ROKITA.

Tu życie nocą.

Ja chcę odejść, gdzie wiosna!

NIJA.

Synku, naco? poco?

Czy ty wiesz, co to wiosna i co ona daje?

Młodym zawsze się roją jakieś wiosny, maje !

ROKITA.

Pokaż mi jasno słońce na wysokiem niebie

I ludzi, łudzi pokaż na rozległej ziemi!

NIJA.

Nie, och, nie, sza, chłopusiu, nie, to nie dla ciebie,

Tu łzą rzewną zapłaczesz, tam łkałbyś krwawemi!

ROKITA.

To pocoś mnie zrodziła, poco wychowała,

Kiedyś światło słoneczno oczom mym zabrała?

Poco, dawszy mi życie, wzięłaś tchnienie wiosny,

Czemu skułaś mnie w łańcuch woli bezlitosnej?

Czemu żar krwi pod skronią zbudziłaś u syna?

Ostudź go teraz, matko, gdy kipieć poczyna!...

Widzę, widzę w mgle siwej kraje łąk i gajów,

Zalane szumem borów i szmerem ruczajów,

Tęsknię, dusza się zrywa jak ptak z gniazda mroku,

Świat ogromny się skupił w roziskrzonem oku!

Na jawie o nim marzę, wśród snu on mnie budzi — —

(tarza się u jej nóg).

Matko! Ja pragnę słońca, wiosny, kwiatów, ludzi!

NIJA.

Biedny, biedny!... A gdybym świat ci pokazała,

Nie powiesz, czemuś matko syna usłuchała,

Poco płacz mój cię wzruszył?

ROKITA.

Matko, syn cię błaga.

Wezwij orły, niech skrzydła roztoczą nad nami,

Ulecimy ku ziemi z chmurami, wichrami!

A jeżeli cię chłodna powstrzyma rozwala,

To ja, syn twój zepchnięty, zdeptany, złamany,

Ja ciebie — —

NIJA.

Nie kończ!

(Wznosi ręce i wymawia zaklęcie).

Burzo z północy, wschodu i zachodu,

Burzo wiej!

Z chmur obwodu

Wiej a wiej!

Lećmy, lećmy jak dwa puchy kwiatu!

Niechaj bieg nasz grom oznajmi światu !

(Huk gromu. Ciemność i wicher. Nagle rozlewa się jasność słoneczna i ukazuje się górzysta okolica. W głębi przy drodze figura. Słychać dzwonki i kolekotki bydła. Rokita podnosi się z kluczek obok Niji, zasłania oczy ręką przed blaskiem dnia i woła w uniesieniu):

ROKITA.

Słońce, słońce, słońce, słońce!

Ciepły wiatr całuje czoło,

Góry, łąki na około,

Woń fiołków czuć ! Ach, matko,

To powietrze blaskiem drżące —

Kwiaty, góry, słońce, słońce!

NIJA.

Ciesz się, o ciesz, chłopusiu, bo niedługo tego!

ROKITA. 

(nasłuchując).

Ah, matko, słychać jakieś głosy... Ludzie biega...

Co to za śpiew? Czy słyszysz? Ach, to szumią drzewa...

Matko, śpiew!

NIJA.

Teraz tobie wszystko w koło śpiewa!

GŁOS KOBIECY.

Jagna, Kaśka, czy to wy? A gdzieżeśta się pochowały, zatracone gadziny?

(Ukazuje się w głębi Baba. Jedna ręka pod fartuchem, druga u czoła).

ROKITA.

(szeptem).

Matko!

BABA.

Wpadły jak do wody. A kto tero gęsi wypędzi, kto krowę pogna? Jezusie święty ! Rozglądając się Bartek, pijaku, dzisz, dzieuchy się kajś zapodziały!

NIJA.

Źle, kobieto, kiedy nie wiecie, co się z córkami waszemi dzieje.

BABA.

Uo! A co wielmożne państwo tu robiom? Pewnikiem wędrownicy na latowisku. Tacy się tero cięgiem trefiają. Niech im Pambóg da zdrowie. Bo gdyby nie te waryjaty, toby człek na tym wyrku całkiem głodem pomer.

(Rozlega się w dali wrzawa).

ROKITA.

Głosy zmieszane dolatują !

BABA.

A cegóści naród krzycy. Zabiega i patrzy. Wej, co się to tam przytrafić mogło?

(Słychać wołanie: Bartłomiejowa, Bartłomiejowa!)

BABA.

Cegój wołacie? Tać ja haw, o!

(Wbiega owczarz na czele gromadki mężczyzn i kobiet).

OWCZARZ.

Ola Boga, Bartłomiejowa, toś wasze dzieuchy z rzyki wyciągnęli!

WIEŚNIACZKA 1.

Martwe! Na śmierć się potopiły!

OWCZARZ.

Takeście to ich pilnowali? Kamień wom do szyi!

WIEŚNIACZKA 1.

Zwyczajnie jak macocha!

BABA.

Jezusie słodki, co wy ludzie powiedacie??

WIEŚNIACZKA 1.

Co powiedamy? Tie, mądra! Potopiły się, ot co powiedamy !

BABA.

Jagna? Kaśka?

WIEŚNIACZKA 1.

Toć je haw niosą, wejcie!

KOBIETY.

Biedne, potopione, potopione! Dzicie, co to mieć macocho ! O, niosą je, niosą !

(Lament).

ROKITA.

Ludzie, czemu zawodzicie? Cucić je, cucić! Może żyją jeszcze!

BABA.

O ja nieszczęśliwa kobito !

(Wybucha płaczem i zakrywa oczy fartuchem).

OWCZARZ.

Lamentuj tero! Wiele im z tygo przyńdzie!

KOBIETY.

(do Baby).

Dzicie ją ! — Ojej! jej! — Boże, Boże ! — Macocha, macocha ! Oj, z temi macochami!

ROKITA.

Ludzie, prowadźcie, pobiegnę z wami, pomogę! Ratujmy je, ja wam pokażę !

OWCZARZ.

Ehe, paniczu, my tyż ta nie tacy głupi. Leków u nas nie brak, ino nie ostatniom chorobe!

WIEŚNIACZKA 1.

Trupy to już, nie dzieuchy!

ROKITA. 

Gdzie one, gdzie?

WIEŚNIACZKA.

Tędy, proszę wielmożnego panicza, o, tędy!

(Rokita wybiega, za nim wieśniaczka, owczarz i cała gromadka. Baba desperuje).

BABA.

Co ja tero pocznę, nieszcęśliwa kobita! O, o, o! Potopiły się, na złość się potopiły, na złość mi leciały zrobić! O, o, o! A kto tero bedzie chodziuł około chudoby, jej, jej! Tak, lak, macocha! Ja was znam, czyste dusze! Do Pana Boga wam się kciało na lekki chlib, ni miałyście żadnego uważania na macocho!

NIJA.

Wy, kobieto, pewnie wiele przykrości musieliście znosić od tych pasierbic?

BABA.

At, jak to z nieswojemi. Chłop pijok, dzieuchy ludajakie, odwróć oczy, to zaro myk za chłopakami... A tero to szyćko na macochę! Przecie wielemożna pani wi, jako to je na świecie.

NIJA.

Nie zważajcie na ludzkie gadaniny. Mój syn — —

BABA. 

(przestaje nagle płakać).

To to je wielemożnej pani syn?

NIJA.

Czyż nie wygląda na mego syna? Może mniemaliście, że to mój mąż?

BABA.

Eh, nie... Ino, że tu każda letniom porom przyiżdża z takim dużym synem. Słychać rosnący hałas.

O Chryste na krzyżu rozpięty, o Matko Bolesna! O Jagna, Kaśka, cośta mi narobiły, dzieuchy zatracone !

(Wchodzi powoli tłum. Niosą na noszach zwłoki potopionych sierot. Baba zwraca sio ku ciałom, załamuje ręce, desperuje. Kobiety wzdychają, ocierają oczy fartuchami, zaczynają w głos płakać. Mężczyźni stoją z odkrytemi głowami. — Rokita patrzy z przerażeniem na ciała, jakby nie rozumiał. Owczarz wychodzi na kamień i chrząka).

OWCZARZ.

Uciszcie się.

GŁOSY.

Cichojcie, cichojcie!

(Lament cichnie, tylko macocha klęcząc piszczy cienkim dyszkantem).

OWCZARZ.

(odchrząknąwszy powtórnie).

Moi mili ludkowie to je tak na tyra bożym świecie. Ani wisz, kiedy cię śmierć ucapi za sukmanę a pociągnie, ani wisz, co ci je tam pisane. Oj. moi mili ludkowie to je tak. Jeszcze na ten przykład staremu umirać nie żal, bo co ma być żal? Staremu zemrzeć to dla niego akurat w sam raz. Ale jak kto młody umiro, to zawdy człek się troche nad tem zastanowi. — Widzicie tu, moi mili ludkowie, te dwie sierotki, nad któremi nieraz litowaliśma się. Bo jak Pambóg matkę zabierze a dzieci ostawi, abo jeszcze przypadkiem macochę im przyda — to strach!

BABA. 

(wybucha nowym lamentem).

Potępiona, ojej, osądzona !

OWCZARZ. 

(odwracając się do niej).

Cichaj, macocha.

GŁOSY.

Cichojcie, Bartłomiejowa, cichojcie!

OWCZARZ.

Płakały niebożątka na dolę, płakały a nikt nie był, coby je pocieszył, choć się nom serca krajały, że się to im tak nie powiodło. Bidactwa nie miały cirzpliwości wytrwać, ino się toto z rozpaczy do wody rzuciło. I nie bedzie na ich pogrzebie ani plebana, ani organisty, ani bicia w dzwony, ani nic! I ni może być inaczy, bo się potopiły. Aleć im to może Pan Bóg miłosierny daruje, bo to okrutnie źle na ten przykład miały,

(Do macochy).

Oj macocho, macocho, ciężko ty przed Panem Bogiem odpowisz! Piekło by się ulitowało a ty litości nie miałaś !

(Do tłumu). 

Tak wam tu moi ludkowie pod tą figurą mówię, że się Panna Przenajświętsza zmiłuje i łaskę u Syna swojego dla nich wyprosi.

(Cała gromada wybucha płaczem i zawodzeniem).

A ponieście je choć pod kościół, ludkowie, niech przed wrotami bodaj godzinę postoją!

(Nowy lament. Mężczyźni staja przy noszach, biorą za drążki i ruszają. Owczarz wznosi ręce i intonuje):

"Be-ja-da ci uoj-cze-e i ma-te-ko nie-de-ba-ła-a"...

TŁUM.

(piskliwie).

"Żeś wstydu dzieci swych nie nauczała... Powstaną na was i córki i syny, by wam złorzeczyć tej strasznej godziny. "

(Tłum wychodzi. — Macocha sunie za zwłokami lamentując. Śpiew zwolna cichnie w dali. Rokita podbiega do Niji, raz jeszcze ogląda się za odchodzącymi).

ROKITA.

Matko, to straszne, straszne!

NIJA.

Widzisz, moje dziecię, Zapamiętaj: to ziemia, to ludzie, to życie!

ROKITA. 

(z rękę na saren).

Boli, matko, tu boli!

NIJA. 

Boli, synku, boli

Takich jak ty wciąż boli... Patrz, to ziemia daje, Tem tylko serce ludzkie nakarmią jej maje... Ty służyłbyś tu każdej łzie, każdej niedoli!

ROKITA.

Bije nierówno... czasem szarpnie... bić przestanie... Matko !

(u nóg jej).

Boli!

NIJA. 

(wznosząc ręce).

Zagaśnij słońce płomienne,

Ćmij się poranku biały,

Światło dzienne,

Blasku nietrwały!

Dość bólu, dość!

Dość żałości, dość!

Burzo z południa, wschodu i zachodu,

Wiej tchnieniem mroku i trupiego chłodu!

Śród huku gromu

Do ciemności domu

Na wieki — na wieki —

Na wieki!

Rozlega się uderzenie piorunu. Ciemność pokrywa świat. Zaśwista!; wichry i ucichły. Znowu strome urwiska, rozjaśnione nieco sinem, mistyczneni światłem. Nija i klęczący u nóg jej Rokita znajdują się nagle w kole Djablików, które rozlatują się na wszystkie strony. Z pieczary jak pierwej bije luna czerwona. Zły skomli radośnie, kiwając ku Rokicie kudłatym łbem, rwąc się z łańcucha i mrucząc: "Synuś, chłopuś" — Cisza.

ROKITA.

(rozglądając się).

Gdzie jestem? Straszno, ciemno, w koło trupie tchnienie.

NIJA.

(silnio).

Śniłeś — ocknij się !

ROKITA.

Zimno... Znów dłoń chwyta cienie...

NIJA.

Ocknij się błędny duchu! Usty matczynami Powtarzam tobie: nie marz ty więcej o ziemi Nie marz i ciesz się, że twa źrenica ślepnąca Odwrócona w ciemności od ludzkiego słońca ! Tu serce pod tą czarną pomroku mogiłą Będzie w piersi spokojniej bić, niźli — tam biło!

Rokita leży twarzą do skały. Ona pochyla się nad nim.

Cicho, chłopusiu... Tego nie wymyśli piekło, Co ludzie codzień czynią... Dość już łez wyciekło, Zapamiętaj to sobie ! — Cicho, sza, chłopusiu... Tu przy ojcu śród mroków śnij cicho, synusiu... On zły, lecz może znajdzie lek na twoją bidę... Cicho, sza, śpij, synaczku, już idę, już idę...

(Odchodzi wolno, staje i ogląda się. Sunie znowu i ogląda się. Rokita leży jak martwy. — Nija wzdycha, pociera czoło, zaczyna nucić, oddalając się powoli i wstępując na urwiska).

Leciutki wietrzyk przez polo dmie,

Szumi liść zwiędły, już ściele się,

Gromadnie pada z odartych drzew,

Niesie go wiew, niesie go wiew...

Nie słuchaj tego, co szumi liść,

Nam trzeba iść, wciąż dalej iść!

Ach, listku, listku, co skarżysz się?

Nam trzeba iść, iść, w dali gubić się...

(Znika w górze. Śpiew jej zamiera śród urwisk. Rokita po chwili podnosi głowę).

ROKITA.

Więc piekło nie wymyśli tego, co na ziemi Czynią ludzie codziennie...

(Znowu pochyla twarz ku ziemi i po niejakim czasie podnosi).

Niech mroku mogiła

Dźwignie się nad twojemi snami burzliwemi Na wieki... tak... na wieki!

I jeszcze mówiła:

Ty służyłbyś tam każdej łzie, każdej niedoli... Boli, boli, wciąż boli... Czemu to tak boli?'

(Wznosi twarz).

Co to jest, co tak boli?

(Wizyjnie).

Patrzaj... liczko blade

Jak obłoczek... Ach, drżącą dłoń na serce kładę, Jeszcze bije przez chwilę... tyk-tak... już przestało. Co to się stało? Co to się stało? Co to się stało??

ZŁY.

Chłopusiu biedny...

ROKITA.

(rzewnie).

Wiesz? Dziś — dziś widziałem słońce I pachniały mi cudne fiołki na łące.

ZŁY.

Płaczesz, Rokita!

ROKITA.

Potem dwie dziewczyny blade, Potopione... Podbiegam, dłoń na serce kładę...

ZŁY.

(wpatrując się w niego coraz niespokojniej).

Chłopusiu!

ROKITA.

Chwytam — ciało łamie się w mych ręku Z piersi ostatnie tchnienie niby echo jęku Ulatuje... Tłum zbiega po pagórka zboczu...

ZŁY.

Toż dwie czerwone strugi cieką tobie z oczu !

ROKITA.

(ociera ręce i patrzy).

Czerwone... tak... czerwone... mówiła... mówiła... A może ta łza krwawa sieroty splamiła?... Unoszę, jeszcze badam zlękłemi oczyma

Resztek życia — —

ZŁY.

Śmierć — i już na to rady niema !

ROKITA.

(z siłą).

A gdybym tam był pierwej!

ZŁY.

To ludzkie koleje,

Doli ich nie odwrócisz jak wiatru, co wieje.

ROKITA.

Gdybym tam był? ! Ach, gdybym szedł w ziemi obwody,

Możeby tam sieroty nie biegły do wody

Po wybawienie...

ZŁY. 

(stanowczo).

Słuchaj, Rokita — —

ROKITA. 

(uderza się w pierś i w czoło).

Tu w łonie

Mówi mi i tu huczy przez płonące skronie,

Że gdybym tam zamieszkał, wtedy w nurtach rzeki

Nie szukałyby ciszy... Lecz jam tak daleki!

ZŁY.

O głupi, ciemny djable, co ci się tam bzdurzy?

Zleź do jakiej otchłani hen po stoku wzgórzy

I śpij... Znać złe powietrze ciebie tam owiało...

Tu, tu, tu... Co to tobie "tu, tu, tu" pukało?

Co?? Słuchaj tego "tu, tu"... Głupi, głupi, głupi,

Idź na ziemię i sprzedaj to "tu" — kto je kupi? !

Żali ty chcesz odwieczne odmieniać porządki?

Pierwej by się to wszystko rozpadło na szczątki,

Niżeli odmieniło, djable oszalały,

Maniak jesteś! Patrz, mroki łoże ci usłały

Miękkie łoże ciemności!... Co to pytać, badać !

Przez wiekuistość jeno to wszystko się toczy,

Grzmi, połyska i w biegu rozpryska, jednoczy,

A ty, ćmo, chcesz w to swoją słabą ręko wkładać??

ROKITA.

Patrzyła jeszcze na mnie oczy przygasłemi,

Szklistemu.. Potem głowę schyliła ku ziemi...

Tyk-tak... i bić przestało... Jęk słabiuchny dzwoni

I zwolna sina modrość przepełza po skroni...

ZŁY.

Słabizno z mgły utkana i blasku miesiąca!

Sierotami, wzdychaniem zawracać chcesz głowy?

Żali śnisz, że w tem wszystkiem bez kresu, bez końca,

W tem wszystkiem grzmiącem naprzód przez pomrok wiekowy

Jest na to czas? — Patrz jak jest i jak jest tak bedzie!

Nie odmienisz ty świata, nie powstrzymasz w pędzie!

A gdy ramie zuchwałe w szalonym sposobie

Chwyci w to, to się wszystko zwróci przeciw tobie!

ROKITA.

Zamilknij, podły wężu !

ZŁY.

Wężu!... Unieś czoła!

A wiesz ty, kto przed tobą? Kto na ciebie woła?

Czyja piana się toczy na twe młode łono,

Czyja ślina na głowę pada naznaczoną?

Latawica ci matką!... A wiesz, jakie moce

Zapłodniły ją, kiedy schodziła w te noce?

Ty, tchnienie, wiesz li z jakiej piersi uleciałeś?

Przeciw komu ty zgrzytasz? Kogo wężem zwałeś?

Podnieś wylękłe czoło i patrz tu, słabizno!

Czoło to naznaczone taką samą blizną,

Bóg dotknął, tu strącając — i znamię zostało...

Próżno się tam miotało, pieniło, zgrzytało...

Na czole twojem — dotknij — takie same znamię...

Zło ci ojcem a ty chcesz w szale dźwigać ramię,

Zmieniać stare porządki po epokach tylu?

Dokąd lecisz nieszczęsny, obłędny motylu !

Czy mniemasz, że dla twego płaczu te pustynie

Runą, że toń ciemności rozproszy się, zginie,

Że ten świecący punkcik, ta ziemia w dal mknąca,

Dziś bólem zamroczona, łzami, krwią ciekąca.,

W jakąś słoneczność wzleci, bo ty tego żądasz,

Bo ty się za kwiatkami i wiosną oglądasz,

Bo ciebie "tu" coś boli, "tu", to coś głupiego,

Nienazwanego, ciągle kołatającego...

(Grzmiąco).

Tam, tam, lara, do otchłani! Tam, na dno opoki,

Tam pomiędzy najgęstsze ciemności i mroki,

Idź opamiętać się! Bowiem ja pierwszy na ciebie

Z temi ot pazurami skoczę, w noc zagrzebię

A za mną te granice i ten wszechbyt cały

Ruszy — tam do otchłani, djable oszalały!

(Pauza).

ROKITA.

I tylko boli, boli, boli tak...

ZŁY.

Przeboli,

Przeburzy się a myśli jak głodne brytany

Pogryzą się... Nieczułość ramieniem okoli,

Obojętność, chłód miły, synaczka kochany!

ROKITA.

I chłód ten wieje zewsząd...

ZŁY.

Wieje i ukoi...

Abo to bunt się rodził tylko w głowie twojej?

Ilu to takich było, miotało się, zgniło!

Cyt, chłopusiu, idź jeno tam na dół do rzeki

I obmyj te czerwone na twarzy — wypieki...

A potem dąż na lewo, dwa ujrzysz strumienie,

Jeden zowie się Cisza, drugi Zapomnienie,

Napij się i — zapomnij...

ROKITA.

Nie, nie — już nie mogę!

To światełko już padło na myśli mej drogę

I rozjaśnia noc chłodną, daleką a ciemną...

W zachwyceniu.

Aaa... Patrz ! Ono przedemną teraz, tam, przedemną!

(Ukazują się Duchy Dwóch Sierot. Suną jak lunatyczki z wyciągniętemi przed siebie rękami, bielejąc śród ciemności).

SIEROTA 1.

(echowym glosom).

Ktoś nas chciał ratować... Kto? Kto?

SIEROTA 2.

Kazano go nam szukać... Gdzie on? Gdzie?

(Błądzą i zawróciwszy suną wprost na Rokitę).

SIEROTA 1.

Pójdź, pójdź pójdź!

SIEROTA 2.

Pójdź, pójdź!

(Rokita wyciąga ku nim ramiona. — Na twarzy jego malaje się zachwyt; wydaje z piersi głos uniesienia, ekstazy. One zawracają z rękami wyciągniętemi. Rokita sanie za niemi jak przez sen. Znikają. Zły miota się. Na jego wycie wybiega Krętacz. Zły nie może z wściekłości słowa wykrztusić, tylko ukazuje w dal i wreszcie charczy):

ZŁY.

Tam — za nim — na ziemię — krok w krok!

KONIEC AKTU PIERWSZEGO,

albo:PROLOGU.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej