Roman Rogiński

ROMAN ROGIŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZEZNANIA ROMANA ROGIŃSKIEGO

ANEKS I Z TEKI WSPOMNIEŃ GIMNAZJUM REALNE WARSZAWSKIE Z 1861 R.

ANEKS II Ś.P. NARCYZ JANKOWSKI (UR. 1827 R., ZM. 4 KWIETNIA 1910 R.)

ANEKS III Z TEKI WSPOMNIEŃ BRACIA EDWARD I KAROL NOWAKOWSCY (KRÓTKI RYS BIOGRAFICZNY)

ANEKS IV KOMITET CENTRALNY NARODOWY W 1862 R. (ZE WSPOMNIEŃ KOMISARZA WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO B. RZĄDU NARODOWEGO)

ANEKS V Z TEKI WSPOMNIEŃ „KOSA” (PAWEŁ LANDOWSKI)

ROMAN ROGIŃSKI POWSTANIEC 1863 R. - ZEZNANIA I WSPOMNIENIA

Rogiński Roman

ZEZNANIA ROMANA ROGIŃSKIEGO

Działo się 20 marca/1 kwietnia 1863 roku w Warszawskiej Aleksandryjskiej Cytadeli wobec Wojenno-Śledczej Komisji. Przywołany z aresztu Roman Rogiński zeznał, jak następuje: Nazywam się. Roman Rogiński, mam lat 23, religii rzymskokatolickiej, urodzony w Księstwie Łowickim guberni warszawskiej, jestem szlachcic legitymowany, kawaler, nauki pobierałem w Warszawskim realnym gimnazjum i takowe ukończyłem w 1861 roku. Ojciec mój jest w Warszawie sekretarzem w Domu Badań od 1860 roku, a wprzód był w Janowie Ordynackim na takiejże posadzie - a matka z domu Modzelewska. Braci nie mam. Siostrę jedną, Marię, pannę lat 19, przy rodzicach. Stryj mój rodzony Kazimierz Rogiński jest rektorem w gimnazjum, a dwóch stryjów Ferdynanda i Antoniego Rogińskich w Paryżu, którzy są inżenierami przy podziemnej komunikacji, emigrowali w 1830 roku. Ferdynand służył oficerem w artylerii polskiej, a Antoni był akademikiem i służył w powstaniu. W 1862 roku 5 stycznia wyjechałem z Warszawy dorożką do Nowego Dworu; przez Nowy Dwór zaś, mimo fortecy , do Płońska i dalej pocztą do Brochocinka, do krewnych mej matki, z zamiarem udania się za granicę do Genui. Okoliczności, które służyły powodem do tego, były następujące:

Po wypadkach 25 lutego n[owego] s[tylu] zaszłych w 1861 roku w Warszawie, mianowicie 27 lutego n[owego] s[tylu] przyjąłem pierwszy raz udział w manifestacji przed kościołem Bernardynów. Od owego czasu przyjmowałem udział we wszystkich ważniejszych manifestacjach, jakie miały miejsce w Warszawie.

O ile mi wiadomo, już przed 25 lutego zawiązało się koło pod zarządem Jankowskiego, które się zbierało w jego mieszkaniu, między innymi bywał tam i Nowakowski, ze sztuk pięknych uczeń, który będąc śmiałym przyjmował udział w manifestacjach do czasu aresztowania go i przez to pociągał za sobą młodzież .

Po zaaresztowaniu Jankowskiego na kolei żelaznej w Krakowie, kilku z młodzieży ze Sztuk Pięknych najęło mieszkanie na rogu ulicy Świętokrzyskiej i Mazowieckiej w celu zgromadzania się w nim. Z tego pomieszkania 25 lutego wyszła manifestacja i tam były zebrane wszelkie efekta do manifestacji. Mieszkanie to było zatrzymane do 8 kwietnia n[owego] s[tylu]. Po 8 kwietnia, wzięciu Nowakowskiego i wielu drugich, strwożyła się młodzież i zaniechała schadzek, wyjąwszy w klasach, tak było prawie do 25 lub 26 czerwca, tj. do ukończenia kursów.

Przed wyjazdem na wakacje młodzież uradziła, aby na prowincji porobić znajomości z młodzieżą i pozawiązywać stosunki. Wskutek tego i ja wyjechałem do Tomaszowa Rawskiego mając tam znajomości, gdyż byłem tam korepetytorem w 1860 roku przez wakacje. W Tomaszowie byłem ze dwa tygodnie u burmistrza Lenartowskiego i stamtąd pojechałem do krewnych Nagurskich. Nagurski był tłumaczem biura . U Nagórskich bawiłem z kilkanaście dni, gdzie poznajomiwszy się z młodzieżą przyczyniłem się do postawienia krzyża . Wskutek czego byłem na drugi dzień aresztowanym przez miejscowego naczelnika żandarmerii, któren po spisaniu protokółu ze mnie zabronił mi wyjazdu z miasta.

Jednakowoż ja w kilka dni wyjechałem bez pozwolenia do Krakowa. W Krakowie bawiłem z tydzień za kartką wolnego pobytu pod nazwiskiem Maizel - do Królestwa wróciłem za tąż samą kartką wprost do Warszawy; zdaje mi się wróciłem około 14 września n[owego] s[tylu], a dowiedziawszy się, iż rewizja była w mym pomieszkaniu, już w domu więcej nie nocowałem.

Kiedym powrócił, młodzież zbierała się podówczas u Voigta , ucznia ze Sztuk Pięknych, mieszkającego na Królewskiej ulicy w Tivoli, a do mego przyjazdu zbierała się młodzież u Cieleckiego, któren mieszkał w Zamojskich pałacu, ten gdy był aresztowanym, zgromadzenia przeniosły się do Voigta. Przed wyborami, przed 23 września u Voigta uradziliśmy łącznie z deputatami od kółek, które już były podówczas, ażeby zaprotestować przeciwko wyborom wyłącznie dla Kongresówki, jeśli takowe nie będą dane Rusi i Litwie. Na owej naradzie m.in. byli: Korzeniowski Apollo, Szachowski, Sikorski Kazimierz, Voigt Bolesław, ja, Frankowscy Jan, Leon i Stanisław, Wereszczyriski, było i więcej, których nie pamiętam.

Z powodu opóźnionej pory protokół zakończonym został.

Roman Rogiński

21 marca/2 kwietnia 1863 r. w dalszej kontynuacji zeznał: W czasie wyżej rzeczonego zgromadzenia był czytanym Głos ludu do wyborców, o ile mi się zdaje, redagowany przez Jana Frankowskiego. Około 5 lub 6 października 1861 r. Szachowski mnie i Sikorskiemu dał znać, iż mamy być aresztowani, więc chcąc uniknąć aresztu wyjechaliśmy do Horodła. W Stepankowicach o 9 wieczorem ja z Szachowskim ułożyliśmy akt unii Litwy z Polską i po napisaniu ogłosiliśmy go oraz zebraliśmy podpisy. U kogo by się ów akt w obecnej chwili znajdował, nie wiem. W czasie manifestacji czytał ów akt Laurysiewicz, ksiądz unicki. W późniejszym czasie, przy ogłoszeniu drukiem, ów akt został zmieniony w wyrażeniach.

Myśl zjazdu horodelskiego podaną została w Lublinie przez komitet zawiązany w tym celu, którego członkiem był ks. Laurysiewicz.

Po zjeździe horodelskim 14 października wróciliśmy do Warszawy, ja pod cudzym nazwiskiem. 14 paźdz[iernika] ułożyliśmy się zebrać do Strojnowskiego (obywatela, któren w ostatnich czasach mieszkał w 2 wiorstach od Rawy) do Hotelu Lipskiego.

15 paźdz[iernika] n[owego] s[tylu] poszliśmy - ja, Sikorski, Szachowski, Biechoński i drudzy do kościoła św. Jana na nabożeństwo za Kościuszkę, na skutek wezwania. W czasie nabożeństwa byliśmy otoczeni, a na drugi dzień rano zaprowadzeni do Cytadeli, skąd wieczorem tegoż dnia zostaliśmy rozpuszczeni. Kto urządził owo nabożeństwo, nie wiem.

17 paźdz[iernika] byłem u Strojnowskiego dla dowiedzenia [się] co i jak uradzono. U Strojnowskiego zastałem Szachowskiego, Sikorskiego, Wereszczyńskiego Juliana i dowiedziałem się, iż wybrano trzech członków do Komitetu tworzenia organizacji, a mianowicie Korzeniowskiego Apollo (lub Napoleona — on wywieziony do Permu), Głowackiego, studenta z Kijow[skiego] Uniwersytetu, i Chmieleńskiego Ignacego. Postanowionym było: rozdzielić pracę Komitetu na trzy części, a mianowicie organizacja miast pod względem przygotowania sprzysiężonych powierzona została Chmieleńskiemu, kasa i korespondencja Korzeniowskiemu, a wydział wojskowy Głowackiemu. Komitet miał się poddać Mierosławskiemu i rozporządzeniom jego. Kasa w sumie około 5000 rubli pochodziła ze składek zbieranych po kościołach, początkowo znajdowała się u Szachowskiego i Sikorskiego Kazimierza. Wszyscy daliśmy sobie słowo, iż będziemy wypełniać wszelkie rozporządzenia Komitetu. Wskutek czego zostaliśmy wysłani na prowincję dla czynności - ja z Wereszczyńskim w gubernię radomską, Szachowski z Sikorskim w Płockie, Frankowski Leon i Jan w lubelską gub[ernię], Stanisław Frankowski został w Warszawie. Kto zaś był posłanym w augustowską gubernię, nie pamiętam. Tomasz Burzyński z Kijowskiego Uniwersytetu został wysłanym do Kijowa (zdaje się, iż był aresztowanym), Strojnowski zaś wyjechał na Wołyń, gdzie mieszkał podówczas. Przy wyjeździe otrzymałem z kasy około 30 rubli. W Radomiu zawiązaliśmy kółko, do którego należał Deskur, obywatel spod Radomia, Maciejowski, który obecnie był naznaczonym komisarzem w Sandomierskie, Mefistofeles imię wymyślone dla niego, ksiądz wikary od Reformatów, trochę zająkliwy, litograf, Krasnowolski urzędnik, który zdaje się parę razy już był aresztowanym. Wereszczyński został w Radomiu, ja zaś wyjechałem do Suchedniowa, mając list do Eugeniusza Bobrowskiego, urzędnika w Górnictwie, któren nie jest krewnym Stefana Bobrowskiego, bo Stefan jest z Wołynia, a rodzona siostra jego jest za Korzeniowskim Apollo. W Suchedniowie poznajomiłem się z Barzykowskim, uczniem Sztuk Pięknych, Wędrychowskim urzędnikiem Górnictwa, któren później był w szkole w Cuneo, i innymi, których nazwisk nie pamiętam; do tego należeli także Eugeniusz i Roman Bobrowscy. W Suchedniowie zastałem już kółko naukowe i bibliotekę. Eugeniusz Bobrowski przyjął na siebie rozprzestrzenienie organizacji w Suchedniowskim Górnictwie. Gdy przejechał do Suchedniowa Wereszczyński, pojechaliśmy w Sandomierskie do kolegi Wereszczyńskiego, p. Domańskiego, do M[ałej?] Nikisiolki, gdziem bawił ze 2 tygodnie, dokąd przyjeżdżał Maciejowski, Kochanowski Spod Opatowa i drudzy , a głównie Maciejowski, mieszkający u krewnych niedaleko Sandomierza, miał się zająć sprawą organizacji. Z Nikisiołek wróciłem pod innym nazwiskiem do Warszawy 24 grudnia.

W Warszawie bawiłem do 3 stycznia 1862 roku. Przyjechawszy do Warszawy zdałem raport Chmieleńskiemu, któren podówczas mieszkał w Saskim Hotelu pod nr 36 (w którym mieszkał prawie z 10 miesięcy) i był słabym. A ponieważ nas szukano po Warszawie, tj. Szachowskiego, Sikorskiego i mnie, o czym mi mówił Wereszczyński i proponował jechać za granicę do szkoły do Genui, na co gdy się zgodziłem, byłem u Chmieleńskiego, a później przez Wereszczyńskiego dostałem 150 rubli z kasy na drogę. Szachowski i Sikorski na kilka dni przedtem wyjechali. Ja zaś pożegnawszy się z rodzicami wyjechałem 5 stycznia.

Jakem już zeznał wyżej, z Brochocinka pojechałem z Józefem Oxińskim (który zdaje się pod imieniem Ohlińskiego jest pod Wieluniem), kancelistą z Płockiego, a nie dojeżdżając o trzy wiorsty do komory Zieluń rzuciliśmy sanki i przeszli granicę, która tuż obok drogi. Paszportów nie mielimy, ale tylko adres z Warszawy od Chmieleńskiego do m[iasta] Lizbarga (Lidzbarka v. Lautenburga) do Alexandrowicza lub Konstantynowicza, ale zdaje się Alexandrowicza, któren ma swą posiadłość pod Lautenburgiem. Z Lautenburga Oxiński pojechał do obywatela jakiegoś, a ja pocztą przez Strassburg (Brodnicę), Kowalewo do Piątkowa, do Sulerzyskiego, gdzie zastałem Józefa Ćwierczakiewicza (który się schronił przed aresztowaniem) i z Płockiego Ciołkowskiego, i był jakiś trzeci włóczęga pod nazwiskiem Zembrzuskiego. Bawiłem tam ze trzy tygodnie, przez ten czas przyjeżdżali z Polski: Wolski Włodzimierz (pisarz Halki), Kaczkowski (akademik), wielki zwolennik Mierosławskiego, Marchwiński, którego majątek znaczny posiada matka wdowa obok Góry Kalwarii, a przed przyjazdem moim tam byli: Florian Niewiarowski, Ludwik Brzozowski, Szachowski Stanisław, Krypiakiewicz urzędnik z Komisji Skarbu (przed odjazdem moim na kilka dni przyjechał Gustaw Wasilewski z Paryża — jechał do Warszawy dla oznajmienia kwestii, jaka zaszła między młodzieżą a Mierosławskim w Genui). Z Piątkowa razem z Ciołkowskim wyjechałem przez Toruń, Berlin, Kolonię do Paryża. W Berlinie bawiłem dwa dni, staliśmy u Cieszkowskiego Henryka, któren był moim kolegą z gimnazjum, a podówczas był na uniwersytecie .

W Paryżu rue de Sainte nr 24 Hôtel du Berry stanąłem, bo Sulerzyski dał mi adres. Zastałem tam Szachowskiego, Lipińskiego Stanisława, Biechońskiego Wojciecha, w Hôtel de Maroc stał Niewiarowski, tamże był Kurzyna Jan, w Hôtel de Hambourg rue Jacob mieszkali Brzozowski, Kaczkowski, a Wolski w hotelu [na] rue Corneille. W Paryżu byłem z 15 dni, w ciągu tego czasu byłem dwa razy na zebraniach młodzieży w Passage du Commerce nad restauracją Janka emigranta. Owego towarzystwa podówczas prezesem był Zygmunt Padlewski (sekretarzem Zygmunt Waryłkiewicz z pieczęcią, na której był nadpis: Sanguis et ferrum libertatis via, w koło, a we środku: Towarzystwo Młodzieży Polskiej w Paryżu), członkami zaś byli główniejszymi: Włodzimierz Milowicz, Szachowski, Biechoński, Sikorski, Niewiarowski, Brzozowski, Lipiński Stanisław (Lipiński, kuzyn Wysockiego, ma rodziców w Płockiem, mają wieś), Hofenblum, uczeń Sztuk Pięknych z Warszawy, Tłuchowski... syn obywatela z Płockiego z Lelic pow. lipnowskiego (przezywany był Tłuch albo Dziki, gdyż był ogromnej siły), Krypiakiewicz, Sołecki były nauczyciel w 1861 r. w Mławie, Kaczkowski... przezwany Kaczorek, Wedeman... i wielu innych, których nazwisk nie pamiętam. Na owych posiedzeniach traktowaną była kwestia co do Mierosławskiego, czy ma zostać nadal dowódcą szkoły lub nie. Deputatem z Genui był przysłany Kołyszko (z Moskiewskiego Uniwersytetu) Litwin i Piotrowski Józef z Płockiego, który w czasie teraźniejszego powstania był komisarzem Komitetu. Owi deputaci przyjechali z mandatami do Paryża dla porozumienia się z młodzieżą, czy zostawić Mierosławskiego, lub obrać kogo innego. A ponieważ Mierosławski napisał ustawę, na którą młodzież nie mogła się zgodzić, a przedtem ze szkoły wypędził dwudziestu kilku, ogłosiwszy ich zdrajcami kraju, tak iż ci musieli szukać przytułku w Mołdawii , i chciał jeszcze podówczas mieć dyktaturę nad młodzieżą, będącą za granicą, i nad krajem, więc młodzież nie przyjąwszy owych warunków zmusiła Mierosławskiego do usunięcia się z dowództwa szkoły, a na miejsce jego jednozgodnie był obranym Wysocki Józef, który był podówczas urzędnikiem w biurze Rotszylda.

Po mowie, którą miał Mierosławski w 1859 roku w rocznicę rewolucji i która była rozpowszechnioną, i w której wzywał młodzież do wspólnej pracy , wielu studentów z uniwersytetów Kijowskiego i Petersburskiego emigrowało do Włoch przez Turcję i zatrzymawszy się w Coni około Neapolu czekali zawezwania Mierosławskiego, któren podówczas był w Paryżu. Nie doczekawszy się wezwania, po kilkumiesięcznej bytności udali się do Genui, gdzie życie tańsze. Baron Dulfus, Polak, który był oficerem w 1831 roku, i który później służył w piemonckim wojsku i w 1849 roku własnymi piersiami zakrył króla Alberta, przy czym był ciężko raniony, i był kapitanem, a dziś pobiera 12 000 franków i jest faworytem Wiktora Emanuela , przyczynił się łącznie z doktorem Garibaldiego Ocipienco do utworzenia komitetu opiekuńczego nad Polakami. W owym czasie młodzież pisała do Mierosławskiego i posyłała deputata swego Wisłoucha (z Mozyrskiego), zapytując czy urządzi szkołę, a tymczasem nadjechał z Paryża od Mierosławskiego Milowicz, który przekonał młodzież na stronę Mierosławskiego. Wisłouch zaś ujęty Mierosławskim, jako pełnomocnik poddał młodzież jemu. Objąwszy zarząd Mierosławski przyjechał do Genui w 1861, zdaje się w sierpniu , i przez Garibaldiego urządzoną została szkoła, dał bowiem broń i plac do musztry, a miasto ofiarowało dom Casa Bianchetti nr 6 .

Zanim to się stało, młodzież wysłała deputatów do Garibaldiego prosząc go o pomoc. Takim sposobem Garibaldi został prezesem ówczesnego Komitetu i gdy przyjechał do Genui, prosiła go młodzież o pomoc w doprowadzeniu do skutku wyprawy na Połągę, która miała być przedsięwziętą wiosną 1862 roku w nadziei oswobodzenia kraju. Garibaldi obiecał dać okręt i 3000 broni, w celu zaś porozumienia się z krajem wysłani zostali Buchowiecki na Litwę, Olszewski na Wołyń i Podole, a Kremer (Józef) do Królestwa. Powróciwszy oświadczyli, iż wyprawa nie będzie skuteczna, bo kraj nieprzygotowany.

Zgodziwszy się na objęcie dowództwa nad szkołą Wysocki podał warunki, mianowicie: 1) aby Mierosławski oświadczył drukiem, że sam ustępuje, co zrobił przez odezwę rozpaczliwą, 2) aby była ustawa dla szkoły. Ustawa ta była wprowadzona, a w następstwie czasu, wskutek niektórych nieporozumień została w części zmienioną. Od chwili objęcia dowództwa nad szkołą przez Wysockiego udaliśmy się z Paryża do Genui otrzymawszy na podróż po 120 franków od Wysockiego, który miał kapitał ze składek krajowych. Ze mną pojechali: Szachowski, Biechoński, Sikorski, Padlewski na instruktora, Hofenblum, Waga (z Łomżyńskiego), w ogóle około 15, przy czym powrócili Kołyszko i Piotrowski Józef.

W Genui wstąpiłem do szkoły, obrany zostałem sekretarzem Towarzystwa Młodzieży po niektórym czasie i byłem aż do rozwiązania szkoły w czerwcu 1862 roku w Cuneo, dokąd przeniesiona była szkoła z powodu większego miejsca dla musztry. Przemieszkawszy do połowy sierpnia w Cuneo, przez który to czas agitowała się kwestia przeniesienia szkoły do Anglii, udałem się z kolegami do Paryża, gdzieśmy mieszkali cały wrzesień i kilka dni października.

Kiedyśmy przyjechali do Paryża, Padlewskiego nie było, gdyż on był w Polsce i w kilka, dni odebraliśmy wiadomość, iż ma przyjechać i że po drodze w Kissingen zajeżdżał do chorego Milowicza. (Jednocześnie z bytnością Padlewskiego w Warszawie był i Jan Kurzyna, któren przedstawiał programat Mierosławskiego Komitetowi, a gdy go odrzucono, utworzył nowy Komitet pod nazwą Rewolucyjnego z członkami Kurzyną, Kaczkowskim, Daniłowskim i Rościszewskim, obywatelem z Płockiego . Potem Kurzyna był w Krakowie, gdzie utworzył kółko, a później był we Lwowie, gdzie mu się najlepiej udało, był także i na Litwie). Po powrocie Zygmunta Padlewskiego z kraju była wybrana z młodzieży agentura Komitetu Warszawskiego z celem wysyłania młodzieży do kraju i trudnienia się wszystkimi interesami zagranicznymi. W owej agenturze byli Milowicz, Szachowski i Amborski (student z Kijowa), a Ćwierczakiewicz (do którego pisano pod imieniem Kaczorowskiego) był delegatem Komitetu na miejsce Narzymskiego Józefa, który wracał do kraju. (W czasie mojej bytności w Paryżu przyjeżdżał Daniłowski z Warszawy dla porozumienia się z Mierosławskim ; porozumienie się nie przyszło do skutku z powodu przedstawionego programatu Mierosławskiego, którego Komitet nie chciał przyjąć). Z Paryża Padlewski jako członek N[arodowego] C[entralnego] Komitetu jeździł do Londynu, a że poruczony mu był wydział wojskowy, więc on jeździł, aby dostać uprawnienie do działania z wojskowymi rosyjskimi i urządzić wspólność działania z Rosją, o jakowym połączeniu było nawet publikowane, o ile mi się zdaje, 1 paździer[nika] 1862 r. w Kołokole. Oxiński, Biechoński, Sikorski Marek (który nawet nie krewny Sikorskiego Kazimierza), Littych, Tłuchowski, Skowroński Robert (lat około 27) i jeszcze kilku wyjechali do kraju. Około pierwszych dni października z Zygmuntem Padlewskim ja wyjechałem z Paryża, jechaliśmy przez Kolonię, Berlin, a w Kreutzu rozdzieliliśmy się. Padlewski pojechał na Poznań i Kraków do Warszawy, a ja na Toruń. Z Torunia zajechałem przez Kowalewo do Piątkowa, gdzie zastałem Rogalińskiego..., podinstruktora kawalerii w Genui i Cuneo, Raczyńskiego Wincentego czy Władysława, poetę ze szkoły w Cuneo, Broniewskiego zdaje się Maxymiliana ze szkoły w Cuneo i Jurkowskiego także ze szkoły. Przy odjeździe moim przyjechał z Warszawy Chmieleński, który jechał za granicę pod przybranym nazwiskiem, zdaje się Wiśniewski. Chmieleńskiego nikt tam nie znał, nawet Sulerzyski. Chmieleński jechał podówczas do Londynu przez Paryż. Chmieleński jest wzroku krótkiego. O ile mi wiadomo, Chmieleński miał sformowaną w Warszawie tak nazwaną rotę strzelecką, której obowiązkiem było sprzątanie osób niebezpiecznych. Urządzenie to było poza obrębem Komitetu. Oprócz tego urządzoną była policja w Warszawie, a oberpolicmajster przynosił wiadomości do wydziału wojskowego. Do wystrzału w JCW W[ielkiego] księcia był Chmieleński — później nie wiem, kto był, od czasu zaś objęcia wydziału wojskowego przez Padlewskiego wszystkie wiadomości przynosił Dygat Ludwik, przezywany pułkownikiem (Dygat także rozdawał pieczęcie - wysoki, tęgi brunet, mruży oczy), któren nawet w końcu roku 1862 zapisał się do Szkoły Głównej w Warszawie. Policja była licznie obsadzoną i dobrze płaconą, byli nawet i policjanci, tak że wszystkie aresztowania uprzedzano; oprócz tego były pieczęcie wójtów gminy i pieczęcie policji.

Z Piątkowa z jednym obywatelem przejechałem przez granicę za kartką pruską, pod obcym nazwiskiem, przez komorę Osiek do Jackowskiego, dzierżawcy folwarku Łapinóżek. Od Jackowskiego, który miał paszporta dla przejeżdżających, dostałem paszport pod imieniem Stanisława Krasnodębskiego. Z tego paszportu korzystałem aż do ostatnich dni grudnia 1862 roku, ale kiedy byłem w Białej i kiedy przyjechał oficer z żandarmami aresztować Krasnodębskiego, niby to członka Komitetu w Łosicach, dowiedziawszy się o tym w cukierni i widząc nawet oficera nabijającego rewolwer, a chcąc uniknąć poszukiwań i mając zamiar wyjechać do Warszawy dla zdania raportu, zmieniłem paszport u Deskura Bronisława w Horostycie na imię Stanisława Romanowskiego.

Z Łapinóżka przez Rypin do Lelic do Tłuchowskiego jechałem sam, a od Lelic jechałem z Mroczkowskim Walerym (Kijow[ski] Uniw[ersytet], jeden z pierwszych, co wyszli do Neapolu , Mroczek na przezwisko) i z Buchowieckim... (z Uniw[ersytetu] Petersb[urskiego]) do Kaczor, gdzieśmy nocowali i przez Płońsk do wsi Janowa udaliśmy się do Grotusa. Nocując u Grotusa obywatela i obawiając się rewizji na rogatkach warszawskich zostawiłem paczkę z regulaminami, fotografie i różną moją korespondencją z notatkami, zostawiwszy przy sobie konieczne listy, jako to od Józefa Wysockiego do Edwarda Jurgensa i upoważnienie Padlewskiemu do działalności, dane przez Bakunina, Hercena i Ogarewa, jako i list do Komitetu od nichże, zalecający tworzenie komitetów przez ruskich oficerów w Warszawie, Żytomierzu, Kijowie, Wilnie i Grodnie, i wspomnianym było o połączeniu Komitetu ruskiego z naszym. Komitet bowiem ruski oficerów już podówczas egzystował w Warszawie, lecz kiedy został zawiązanym i jakie jego przejście, nie jest mi wiadomym .

Od Grotusa, który mnie wraz z Mroczkowskim odesłał do Nowego Dworu, najętymi końmi przyjechaliśmy do Warszawy i stanęliśmy w Hotelu Wileńskim pod nr 24. To było około 14 października 186.2 r. Ja pod nazwiskiem Stanisława Krasnodębskiego, a Mroczkowski nie pamiętam, pod jakim nazwiskiem, dosyć iż wiem to, że on wiele razy bywał w Warszawie, to zawsze pod owym przybranym nazwiskiem.

Po przyjeździe do Warszawy udałem się do Franciszka Godlewskiego, który mieszkał na Kanonii w domu Głównego Kantoru Loterii. Pokazałem mu listy, a list od Wysockiego do Jurgensa zostawiłem Godlewskiemu, jak również mówiłem o Mroczkowskim i Buchowieckim, żeby ich gdzie wysłali. Więc na drugi lub trzeci dzień posłano pieniądze do Grotusa Buchowieckiemu, z rozkazem by jechał do Wilna do... Do Wilna i w grodzieńską gubernię jeździł także Demontowicz Józef, Mroczkowski zaś posłanym został w Augustowskie jako ajent pomocniczy ajentowi Józefowi Piotrowskiemu. Ja zaś byłem wysłany 23 października w województwo podlaskie jako ajent pomocniczy Edwardowi Lisikiewiczowi (który mieszkał w Zbuczynie, przy matce utrzymującej pocztę).

Podczas bytności w Warszawie zastałem, że w Komitecie byli:

Franciszek Godlewski - kasjerem,

Szwartz Bronisław - wydział interesów wewnętrznych co do całego kraju,

Zygmunt Padlewski - wydział wojskowy, a później i dyrekcja,

Jan Bogdanowicz - wydział interesów co do Kongresówki,

Edward Rolski (E. R. później skutkiem jakiejś awantury był odsuniętym z Komitetu i, jak mi się zdaje, za sprawę chełmską).

Więc jako wyżej rzekłem, dostawszy instrukcję od Godlewskiego dla powiatowych, wyjechałem do Zbuczyna, na drogę dano mi 30 rubli. U Lisikiewicza zaś ze składek były pieniądze. Od Lisikiewicza dowiedziałem się, iż w siedleckim powiecie był powiatowym:

Jan Matliński (Janko Sokół), były rządca, i mieszkał w Zbuczynie,

Arnold (podleśny marszałk[owej] Kuczyńskiej) był okręgowym węgrowskiego okręgu,

Żułtowski, wikary ze Zbuczyna , był okręgowym siedleckiego okręgu,

x. Słotwiński powiatowym powiatu łukowskiego,

Gustaw Zakrzewski, obywatel z Ciechomina, był okręgowym okręgów garwolińskiego i żelechowskiego,

x. wikary ... w Łukowie był okręgowym okręgu łukowskiego,

Deskur Bronisław z Horostyty był powiatowym radzyńskim,

Pyrkosz okręgowym radzyńskim,

Krysiński, syn rewizora z Międzyrzeca, był okręgowym międzyrzeckim,

Jasiński Teodor z Rozwadówki włodawskiego okręgu okręgowym,

Tarnowski sekretarz poczty z Białej był powiatowym,

Wolanin profesor z Białej był okręgowym,

Czarkowski doktor był okręgowym w Łosickiem.

Tak trwało przez trzy tygodnie.

Przez owe trzy tygodnie organizowałem powiat bialski, a mianowicie w Huszczy, Tucznej i Wiski zwerbowałem drobną szlachtę, poznajomiłem się z Hrubeckim z Dobromyśla, w Białej z Horalikiem młodym, Paszyńskim z Husinki, z Kobylińskim, rządcą z Husinki, u którego nawet moje papiery z portmonetką zostały - w Janowie ze Stasiakiewiczem klerykiem (dziesiętnikiem), któren organizował i mieszczan. W Tucznej Tarkowski szlachcic był setnikiem. W Łomazach stary Kowalewski i tabaczny strażnik - oni przygotowali i m[iasto] Rossosz. Prócz tego poruczonym było doktorowi Czarkowskiemu uczynić zapas prochu i pistonów, któren był dostarczony przez Żydów z Brześcia i Siemiatycz.

Kiedym był w Białej i mieszkałem u Tarnowskiego, Wolanina lub na probostwie, przyjechał do mnie Władysław Merle z poleceniem, abym był u Lisikiewicza, gdyż mam jechać do Warszawy. Wskutek czego byłem u Lisikiewicza i pojechałem dalej sztankielerką pod nazwiskiem Krasnodębskiego, pojechał ze mną i Lisikiewicz. Ja stanąłem w Hotelu Litewskim, a Lisikiewicz w Wileńskim, gdzie zajął 24 numer. W Warszawie zdałem raport Zygmuntowi Padlewskiemu z powiatu bialskiego. Takiż raport z województwa zdał Edward Lisikiewicz. Na drugi dzień, a to było o ile pamiętam około 18 listopada lub 19, zebraliśmy się u Lisikiewicza w Hotelu Wileńskim, gdzie poznałem Jana Bogdanowicza, któren, chociaż był członkiem Komitetu, jednak przedstawiał się zebranym jako ajent pełnomocny tegoż, a także poznałem wezwanych przez Jana Bogdanowicza Bronisława Deskura, Gustawa Zakrzewskiego, Jasińskiego Teodora i księdza Słotwińskiego. Bogdanowicz jako ajent Komitetu przyniósł nam ustawę Komitetu wojewódzkiego i po przeczytaniu onej wybierani byli członkowie. Zostali wybrani na członków Komitetu województwa podlaskiego: Gustaw Zakrzewski jako kasjer, Lisikiewicz Edward do stosunków wojskowych, Jasiński Teodor jako wojewódzki i wikary... z Łukowa został dyrektorem komunikacji. Za komisarza zaś Komitetu ja byłem naznaczonym i mianowany byłem przez Komitet Centralny Narodowy.

Dostawszy nominację, program i instrukcje oraz pieczęć wojewódzką, która doręczoną była wojewódzkiemu, ukończyliśmy sesje, które trwały przez dwa dni. Wszystko to zatwierdzonym było przez Komitet za pośrednictwem Bogdanowicza. Bogdanowicz był u mnie w hotelu i oddał mi nominację, gdyż obowiązkiem jego było urządzenie dwóch województw, podlaskiego i lubelskiego. Bogdanowicz, jak mi wiadomo od Deskura i Zakrzewskiego, był w Dyrekcji Szlacheckiej i na jakie trzy tygodnie przed aresztowaniem wstąpił do organizacji narodowej.

Przez czas mojej bytności w Warszawie bywałem na ulicy Chmielnej w domie u Władysława Jeski (u Jeski widziałem także Tomasza Burzyńskiego, który zdaje się, bom słyszał, że był wydziałowym), gdzie w jego pomieszkaniu zbierano się między 11 a 3 po poł[udniu] dla konferencyj. Tam prawie zawsze do Zygmunta Padlewskiego przychodził Dygat, który mu przynosił wiadomości. U Jeski bywali Gustaw Wasilewski, Frankowscy, Godlewski, z zagranicy przybywający i w ogóle ważniejsi sprzysiężeni, i Bronisław Szwartz. (Bronisław Szwartz mieszkał na rogu Miodowej i Senatorskiej w domu Grabowskiego na trzecim piętrze w podwórzu .) U Szwartza byłem parę razy, bywał i Dygat, zastać go można było najpóźniej do 10 z rana. Na ulicy zaś Widok w pomieszkaniu

Hejrychowej zastać można było zawsze Szwartza między 12 a 1 po południu, stamtąd wydawano rozmaite pisma drukowane, „Ruch” i „Głos Kapłana” i inne. Redagowali rozmaici — zdaje mi się nr 8 lub 9 pisał Zygmunt Padlewski. A ponieważ w tych czasach zaczęte było zbieranie podatku nakazanego w nr 7 „Ruchu”, więc i w Podlaskiem zaczęto taki zbierać. Podatek takowy był wnoszonym do komiteckiej kasy na broń, a 1/10 zostawiona na wydatki wojewódzkie.

Około 23 listopada n[owego] s[tylu] wyjechałem z Warszawy pod nazwą Stanisława Krasnodębskiego do Zbuczyna, skąd z Lisikiewiczem przez Łuków pojechaliśmy do Ciechomina do Gustawa Zakrzewskiego, gdzie było pierwsze zebranie komitetu wojewódzkiego. W Ciechominie wydaliśmy instrukcje do powiatowych dla lepszej organizacji, kazaliśmy z rozkazu Komitetu Centralnego na każdą broń palną przygotować po dwa funty prochu i sześć funtów ołowiu. Zaleciliśmy szybkie zbieranie pieniędzy, których w ogóle za tymi kwitami zebrano 80 000 złotych nie licząc kilku tysięcy, które wprzód zebrane były przez Lisikiewicza. U Gustawa Zakrzewskiego dowiedziałem się o aresztowaniu Bogdanowicza, któren był w przyjaźni z Zakrzewskim. Z Ciechomina jeździłem do. Radzynia do Pyrkosza stamtąd do Horostyty, do Międzyrzeca i przez Łosice do Węgrowskiego do Arnolda. Objazd ten zajął mi czas do 28 grudnia.

28 grudnia przyjechałem do Warszawy pod imieniem Stanisława Romanowskiego, stanąłem w Hotelu Krakowskim nr 17 i przywiozłem składkowych ze 21 000 złotych i raport z całego województwa i przedstawiłem w mieszkaniu Władysława Jeski raport Zygmuntowi Padlewskiemu, któren mię z tym odesłał do Awejdy mówiąc, iż to do niego należy. Wskutek czego wieczorem byłem u Awejdy, gdzie mieszkał Majkowski Jan i Krzemiński. Awejdzie przedstawiłem, aby Lisikiewicza usunąć z Komitetu wojewódzkiego, a przeznaczyć na miejsce jego Gustawa Zakrzewskiego, na miejsce zaś Gustawa - Czarkowskiego doktora, na miejsce zaś Jasińskiego Teodora wojewódzkim Bronisława Deskura , a na miejsce x. wikarego ... z Łukowa naznaczyć x. Paszkowskiego, proboszcza z Maciejowie, jako męża zaufania województwa podlaskiego. Awejde przedstawił to, a Komitet dał mi blankiety, na których ja sam powypisywałem nominacje.

Jakim sposobem Awejde został mianowanym członkiem Komitetu, nie wiem, bom go nie znał uprzednio i nie słyszał o nim nawet od Padlewskiego, jednak dorozumiewam się, iż został naznaczonym na miejsce Szwartza, bo nawet objął jego wydział.

Jakem był na prowincji, to J... Wernicki, który mieszkał na Krakowskim Przedmieściu, idąc do Nowego Światu w pierwszej bramie za św. Rochem, na drugim czy trzecim piętrze , przysyłał mi paczki, druki, listy, „Głos Kapłana” i, o ile mi wiadomo, Wernicki już zajmował się drukiem „Ruchu” nr 11. U Wernickiego byłem kilka razy. Księdza Paśnikowskiego widziałem na ulicy Widok, gdy przychodził po druki i gdy go się zapytano, kiedy wyjdzie 4 numer, więc on odpowiedział, że już są napisane nr 4 i 5, więc z tego powodu wnoszę, iż x. Paśnikowski mógłby wiedzieć, kto był redaktorem „Głosu Kapłana”. Kto by zaś była osoba podpisująca Pater Syxtus, to mi nie wiadomo, ale Awejde najlepiej to wyjaśni. X. Rafał Drewnowski, który zbierał składki po Warszawie, a więc mógłby wyjaśnić o ajenturze duchownej, która była przy N[arodowym] C[entralnym] Komitecie, bo Komitet, nie chcąc do składu swego przyjmować duchownej osoby, jako organ duchowieństwa sformował taką ajenturę czyli radę. (Rafała Drewnowskiego znałem osobiście, widziałem go kilka razy u Hejrychowej, rozmawiałem, przezywaliśmy go Rewolwer, bliższą zaś znajomość x. Rafał Drewnowski miał z Leonem Frankowskim, o tym zaś, że x. Drewnowski zbierał składki, tylko słyszałem).

Podczas mojej bytności w Warszawie przyjechał z Londynu

Potebnia, b. oficer szlisselburskiego pułku piechoty, i przywiózł odezwę od Komitieta russkich oficerów do oficerów sztaba, artillerii, inżenierow, kawalerii, piechoty itd., w której, na ile pamiętam, pisano: „Towarzysze, rząd zachowuje się w miastach polskich tak, że naród musi utracić wszelką cierpliwość i powstać nie licząc na to, czy mu się uda, czy nie”.

Owego wezwania, które opatrzone było pieczęcią „Wojennyj Russkij Komitiet w Warszawie”, w otoku i pośród pieczęci, na której znajdowały się dwie ręce, był napis: „Ziemia i Wola” dostałem od Zygmunta Padlewskiego 5 egzemplarzy dla rozdania powiatowym. Mówiono mi, iż do Rosji, do Petersburga, posłano podobnych wezwań dużo. Kto by zaś należał do tego Komitetu i gdzie by on miał zasiadania, tego nie wiem.

Podczas mej bytności w Podlaskiem był zjazd księży w Kłoczewie, na który jako ajent Komitetu był przysłanym Majkowski, na owym zjeździe był Edward Lisikiewicz, ja zaś nie byłem. Wiem tylko, iż duchowieństwo połączyło się z Centr[alnym] Komitetem. Z Janowa na zjeździe był x. Tenczyński kanonik, a x. Paszkowski z Maciejowie był wówczas obranym na męża zaufania od województwa podlaskiego.

Od czasu wyjazdu Władysława Jeski komitetowi zbierali się u Awejdy w domu Konstantego Zamojskiego . Około 2 lub 3 stycznia 1863 r. zebrali się u Awejdy Zygmunt Padlewski, ja, Leon Frankowski, Stanisław Frankowski, Piotrowski Józef, Rolski Edward (z Płockiego) - pięciu ostatnich jako komisarze województw . Awejde oznajmił nam, że Komitet poboru nie dopuści przez powstanie i że oprócz innych instrukcji przeznaczeni zostaną do województw naczelnicy wojskowi. Na drugi dzień byliśmy w południe u Awejdy, gdzie ja poznałem Walentego Lewandowskiego, którego Komitet przeznaczył na naczelnika wojskowego województwa podlaskiego. Tegoż samego dnia ja, Lewandowski i Padlewski o tymże czasie rozpatrywaliśmy plan wojskowy powstania co do województwa podlaskiego. A ponieważ głównie chciano władać traktem brzesko-litewskim lub lubelskim, więc stosownie do tego mieliśmy siły nasze koncentrować około nich i jeśliby były wzięte Siedlce i Biała, wtenczas oba te punkta mieliśmy utrzymywać, w przeciwnym zaś razie, gdyby nie mogli utrzymać tej drogi, to mieli koncentrować się na Lublin. W organizacji, według raportów, liczyliśmy w województwie podlaskiem około 5000 ludzi, a jak Leon Frankowski mówił, w województwie lubelskim do 12 000 ludzi.

Z Warszawy wyjechałem extrapocztą z Lewandowskim około Trzech Króli do Biały. Ja stanąłem u Mroczka, a Lewandowski u Wolanina. Lewandowskiego przedstawiłem powiatowemu Tarnowskiemu i posiałem po Deskura, z którym później Lewandowski pojechał do Radzynia i Łukowa obejrzeć siły, Zakrzewski zaś Gustaw w tym celu objeżdżał Łukowskie, a ja powiat bialski. Zatem Lewandowski pojechał do Wengrowa do Arnolda okręgowego. W Łosicach u doktora Czarkowskiego zjechałem się z Lewandowskim i tam ułożyliśmy, iż z chwilą powstania ja będę działać na Białą, a Lewandowski na Siedlce. Deskur miał atakować Radzyń, a Gustaw Zakrzewski Łuków.

W ataku na Siedlce mieli dowodzić oddziałami: Arnold, Jabłonowski uczeń z genueńskiej szkoły, Olszewski, Morytz, Zakrzewski z Łosickiego, były oficer ruski, ksiądz Żółtowski wikary ze Zbuczyna . Co zaś do Radzynia i Łukowa, to nie wiem, jakie były rozporządzenia.

17 stycznia r.b. był przysłanym przez Leopolda Czapińskiego (z Białej, syna urzędnika i ucznia ze szkoły w Genui, a później ucznia z Głównej Szkoły w Warszawie) rozkaz od Komitetu Centralnego z Warszawy z oznaczeniem czasu powstania, to jest aby w nocy z 22 na 23 stycznia wszystkie punkta, gdzie się znajdują ruskie wojska, zaatakować.

W powiecie bialskim wówczas stało wojsko w Białej, w

Kodniu, w Rossoszy i w Łomazach. Atakować Białą ja miałem z siłami, jakie były w mieście, z posiłkami z Janowa i części Łosickiego, i z partią, która się miała zebrać około Zalesia—partię janowską i z Łosickiego miał przyprowadzić Wolanin. Na Kodeń miał napaść Grubecki, kasjer z Dobromyśla, z dóbr Krasińskiego , z mieszczanami Kodnia i ze szlachtą ze wsi Tuczny. Na Łomazy miał iść Nowakowski, uczeń ze szkoły genueńskiej, z mieszczanami z Łomaz i częścią sil z Huszczy i Wiski. Na Rossosz Leopold Czapiński z mieszczanami Rossoszy i z resztą sił z Wiski i Huszczy. Po pomyślnym ataku miały się wszystkie siły koncentrować na Białą.

Jeszcze w grudniu zwerbowano trzech artylerzystów z baterii konnej: Lewickiego, Cugowskiego i jeszcze jednego, który zginął ; namówili ich mieszczanie, u których stali, tym bardziej iż oni i sami skłonni byli do tego. W późniejszym czasie wzmiankowani żołnierze jeszcze drugich zwerbowali, tak że wszystkich było około dziewięciu. Nazwisk zaś nie pamiętam. Owi żołnierze we trzy dni po powstaniu, gdym był w Janowie, dołączyli się do mnie bez mundurów i broni, a w jednych kożuchach.

Mając zamiar atakować Białą, zabrać działa, aresztować oficerów i dowódcę, a żołnierzy rozbroić, gdyż stali po kwaterach, uczyniłem następne rozporządzenie we wtorek i we środę: z mieszczanami m[iasta] Biały, których było do 200, ja sam ze 20 ludźmi miałem napaść na mieszkanie jenerała

Mamajewa, które bronionym było przez 20 ludzi. Mieszczanom kazałem aresztować oficerów i naznaczyłem dowódcami: Horalika, Dzikowskiego Juliana, Sadowskiego aplikanta sądu (któren zginął, jak mówią) - przy czym mieszczanom poruczonym było rozbroić żołnierzy. Bratu Wolanina profesora poruczyłem ze 40 ludźmi z ogrodu Sióstr Miłosierdzia podtrzymać atak na park, któren miał być wziętym przez Baltazara Wolanina profesora z partią z Łosickiego w liczbie około 150 ludzi. Jednocześnie kleryk Stasiakiewicz z Janowa miał atakować z partią w 250 ludzi koszary i stajnie kozackie, ze strony zaś Zalesia miał przybyć ze 40 ludźmi Kazimierz Bogusławski i zająć wschodnią część miasta. Most zaś na rzece Krznie kilkunastu mieszczan z przedmieścia Woli mieli znieść, aby nie dopuścić inwalidom połączyć się z oddziałem.

Gdy nadeszła chwila powstania, wojsko widać zawiadomione jeszcze z wieczora zebrało się poza miastem przy parku. Oddziały janowski i z Zalesia nie przyszli [s] na czas naznaczony. Most na Krznie nie był rozebrany. Oddział z Łosickiego zbliżył się o wiorst trzy do Białej. Ja zaś widząc, że zamiar w części chybiony, kazałem oddziałom miejskim zebrać się na probostwo, a Baltazarowi Wolaninowi zejść z Łosickiej drogi i zająć trak[t] Janowski. Również rozkazałem Kazimierzowi Bogusławskiemu zwrócić na drogę Janowską. Sam zaś z partią, w której było nie więcej, jak 60 ludzi, bo reszta potrwożonych rozeszła się, wyszedłem na szosę, a znalazłszy drogę tę zajętą oddziałem piechoty zwróciłem z partią ku Janowskiej drodze i gdym przeszedł przez rynek i wychodził z miasta, zostałem atakowany przez kozaków. Przykrywszy odwrót swój strzelcami, kazałem kosynierom w jednej kolumnie iść na drogę Janowską ku dworowi Roskosz, ku któremu zmierzał i oddział Wolanina. (Przy wyjściu partii z Białej ku Roskoszy dołączył się do nas i sekretarz poczty Tarnowski, jako ówczesny powiatowy. Lecz nie dochodząc Roskoszy z mego pozwolenia oddalił się do Cicibora do dziedzica. Gdybyśmy zawładnęli

Białą, to Tarnowski miał zostać naczelnikiem bialskiego powiatu i z dodaniem 7 członków przysięgłych miał stanowić władzę cywilną miejscową. W późniejszym czasie, kiedym był na marszu z Zalesia do Janowa, Tarnowski przysłał mi Manifest Komitetu Central[nego] pod d[niem] 22 lutego [s] wydany w Warszawie.)

Gdyśmy byli w Roskoszy, nadszedł oddział z Janowa i oddział z Zalesia, któren po drodze miał spotkanie z kozakami. W odwrocie rannych i zabitych nie mieliśmy, z oddziału zaś z Zalesia było kilku rannych, którzy i wzięci byli do niewoli. W Roskoszy przebyłem do rana, zdjąwszy most na rzeczce. Na drugi dzień do świtu około 5 lub 6 godziny wystąpiłem ku Zalesiowi i przez Grabanów skierowałem się ku Woskrzenicom dla zbliżenia z partią kodeńską, która powinna była być na szosie około Zalesia. Do Woskrzenic przybyłem w południe, dokąd poprzybywali i reszta mieszczan z Biały i Janowa. Przed wieczorem nadeszła do Woskrzenic i partia kodeńska. W dniu tym rozdzieliłem oddział na plutony po 72 ludzi, przy czym strzelców było dwa plutony pod dowództwem Wolanina Baltazara, a kosynierów było do 7 plutonów, którzy byli pod dowództwem Neckiego, oficjalisty z Dobromyśla, byłego wojskowego ruskiego. Necki został majorem, a Wolanin Baltazar kapitanem.

A ponieważ atak na Białę nie udał się, więc i zamiar opanowania Brześcia, któren miałem przedsięwziąść po zabraniu dział, zaniechałem; aby jednak przeciąć komunikację między Brześciem, wyszedłem na szosę i spaliłem most na Krznie, a później poszedłem szosą ku Zalesiu, mając zamiar połączyć się z partią, która miała się w tamtej stronie zebrać.

Przed Zalesiem spotkałem dyliżans, a chcąc wiedzieć kto jedzie zatrzymałem oddział i kazałem stanąć dyliżansowi. Zobaczywszy znanego mi z widzenia w Warszawie urzędnika, któren, jak słyszałem, miał zawsze wozić sekretne korespondencje, zapytałem go o nazwisko, a gdy mi odpowiedział, iż się nazywa Wiszniewski, a w cedule było Czerkasów , więc będąc opanowany jakimś szałem, którego później sobie wytłumaczyć nie mogłem, pchnąłem go kindżałem w lewy bok, a zobaczywszy krew i że jeszcze żyje, żal mi się go zrobiło, więc wyrwawszy dubeltówkę od obok stojącego człowieka wystrzałem w czaszkę z tyłu dobiłem go. Następnie kazałem poszukać koło zabitego papierów, jak również i w kufrze jego, które zabrawszy wyjęli Czerkasowa z dyliżansu i złożyli na boku szosy przykrywszy gałęziami. Między papierami znalazłem głównie raport do J[ego] C[esarskiej] M[ości] o rozlokowaniu i obmundurowaniu rekrutów i raport od komendanta Brześcia o stanie twierdzy i jej niedostatkach . Rzeczy pozostałe po Czerkasowie nie były wzięte, sto pięćdziesiąt i kilka rubli w pugilaresie przy nim znalezione kazałem złożyć do kasy ogólnej, jak również i zegarek złoty z dewizką, któren, o ile mi wiadomo, ukradł później Kobyliński, rządca z Husinki. Papiery od Czerkasowa zabrane później zniszczyłem. Świadkiem tego zdarzenia był Stasiakiewicz i drudzy, których na pewno powiedzieć nie mogę. Po ochłonięciu i przyjściu do siebie nie umiałem zdać sprawy z mego postępku dokonanego w chwili jakiegoś uniesienia.

Następnie kazałem Szaniawskiemu , który niszczył most, aby położył deski i przepuścił dyliżans do Warszawy. Wtem przez ów most nadjechał z Białej swoim powozem i jenerał Sinielników i gdy stanął około poczty, zapytaliśmy go o nazwisko i czy nie ma broni, a gdy nam broń oddał, puściłem go swobodnie. W owym że czasie za Zalesiem ku Brześciowi popasał w karczmie oficer żandarmerii z Brześcia z dwoma żandarmami, którego także nie kazałem ruszać.

Gdym był w Zalesiu, Żukowski Antoni nadesłał mi wiadomość, jakoby Lewandowski z partią idzie od Łosic ku Jagodnicy, wskutek czego zostawiwszy pod komendą Kazimierza Bogusławskiego cały mój oddział, kazałem mu wyruszyć na spotkanie Lewandowskiego, a sam wziąwszy Szaniawskiego, Stasiakiewicza, Grubeckiego i jeszcze jednego udałem się do Tuczny do szlachty, gdzie już byli Nowakowski i Czapiński z 250 ludzi, którzy mieli z Łomaz z cekchauzu zabraną broń i wachmistrza i dwóch ułanów, których później kazałem puścić Szaniawskiemu — Szaniawskiego zaś posłałem do Łomaz i Rossoszy z tym, aby on tam zebrawszy ludzi przyszedł, sam zaś wziąwszy owych 250 ludzi wróciłem do Zalesia, skąd udałem się do Husinki, gdzie był podówczas Bogusławski, który wychodząc z Zalesia przejął na drodze majora i porucznika od piechoty, którzy jechali do Modlina. Majora tego i porucznika w późniejszym czasie, po przejściu za Bug, odesłałem swymi końmi do Brześcia, dawszy im kartki na swobodny przejazd.

W Husince dowiedziawszy się, iż wiadomość o nadejściu Lewandowskiego była fałszywą, udałem się ze wszystkimi siłami do Janowa, do którego na drugi dzień nadszedł także i Szaniawski.

W Janowie byłem 11/2 dnia. Przez ten czas porządkowałem siły. Kawalerii miałem do 70 koni i komendę nad nią poruczyłem Radowickiemu z Kobryńskiego (uczniowi szkoły genueńskiej, żonatemu, około 27 lat), kawalerię rozdzieliłem na dwa plutony. Jednym plutonem dowodził Antoni Żukowski, a drugim syn obywatela z Brzeskiego. Wachmistrzem był Bogusławski, kuzyn Kazimierza.

Piechoty miałem około 900 ludzi, z których strzelców było do 300, a reszta kosyniery. Nad strzelcami główne dowództwo miał Szaniawski, obywatel spod Łomaz, kompaniami dowodzili Baltazar Wolanin i Nowakowski, a oficerami byli: Sadowski Henryk, Paszyński Władysław, Lewicki Józef; w strzelcach był także żołnierz Adamów (witebskiej gub[erni]), który przyszedł do mnie do Janowa.

Nad kosynierami był major Necki, kwatermistrzem był Wasilewski Edward Napoleon (przezw[any] żandarm, ranny, jest w Brześciu), kurierem Jan Lipecki (zabity); Golian Walery (były wojskowy z 1830 roku, oficer od strzelc[ów] Kuszla) był naczelnikiem sztabu (wzięty u Królowej Mostu, jest w Brześciu), Bogusławski Kazimierz jako adiutant, kleryk Stasiakiewicz adiutant (został jako chory w Szereszewie); Lekarzem był doktor z Janowa, aż do powtórnego przyjścia mego do Janowa. Ksawery Wołłowicz (Bogoria) z Warszawy był kasjerem (stryj Wołłowicza jest w Augustowskiem obywatelem).

W Janowie kazałem burmistrzowi ogłosić Manifest Komitetu, zacząłem mundurować strzelców. Dowiedziawszy się, iż wojsko ma opuścić Białę, chciałem atakować to miasto przed wyjściem wojska i przed wymarszem byłem u x. biskupa Szymańskiego prosząc go, aby później przyjechał do Białej dla odbycia nabożeństwa, ale biskup wymówił się chorobą i tylko nas pobłogosławił .

Do Białej przyszliśmy wieczorem. Z miasta mieszkańcy wyszli na nasze spotkanie z pochodniami i Żydzi mając kokardy przy czapkach czerwone z białymi krzyczeli „hura!” Wieczorem była iluminacja. Ja stanąłem na kwaterze jenerała Mamajewa, a ludzi ulokowałem na zamku; straż poruczona była Neckiemu. Na drugi dzień przyszła do mnie deputacja żydowska z prośbą o dozwolenie nabożeństwa i żebym był na onym przytomnym, na co zgodziłem się. Byłem w szkole, gdzie Żydzi prosili mię położyć rękę na Talmudzie i krzyczeli: Wiwat Rogiński. Po nabożeństwie Szaniawski przeczytał Manifest Komitetu. Za tym poszedłem na nabożeństwo do Fary. Nabożeństwo te odbywał x. proboszcz Mleczek, któremu z wieczora zapowiedziałem, żeby było gotowe nabożeństwo. W czasie nabożeństwa x. wikary Kożuchowski czytał Manifest Komitetu, a chorągiew z Orłem i z Pogonią, którą dostaliśmy od kobiet z Biały, poświęcał x. Mleczek. Chorągiew ta u Królowej Mostu zabraną została.

Po nabożeństwie byłem u naczelnika powiatu, gdzie zastałem szlachtę, tj. obywateli ziemskich, którzy byli i na nabożeństwie. Było ich około 20, a między nimi rej wodzący był Buchowiecki ze wsi Kołczyna. Żądałem od nich, aby wybrali 7 członków na rząd, na co oni zgadzali się, lecz nie inaczej, tylko żebym sam ich wybrał i rozkazał być, co miałem urządzić na drugi dzień. Tegoż samego dnia dostałem wiadomość przez chłopa od rządcy z Woskrzenic, jak mówił ów chłop, że wojsko ruskie, 6 rot, 2 armaty, trochę kozaków i 200 saperów pod naczalstwem fligel-adiutanta Nostitza reperują most na rzece Krznie. Wskutek czego wieczorem wystąpiłem około godziny 10 z Białej i w odległości czterech wiorst od Białej, we wsi Białce, zetknąłem się z wojskami.

Wiedząc, że tuż za lasem wojska stoją u szosy biwakiem, dla uniknięcia ognia artylerii, która bez wątpienia była na szosie, posłałem kilku konnych szosą dla przekonania się i kiedy mi donieśli, iż wojsko jest rzeczywiście tuż za lasem, więc poszedłem nie po szosie, a w lewo od szosy boczną drogą wiodącą do Woskrzenic, a zająwszy krzaki na prawym skrzydle pozycji hrabiego Nostitza w odległości 11/2 wiorsty od szosy, wysłałem przez las kilkunastu strzelców, by zajęli mostek leżący na szosie i trwożyli z frontu wojska, wówczas gdy ja z głównymi [siłami] będę atakować nieprzyjaciela ze skrzydła. Aby zaś powstrzymać rezerwy, które mogły nadejść od mostu reperującego się, kazałem Szaniawskiemu z jedną kompanią strzelców i oddziałem kosynierów ruszyć ku mostowi i zająć szosę.

Kiedy strzelcy na mostku u szosy odkryli ogień i całą uwagę na siebie wojsk zwrócili, tak że ogień karabinowy był bezustanny, wówczas z głównymi mymi siłami ruszyłem ku dworowi Białka. Zająwszy dwór i korzystając z ciemnej nocy zostawiłem rezerwę na podwórzu razem z kawalerią obok dworu i strzelców podtrzymawszy kosynierami wysunąłem ku szosie. Strzelcy korzystając z zabudowań karczemnych i miejscowości zajęli rów szosy, co nieprzyjaciela zmusiło do zmiany frontu i zajęcia tyralierami rowu z przeciwnej strony szosy. Strzelcami dowodził Baltazar Wolanin.

Po niejakim czasie kazałem kosynierom lewego skrzydła wziąć działa, lecz gdy dwa ataki zostały odbite kartaczami, wysunąłem kawalerię i poprowadziłem sam do trzeciego ataku łącznie z kosynierami prawego skrzydła, ale gdy pode mną zabito konia, przed samą szosą powstało zamieszanie i atak nie przyszedł do skutku. Zmuszony więc byłem odprowadzić oddział do dworu Białka i posłałem rozkazy do Szaniawskiego, aby atakował z prawego skrzydła Nostitza, ale Szaniawski zetknąwszy się z rotą w lesie koło mostu nie mógł tego dokonać, więc po godzinnym oczekiwaniu odstąpiłem przez las tąż samą drogą do Białej, dokąd przybyłem około 3 z rana, Szaniawski zaś nie przybył. Strata moja była najmniej 60 zabitych i ranionych ze 30, a wielu rozpierzchło się. W czasie zajęcia karczmy zabity został ruski oficer i kilku żołnierzy przez kosynierów.

Z Białej zabrawszy obóz poszedłem do Janowa, dokąd nad wieczorem przyszedł i Szaniawski, któren mi doniósł, że zniszczywszy reperację mostu zajmował las do rana i rejterował przez Woskrzenicę ku Janowu, bo mu powiedziałem, że w razie potrzeby tam odejdę. Szaniawski miał jednego rannego.

W Janowie byłem dwa dni i uporządkowawszy oddział i wyprawiwszy starych do domów, a dowiedziawszy się, iż wojsko następuje z Białej na mnie, na trzeci dzień około południa ruszyłem z Janowa ku Niemirowu. Wojsko zajęło Janów i poszło za mną.

W Janowie zabrałem kasę do półtora tysiąca rubli i ze stada Janowskiego koni ze 13 lub 14, na jedno i drugie wydałem kwity. Oprócz tego Szaniawski zabrał srebra pryzowe rządowe, które później poruczyłem zwrócić z Królowej Mostu, i wiem, że wojsko srebra te zabrało; i na owe srebra były wydane kwity.

Pod Niemirowem, wyprawiwszy wozy i ciężary naprzód ze Stasiakiewiczem na przeprawę na Bugu, sam z oddziałem przykrywałem odwrót. Doszedłszy do wsi oddzieliłem kompanię strzelców, poruczyłem ich Wolaninowi i kazałem przykrywać moją rejteradę. Szaniawski także został z kawalerią. Przeprawiwszy na promie obóz i kosynierów zaczęła odwrót ariergarda. Kawaleria przeszła wpław, a strzelcy na promie, ja zaś na końcu z Wolaninem łódką. Na prawym brzegu Bugu Wolanin Baltazar był zabity - wojsko na lewym brzegu. W czasie przeprawy straciliśmy zabitego jednego i mieliśmy dwóch rannych. Z Niemirowa udałem się na noc do Wyczółek, dokąd oddział przybył około północy. Przebywszy w Wyczółkach 11/2 doby, oczekując obozu, który szedł przez Wysokie, i wiadomości z Siemiatycz, gdzie miał zbierać się oddział, otrzymawszy list od Cichorskiego (Zameczka) i wiadomości, że Lewandowski jest w Siemiatyczach, pociągnąłem ze świtem do Siemiatycz.

Przed wyjściem do Siemiatycz z Wyczółek jeździłem z Golianem, Pawłowiczem i trzema żołnierzami do Wysokiego Litewskiego, gdzie byłem u księcia Sapiehy dziedzica, aby go wybadać względem sposobu myślenia. Ale gdy książę okazał się obojętnym, więc po przyjęciu gościnnym, któregośmy doznali, odjechaliśmy. Przy czym Golian domówił się o konie i książę Sapieha pozwolił Golianowi wybrać 6 wierzchowców - oprócz tego dla pociągowych, którzy przejeżdżali, dał 140-rubli.

Pod Siemiatycze z partią nadciągnąłem w nocy około 10 godziny, gdy już słychać było kanonadę. Stanąłem więc w odległości trzech wiorst od miasta i posłałem Goliana z oddziałem kawalerii dla porozumienia się z dowódcą Cichorskim (Zameczkiem), który pisał do mnie żebym przybył. Golian wrócił, lecz rozporządzenia nie przywiózł, więc zostałem na biwaku. Rano pojechałem do miasta z oddziałem kawalerii, gdzie dowiedziałem się, iż utrzymali się w mieście i że wojsko odstąpiło od miasta po ataku przedsięwziętym na cmentarz i przyległe zabudowania przy trakcie z Ciechanowca, przy czym miał być ranionym jakiś pułkownik . Rylski opowiadał mi, iż Cichorski sam prowadził kosynierów do ataku na armaty i już był blisko nich, ale z powodu śpiewu „Jeszcze Polska nie zginęła kolumna została spotkana kartaczami, któren to wystrzał zmusił do cofnięcia się; pod Cichorskim zabito konia.

Pod Siemiatyczami w czasie nocnego ataku głównym dowódcą był Cichorski, pod nim dowodzili: Rylski... (niskiego wzrostu, dużej twarzy, blondyn, który był powiatowym bielskim i który później został zabitym w Kobryńskiem za Prużanami przy potyczce z pułkownikiem Wimberg). Rylski był synem pułkownika polskiej artylerii z 1831 roku, miał braci: Władysława ze szkoły genueńskiej, Bronisława ze Szkoły Centralnej w Paryżu i... który był w Petersburgu na uniwersytecie, wysoki brunet; Songin... podwojewódzki grodzieńskiej gub[erni] i który miał krewnych w Siemiatyczach. Matliński Jan (Janko Sokół) ze Zbuczyna, szwagier Edwarda Lisikiewicza, który z oddziałem w 300 ludzi uciekł, Jabłonowski Władysław ze szkoły genueńskiej, który dowodził pod Węgrowem. Z rana zaś, gdy nadszedł Lewandowski od Mielnika z oddziałem, przyjął komendę ogólną w mieście.

Około godziny 11 z rana pokazały się ruskie wojska na ciechanowieckim trakcie. Lewandowski sądząc, że atak będzie ze strony Ciechanowca, skoncentrował siły wszystkie w tej stronie miasta. Wtem rekonesans wykonany przez wojsko pod komendą Geinza naczelnika sztabu ze strony Ciechanowca zwrócił z drogi i zaczął się posuwać ku lewemu naszemu skrzydłowi [s]. Za tą awangardą pod lasem pociągnęły i główne siły ruskich wojsk. Chcąc przeszkodzić temu ruchowi Lewandowski wysłał strzelców na pole z zamiarem atakowania lewego skrzydła Ruskich, ale ogień uszykowanej piechoty zmusił naszych strzelców do odwrotu. Wówczas ruskie wojska uszykowawszy się wysunęli [s] artylerią i odkryli [s] ogień do zamku, do którego ja miałem zamiar wejść z oddziałem, przeszedłszy rzekę w bród. Lecz gdy byłem już pod zamkiem, znalazłem go zajętym przez ruskie wojska, wskutek czego cofnąłem oddział za rzekę. Lewandowski zaś trzymał się jakiś czas w mieście mając chęć atakowania zamku; był zmuszonym nareszcie do odwrotu, któren się odbył w wielkim nieładzie przez most. Strata nasza była bardzo wielką jak w ludziach, tak koniach i w obozie.

Z moim oddziałem odszedłem na 10 wiorst od Siemiatycz i we wsi nocowałem, dokąd nadeszły resztki sił Lewandowskiego i drugich, oprócz Cichorskiego, który nie wiadomo, gdzie się podział. Nad ranem wystąpiłem drogą ku Wysokie Litewskie [s] i doszedłem wieczorem około 9 prawie do Klukowicz, gdzie moja awangarda zetknęła się z wojskami hrabiego Nostitza. Wskutek czego zeszedłem z drogi na lewo i stanąłem biwakiem. Nie będąc atakowanym do południa wystąpiłem do wsi Dołubizna, za mną pociągnęli Lewandowski, Rylski i Songin. Do Dołubizny przyszliśmy wieczorem, a po naradzie zaproponowałem, aby nad całym oddziałem wybrać jednego dowódcę i przedstawiłem pułkownika Lewandowskiego, jednak nie zważając na to oddano mnie dowództwo nad całym oddziałem. Z Dołubizny wyszliśmy około 4 z rana i poszliśmy do puszczy. A przyszedłszy do małej wioski nocowaliśmy. Z rana weszliśmy do puszczy, a ponieważ ciągłe były sprzeczki między Szaniawskim a Golianem, Songinem i Lewandowskim, więc oddzieliłem Szaniawskiego wraz z Lewandowskim, którzy wziąwszy kosynierów i trochę strzelców mieli się wrócić za Bug, ja zaś z Rylskim i Songinem poszedłem do Królowej Mostu. Do Królowej Mostu przyszliśmy około 11 w nocy, a około godziny 10 rano nadeszło wojsko i atakowało nas. Mając w tyle groblę i most ponieśliśmy znaczne straty, przy tym obóz i sztandar dostali [s] w ręce wojsk. Ja zaś ze 70 ludźmi, Rylskim i Songinem, przeszedłszy przez rzekę Lśnę, wszedłem w las i w odległości 1 1/2 wiorsty nocowaliśmy. Z lasu wysyłałem na wzwiady między innymi Goliana, który dostał się do niewoli.

Rano idąc lasem doszliśmy do Strzeleckich Bud, skąd skierowaliśmy się ku m[iastu] Szereszewu. Do Szereszewa przyszliśmy około 8 lub 9 wieczorem, kazałem kupić kożuchy, buty, bieliznę dla ludzi i prochu sześć pudów, za który zapłaciłem 240 rubli. Oprócz tego kazałem kupić pistony.

Po północy, około godziny 3 z rana, wzięliśmy podwody i pojechaliśmy do Prużan, dokąd przyjechaliśmy około 7 z rana.

Stanąwszy w ulicy w mieście wziąłem 10 ludzi i udałem się do Kaznaczejstwa, a do 50 ludzi poszło pod dowództwem Zarzyckiego (byłego junkra, który po siemiatyckiej bitwie przystał do mnie od Cichorskiego) i Songina do zborni inwalidów. W Kaznaczejstwie zastałem 11 inwalidów, a przyskoczywszy do inwalida stojącego na warcie wyrwałem mu karabin, a gdy on zaczął krzyczeć karauł, raniłem go kinżałem po ręku, wszedłem do Kaznaczejstwa, kazałem otworzyć kasę, w której, jak mi powiedział kaznaczej, było przeszło 7000 rubli. Zabrawszy te pieniądze wyszedłem z kasy i pobiegłem do zborni inwalidów, ale tych zastałem już na rynku w liczbie 100 wziętych do niewoli. Broń i amunicja, ładunki, pistony, wszystko to już było na wozach. Po czym poszedłem do ostrogu wziąwszy z sobą inwalida i trochę ludzi, i kazałem przez inwalida ostróg otworzyć i wydać broń. Broń była wzięta, inwalidzi wzięci do niewoli wszyscy zostawieni, a kilku rekrutów kazałem uwolnić. Około 9 wyszliśmy z miasta po drodze do Kobrynia i przeszedłszy wiorst z 5 zeszedłem na bok. W Prużanach dołączyło się do nas kilku urzędników i jeden były wojskowy (który później poszedł z Rylskim). Jeden z nich był Izbicki urzędnik, mający lat około 40.

Uszedłszy jeszcze ze 4 wiorsty popasaliśmy u jakiegoś obywatela, któren udawał chorego, i w czasie tego odpoczynku uchwaliliśmy rozdzielić się. Songin i Rylski mieli pójść do bielskiego powiatu, a ja chciałem przejść koło Kobrynia, aby się dostać za Bug powyżej Brześcia. Rozstając się podzieliliśmy zdobycze z Prużan co do broni i amunicji, a pieniędzy dałem Rylskiemu około 3000 rubli z górą.

Wziąwszy tedy 30 na ochotnika poszedłem, a później jechałem na podwodach do Antopola. Po drodze nocowałem u Szemiota, byłego marszałka. Do Antopola przyjechaliśmy około 3 po południu. W Antopolu byłem z godzinę i zaszedłem do hr. Ożarowskiego, od niego dowiedziałem się, że batalion z

Pińska wyszedł i że w Pińsku jest tylko secina kozaków i inwalidzi. Oprócz tego dostałem od Ożarowskiego karabelę z napisem tureckim i konia, który należał do pani Ożarowskiej. A ponieważ Izbicki mię zapewniał, iż w Pińsku jest dosyć przygotowanej młodzieży, więc ruszyłem na podwodach do Pińska przez Popinę, Glinnę, Dolsk, Lubaszew do Moroczni i w Moroczni byłem dwa dni oczekując wiadomości z Pińska, do którego posłałem Wołowicza kasjera. Gdy wrócił Wołowicz i przyprowadził z sobą tylko Juraszkiewicza, Ostromęckiego i Królikówskiego (Jur[aszkiewicz] - urzędnik ziemskiej policji, Ostr[omęcki] - prof[esor] z gimnazjum, Król[i-kowski] - uczeń VI klasy) i powiedział, iż poczta pieniężna będzie szła z Pińska do Mińska po południu — a było to mnie powiedziane około 4 z rana w sobotę, więc postanowiłem przejąć tę pocztę i iść w Słuckie dla zwerbowania drobnej szlachty.

Z Moroczni przez Newel udałem się na podwodach na trakt do Iwanisówki i w trzech wiorstach od stacji stanąłem przy moście. W drodze do mej partii przyłączyło się kilkunastu, w liczbie których był Raczyński , syn obywatela, byłego majora w[ojska] p[olskiego], który teraz aresztowany w Brześciu, i drugi obywatel z ludźmi. Przed 8 wieczorem nadeszła poczta listowa, którą gdy zatrzymywali moi ludzie, zabili konia. Z depeszy dowiedziałem się, że Nostitz wszedł do Pińska i że na pewno pieniądze wiozą. Jakoż w godzinę przechodziła poczta w bryczce, a że pocztylion nie chciał stanąć, więc Lewicki strzelił do niego ze sztućca i ranił pocztyliona w rękę. Pocztyliona tego kazałem opatrzyć w karczmie, gdzie mu przewiązano ranę. W pocztowym worku okazało się 4800 z górą rubli i kilka weksli, pieniądze oddałem Wołowiczowi kasjerowi, a weksle zwróciłem bratu właściciela, to jest Skirmuntowi obywatelowi, u którego na drugi dzień byłem z rana. Odjeżdżając od mostu spaliłem go. Most był wiszący na kanale.

Stamtąd w przeciągu dwóch dni przez Łunin, Rodziałowicze udałem się do Borek, dokąd mi miejscowi radzili udać, aby wybrać się pod Sieniawkę. Do Borek przybyliśmy wieczorem. Około 12 godziny w czasie miesięcznej nocy zostałem atakowany przez kozaków i piechotę.

Po godzinnej potyczce byliśmy rozbici i ja z 12 ludźmi przerwałem się między kozakami i dobiegłem do lasu. Pawłowicz wzięty został do niewoli. Wszystko, cośmy mieli, zabranym zostało. Wołowicz nie wiadomo, gdzie się podział z pieniędzmy [s], których miał przeszło 7000 rubli. Przy mnie zostało przeszło 4500 rubli. 4542 ruble 5 1/2 kop. we wsi Żytkowicach oddałem po przeliczeniu kapitanowi Albertów wobec adiutanta przysłanego od hr. Nostitza. Nad ranem ja, Raczyński, Poniatowski Józef, Stankiewicz Józef i Stanisław, Wolski Michał z Dolska, Grubecki Bronisław, Juraszkiewicz, Radziątkowski Feliks - uczeń ze Szkoły Głównej z Warszawy, Paszyński Władysław z Białej , felczer z Łunina i obywatel spod Pińska, przeszedłszy przez trakt udaliśmy się do Kruchowic, do obywatela Obuchowskiego, gdzieśmy przybyli wieczorem. W Kruchowicach posiliwszy się usłyszałem wystrzał konnego wystawionego na trakcie, a zobaczywszy kozaków pędzących wybiegłem z ludźmi ze dworu w pole do lasu, z nami poszedł i guwerner mający jakieś niemieckie nazwisko, który był z Kijowskiego Uniwersytetu. W lesie będąc widzieliśmy, jak kozacy zajęli dwór, a następnie przyszła rota piechoty dowodzona przez kapitana Albertowa.

Dwie noce i dzień siedzieliśmy w lesie wyczekując wyjścia wojska, a wysławszy dniem guwernera z  obywatelem spod Pińska na wzwiady, gdy się ich nie doczekałem, więc poszedłem na los i wyszedłem do jakiejś wsi po drodze do Łachwy, gdzie posiliwszy się chlebem i piwem i słoniną, przyniesionymi z karczmy przez chłopa, udaliśmy się do Łachwy, bo Wolski mi zalecał tam się udać, gdyż ma tam braci. Minąwszy ową wieś udaliśmy się do Czuczewicz. Z Czuczewicz wzięliśmy od posesora dwie podwody i pojechaliśmy przez błota, na których ledwie że nie byliśmy ujęci przez kapitana Albertowa, któren nie mógł nas napędzić, bo mu się furmanki popsuły. W Łachwie nie zastaliśmy posesora, więc wziąwszy od niego dwie podwody jechaliśmy przez Lenin, Juraszkiewicze do Żytkowicz. W Żytkowiczach spotkałem jakiegoś komornika, który mi powiedział, że przez Turów będzie można być może przejechać. Więc ja zostawiwszy moich towarzyszów w lesie sam pojechałem na wzwiady z Juraszkiewiczem, do m[iasta] Turowa, przy czym J[uraszkiewicz] był bez broni, a ja z rewolwerem. Od człowieka, który mię wiózł, dowiedziałem się, że pod miasteczkiem mieszka obywatel jakiś Młyński, więc zajechałem do niego. Podówczas był jakiś kancelista z Turowa u Młyńskiego i kiedy rozpytywałem o drogę ku Wołyniowi i prosiłem o wynajęcie koni, ów kancelista dał znać do Turowa i stamtąd mieszczanie wraz z chłopami przylecieli i otoczywszy dom weszli do mieszkania i pytali o paszport, a gdy im powiedziałem, że nie potrzebuję paszportów, więc powiedzieli, że mnie odwiozą do Pińska do księcia. Pilnowali mnie tak do wieczora, aż nadeszło wojsko, które mię aresztowało i zabrało do Żytkowic[z], gdzie stał kapitan Albertow. Moi zaś towarzysze około Żytkowic[z] będąc odkryci przez włościan byli aresztowani oprócz Poniatowskiego, który uciekł.

Z Żytkowic[z] z adiutantem przysłanym z Pińska pojechałem do Pińska, a stamtąd z hrabią Nostitzem pojechałem do Brześcia Litewskiego.

Wszystko, com zeznał, jest rzeczywistą prawdą, która może służyć najlepszym dowodem, iż wykroczenia moje i przestępstwa przeciw prawu i Monarsze wynikły wskutek mojej młodości i pojęcia wyrobionego przez towarzystwo, w którym odebrałem wychowanie. Dziś nauczony doświadczeniem i przebywszy ciężką próbę zmieniłem moje pojęcia i jeśli będzie laska Jego Książęcej Mości Namiestnika i Monarchy okazać mi miłosierdzie przy osądzeniu mej winy, to nadal postanowiłem zachować należytą wierność prawu i Monarsze.

Roman Rogiński

Koniec wersji demonstracyjnej.

ANEKS I Z TEKI WSPOMNIEŃ GIMNAZJUM REALNE WARSZAWSKIE Z 1861 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANEKS II Ś.P. NARCYZ JANKOWSKI (UR. 1827 R., ZM. 4 KWIETNIA 1910 R.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANEKS III Z TEKI WSPOMNIEŃ BRACIA EDWARD I KAROL NOWAKOWSCY (KRÓTKI RYS BIOGRAFICZNY)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANEKS IV KOMITET CENTRALNY NARODOWY W 1862 R. (ZE WSPOMNIEŃ KOMISARZA WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO B. RZĄDU NARODOWEGO)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANEKS V Z TEKI WSPOMNIEŃ „KOSA” (PAWEŁ LANDOWSKI)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej