Feliks Jabłczyński

ROMANS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROMANS

OKOŁO ŚMIERCI

PRZY ROBOTACH

SZUM DRZEW

EUSTACHIUSZ

PANNA ANNA I INNE OBSERWACYE ŻYCIA

UCZCIWY CZŁOWIEK

DON MARCO BULLOA

PANTOFLE

ROMANS

POWIEŚĆ.

Feliks Jabłczyński

ROMANS

Deszcz, chlapanina, błoto — dżdżyste, jesienne powietrze, wiatr ostry dmie, rozrzuca ubranie, drzewa nagie. Trudno nie być osowiałym w taką pogodę. Wtedy słońcem: ogromny staroświecki komin, suto napalony, ława przykryta skórami. Za szybami wiatr hula, jęczy w kominie. Koło ognia, który na suchych polanach tańczy swój taniec odwieczny, jest dobrze, ciepło, cicho, zacisznie.

To na papierze? A w życiu?

Mam zaproszenie na raut, na który iść muszę.

Sprawa kobiety w życiu, to sprawa dość zdaje się ważna i nie powiem, żeby była zupełnie jasna i prosta.

Przez pierwsze parę dni, może tydzień, byłem kontent, że się to raz już wreszcie skończyło. Zdecydowała się nareszcie zdradzić mnie naprawdę.

Onegdaj widziałem ją w teatrze. Udawałem, że jestem smutny — ale miałem trudną rolę do odegrania, bo nie mogłem być smutnym za bardzo: obawiałem się wzbudzić litość i sprowadzić recydywę. Gdybym był wesoły, mógłbym podrażnić jej ambicyę — co jest równie niebezpieczne. Przypatrywała mi się uważnie, zła. Chciała zapewne, żebym na nią patrzył, ale odmówiłem sobie tej przyjemności. Mam jej stanowczo dość i ona mnie. W ostatnich czasach byłem bardzo przykry.

Mogłaby usunąć się, a nie zaraz padać w objęcia innego: szykowała go sobie już od kilku miesięcy. Widziałem to. Pomimo to miewam jeszcze chwile przykre i ona zapewne także; to trudno, niestety: zawsze coś się zostaje z podobnych związków, nigdy zupełnie czysto i gładko z nich się nie wychodzi, zawsze są jakieś zadry, zdrapania, w pierwszej chwili niewidoczne.

W każdym razie ona była sprytniejsza odemnie, zerwała dopiero wtedy, kiedy miała już coś nowego w pogotowiu. To pociesza. Ja nie byłem o tyle przezorny, skutkiem czego mam chwile krótkiej, nagłej złości... Robię wtedy ruch ręką, jak gdybym nakrywał płomień pokrywą — gaśnie momentalnie, ale pozostawia po sobie poczucie pewnej pustki, nudy.

Bez kobiet źle, z kobietami... jeszcze gorzej.

Przez parę dni nosiłem się z zamiarem wyjazdu. Ale czego u dyabła będę teraz szukał za granicą? Mam zresztą wspomnienia z podróży, dawniejsze, a więc świeższe, lepsze na pewno od tych, które mógłbym zebrać teraz. Można się niemi bawić.

Wieczorem, aby się otrząsnąć ze swej skorupy, poszedłem na koncert.

Dawano przeważnie Griega. Stary Norweg snuł swoją muzykę i pieśni. Północ. Coś w niej jest, co ciągnie, ciągnęło niegdyś świat klasyczny tak, jak ciągnęły Indye, tajemnicze Ultima Tule. Mgły, Mare tenebrarum, rozkładają się dziś jeszcze w mrocznych, cichych, nieznanych krajach podbiegunowych. Straszna, rozhukana jesień, ryk fal, wycia wiatrów, zlodowaciały deszcz, mgły, mgły, nieprzebite. A potem cisza martwa, stężałej, zlodowaciałej zimy, nieprzejrzany śnieg, noce gwiaździste, wielkie zorze iskrzące się bez szelestu, głuchy, przeciągły huk pękających od mrozu skał i pól lodowych, roziskrzone ostre sople, stalaktyty, zimne i kłujące. A potem wiosenne roztopy, szmer wód, kaskad i strumieni — cała natura tająca, płacząca, rozlewająca się w perlistą rosę. Wreszcie cudna, świeża wiosna i łagodne lato. A pośród tego wszystkiego człowiek północny, uczciwy, prosty, ze skórą pooraną przez wiatry, ostrożny, przezorny, mądry, skłonny do wiary, lubiący sagi i legendy.

Znałem kiedyś córkę Norwegii — umiała dużo pieśni, miała śliczną płeć, cudowne, jasne włosy Nie kochaliśmy się wcale.

Pomimo tego, dwa miesiące nad jednem z jezior włoskich pozostały mi w pamięci.

Słuchając Griega, myślałem o niej. Mam w zbiorach jej list... Co się z nią teraz dzieje? Pewnie wyszła za mąż, ma dzieci. Siedzi w Norwegii albo... może już jej niema: leży w ziemi jako szczątek, a w mojem wspomnieniu żyją ciągle jej niebieskawosiwe, wesołe, jasne oczy, świeży, mocny głos, miły uśmiech... Głupstwo!

Samotność teraz już czasami mię nudzi. Widocznie spowszedniałem sam sobie. To bywa.

Daleko chętniej przyglądam się innym.

Czasami chciałbyś się pogrążyć w to wielkie morze ludzkie, które około mnie się przewala. Probuję. Nie mogę się zanurzyć — jest za płytkie.

W wyobraźni szaleje jakiś ocean ludzkich spraw, myśli, uczuć, namiętności, gdzieś w przestrzeniach kosmosu czuję go, widzę. Otwieram oczy i natrafiam na jakiegoś znajomego, który mi proponuje spędzenie wieczoru z jakąś divą tinglową.

Naturalnie kolacya, gabinet, etc.

Straszna mielizna.

Ach tak! Wielki świat ludzki — to złudzenie. Niedawno osobiście widziałem Huysmansa. Ciekawy człowiek, ale w książce ciekawszy. Czasami wyobrażam sobie, że jestem na wyprawie razem z Cezarem, gdzieś w odwiecznych lasach Turyngii, i czuję, że dziś miałbym toż samo wrażenie, gdybym się raz wreszcie zdecydował... wybrać się do mego przyjaciela, który ma dobra w Pińszczyznie. Ale boję się nudów i zostaję w domu.

Tak samo byłoby z Cezarem w rzeczywistości.

W wyobraźni, na papierze, wszystko jest piękne, wielkie, czarodziejskie.

W życiu... trochę za bardzo zwyczajne. Ciągle jedne i też same cztery strony świata, ziemia pod nogami, a niebo nad głową oraz ludzie, którzy mają nosy między oczami.

Wszyscy ludzie mają nosy między oczami! Jest to okropna, przybijająca prawda, która może obrzydzić człowiekowi życie: wychodzę na ulicę, mija mię tysiąc, dwa, dziesięć tysięcy ludzi. Wszyscy mają nosy między oczami, ale to wszyscy bez wyjątku. Zauważyłem, że nawet piękna E. ma nos między oczami.

To okropne! Taka... piła!

Szyby są zapotniałe, na dworcu błoto. Iść czy nie iść dziś wieczorem do kawiarni? Poczynam rozmyślać: wstanę, ubiorę się, wyjdę, przejdę się po błocie kilku ulic. Mgła, deszczyk, latarnie, przemoknięte rzędy domów, wszystko błyszczy się, mokre, okapane. Na ulicach ludzie, na środku ulicy konie, tramwaje, dorożki. Wystawy sklepowe — znane rzeczy: konfekcya męska, konfekcya damska, dystrybucya, przybory malarskie, apteka, sklepik, znowu konfekcya męska, konfekcya damska i t. d. Od czasu do czasu jaka niebrzydka twarz, zgrabniejsza figura, jedwabna halka, ładna noga kobieca. Kawiarnia? Zwykli bywalcy, ci sami kelnerzy, koledzy i przyjaciele, znajomi, zwykłe gawędy, czarna kawa! W ostateczności, na zakończenie jeneralna obserwacya, że wszyscy mają nosy między oczami. Zabawne...

W towarzystwie między ludźmi spotyka się czasem interesujące osobistości.

Zjechali z zagranicy. On jakiś dziwny: wąsy mocno wyszwarcowane, włosy siwe, płeć prawie murzyńska. Ubrany bez zarzutu, bielizna, frak, szczegóły — wszystko w gatunku. Dosyć wysoki, szczupły, rasowy. Ale oczy! Nigdy takich nie widziałem: zupełnie rybie, jasne, na wierzchu. Mówi mało, czuć go cygarem, zęby ma brzydkie, musi pić mocne wina i palić dużo cygar. We wszystkiem znać nałogowca: gra. Bardzo odbija od całego towarzystwa. Ma kulturę bardzo przegryzioną, wyrafinowaną, ale jaką? Kobiety? Klubu?

Jest bardzo bogaty, wygląda niezwykle. Stary? Tacy ludzie nie mają wieku. Musiał mieć powodzenie. Dziś każda bardziej wyrafinowana, towarzyska, ambitna kobieta bez wahania wzięłaby go za męża. Czy za kochanka? Zdaje się, że on sam już pod tym względem nie jest wymagający — i że najspokojniej na świecie pozwoliłby żonie mieć przyjaciela, byleby zdaleka od domu. Jak on patrzy na ludzi swemi oczyma bez wyrazu! W drobiazgach jest wyszkolony, wyrafinowany — to widać po zawiązaniu krawata, uczesaniu, po fasonie jego lakierków. Cóż, kiedy w głębi jest toż samo: sama forma, drobiazgi, rasowość, dużo intuicyi, poczuć, sprytu, temperamentu. Ale... ale — są w nim braki okropne, jest to właściwie zwierzę.

— To człowiek, co? — szepnęła pani Zenobia i wzdrygnęła się.

Jest zamężna i ma kochanka. Gdyby była wolna i tu i tam, może próbowałaby zainteresować się nim więcej. A tak — razi ją odór cygara, zęby, szwarcowane wąsy i oczy.

— Nie znoszę ludzi, którym z oczu nic wyczytać nie można.

A następnie jest on za bardzo starannie ubrany.

Ale pani Zenobia należy do gatunku kwoczek czarnych.

Jego żona?

Nazywa się Eleonora; on nazywa ją Norą. Trzeba przyznać, że chociaż to imię wcale mi się niepodoba, wymawia je bardzo ładnie. Mówi jej:

— Moja Noro: bądź łaskawa.

A swoją drogą jest trochę podejrzany, nie wiem dla czego.

Ale co to mię obchodzi? Mężczyźni trochę stronią od niego. Ja poznałbym się z nim bliżej, gdyby nie otoczenie. Jesteśmy prowincyą, nie mamy swobody, krępuje nas wszystko. Z oryginalniejszymi ludźmi nie można mieć stosunków zwyczajnych. A tymczasem u nas jest miejsce tylko na najzwycza niejszą zwyczajność, z nią jeszcze jakoś żyć, jakoś poradzić sobie można. Zawiązać sobie krawat inaczej? już trudności, chociażby z tego względu, że trzeba się z owego zawiązania wytłomaczyć. W przeciwnym razie wokoło siebie czuje się miny nadąsane, podejrzewające, obrażone.

Ona? Posadzono mię obok niej przy kolacyi i zdaje mi się, że czuliśmy się oboje niezbyt dobrze.

Jaką jest, nie wiem. Mogę tylko powiedzieć, jak mi się przedstawia, jaką się wydaje. Podobny rodzaj kobiet odgadnąć trudno, tembardziej, gdy się nie jest dostatecznie spokojnym.

Nie ma trzydziestu, najwyżej dwadzieścia ośm, ale wydaje się dojrzalszą. Jest bardzo piękna, z rodzaju piękności poważnych i nieco ciężkich. Wzrost dobry, włosy ciemne, oczy ciemne, płeć barwy starej kości słoniowej z odcieniem gorącym, miękkim; wyraz spokojny. Odrazu zwraca uwagę sobą i tualetą wytworną. Ramiona, plecy, biodra wymagałyby opisów specyalnych. Suknia wycięta, rękawy przejrzyste; dwugodzinne siedzenie przy niej pozwala obejrzeć wszystko, nie wyłączając gorsetu i jego sposobu ujmowania bioder i piersi.

Mówi dobrze, jest inteligentna, słucha uważnie. Myśli ma spokojne, zrównoważone, naturalnie nie w sprawach życiowych, bliżej ją samą obchodzących, bo o tych nie mówiliśmy, ale w sztuce, w literaturze, w tem, co się dzieje w Europie. Musi dość dużo czytać. Zna miejsca, gdzie bywa elita, pamięta dużo, widać, że umie patrzyć i obserwować, jak zwykle ludzie trochę wystudzeni, którzy przestali się zajmować sobą i więcej zwracają uwagi na innych.

Gdybym nie znał jej męża, ta garść obserwacyi może by mi wystarczyła. Ale ten mąż? Co taki człowiek może robić przy niej? Szukałem jego śladów, ale za mało znam oboje, abym mógł coś pewnego powiedzieć. Zdaje się, że w jej spokoju oprócz tresury wielkoświatowej i zachowania się kobiety pięknej, bogatej, zabezpieczonej, są jeszcze jakieś nerwy, niepokój. Może to przez niego? oczy ma zmęczone, ruchy lekko ociężałe, śmieje się mało.

Rozmawia bardzo przyjemnie. Z początku było nam trochę trudno, bo ma pewną sympatyczną nieśmiałość — co jest dziwne w takiej, jak ona. Ale pod koniec udało mi się wygładzić fałdy i wprowadzić rozmowę na tor zwykły, swobodny.

Mówiła mi, że ma u siebie zbiór pięknej, starej biżuteryi. Kolekcyonuje? To namiętność tych, którzy skwitowali z rzeczywistych wrażeń życia. Mam je zobaczyć, ale wiem przecież z góry, że w tym zbiorze ona będzie zapewne klejnotem najbardziej interesującym.

Musiała wiele przeżyć, kto wie, w jakie tajemnice wprowadził ją taki człowiek, jak jej mąż. Sądząc z wyglądu, nie musiał być malowanym.

Ale co to mię obchodzi?

W ciągu wieczora nie raz przypatrywałem się jej z daleka. Oko zatrzymuje się na niej chętnie. Najlepiej wygląda, gdy stoi: czoło, włosy, brwi, oczy, biust, figura, ruchy, to co widać i to, czego się domyśleć można, przypomina tylko jedno: czystą, piękną, naturę. Gdyby nie ta powłoka cywilizacyi, wykwintu — zresztą bardzo dobrych, mogłaby zachwycić Tycyana.

Najbliższe jej otoczenie, zdaje się, nie ocenia jej dostatecznie. Mówią, że piękna — ale jest to raczej succés d'éstime. Może gdyby w obejściu była łatwiejsza, miałaby więcej powodzenia. Mężczyźni czują instynktownie, że to tylko powłoka, ale ogień nieci się ogniem. Ja oceniam ją lepiej i zdaje się, że ma za to dla mnie trochę sympatyi. Pod koniec rozmawiałem z nią — jest miła. Najmniej pociągające są usta — trochę przywiędłe. Zęby za to bardzo piękne. Opowiadała mi o dziwnych losach pereł, które miała na szyi: wydobyto je przy niej z dna portu, z ongi zatopionego statku korsarskiego. Patrzyłem więcej na jej szyję aniżeli na perły, zrabowane jakiejś piękności z przed kilku stuleci — jeżeli to była prawda, co jej opowiedziano o korsarzach.

— Nie obawia się pani ich przeszłości?

— Nie. Wszystkie prawie starsze klejnoty, mają ciekawą przeszłość — mówi.

Widać, że w swoje zbiory włożyła więcej, niż zwykli skupywacze biżuteryi.

— Zresztą rzadko je noszę, one tak od nas odbijają, albo my od nich.

Patrzy się przy tem trochę dziwnie, miękko, jak gdyby żałowała, że urodziła się w dzisiejszych czasach i nie może nosić swoich starych klejnotów. Przypatrywałem się jej i myślałem: czy to zblazowanie, niezadowolenie z teraźniejszości, czy... westchnienie do czegoś lepszego? Tęsknota?

Czyż można co zgadnąć w takiej jak ona?... Ma się wrażenie, że patrzy się na piękną zasłonę: co się kryje za nią?

Zajrzeć nie można, chociaż chwilami chciałoby się bardzo...

Wracam późno. Na ulicach po trzeciej w nocy, pomimo karnawału pusto. Noc bez gwiazd, bez księżyca, zimowa, czarna, po gwarniejszem zebraniu czasami dobrze działa. Ale czasem przejmuje do szpiku kości jak jesienne zimno.

Światła na ulicach na pół zgaszone, sklepy pozamykane, nad głową czarno, wiatr porywisty dmie od czasu do czasu, ulice ciągną się w dal rzędami latarń, pośród wysokich, ciemnych domów. Noc nie robi wrażenia nocy — snu, wypoczynku, lecz czegoś, co jest niby antytezą życia.

I przypominają się wtedy rozkosze południa, barwna, lekka jasna sztuka Veroneza, architektura powietrzna, zatopiona w odblaskach czystego nieba... a potem perły, wydobyte z dna morza, korsarze, cudowna szyja...

Wracam do domu, piec wystygł, chłód ciągnie od okna. Zapalam świecę — fantastyczne cienie" poczynają ruszać się na ścianach, na suficie. Czegoś brak. Samotność ma swoje chwile cudowne. Ale spijając słodycze, trzeba znosić ich smutki. Stara historya: niema róży bez kolców.

Um zu leben, muss man hart sein — aby zrywając róże, nie czuć kolców.

Tylko, gdy się człowiek staje za bardzo twardym, wtedy nie czuje nic...

Nazajutrz wstałem późno. Mróz, zimno. Muszę być zdenerwowany. Wieczorem, aby się ogrzać, poszedłem do teatru na »Don Juana«.

Zastałem ich oboje.

W dzień mroźny, zimowy, sala teatralna ma swoje uroki zaciszności i ciepła. Aksamitne poduszki, atmosfera łagodna, cicha, lekki zapach, szmer rozmów. Śpiewa lubiany baryton, włoch. Loże pełne, tualety balowe. Jest trochę dzieci: przyprowadzają je dla ostatniego aktu — dyabłów i bengalskich ogni.

Baryton śpiewa, udając don Juana. Czuje, że publiczność przyszła dla niego, śmieje się, staje przy samej rampie i szczerzy białe, zdrowe zęby do publiczności. Leporello przyprawił sobie ogromny brzuch; tenor jest cienki jak tyczka, cały czarny: zabawnie wygląda między dwiema unieszczęśliwionemi niewiastami w żałobie. Zerlina ma pełny gors i ani szczypty temperamentu, chociaż się bardzo rusza na scenie.

Staroświecka muzyka starego Mozarta snuje się w łagodnych liniach, trochę przypudrowana, miła, ale nie ma w sobie nic, ani szczypty demonizmu, większego życia, użycia. Don Juan jest w pantoflach: można na niego przyprowadzać dzieci. Baryton — włoch, jest don Juanem ze sceny. Ładne włoszysko, ale także poczciwiec. Ma podobno dużo ofiar. Może być.

Siedziałem, patrzyłem, słuchałem. Zmiany szły za zmianami. Miałem wygodne miejsce z brzegu, bez przykrych sąsiadów, bez damskiego kapelusza przed nosem. Myślałem o jakimś prawdziwym don Juanie, nawet nie bajronowskim, ani legendowym, ale tym czekającym jeszcze na swego autora, który zrobiłby z niego taką figurę, jak Faust, Hamlet, rycerz z Manszy — zamknąłby w nim pierwiastek demonizmu męskiego w miłości.

Czułem wrażenia czytelnika, chociaż nie napisałbym tego. Postać to ogólno-ludzka, żyje we krwi i w marzeniach każdego z nas.

Nieopodal, w parterowej loży siedzi moja niedawno poznana z mężem o oczach ryby. Poznała mię, odkłoniła się uprzejmie.

Ma dziwne oczy i dziś nie wydała mi się tak spokojną, jak za pierwszym razem. Ale to trudno w pierwszych czasach znajomości pogodzić wrażenia, wywierane przez jednych i tych samych ludzi, jeżeli są trudniejsi do poznania: rzadko się łączą w całość. W innem otoczeniu, w innych warunkach, przy innym nastroju zjawia się coś nowego.

Nie mogłem sobie wyobrazić, że mówiłem z nią przed kilku dniami; dopiero kiedy poprawiła sobie coś przy szyi, przypomniały mi się jej klejnoty, jej zbiory, perły. Czepiam się tego widocznie, bo to ją zbliża: ma pasyę a zupełnie na to nie wygląda.

Przyglądam się jej nie raz w czasie mroku przedstawienia. Słucha dosyć obojętnie, ale jest mniej spokojna, niż wtedy. Może ją drażni scena? Czy nie muzykalna? Może się jej co przytrafiło?

Baryton śpiewa jedne ze swych aryj popisowych, zajęty więcej głosem, efektami i publicznością, niż Zerliną. Spojrzałem w jej stronę, ciekawy, jakie to na niej robi wrażenie.

Nic, — ogląda wachlarz. Widać, że przyszła do teatru na operę i na deskach sceny nie chce mieć wrażeń życia. To scena. Jeżeli poszukuje czego, to chyba nie tutaj. Don Juan i Zerlina to dwoje śpiewaków, poprzebieranych, którzy odrabiają swoje, czyniąc wrażenie na tych, którzy dla nich przyszły. Może, gdyby baryton się jej podobał, słuchałaby go inaczej. A tak, siedzi ot i obojętnie spędza wieczór. Od czasu do czasu spojrzenie w lornetkę, lekkie przechylenie się do męża, który szepce jej jakieś uwagi. Może pyta się, kiedy się wybiorą na Rivierę, albo jest niespokojny, czy czasem żona nie ma zamiaru dosiedzieć do końca, albo wyrokuje o tualetach panów i pokazuje jej jakiś najświeższy wynalazek w kroju fraka, albo opowiada o najnowszej kłótni z kamerdynerem, o źle upranej bieliźnie, o najnowszej przegranej w klubie, o panu X, Y etc. — co mu tylko bezładne myśli przyniosą. Jest do tego przyzwyczajona: słucha, czasem coś odpowie.

Oboje muszą być z sobą, bardzo zżyci i uregulowani, zdaje się raz na zawsze. On jej mówi: moja Noro, bądź łaskawa. — Ona jest względem niego jednakowa: radzi mu, aby raz wreszcie rozstał się ze swoim kamerdynerem, żeby posyłał bieliznę do Paryża — etc.

A może jest zupełnie inaczej?

Nic nie wiem. Z obojętnością jest jej do twarzy — z ukrywaną nudą i lekkim niepokojem w spojrzeniu.

Czy jej czego brak? Chwilami zdaje się, że... może. W spojrzeniu jej, w głębi, jest jakieś szukanie, niepokój. Mówią, że ma oczy niezwykle chłodne. Że niema w nich blasków pożądania zmysłowej, oczekującej dziewicy — to fakt.

Byłem chory i przez dwa tygodnie nie pokazywałem się nigdzie, siedziałem w domu, trochę leżałem. Miałem gorączkę, łamanie w kościach, chwilami dreszcze. Nie było to nic przykrego — jakieś rozluźnienie fizyczne, — influenza — reakcya wewnątrz, chwilami nawet miła, dreszcze bez bólu głowy. W pokoju cisza, spokój, dawka chininy szumi w uszach, sprowadza bezwrażliwość, półsen, lekkie odrętwienie.

Gdy się tak leży lub łazi z lekką gorączką we krwi, przewijają się wtedy myśli, obrazy, same — snują się cicho bez szelestu, bez wysiłku, bez utrapień, w dali. Przypominała mi się i ona, ale nie cała: są takie wspomnienia, które się nigdy nie koncentrują w całość, lecz ukazują się jak tęczowanie, mienią się tylko częściami, miejscami gasnąc. Są to zazwyczaj wspomnienia najbogatsze — bogatsze, niż te inne, wyraźne: jedno może zabarwić wiele obrazów, myśli, dać im swoje uroki, nie ukazując się w żadnym z nich w całości.

Ciągnie mię jej piękność i kilka urywków rozmowy, bo poza tem nie znam jej. Jej spojrzenia są zwykłe. Jest to salon światowej kobiety, co najwyżej buduar w porze przyjęć dla wszystkich. Są tam drzwi, zawieszone portyerami, prowadzące dalej — ukrywają może tajemnice, kłopoty, nieszczęścia, walki życiowe, może nic — są spokojne i milczą. Czasami zdaje się, że coś się za niemi ruszy, ale nie można być pewnym, czy to prawda, czy złudzenie.

Ale co mnie jej sprawy obchodzić mogą? jest piękna i patrzenie na nią zupełnie wystarcza, bez zaglądania poza portyery, do jej spraw prywatnych, osobistych. Co mię one obchodzą? Nic! Są kwiaty, rysunki skrzydeł motyla, głębie wody, gra świateł, świtu etc; jest sztuka, na którą się patrzy i czuje się, że to patrzenie nie ma dna, nie ma końca: jest to zagłębianie się w nieskończoność zagadek bytu, w prastary objaw piękna; ta sztuka nic nie znaczy — podoba się całkowicie, pochłania wzrok, dostaje się do głębi i na tem koniec.

Zima. Śnieg spadł, Warszawa biała, po ulicach sanki dzwonią, ludzie cieszą się — śnieg rozbawia, jak zieloność na wiosnę. Jest to kwiat zimy, trochę smutny, przypomina martwotę, sen wieczny, ale widocznie nie każdemu: gromada chłopców bawi się, tarza się w śniegu, robi piguły i obrzuca się niemi wzajemnie.

Koncertów, bali, przedstawień obowiązujących dużo. Ruch towarzyski ogromny. Choroba wypadła dobrze, oszczędziła mi napewno z dziesiątek różnych zabaw i wieczorów. Nie widziałem prawie nikogo, nawet kuzynki Zenobii.

Po dwóch tygodniach spotkałem panią Eleonorę.

Jest teraz ciągle otoczona. Przez dwa tygodnie zaaklimatyzowała się widocznie w towarzystwie i nie czuje się samą. Tak mi się wydaje. Mówi więcej, stała się podobniejszą do innych.

Ma czarną koronkową suknię, zapiętą wprawdzie pod szyję, ujętą w znaną mi kolię z pereł. Ale przez gors i plecy przechodzą, krzyżując się dobrze, szerokie, przejrzyste pasy.

Szkoda, że ciągle za bardzo otoczona; właściwie mówić z nią nie można: siedzi w kącie tak, że chcąc się do niej zbliżyć, trzeba to zrobić specyalnie. Nie jestem pewny, czy sprawię jej tem przyjemność; a przytem nie lubię rozmów ogólnych i nie chce mi się.

Gdyby nie te perły zresztą!

Miałem z ich powodu chwilę, trochę podobną do zazdrości.

— Więc nosi je i dla innych? — pomyślałem z niechęcią.

Widocznie przez czas choroby stały się czemś, co powinno być tylko dla mnie.

— Miała je schować jako relikwię, na pamiątkę rozmowy ze mną?

Gdyby wiedziała, możeby to zrobiła, aby nie sprawiać mi przykrości. Zdaje się, że mimo swą piękność, jest to w gruncie rzeczy dobra, miła kobieta. Należało podejść i porozmawiać. A tak może sobie pomyśleć, że mam początki nieszczęśliwej miłości wraz z jej objawami. Zapraszała mię przecież, abym obejrzał jej zbiory... a ja przez cały wieczór bawiłem rozmową kuzynki i znajome, nie mając miny zbyt rozbawionej.

Szczęściem, że mogłem zwalić wszystko na chorobę.

Znowu powrót gorączki, tym razem z bólem głowy, na szczęście, krótkotrwałym. Jestem trochę połamany. Dusza ma również swoją formę, którą pognieść można, poplątać w nich wszystko, niech się tylko dobrze złożą okoliczności. A wtedy żyć trochę trudno, przynajmniej do czasu, aż się to wszystko znowu wyprostuje.

Dreszcz i gorączka pod wieczór trochę się wzmogły, na dworze padał deszcz ze śniegiem, szyby były zaroszone, w pracowni chłodno. Kazałem jeszcze raz napalić w piecu, usiadłem przed ogniem i grzałem się, patrząc w płomienie. Tak dobrze grzać się, kiedy dreszcze zimne przechodzą po ciele, patrzyć się w ogień, nadstawiać twarz i ręce, widziać krew, przeświecającą między palcami. Na ulicach dudnią koła, szyby drżą lekko, od czasu do czasu, złoto-czerwone języki płomieni mienią się w oczach. Coś wtedy poczyna krążyć w myśli, chociaż niewiadomo co — ogień budzi jakieś stany, uczucia — może najpierwotniejsze, drzemiące w komórkach organicznych, wrażliwych jak i ongi, na najprostsze żywiołowe podniety. Może tęsknią do wolności, do oczyszczonej przez ogień natury, do wiecznych sił przyrody, które się wyzwalają same po tysiącoleciach drzemania, tak świeże, jak wyszły ongi ze słońca. Wszystko co mija, ciąży ku wieczności.

I zdaje mi się, że koło mnie ktoś siedzi — jakaś postać kobieca i tak samo jak ja grzeje sobie ręce. Prawie widzę jej białe, cienkie, delikatne palce, oczy ciemne, wpatrzone w ogień, zamyślone, bardzo szeroko rozwarte.

Nie jest to ona — ale nie wiem kto. To nie halucynacya pod wpływem gorączki, lecz napewno normalny objaw bezwiednie w ciszy pracującej wyobraźni. Coś wtedy zapewne nurtuje w głębi człowieka, coś, co siedzi tak głęboko, że wydobyć się na powierzchnię świadomości w zwyczajny sposób nie może: więc zjawia się w postaci symbolu.

Na ogół wziąwszy, nudzi mi się. Nudzą mię ludzie, nie potrafię z nimi mówić, jestem coraz nudniejszy. Zaczytuję się w starych romansach, aby chociaż w ten sposób wyrwać się w świat inny.

Z ludźmi, swoją drogą, żyć i porozumieć się trudno: to, co ich interesuje, mnie nie. To co mnie interesuje, ich nie obchodzi wcale. Ja mówię: biało — oni wytrzeszczają oczy i nie mogą pojąć, dlaczego to ma być białe, kiedy to jest ani białe ani czarne, a należy do rzędu rzeczy jadalnych i nazywa się np. rakiem, albo karpiem, albo czemś w tym rodzaju.

Zresztą jeżeli zgadzają się ze mną — nudzą mnie, bo mi powtarzają to, co wiem. Jeżeli nie zgadzają się — nie mają wtedy racyi, są jeszcze gorsi. Trzeba kochać ludzi, to prawda. Ale powinniby i oni starać się trochę o to, aby stać się godnymi kochania. Bez tego... to trudno — nie można, pomimo przykazania.

Muszę wyjechać. Za dużo w ostatnich czasach miałem wrażeń — nowe nie chcą wchodzić — trzeba się wygłodzić. Pustynia byłaby doskonała — ale gdzie jej szukać?

Dziś wieczorem mam znowu wieczór. Iść muszę. Jeszcze nie jest mi dobrze, ale idę. Nudzę się w domu — a na świecie zawsze się coś trafić może.

Jest godzina dziesiąta, służący zrobił mi herbaty. Mam się ubrać, pomimo to łażę i myślę.

Moja pracownia ma nastrój. Szczególniej wieczorem, przy świecy, wygląda dość fantastycznie: w jednym kącie, gdzieś za stalugami, światło — dwie świece w kandelabrze. Na ścianach, na sufitach pełno cieni, zupełnie dziwacznych. Drobiazgi, książki, obrazy, graty, meble; gdzieniegdzie coś błyszczy — bronz, lustro; we wszystkich kątach coś majaczy, środek zastawiony, przestrzeń duża, wysokość niezwyczajna. Wszystko to razem wyrywa się z powszedniości wrażeń zwyczajnych.

Ja sam, pośród tego wszystkiego, wyglądam jak kawał... dyabła lub czegoś w tym rodzaju.

Ostatecznie w każdym człowieku jakiś duch siedzi.

Przeglądam się ubrany. W lustrze widzę siebie na tle ciemnej głębi i, po raz nie wiem który, postanawiam robić swój portret, z czego naturalnie nic nie będzie.

Na ulicy, jak zwykle w karnawale o jedenastej: ruch, powrót z koncertów, z teatru — powozy, karety, zamknięte, zapotniałe. Wewnątrz ledwo majaczą jasne tualety pań i chapeau-claque'i. Idę piechotą, bo czuję nerwowe dreszcze. W pracowni było zimno. Jestem niespokojny.

Wielki bal, okna oświetlone, karety; przedsionek jasny, trochę gapiów. Wchodzę jednocześnie z państwem S.: ojciec, matka — elegancka i jeszcze przystojna, już po czterdziestce — dwie córki i syn, (lat siedmnaście, dziewiętnaście i dwadzieścia jeden).

— Nie widzieliśmy pana dawno.

— Byłem chory...

— Oo! cóż takiego?

— Nic — zaziębienie.

— Ale przeszło, teraz już dobrze?

— Prawie.

Bal duży, osób ze dwieście, w tem ze czterdzieści sztuk rozmaitych panien, z półtorej kopy panów tańczących: stosunek wyborny, wieczór się uda, gospodyni czuje się zadowolona. Ma również dwie córki, ale przeznacza je na eksport, zagranicę.

Mężatki, starsze panie i starsi panowie dopełniają reszty. W liczbie tych ostatnich jest kilkanaście gwiazd. Ja jestem niby również jedną z nich, ale błędną: należę do młodzieży i do starszych, do tańczących i dekorujących. Dzielę pod tym względem los mężatek młodszych, które także ustawić trudno. Za dużo tańczą — źle, konkurencya dla panien; za mało — wtedy nudzą się. Między starszymi siedzieć — źle; między młodzieżą? wtedy zazwyczaj stają się jakąś ciocią lub wujenką. Trzymać się oddzielnie?...

Więc trochę tańczą, trochę się nudzą, trochę gwarzą ze starszyzną, trochę z młodszymi, trochę z mężami, trochę flirtują. Ale widać, że to pole nie dla nich: każda woli raczej być panią u siebie w domu, przyjmować; tu jest tylko gościem, zawsze trochę z obowiązku.

Widzę Łosieckiego — ten od wszystkich prawie odbija. Czeka na karty.

Jest i ona, w blado lila sukni, siedzi w rogu salonu, obok niej pani Zenobia i jeszcze ktoś z pań w średnim wieku.

Spostrzegły mnie.

— Cóż chory? — zapytuje pani Zenobia. — Już zdrów?

Mówię, że niezupełnie.

— Będziemy dziś bawić się czy nudzić? — zapytuje, patrząc złośliwie na grupy panien i młodzieży. Wcześnie się zeszli — dodaje — spragnieni!

Jej  towarzyszka w bladoliliowej sukni, patrzy na mnie i zdaje się, że nie wie, jak się zachować: pani Zenobia jest ze mną dobrze, a ona? Znamy się mało.

Obie nie wyglądają na to, aby się mogły bawić. Pani Zenobia tańczy nieszczególnie, niechętnie. Pani Eleonora, chociażby ze względu na swoje imię, nadaje się tylko do poloneza i tańców poważnych. Trzeba mieć dużo śmiałości, aby ją zaprosić; nieśmiali przy zaproszeniu jej mieliby chwilę zamroczenia i napewno pomyliliby się w pierwszym turze. Przyglądam się, przygląda się i ona. Trochę rozmawiamy. Nie doświadczam niepokoju — jest mi wszystko jedno, wydaje mi się, jak gdybym nie znał jej wcale.

Ma oczy bledsze niż zwykle. W biadolila kolorach, przy jej mieniącej się płci, wygląda jak wielka perła. Jest bardzo piękna, ale za dużo tualety.

Dają znak muzyce — rozpoczynają się tańce. Proszę ją.

Myliłem się. Wstaje bardzo chętnie, tańczy dobrze. Posadziłem ją trochę zmęczoną: rumieni się bardzo lekko i niezwyczajnie: przy uszach, tuż prawie przy szyi, występuje mozajka nieregularnych plam, które się z sobą nie łączą. Czy miała je zawsze, czy to ostatnie resztki dziewiczości?

Przez cały wieczór obie panie trzymały się razem. Są w przyjaźni. Uchodzę za chorego, więc zajmują się mną i mają zajęcie: kobiety w ten sposób dają do poznania, jakiemi mogłyby być przyjaciółkami i opiekunkami dla tych, którychby kochały. Ostatnie dwie godziny po kolacyi spędzamy w jadalni, w małem towarzystwie, na lekkim flircie.

Ostatecznie — flirt to także rozrywka, może lepsza niż wiele innych. Jeżeli dobry, ma zapach flakonu, w którym były perfumy: uperfumować się nim nie można — ale pachnie. Gdy kto nie chce lub nie może nic poważnego włożyć w życie, wtedy rozpoczyna się flirt. Jest on we wszystkiem — nie tylko w miłości, ale i w sztuce, w filozofii etc. Nie zawsze bywa pusty: pływają w nim czasem męty, czasem pianka. Pod nim nie bywa nic, a czasem — czasem tragiczna pustka, nuda życiową, niezdolność do niczego, zblazowanie. Nie zawsze flirtują tylko panienki, igrając owocem zakazanym, którego im bronią przepisy, ich własna bojaźń, wyrachowanie, niedostatecznie rozwinięty temperament etc. Flirtują i starcy, którzy już do niczego nie są zdolni. Flirtują i ludzie, dla których flirt jest rodzajem takim, jak humor szubieniczny: robi się flirt, aby nie zobaczyć pod nim pragnień, pustki, braków i niezadowolenia.

Na pożegnanie uścisnęła mi rękę bardzo serdecznie. Czego chce? Musiała jej pani Zenobia coś o mnie nagadać; kobiety są na takie rzeczy wrażliwsze niż na to, co im mówią ich własne oczy. Wyobraźnia urabia sobie Bóg wie co, i później patrzą jak przez szkła tęczowe, widząc, naturalnie, rzeczy zupełnie nieistniejące.

Mam być jej przyjacielem, chętnie rozmawia ze mną, czuje się ze mną dobrze? Co mnie to obchodzi?

— Nie uciekaj od niej — szepce mi Zenobia — jest bardzo miła pomimo swej piękności. Ja także z początku nie miałam do niej zaufania. Ale jest śliczna. Chyba zgodzisz się na to?

— Bardzo...

— Powiem jej to, dobrze? Mówiła mi, że cię lubi. Powinieneś być w niej już zakochanym.

— Piękność w miłości, zdaje mi się, szkodzi... Pani Zenobia robi wielkie oczy.

— Także pomysł — przeszkoda?! Tobie, zdaje się, przeszkadza wszystko.

W chwilach rozdrażnienia mówi mi ty, jako kuzynka.

Wracam do domu i rozmyślam. Nic o niej nie wiem, nie znam jej, nie mówiłem o niej z nikim, dobrze nawet nie wiem, gdzie się obraca, w jakich towarzystwach. Miała kochanków, ma ich jeszcze? Brak jej ludzi? Żyła tyle czasu zagranicą: czyż nie miała okazyi, żadnej miłostki, nie mówiąc już o miłości? Czyżby była dotychczas wierną? Jej powierzchowność nic mi dotychczas o tem nie mówi — piękność i nadzwyczajne jej warunki wprowadzają mnie w błąd. Czy jest czemś związana? Powinni bylibyśmy już się porozumieć? sprawy te nie zawiązują się tak trudno: w dzisiejszem wielkoświatowem życiu, miłość stała się takąż samą przyjemnością, jak dobry stół: nie kładzie się w nią wiele ani tragedyi, ani dramatów, nie ryje się słówna kamieniu, ani obiecuje dozgonnej wierności; miłość przestała być kwestyą życia i śmierci w tym wielkim świecie, w którym zazwyczaj kupuje się ją za pieniądze, albo ofiarowywa się wzajem jak podarki. Kochanek, kochanka — nawet się o tem nie mówi. Więc dlaczegóż ona jest taka nieokreślona, a ja namyślam się tak długo?

Ja? — Hm!...

Z poza ram obrazów, z kart książek, ze stronic, pokrytych nutami, patrzy świat wielki, który tak ciągnie, łudzi, ukazuje nadzwyczajne przestrzenie, pełne niezwykłych ludzi, cudne krajobrazy, uczucia, czyny, stany, nastroje etc. A dostać się do niego nie można, bo zamknięty na siedm pieczęci. Tylko, wyobraźnia ma tam dostęp. My bynajmniej. Jest to piękna zmora, którą ludzie stworzyli sobie sami, a właściwie stworzyło ją życie, tworząc ich. I to, nam żyć przeszkadza. Czasami świat ten zdaje się zbliżać, czy też zbliża istotnie wtedy, kiedy żyje się mocniej wyobraźnią, życiem wewnętrznem: wtedy świat zewnętrzny, a nawet ciało, cichnie, gaśnie, oddala się. I wszystko znika z rzeczywistości i tam się odradza — inne, lepsze, czystsze.

Wczoraj właśnie zaciągnął mnie do siebie mój znajomy i kolega, muzyk. Ma dobrze urządzoną pracownię... do grania i słuchania. Byłem w okropnem usposobieniu — i poszedłem. Pianino w kącie, na niem stosy nut, podłoga wysłana, ściany wybite, meble miękkie, obszerne. Można leżeć, słuchać i zapomnieć. Nic nie trzaśnie, nie zaskrzypi, światła mało — jest tylko przy pianinie, które samo jedno błyszczy w pokoju. Żadnych rezonansów. Ton brzmi nie mocno, zachowują się tylko stosunki. Gra gospodarza, bardzo muzykalna, jest wogóle cicha, ale pełna nastroju, głębi i skoncentrowania. Grał Schumanna, Beethovena, Szopena, Wagnera.

Źle mi było i dobrze w tej atmosferze, stworzonej przez duchy. Jak tu może się połączyć z nimi najpiękniejsza nawet kobieta? Cienie muzyki powstawały z cicha, wraz z ich światami: Beethoven, Bach, Wagner, Schumann, Szopen — ich najgłębsze treści, nieprzystępne, owiane już urokiem śmierci i przeszłości. Wszystko to łączyło się w jeden świat pełny, wielki, dziwny, podobny do dantejskich przestrzeni.

Tam mogła być miłość!...

W życiu? Flirt, stosunki... ludzie mają nosy między oczami.

Kobiety?

Tak — wzięte czysto, od pierwszego wrażenia, jako utwory natury, mają dużo powabów. Ale zacząć się dowiadywać: jeżeli tylko jest trochę człowiekiem i trochę żyła — zaraz wyłażą rozmaite historye, zjawiają się dodatki.

Człowiek jest tak spragniony świata czystego, wolnego od niepotrzebnego... śmietnika życia i kultury, jak świeżego powietrza w atmosferze, pełnej duszącego czadu. Ma się wrażenie jakiegoś zaczadzenia, jest jakieś zatrucie, które osłabia, czyni chorym, zamracza myśl, tępi zmysły.

Przypominam sobie, że coś podobnego mówiła mi kiedyś ona sama. Czyżby i ona czuła się źle, dusiła się w czemś, spragniona powietrza?...

Może. Nie bardzo ją rozumiem.

Pani Zenobia twierdzi, że za dużo myślę i dlatego tak mało rzeczy podobać mi się może.

Ach, moja dobra kuzynko, to, w czem się naprawdę kochamy, wytrzymuje wszelkie nasze myślenie! Zapewne, kiedy myślę o tobie, przypomina mi się ładna, nawet dosyć rasowa... kwoczka. Nie pomoże nic — tualeta, spryt etc. A ile już namyślałem się nad rozmaitemi rzeczami i ludźmi i kocham ich przez to jeszcze bardziej! Nie stracili nic, nic im nie zaszkodziło myślenie.

Swoją drogą w życiu rzeczy są tak niekiedy zawiłe, tak się plączą, że o nich nawet myśleć nie można: odrzuca się je wprost, bez myślenia, nawet wtedy, gdy mogą w nich być prawdy i perły.

Może jej brak wszystkiego, może i ona szuka pereł? Może jej to wszystko, co ma i miała, nie wystarcza — tak samo jak i mnie?

Omyliłem się już raz kiedyć w podobnym wypadku. Znałem młodą kobietę, jedną z tych, które, zdawało się, żyją w tak dobrych warunkach, że te powinnyby im wystarczyć najzupełniej. Wyszła dobrze zamąż, miała dziecko. Wykształcona, bardzo inteligentna, młoda, dwudziestosześcioletnia, bardzo dobrze uwarunkowana zewnętrznie, trochę może za nieśmiała — mogłaby uchodzić za doskonale zabezpieczoną życiowo.

Widywałem ją nieraz w towarzystwie, znałem jej męża — człowieka, który zapewne nie był orłem, ale i nie należał do pospolitych szczygłów, którzy w pierwszym roku małżeństwa tyją, po krótkiej, ale za to nie burzliwej młodości. Pamiętam ją, kiedym się widział ostatni raz. Było to w pierwszych dniach postu, rozpoczynały się rauty. Widziałem ją na ostatnim wieczorze: tańczyła dużo, jakaś szczególnie rozbawiona. Pamiętam ostatnią wizytę — jej salon. Była godzina szósta. W saloniku paliła się duża lampa ze zwykłym abażurem. Światło daje swój nastrój nawet wtedy, gdy przechodzi przez kolorową bibułę. Wogóle całe umeblowanie było dosyć szablonowe, niczem szczególnem nie wyróżniające się z pośród tysiąca podobnych. Urządzenie z komfortem zwykłym, tylko może trochę lepszym niż zwykle — znać było w niem rękę gospodyni. Na ścianach wisiały obrazy, wyboru jej męża, nie złe, z nazwiskami; meble miękkie, portyery, dywany, bronzy, drobiazgi, albumy, porcelana eta, piękny Blüthner — salon urządzony nie do tańca lecz do rozmowy. Przygaszone światło, zapach perfum, atmosfera mieszkania ładnej, lepszej kobiety. W jednym rogu stała kanapka, przed nią tygrysie i niedźwiedzie futro — jej kącik, w którym przyjmowała, ubrana w biały półszlafroczek, z mnóstwem pięknych koronek, szczupła, giętka, wysuwając wązkie stopy, w czarnych skromnych pończochach i lakierowanych pantofelkach. Układała je na futrze i była to jedyna jej kokieterya.

No i później dochodziły mnie o niej tylko wieści: okazało się, że nie mogła tak wyżyć. W pierwszej chwili, i przez dłuższy czas później, było to dla mnie zupełnie niezrozumiałem. Dopiero później zostałem wtajemniczony w szczegóły jej losów i życia i zrozumiałem ją lepiej: wiem na pewno, że nie było tam miłosnego skandalu — udusiła się. Już wtedy paliła się w jej oczach gorączka pragnienia, tylko bardzo przysłonięta. Nie mogła się zdecydować na cywilizacyę współczesną i poszukać sobie kochanka — była córką wsi. Musiała uledz — a ja byłem przekonany, że jest jej dobrze, że pożąda co najwyżej lekkich, przelotnych wrażeń, jako dopełnień do realniejszego szczęścia małżeńskiej alkowy.

Może i ta jest w podobnem położeniu?

Nie raz już mówiono, że nie samym chlebem żyje człowiek, że oprócz chleba powszedniego potrzeba jeszcze czegoś więcej: może to sztucznie rozbudzone, ale należy już niepodzielnie do człowieka. Są głodni chleba i głodni wrażeń, nieszczęśliwi w nędzy i nieszczęśliwi w bogactwie, którzy utrzymują, że głód chleba jest łatwiejszy do zniesienia, niż pragnienie... chimeryczne. Kto ma wszystko, pragnie tego, czego mieć nie można i to może najgorsze ze wszystkiego.

Widziałem ją znowu w teatrze. Grano komedyę. Publiczności dużo, sztuka chwalona, komentowana, rozbierana: wynajdują w niej filozofię, typy, zagadki życiowe; aktorzy sadzą się na grę, psychologię, nastroje. Tyle naiwności przy takim nakładzie powagi! wszystko teatralne, okropnie fałszywe! Że tego nie widzą — roboty człowieka, który nie oryentuje się w życiu, kłamie, blaguje, naciąga, aby zrobić sztukę teatralną, cztery akty z wstępem i rozwiązaniem, wypełniającą cały wieczór? Przecież życie jest zupełnie inne. Co ona o tem myśli? Przejmuje się? Może. Sztuka przedstawia losy kobiety, która miota się w więzach niedobranego małżeństwa. Temat strasznie ograny. Może nie zwraca uwagi na szczegóły, wykonanie, zajmuje ją sam temat, sama bajka, do której dorabia swoje formy specyalne? Co ją obchodzi autor i aktorzy: ją interesuje sam temat, który niema autora, bo autorem jego jest odwieczne życie.

Może ona właśnie ma racyę, patrząc tak na sztukę? Co obchodzi łupinka, co obchodzi prawdziwie nabożnego piękno lub brzydota obrazka, do którego się codziennie modli: brzydki czy ładny? Widzi przez niego niebo, większe, ważniejsze od wszelkiego piękna, wszelkiej brzydoty ziemskiej. Jest kobietą. Ja odrzucam rzecz ważną dla skazy, a ona tej nie widzi wcale, a jeżeli zobaczy, to stara się ją zagładzić... Nie — tak nie jest — coś mi się majaczy znowu, wpadam w ustępstwa. Sztuka jest kiepska, a ona jeżeli się nią wzrusza, musi mieć w sobie dużo naiwności, o którą ją nie posądzałem. Spada trochę w moich oczach ale... ale staje się sympatyczniejszą. Skutkiem tego mniej drażni, a więcej ciągnie.

Dłuższa przerwa. Koniec lutego, początek marca. Karnawał się skończył. Jestem spokojniejszy. Nie widuję jej — to dobrze.

Pewnego razu wstaję rano — oświetlenie jakieś dziwne. Czuję, że przez okno świeci coś innego, niż wczoraj. Podchodzę do okna, patrzę: odwilż. Mury ciemniejsze, szyby zapotniałe, ziemia czarniejsza; za to z nieba patrzy wiosna.

Otwieram lufcik, na twarz i ręce wpada powietrze wilgotne, miękkie, ciepłe, prawie cieplejsze od tego, które jest w pokoju.

— Co to na dworze? — pytam służącego.

— A! proszę pana, puściło. Marzec!

— Błoto?

— U!

Dobrze, że nareszcie zaczyna się wiosna — -dosyć mam zimy, tłoczenia się ludzi w ciasnych mieszkaniach, dosyć sztuczności życia i stosunków w zamknięciu! Gdyby życie płynęło tylko na tle szerokiej natury, o ileż byłoby inne! Zima i ciasnota mieszkań pokrywa cieniem ciało i duszę człowieka: weźcie do ręki powieści północy. Ile tam na skórach i duchach ludzkich dymu, czadu, zatęchlizny, zaduszenia zamkniętych, dusznych, przesiąkniętych wyziewami ludzkimi izb północnych?

Ile ich melancholii i przygnębienia? Obejrzyjcie Muncha.

Ubieram się i wychodzę.

Na ulicy mokro ale przyjemnie.

Z rynien, z dachów, szyldów, ze wszystkich występów i załamań, zewsząd, gdzie tylko zatrzymało się trochę śniegu, kapie, leje się, sączy. Łagodne, blade, anemiczne słońce świeci, wszystko błyszczy się — gałęzie drzew, latarnie, ziemia, szyby — wszędzie woda, wiosenna, ze śniegu. W powietrzu unosi się od niej lekki opar i gasi trochę niebieskie niebo, na którem nie ma ani jednej chmurki. W chłodnem powietrzu przesuwają się ciepłe powiewy, słońce trochę grzeje. Wszystko świeże jak po umyciu, kolory nasycone, mokre. Trotuary miejscami obeschnięte, miejscami zabłocone, ludzi dużo — mają miny inne niż zwykle. Wielu zapewne, tak jak i mnie, wyciągnęła z domu wiosna, a właściwie jej uśmiech przedwczesny: jej nadzieje, pragnienia i — zbyt zwyczajna powszedniość w domu.

Wystawa sklepowa, kwiaty! Fijołki, narcyzy, róże, w górze bez cieplarniany, blady trochę i głupi — porozstawiane stoją w szyku, zapełniając całą wystawę. Za wcześnie! Ale w taki czas o tem się nie myśli. Fijołki stoją rzędami u dołu; powiązane w bukiety i bukieciki, fijołkowe, ciemne, wśród mocnej zieloności liści; czekają. Woda lśni się na nich kroplami.

Jakieś dwie młode panny przystanęły przed sklepem, nachyliły się, i coś mówią do siebie. Pewnie to samo co i ja: czują przebudzenie się życia — zapachy, marzenia miłości. Pouginały się; jedna pokazała dość dużo — jakieś białe ząbki. Ale zajęta jest kwiatami i nic jej to nie obchodzi, że sama może zwracać więcej uwagi, niż kwiaty.

Odeszły. Przed wystawą znowu ktoś się zatrzymał— jakiś stary jegomość w futrze, potem chłopiec przyłożył nos do szyby. Wchodzę, aby sobie kupić fijołków. W półcieniu wilgotnego, pachnącego sklepu, przy kontuarze widzę panią Eleonorę. Stoi i wybiera kwiaty. Coś mnie nagle zatknęło w piersiach. Spostrzegła mnie. W pierwszej chwili połączyła się z wiosną, z kwiatami, z zapachem, w jednę bardzo piękną całość. W oczach jej zabłyszczało coś niezwykle sympatycznego, ale w tej chwili zgasło: został tylko cień w spojrzeniu. Podała mi rękę, zapytała, co robię? Miała fijołki.

— Dałabym panu bukiecik, ale pan nie wart tego — rzekła z swobodnym uśmiechem. Ale uśmiech ten jakoś urwał się nieokreślenie. Przeprasza mnie.

Coś mnie wybiło z równowagi, pociągnęło za nią. Naturalnie pozostałem, ochłonąwszy, wybrałem najspokojniej kilka narcyzów: w sobie czuję, że jak gdyby się we mnie coś zapadło i naciągnęła jakaś chmura ciężka, smutna, jesienna, roztworzyła się pustka bezbrzeżna, beznadziejna; a nazewnątrz jestem w humorze, nawet niezwykłym — mówię dowcipy sprzedającej kwiaty.

— Piękna jest ta pani, która tu była przedtem — bardzo piękna. Jeszcze takiej nie widziałam nigdy.

I patrzy mi badawczo w oczy, zachowując uśmiech na wszelki wypadek.

Na ulicy spotykam panią Zenobię.

— Gdzie się pan podziewa? Spostrzega moją wesołość.

— Co pan taki? O! narcyzy! dla kogo? Mówię, że dla siebie.

Rzuca mi ukośne, kropla w kroplę takie same, badawcze spojrzenie, jak owa sprzedająca kwiaty. Przypomina mi się wszystko, doświadczam bolesnego, silnego ściśnienia w piersiach i jednocześnie śmieję się.

— Tak, dla siebie! Czemu się pan nie pokazuje nigdzie?

Tłomaczę się, że byłem chory.

— E! twoje choroby! Nudzisz się — ot przyczyna!

Idziemy razem. Pani Zenobia wybrała się po zakupy. Ładny dzień — ma coś do załatwienia w sklepie z bielizną.

Ofiaruję pomoc przy wyborze.

— Nie potrzeba, obejdzie się, poradzę sobie sama.

— Szkoda!

— Co pan taki rozbawiony? Pewnie się coś stało? Poczyna się niby domyślać, mruży jedno oko i patrzy na narcyzy.

Kręcę głową, że nie.

Uwierzyła, zmienia ton i powiada ze skrzywieniem.

— Jesteś do niczego...

Czuję, że przy tej sposobności doliczyła i swój rachunek ze mną. Zgadzam się. Zaczyna mi dawać rady, nauki, że marnuję się, że życie ucieka, że przeszedłem już trzydziestkę, że jestem kapryśny, fantastyk, że powinienem się ożenić z uczciwą, porządną panienką... która mnie weźmie pod pantofel; że sam nie wiem czego chcę, że jestem wogóle nie mądry, że nie mam sensu.

Zgadzam się, bo cóż mam robić? przyznaję racyę. Jest niezadowolona, uważa, że ją traktuję — jak i wszystkich — nie dość poważnie.

— Zdaje się tobie, że ty jeden jesteś mądry i dojrzały, a wszyscy my jesteśmy dziećmi. Tymczasem...

Nie kończy, pozwala mi domyślać się reszty, sama zaś poczyna się unosić nad panią Eleonorą, że taka piękna, miła, dobra, taka nieszczęśliwa, że mąż jej jest gałgan, że wszyscy mężczyźni są tacy, wreszcie spostrzega się, że zapomniała pieniędzy.

Pożyczam jej, odprowadzam do sklepu i żegnam.

— Przyjdź odebrać dług.

Kłaniam się i daję do poznania, że odebrałbym nie tylko dług, ale jeszcze i jeszcze, dużo wszystko i t. d.

Pani Zenobia wydyma wargę, nosek rozdyma się — przez chwilę myślałem, że się obrazi naprawdę. Ale nie mogła wytrzymać i roześmiała się.

— Z panem o niczem poważnie rozmawiać nie można. Potrafisz wydrwić wszystko.

Zrobiłem jej przykrość. No, ale długo pamiętać jej nie będzie: przeleci przez nią jak wszystko, bez śladu, wraz ze śmiechem.

Wieczór.

To co widzę u innych, czuję i u siebie: skorupę. Siedzi mi na skórze, czuję ją i wiem, że jestem właściwie czem innem. Ale siedzi mi luźno i mogę ją zrzucić i to mnie ogromnie cieszy. Pamiętam, raz, dawniej, na ślizgawce, wpadłem pod lód. Było to na północy, na rzece, wybraliśmy się o kilka wiorst za miasto, po lodzie. Otóż całkowicie zmoknięty musiałem wracać, w dodatku pod wiatr. Ubranie, przemoczone do nitki, zmarzło, zamieniło się na coś w rodzaju tektury. Czułem je na sobie, kłuło mnie, drapało. Następnie znowu raz, na balu, byłem przebrany za jakiegoś potwora; ubranie, zrobione z klejonego płótna, pomalowane, było twarde i pukało przy uderzaniu jak pudło. I paliło mnie okropnie.

Oba wrażenia przypominają mi się obecnie: w środku siedzę ja, człowiek, jeżeli nie pierwotny, to przynajmniej czysty utwór natury, pragnąłbym błąkać się po lasach i jarach, kąpać się w słońcu wśród pierwotnych, zasadniczych stosunków ludzkich — miłości, przyjaźni, nienawiści, żyjąc naturalnie.

Ale na nim siedzi społeczna skorupa — parodya człowieka z papy, pomalowana, w sposób bardzo ordynaryjny, zarejestrowana pod numerem, wciągnięta do księgi ludności, opisana jako pan X, wieku lat n, podbródek umiarkowany, nos prosty, znaków szczególnych żadnych — rysopis z czasów, kiedym miał lat szesnaście, legitymacye z czasów urodzenia się, patenty, opinie, obowiązki, etykiety, zalety, które nie są moje, które nie mają ze mną nic wspólnego, moje wyobrażenia o mnie, wyobrażenia moich przyjaciół i nieprzyjaciół, ciotek, kochanek, gospodarza, współobywateli, nauczycieli, którzy mnie uczyli, krytyków, którzy mnie chwalą albo ganią — słowem napisy, farby, etykiety, nalepione jak na starej walizie, którą wytarto o wszystkie magazyny kolejowe całego świata.

Naturalnie poprzerabiałem to jak mogłem, aby choć trochę do mego wewnętrznego ja było podobne i jako tako wygodne w noszeniu. Niestety, zjawiają się chwile, kiedy albo owa skorupa staje się sztywniejszą, albo zjawia się większa świadomość niewoli: i wtedy chciałoby się coś z siebie zrzucić, jakąś skórę. Człowiek miota się, jest zły na siebie, na wszystkich, na cały świat, chciałby wszystko od siebie odpędzić.

To ja. A ona? Czy nie siedzi również w eleganckiej skorupie? bardzo ładnej, wspaniałej ? A ta, którą ja widzę, chociaż badać jej nie chcę? Przeszłość nie oblepiła jej niczem? a teraźniejszość? A ona sama siebie? Przecież jest kobietą. Czy i ona nie chciałaby być sobą, przynajmniej chwilami, czy jej nic nie ciśnie, czy niema momentów wewnętrznego buntu? A czy wyjść z siebie może?

Widziałem ją na ulicy — siedziała w powozie. Stanąłem mimowolnie, coś mnie przykuło do miejsca. A później począłem rozmyślać i w głębi rosło niezadowolenie.

Przeklęta skorupa: myśli, wyobraźnia, filozofia, nałogi, drażliwości, idyosynkrazye, obawy, histerya, sztuka, pragnienia bez sensu, nadzieje głupie, wątpienia bez powodów, tęsknoty próżne, wysiłki, upadki, chwile podniecenia, nudy...

A w środku?

W środku siedzi prawdziwy człowiek, który czasami żyje naprawdę, ale coraz to trudniej i rzadziej w życiu, za to coraz to ciężej i dłużej w sztuce. W życiu?

Dajmy temu pokój. W życiu istnieje sztuczność, i nią żyć trzeba. Nie wiele ona warta — to prawda. Ale naturalność? — ta uciekła.

Może ona także czuje, że coś między nami stanęło na przeszkodzie? A może nic nie rozumie?

O ileż szczęśliwsi byli ludzie, kiedy dzieliły ich przesądy, przywileje kast, sfer, majątek, spory rodzinne. Przynajmniej sprawa była jasna — wiadomo było przeciwko czemu walczyć, albo czemu się ulega. Obecnie stały się zaporami subtelnemi, niewidocznemi: jest swoboda. A jednak są skorupy, są przeszkody gorsze, które nosi się w sobie.

Gdyby chociaż znaleść się w lesie, na tle natury.

Wiem, że ją mam spotkać, idę. Mam zamiar być zupełnie naturalnym, prostym; postanawiam to sobie i czuję postanowienie niby kołek, który wbiłem w siebie. Na ulicy staram się nie myśleć o niczem, odciągam uwagę od siebie patrzeniem na najbłahsze rzeczy na świecie, robię uwagi, że ten pan ma kapelusz, a tamten dziwne plecy, że szyldy powinny być dziełami sztuki, że latarnie zapalono wcześniej niż zwykle etc.

Nagle wchodzę w bramę, widzę schody, guzik od dzwonka, przedpokój, i wracam do swego. Postanowienie znikło wobec rzeczywistości — jestem taki sam, jak zwykle.

Jest. Miała iść na koncert i została.

Zdaje mi się, że jest inną niż dawniej. Siedziała otoczona: kilku eleganckich mężczyzn zmieniło się przy niej w krótkim czasie. Nie czuję zazdrości.

Dziś gdybym ją spotkał poraz pierwszy, określiłbym ją inaczej: nie przedstawiłaby się zagadkowo, lecz wprost jako bardzo piękna kobieta, która ma czy szuka kochanka, szuka wypełnienia pustki życiowej.

Jest trudna, wybredna, może chce miłości tylko dlatego, że zna już życie, że to i owo już miała, na niejednem zawiodła się. Adoracye nie wzruszają jej, bo za bardzo do nich przyzwyczajona. Ale miłość? — ta jeszcze ma dla niej uroki, jako dla kobiety, która jeszcze swego szczęścia prawdziwego nie miała, która pragnie i spodziewa się jeszcze czegoś od życia.

Trzeba się zbliżyć, bo trzymanie się zdaleka zwraca uwagę. Korzystam z pośrednictwa jednej z moich znajomych. Rozmowa z początku nie idzie, ale po chwili przypominamy sobie coś, i znowu jest dobrze.

Ma cudowne spojrzenie, którego, sądząc z ogólnego wrażenia, nawet domyśleć się nie można. Widziała moje obrazy, mówi mi komplimenty. Płeć jej odświeżyła się, odmłodniała.

Pani Zenobia ma racyę — pomimo piękności, jest to dobra kobieta, z którą można zachowywać się zupełnie naturalnie. Nawet za dobra.

Z rozmowy dowiedziałem się, że do domu wraca sama. Ofiaruję się jako towarzysz.

— Dobrze, dam panu znak — mówi uradowana.

Wkrótce potem żegna się z gospodynią. W przedpokoju pomagam jej ubrać się. Po raz pierwszy jestem tak blisko — oprócz służby nikogo nie ma: robi to wrażenie widzenia się prawie sam na sam.

Podziękowała mi za coś podaniem ręki bez rękawiczki; rękę ma ciepłą, uścisk szczery.

Przed karetą zawahałem się. Miałem chęć wsiąść, ale nie bardzo wypadało.

— E! co tam, proszę — mówi z uśmiechem, robiąc mi bardzo sympatycznie miejsce obok siebie.

Przez całą drogę, która wydała nam się bardzo krótką, bawimy się bardzo dobrze. Ona mówi, ja słucham. Narzeka na nudy, przyznaje się, że nic jej nie zajmuje, nikt w towarzystwie, w którem jest obecnie; następnie czyni mi wyrzuty, że od niej uciekam, że nieraz chętnie pogawędziłaby ze mną, że muszę się także nudzić, że wyglądam źle. Słowem, formalne oświadczenie przyjaźni.

Kareta dudni po bruku, noc, migocą latarnie, drzwi zamknięte, siedzę tak blisko, mam na kolanie jej suknie, czuję miękkie futro jej płaszcza, czuję zapach, słyszę jej głos, słucham, patrząc się na jej usta, na oczy, i myślę, co ona upatrzyła sobie we mnie, co mianowicie ją ciągnie? ja, czy tylko moje zachowanie się wstrzemięźliwe, które ją podrażnia, czy mówiono coś o mnie? czy trafiła na swój typ, czy jestem dla niej czemś, czego nie spotykała jeszcze? Siedzi jak kwiat, cała w-koronkach, pachnąca, ponętna, blada, a zarazem rozbawiona. Domyślam się, że musi mieć zziębnięte ręce, lekki dreszcz kilka razy wstrząsnął jej ramionami.

Dziwne: ma wszystko, jest nadzwyczajnie piękna, mogłaby mieć każdego wśród najlepszych i musi zdobywać! Czy się co do mnie nie myli? Ona przyzwyczajona zapewnie do hołdów i narzucań się.

Mówi bardzo sympatycznie, mówi o sobie; pod koniec oczy jej poczynają stawać się wilgotne, usta drżą.

A ja miałem ją za majestatyczną piękność, przeżytą, wystudzoną!

Tymczasem jest to kobieta zwyczajna — człowiek, który mając niby wszystko, dziwnym zbiegiem okoliczności nie miał jeszcze nic w życiu.

Pan mnie nie zna — mówi, ocierając oczy.

— Jestem za piękna — mówi bardzo szczerze.— Wszyscy myślą, że muszę być szczęśliwa, że mi musi być dobrze, jestem otoczona — to bardzo przykro być tak zawsze otoczoną...

— Nie mam z kim żyć, jestem sama... a samej nie można — kończy prosto i szczerze.

— Niech pan przyjdzie jutro do mnie, opowiem panu, z kim miał pan do czynienia — to może być ciekawe — mówi, podając mi smutnie rękę na pożegnanie.

Wracam do domu trochę oszołomiony: niosę z sobą jej zapach, dźwięk jej głosu, ją i to, co mi mówiła. Noc ciemna, wiatr mi świszcze nad głową.

Nie wiem, jak zaszedłem do domu, co robiłem tego wieczora, czy spałem. Ranek otrzeźwił mnie i ochłodził. Nazajutrz całe przedpołudnie chodziłem z dziwnym uczuciem: dzień był pochmurny, wilgotny, jeden z tych późnych powrotów szarug zimowych w kwietniu. Wszystko naokoło wydawało mi się ciężkie, przygnębione, skwaszone, skurczone; ja sam miałem chłód w nerwach, dreszcze i wyssanie, próżnię — a w głowie, w piersiach czułem ostatni obraz: wnętrze pachnącej, zacisznej karety, ją, jej słowa i jej prawie wyznanie.

Po południu poszedłem do niej. Była sama.

Z początku szło trudno, siedzieliśmy naprzeciwko siebie jak obcy. Myślałem, że się ubierze w tualetę drażniącą — nie. Ubrała się w najzwyczajniejszą.

Byłem nieswój, czułem chłód na skórze i dreszcze. W pierwszej chwili brała mnie chęć wstać, pożegnać ją i uciec.

Miała mi opowiadać o sobie, a poczęła się pytać o mnie. Nie wiedziałem, co mówić. Ale była taka serdeczna, szczera, naturalna. Słuchała. Z początku mówiłem, nie patrząc na nią, o ludziach, o życiu, zapomniawszy się — tak jak gdybym mówił do samego siebie. To co nurtowało we mnie, siedziało w głowie, w krwi, wypowiedziałem jednym tchem i poczułem ulgę. Zrzuciłem skorupę.

I ona zrobiła toż samo ze swoją — tylko wykonała to inaczej. Stała się chwila ciszy. Nie wiedziałem, co znaczy to milczenie, więc odwróciłem się i począłem patrzyć się na pokój. Myśl, że mówiłem niepotrzebnie, rosła we mnie niby paląca, gorzka fala. Czułem jak lodowacieje mi skóra.

Kiedy nagle na ręku — miękkie, cieple dotknięcie! W pokoju prawie zmrok.

To było jej wyznanie: zrzuciła z siebie skorupę. Była to opowieść jej życia, bez słów, którą zrozumiałem doskonale.

Miałem tylko jeszcze chwilę wątpliwości: czy się nie myli? Jeszcze raz uprzytomniłem sobie ją całą — ale zmrok skrócił chwilę wahania. Może gdybym widział ją w pełnym świetle, trudniej mi było zgodzić się na to, że mam przed sobą jednę z tych, które bez miłości czułyby się nieszczęśliwe wszędzie, wśród wszystkiego, co życie poza miłością dać może...

Ale o zmroku nie widziałem jej bogactwa, stanowiska, tego wszystkiego co ma, a nadewszystko jej piękności. Piękność dawała jej wartość, ale usunęła się wtedy dyskretnie, aby objawić się w całej pełni później, kiedy stała się naprawdę potrzebną...

Wieczór, zmierzcha. Niebo wiosenne, zabarwione lekkim zachodem, wpada przez szerokie okno. Jestem sam, chwytam lekki zapach, który jeszcze po niej pozostał. Stoję przy świecy, patrzę w płomień i na pełną, jasną różę. Jeden jej listek opadł, leży — biorę go i bezmyślnie poczynam go trzymać nad płomieniem: kurczy się, czernieje, wydaje zapach, a potem odór spalenizny...

OKOŁO ŚMIERCI

I.

Urodziłem się w jednem z miasteczek na prowincyi.

Ojciec mój był tam przez pewien czas rejentem. Tam porodziły mu się dzieci — ja i dwie moje siostry, młodsza odemnie Małgorzata i starsza Julia. Tam umarła moja matka wkrótce po wydaniu na świat najmłodszej, Małgorzaty.

Matki nie pamiętam wcale. Majaczy mi się coś w pamięci, kiedy sięgam w owe czasy. Widzę jakąś kobietę w łóżku, mieszkanie, ogród, niebo, przeglądające przez jasne szyby po nad kwiatami. Ale wątpię, czy to są prawdziwe wspomnienia. Przypuszczam raczej, że utworzyły się trochę później, może na zasadzie opowiadań i cofnęły się następnie wstecz o lat kilka, co zdarza się dosyć często, szczególniej wtedy, jeżeli chodzi o bardzo dawne wspomnienia z najpierwszych lat dzieciństwa, kiedy nie potrafimy jeszcze oceniać odległości czasu i odróżniać dobrze tak zw. rzeczywistości od wytworów wyobraźni.

Ojciec matkę musiał kochać bardzo, bo przez całe życie pamięć jej była dla niego niemal święta.

Przeniósł się do Warszawy dlatego, że nie mógł pozostać w domu, w którym ją utracił. Następnie może chciał nam przez to zapewnić wszystkie pomoce w wykształceniu, w życiu, które zapewnia większe miasto.

W Warszawie kupił dom w dzielnicy staromiejskiej i tam zamieszkał. Miałem wtedy cztery lata.

Ojciec nie miał zamiaru żenić się po raz drugi, lecz gdy spostrzegł, że z dziećmi, szczególniej zaś z córkami sam sobie nie da rady, przyjął do domu daleką krewną, niejaką Krystynę Dobrską, kobietę już nie młodą, która zajęła w domu stanowisko gospodyni, osoby dla nas i ojcu do pomocy.

Cała nasza rodzina prowadziła życie spokojne i uregulowane. Nie było między nami temperamentów kapryśnych i gwałtownych, które nie mogłyby się zastosować do żadnego trybu stałego. Nie byliśmy flegmatyczni ani niemrawi. Tryb życia był naturalny, ułożył się prawie sam przez się, — wypadki nadzwyczajne, nieszczęścia, przez cały ciąg dzieciństwa i pierwszej młodości, nie zamąciły go ani razu.

Najstarsza, Julia, ja, ojciec a po części i ciotka Krystyna, trzymaliśmy się go bez przymusu. Jedynie może najmłodsza, Małgorzata, wprowadzała do niego od czasu do czasu małe zamącenia, miała temperament najżywszy i jako najmłodsza, najbardziej była rozkapryszona.

W początkach, kiedy Julia była jeszcze mała, ciotka Krystyna rządziła niepodzielnie całem gospodarstwem kobiecem.

Była to kobieta bardzo dobra, uczciwa, sumienna, przywiązała się do domu, dzieci, uważając je jak swoje. Ale wychowana w niezamożnym domu na prowincyi, nie otrzymała ani ogłady wielkiej ani wykształcenia — a natura jej należała do prostszych; w dwudziestym roku wyszła za mąż, po pięciu czy sześciu latach owdowiała, przeszła następnie dosyć dużo w życiu, aż wreszcie dostała się do nas, gdzie ostatnie kilkanaście lat przeżyła w spokoju, względnie bez troski i przykrości.

Co rano o szóstej dzwonek poblizkiego kościoła budził ją. Łóżko trzeszczało, podnosiła się, przecierała oczy, ziewała; wreszcie, przeżegnawszy się, wychodziła z łóżka, klepiąc poranne pacierze. Brała na siebie tylko kaftanik, spódnicę, kładła pantofle, i, w czepku, zimą ze świecą w ręku szła budzić służbę. Skoro przekonała się, że obie służące już rozbudzone nie zasną, szła do jadalnego pokoju, do przedpokoju, oglądała tam drzwi, garderoby, aby się przekonać, czy przez noc co nie zginęło. Znalazłszy wszystko w porządku, obchodziła pokój bawialny, salon, gabinet, wszędzie podnosząc rolety. W jednem z okien salonu codzień obowiązkowo otwierała lufcik, wystawiała rękę na ulicę i patrzyła, jak jest na dworzu. Termometru, który tam wisiał, jakoś nigdy bardzo zrozumieć nie mogła, tłumacząc to słabością wzroku.

Następnie wracała do siebie. O siódmej, tualeta jej była gotowa. Szła znowu do kuchni, gdzie zastawała rozpoczętą ranną robotę wraz z najświeższemi nowinami z okolicy.

Punkt o kwadrans na ósmą szła do sypialni panien i uchyliwszy porty ery, wchodziła tam na palcach, podchodziła do łóżka Julii i ostrożnie szeptała jej do ucha:

— Julciu, już ósma — czas!

Po większej części zastawała ją już nie śpiącą.

Julia, narzuciwszy spódniczkę i włożywszy pantofle na bose nogi, szła do pokoju ciotki myć się. Wtedy pokojowa zazwyczaj załatwiła już w ku chni to, co do niej należało i mogła pomagać jej przy ubieraniu się, chociaż Julia nie wymagała wielkiej pomocy i ubierała się sama.

Zwykle równocześnie z Julią wstawał ojciec i budził następnie mnie.

Sypiał osobno w małym pokoju od podwórza, z wejściem od przedpokoju. Było tam sporo książek, których zresztą w całem mieszkaniu nigdzie nie brakło, parawan zielony, stół do pracy, szafa wybita zielonym rypsem i wiele innych sprzętów, które pamiętam doskonale.

O ósmej z pokoju panien odzywał się cienki, dźwięczny głos Małgorzaty:

— Jóóóziu! Józiu!

Do pokoju wpadała Józia i zastawała Małgorzatę klęczącą na łóżku.

— Panienka chce wstać?

— Tak.

Za pokojową zjawiała się ciotka, Julia, czasem ojciec i ja. Nas wypraszano i rozpoczynało się wstawanie.

Małgorzata, jako dziewczynka była nie tyle bezradna ile leniwa i wymagała wiele obsługi. Myto ją, czesano, wkładano pończochy, ona zaś przez ten czas opowiadała, co się jej śniło, rozpytywała się o nowiny, nie wiele zwracając uwagi na to co z nią robią.

Drobna, wątła, z ciemnymi, pięknymi włosami, ciemnemi błyszczącymi oczyma, żywa, nad wiek rozwinięta, w owych latach była niemal najgłówniejszą osobą w domu — przynajmniej najwięcej się nią wszyscy zajmowali.

Najstarsza Julia podobna była najwięcej do ojca. Mniej zdolna od Małgorzaty, cichsza, spokojniejsza, dość wcześnie zajęła się domem i gospodarstwem, pomagając ciotce. Zajęła się tem sama, ze skłonności, nie zmuszana, idąc za głosem usposobienia, które wogóle mniej chętnie przywiązywało się do marzeń, do abstrakcyi, do rzeczy oddalonych, a chętniej trzymało się rzeczy blizkich, realnych, w których mogła sama wziąć udział. Blondynka, o włosach niezbyt bujnych, z płcią nieco śniadą jak na blondynkę, siwooka jak ojciec, miła a po przyjrzeniu się ładna, już w szesnastym roku wyglądała prawie na dorosłą, podczas gdy Małgorzata, w tych samych latach, fizycznie i duchowo była jeszcze zupełnie dzieckiem. Wzrostu średniego, nie szczupła, miała ruchy łagodne, cierpliwości była nadzwyczajnej, kwasu ani goryczy nie można było w niej odnaleźć ani w myślach i uczuciach, ani w postępowaniu czy to ze swoimi czy z obcymi.

Ojciec mój był prawnikiem z wykształcenia i do końca życia nigdy nie przestawał zajmować się nauką. Nie uczony, nie umysł twórczy, który w nauce, w poszukiwaniu prawdy potrafi się zaciec do ostateczności, poświęcając dla tego wszystko, szczęście osobiste, spokój, zdrowie — wszystko co człowiek ma do poświęcenia, ale raczej amator wiedzy, zbieracz jej, lubiący poznawać to, co inni już zrobili, interesujący się zarówno dziełami jak i życiem ich twórców, lubiał naukę, tak jak inni lubią kobiety, sport, karty, widząc w niej zakąt życia lepszego, odsuniętego od nawału spraw drobnych, codziennych, z któremi jako rejent i człowiek miał nieustannie do czynienia. Był to mężczyzna więcej niż średniego wzrostu, szczupły ale kościsty, niegdyś ciemny blondyn, obecnie dobrze już siwy, z krótko strzyżoną brodą i siwemi spokojnemi oczyma i spojrzeniem rozumnem.

Wogóle usposobienia był jasnego, zrównoważony, znający życie, znający ludzi, z poczucia i z praktyki. Niekiedy zamyślał się i wtedy twarz jego nabierała wyrazu pewnego przygnębienia, które zdawało się nie licować z ogólnym jego charakterem. Wogóle umiał postępować z ludźmi, nieprzyjaciół i niechętnych nie miał prawie wcale. Ale i nie wielu bliższych, serdeczniejszych znajomych. Wogóle z usposobienia, pomimo wszystko, nie był bardzo śmiały; wolał dom, dzieci, niż życie i rozrywki po za domem. Być może, że jedną z przyczyn takiego postępowania była obawa jakiegoś stosunku, który mógłby nam dać macochę. Ojciec bardzo wyraźnie bał się tego i wątpię, czy nawet silniejsze uczucie zdolne byłoby doprowadzić go do tego kroku. Wiem, że kochał nas bardzo i że postawił sobie za cel życia wychować nas i zapewnić nam szczęście. Również nie wątpię, że zmarła matka nasza była jedną z przyczyn tego postanowienia.

W domu u nas, na ogół wziąwszy, nie było nigdy nazbyt wielkiej religijności.

Nie ojciec, ale ciotka Krystyna i służba były jej rozczynem, który rozchodził się następnie po całym domu.

Mieszkaliśmy na staromieściu, w starym, wciśniętym między inne domu, który nie był jak dzisiejsze nowe domy odgrodzony od ulicy zamkniętą klatką schodową. Tam z okien frontowych dobrze można było widzieć, co się dzieje naprzeciwko u sąsiadów. Drobna ludność staromiejska nie załatwiała swoich spraw przy drzwiach zamkniętych — przeciwnie znaczna ich część zupełnie otwarcie przedostawała się na ulicę, na podwórza, schody i sienie, a stąd bardzo łatwo do mieszkań takich jak nasze, tembardziej, że ojciec był gospodarzem i wiele spraw z konieczności musiało się o niego oprzeć.

Przedostawała się więc i nabożność, nastrój religijny tej dzielnicy, gdzie niema prawie placu lub szerszej ulicy, z których nie byłoby widać dwóch lub trzech na raz wież kościelnych. Na domach, w niszach, na rogach ulic, nad bramami stoją jeszcze figury świętych; w kratach starych sieni, nad wejściami często zdarzają się symbole chrześcijańskie — krzyż, inicyały Chrystusa, anioły adorujące świętą Hostyę, Baranka Bożego z aureolą z promieni i t. p.; przez otwarte drzwi kościołów widać ich kruchty i wnętrza, skąd nie rzadko śpiew lub głos organów dochodzą aż na ulicę.

Wszystko to znajduje się w zaułkach wązkich, pośród brudnych sklepów i sklepików, w pobliżu targów, śmieci jatek, wśród całej owej krzątaniny handlu sklepikarskiego, zaspakajającego drobne ale częste potrzeby ludności różnolitej, przeważnie biednej, składającej się z handlarzy, straganiarzy, przekupniów, drobnych urzędników, kapitalistów małych, drobnych majstrów, robotników, szwaczek i różnej nieokreślonej biedy, gnieżdżącej się tu licznemi rodzinami w małych i ciemnych mieszkaniach domów staromiejskich.

Kościoły stoją tu wśród tego wszystkiego, ulica jest w ich kruchtach, widać ją w przybraniu ołtarzy, w festonach ze sztucznych kwiatów, w tiulach, w zakonnych chorągwiach, feretronach, obrazach malowanych źle, w wytartej posadzce, zużytych ławkach, odrapanych od dołu ścianach, w błocie podczas dni słotnych i w wielu innych oznakach, które zdradzają biedny staromiejski tłum, który tu uczęszcza. Tłum ten szedł dalej, łączył się z religią, mieszając do niej swe przesądy, swój nizki poziom umysłu, uczuć, czasem i złe nałogi, urabiając ją w formy, które często znacznie odstępowały od tego, co kościół uznał i do przestrzegania podaje.

Ciotka i służba byli przedstawicielami tej religii. One wnosiły do domu wiarę, której treścią główną były obrzędy, nabożeństwa, praktyki związane daleko silniej z budynkiem kościelnym, ołtarzami, obrazami, świętościami, księżmi, bractwami, nawet niższą służbą kościelną, aniżeli z tem, co stanowi istotną treść religii.

Ciotka i służące wiedziały o wszystkich ważniejszych nabożeństwach, obchodach w okolicznych a nawet i w dalszych kościołach. Wiedziały, kiedy i gdzie ks. biskup lub arcybiskup będzie odprawiał wotywę, sumę, kto będzie miał kazanie. Znały księży, wiedziały, który z nich mówi dobrze a który długo i nudnie, do którego najlepiej iść do spowiedzi, kto najlepiej prowadzi nabożeństwa nieszporne, majowe i t. d. Znały kościoły i ich legendy, o ile te kursowały w ustach ludu miejskiego; wiedziały, który ołtarz w kościele jakiej świętej lub świętemu jest poświęcony, do jakiego ołtarz bractwa należy, kto w tem bractwie jest i co to za bractwo; one wiedziały, gdzie jeszcze są zakonnicy i zakonnice, gdzie byli; one opowiadały, jak to zakonnice chodzą lub chodzili kameduli, dominikanie, franciszkanie, kapucyni etc; one rozpowiadały, jak mieszkają siostry szarytki, co robią, co jedzą, jak mają urządzone cele, jakie składają śluby, na jak długo i czem się różnią od zakonnic prawdziwych. Wiedziały, gdzie urządzają się najwystawniej groby, gdzie roraty, majowe nabożeństwa etc. One wiedziały, jakie modlitwy i kiedy trzeba odmawiać w różnych okolicznościach — kiedy do św. Antoniego, kiedy do św. Floryana, że ten ostatni jest od ognia, że św. Apolonia jest od bólu zębów, św. Katarzyna od kolki i t. p. One pamiętały kiedy przypadały rozmaite posty. Za ich sprawą w Zielone Świątki był tatarak, w palmową niedzielę palmy, na Matkę Boską zielną — zioła; za ich przyczyną w Trzy Króle pokoje były wykadzone, na drzwiach wypisane znane inicyały, w Popielec był popiół, na Wielkanoc woda święcona i t. d. One wiedziały, co się podaje w wigilię na stół, co musi być na Wielkanoc, co podać w posty. One wiedziały mnóstwo rozmaitych rzeczy o Częstochowie, Gidlach, o Matce Boskiej Ostrobramskiej, ze Skępego; o tem, jak odbywają się pielgrzymki do tych miejsc i kiedy. One w grubych książkach do nabożeństwa miały obrazki poświęcane, zwyczajne i z modlitwami, z barankiem z bibułek, pochodzące z cudownych miejsc — z Rzymu, z Lourdes, z Domku Loretańskiego, z Jerozolimy. Niektóre były pamiątkowe — na pamiątkę pierwszej komunii, bierzmowania, różnych śmierci, ślubów, chrzcin etc, otrzymane od zakonnic, chrzestnych rodziców, matek etc. One najlepiej potrafiły objaśnić, jak się przystępuje do Sakramentów świętych, jak się ludzi grzebie, jak przyjmuje na świat, co trzeba w takich razach robić, czego nie można. Ciotka, szczególniej i kucharka były niewyczerpanemi źródłami tych wiadomości, które dopełniały jeszcze obfitemi wspomnieniami ze wsi. Była to cała wiedza, ale w dogmatyczną stronę religii zagłębiać się z niemi nie było można wcale. Zwyczajny katechizm — i ten był od nich jako uczoność, daleki.

Ojciec był wtedy w rzeczach religii niezdecydowany. W zwyczajne niedziele i święta do kościoła nie chodził, tylko w wielkie święta i uroczystości bywał z nami np. na grobach, na Pasterce, w uroczystość Bożego Ciała na Procesyach; o ile dziś ze wspomnień mogę wywnioskować, ojciec nie należał do zupełnie nie wierzących. Na zewnętrzną stronę religii, na święta, na obchody, uroczystości, patrzył jako na dawne zwyczaje, nie mające w sobie nic złego, szczególniej dla dzieci. Urozmaicały one życie domowe.

Jeżeli miał jakie poglądy swoje, to nie mógł ich wykładać np. dwunastoletniej Julii, kiedy ta po raz pierwszy z namaszczeniem i przejęciem się sprawą, przygotowywała wieczerzę wigilijną, albo święcone, nie chciał psuć nam wrażenia kolędowego wieczoru, procesyi i innych. Dzieci, ciotka, służba, zbliżali do niego religię w jej formach zewnętrznych: nie mógł on nie lubić tego, co ich interesowało tak bardzo. Ale oddalali od niego treść religii właściwą, o którą nam nie tyle chodziło. Nas zajmowała legenda, bajka, jako ubarwienie pięknem podaniem świąt. Dnie wielkiego tygodnia robiły zawsze takie wrażenie, jak gdyby wówczas istotnie w mieście działo się coś uroczystego, wielkiego, jak gdyby Chrystus w grobie leżał, umierał i zmartwychwstawał, był krzyżowany, lub rodził się w stajence pod opieką aniołów lub w żłobie leżąc, przyjmował wspaniałe dary królów, podczas gdy wół i osioł chuchali, aby go ogrzać.

Nadto, zdaje się, ojciec, jako rejent, jako człowiek, który wogóle życie brał takiem, jakiem ono jest, patrząc na niego nie przez doktrynę, a oczyma człowieka trzeźwego, bardzo obytego z życiem — obcując ciągle z masą ludzi prostych, zwyczajnych, zachowywał się względem jej wiary i obrządków tak, jak względem naszych wierzeń. Przywykł zresztą do nich, bo go nieustannie otaczały. Jako rejent zmuszony był tolerować je. Później tolerował już z przyzwyczajenia.

Dyskusyi w kwestych religijnych prowadzić nie lubił, jak gdyby był to przedmiot nie tyle drażliwy ile tak daleko stojący po za sprawami życia, że o nim mówić właściwie nie było warto. Potrzeby umysłu zadawalnia nauka. Resztę zajmowaliśmy my i życie. Religia zdawała się nie wchodzić w skład tego, czem żył i co go osobiście bliżej zajmowało, nie była ani przeszkodą ani pomocą w życiu dla takiego jak on człowieka.

Nas zapoznał z głównemi jej zasadami jako z czemś, co stanowi rodzaj konwencyonalnego wykształcenia, jest oznaką przynależności do społeczeństwa, do któregośmy należeli. Pozwalał ciotce i służbie, wreszcie otoczeniu staromiejskiemu dać nam życiową część religii. Zapewne nie chciał nas odcinać od ludzi. Może nie miał nic pod ręką takiego, co by mogło zastąpić to, co nam dawało otoczenie, nie mógł nam stwarzać nowych świąt, legend i tego wszystkiego, co wytworzyły wieki i czem cała okoliczna ludność żyła. Wiedział on, że religia to nie sama wiara, teorya, ale część życia mas lub jednostki — że to są misterye, święta, procesye, ofiary, modlitwy oplecione około uczuć, myśli, czynów, około spraw ludzkich wogóle, spraw rodów, kast, miast i miejscowości, około urodzenia, śmierci, wojny, miłości, pracy na chleb, przestępstwa, sprawiedliwości, kary, autorytetu etc. etc. Że chcąc zmienić zewnętrzne obrzędy religii, religię samą — trzeba zmienić życie, jego treść, bo człowiek nie tyle wierzy, ile religią żyje.

Najstarsza Julia słuchała wszystkiego uważnie, co się tyczyło religii, i powoli cała wiedza ciotki, służby, przechodziła na nią, znajdując w niej grunt podatny kobiet, które bez krytyki, wszystko, co otrzymują z ust starzejącego się pokolenia — wszelkie piękne tradycye, zwyczaje, ale i wszystkie przesądy, wszelką starzyznę, przeżytki, byle tak lub owak wiązane były z ich życiem, biorą i przekazują swoim dzieciom i tym, którzy znajdą się w obrębie ich wpływu. Julia brała to wszystko z dobrodziejstwem inwentarza, nie krytykując, bo naturalnie nie potrafiłaby oddzielić od życia tego, co jest jego treścią, a odrzucić niepotrzebne dodatki, obsłonki i podobne rzeczy.

Jako gospodyni miała na głowie różne sprawy, blisko związane z religią, które nie pozwoliłyby jej bez przewrotów gospodarskich, bez przykrości, zmienić coś lub pominąć zupełnie. Np. święta. Dla niej owe święta, pomijając stronę czystej wiary i obrzędów, były to baby, placki, które wcale nie chciały się przedstawiać jako filozofia. Święta były dla niej kawałkiem bieżącego życia, którego nie można było pominąć. Należałoby się tłómaczyć z tego. A Julia w sprawach filozofii wcale nie była mocna. Nie miała fanatyzmu, bo na to nie pozwolił jej równy, łagodny charakter. Uśmiechała się czasami, chociaż niekiedy z przymusem, niezadowolona, kiedy o uszy jej obiła się jakaś krytyka rzeczy religii, dowcip, przeciwko niej wymierzony; czasami próbowała jej bronić. Przyciśnięta do muru, zgadzała się, że to lub owo mogło być trochę inne. Ale gdy przyszedł czas wypełnienia przepisów, wypełniała je skrupulatnie tak, jak ją nauczono.

Dla tego też w cichości ducha znała ona wszystko, co się tyczyło religii, pamiętała wszystkie daty świąt, obchodów, pamiątek, wiedziała co i na jaką pamiątkę odprawia się etc. Interesowała się kościołem, księżmi, całem życiem kościelnem, pomieszanem z przesądami, zwyczajami oraz sprawami i plotkami staromiejskiej dzielnicy.

Kościół dawał jej przyjemność, wrażenia, poezyę, których wogóle skądinąd — z książek — brała nie wiele. Lubiła rano, w dzień pogodny, zajść na pacierz do kościoła, lubiła bywać na nieszporach, majowych nabożeństwach, śpiewać razem z ludem pieśni, litanie i antyfony, doświadczać cichych wzruszeń modlenia się. W kościele miała swój ulubiony kącik. Unikała bractw, raził ją tłum, właściwie gminność pewnej części miejskiego pospólstwa, psującego piękno, powagę obrzędów, przez przyjmowanie udziału w nich niewłaściwie, czasami nawet w stanie nietrzeźwym. Raziła ją przesadna dewocya, grube zabobony: wtedy, zazwyczaj spokojna, zapalała się, dostawała wypieków na twarzy i mimowoli pod wpływem oburzenia, dochodziła do takich poglądów, jak gdyby była protestantką. Najmłodszą Małgorzatę do obowiązków religii trzeba było napędzać. Ziewała przy pacierzu albo była roztargniona; nudziły ją długie kazania, których Julia, będąc w tym samym co ona wieku, słuchała uważnie. W zimie w kościele było jej za zimno, w lecie za duszno. Bała się ścisku. Nie mogła przystosować się do nabożeństwa długich, nieskończonych modlitw z kilku książek — nabożeństwa sumiennego i pracowitego.

Ciotka Krystyna zabierała do kościoła na raz trzy książki z mnóstwem pozakładanych obrazkami modlitw. W książki powszywano pożółkłe, małe broszury, zawierające modlitwy specyalne, nabożeństwa, śpiewy i litanie szczególne. Ciotka Krystyna lubiła wymodlić się porządnie, wybrać się do kościoła po pierwszem śniadaniu, przed wotywą, po ósmej, usiąść wygodnie w ławce, posłuchać jakiej przypadkowej mowy rannej, być na wotywie, później przedrzemać się trochę w ławce, w oczekiwaniu sumy, być na sumie, na kazaniu, a często i jeszcze jednej późnej mszy, pośpiewać z bractwem i wrócić do domu o wpół do drugiej.

Dla Małgorzaty pójście z ciotką Krystyną do kościoła w niedzielę, było prawdziwem utrapieniem, od którego wymawiała się ze łzami. Bez porównania więcej lubiła chadzać do kościoła z pokojówką Józią, młodą wtedy dziewczyną, która w ciągu niecałej godziny potrafiła oblecieć prawie wszystkie okoliczne kościoły, przystając po drodze przed straganami, pogadać, załatwić parę sprawunków. Był to jej sposób, za który ciotka Krystyna strofowała ją niekiedy. Ale Małgorzacie podobał się bardzo.

Wogóle Małgorzata była wrażliwa na wszystko, co mogło jej sprawić przyjemność. Religia, obrzędy, nauka, życie — wszystko o tyle tylko ją zajmowało, o ile mogło ją zaciekawić, pobudzić jej żywą, czujną wyobraźnię, zadowolnić jej usposobienie łatwo chłonące, ale nie bardzo stałe ani silne. Lubiła wszystkie efektowniejsze ceremonie w kościele. Słuchała wszystkiego co prawiły ciotka, stara kucharka, ale zapamiętywała tylko to, co mogło ją osobiście zainteresować.

Skutkiem tego pilnie nadstawiała ucha na wszelkie wiadomości i plotki miejscowe kościelne, potrafiła chwytać śmieszności, odzywać się niekiedy nad wiek sceptycznie, szczególniej przekomarzając się z ciotką, która w plotkach i przesądach grzęzła po uszy.

Jakim ja byłem wówczas pod względem wiary, trudno mi określić i właśnie może trudność określenia najlepsze daje pojęcie o mej religii: nie musiała być ani określona ani mocna. Wogóle spełniano względem mnie wszystko, co spełnić należało! nauczono mię pacierzy, prowadzono do kościoła, tłumaczono znaczenie obrządków, uczono katechizmu etc. Ojciec w tem wszystkiem brał zwykle udział bardzo mały. Nie usuwał się widocznie, nie patrzył na to nieprzyjaźnie; ale dla mnie wobec powagi ojca, którą miał w moich oczach, wystarczyło to zupełnie, abym na religię patrzył jak na coś niższego.

Pamiętam, musiało to być bardzo dawno, że ktoś do nas przyszedł, jakiś pan, może kolega ojca i ja mówiłem przed nimi pacierz.

Obraz tego zdarzenia utkwił mi dobrze w pamięci i dziś jeszcze widzę dwie ogromne twarze, ale ogromne, żółte — widocznie musiało to dziać się wieczorem, przy świecach — tak wielkie, że obecnie przedstawiają mi się wielkości co najmniej okna — wyraziste; jedna była to twarz ojca z jego jasno blond, sterczącymi, długimi i niezbyt gęstymi wąsami, druga — jakiegoś nieznanego pana starego, siwego, z okrągłemi, jasnemi, wytrzeszczonemi oczyma, nosem jak brukiew; pan ten uśmiechał się i patrzył na mnie, ja zaś stałem między nimi w buraczkowej, flanelowej sukience w kratki i odmawiałem głośno pacierz.

Musiałem mówić go dobrze i wzbudzić w obu zadowolenie, bo pan obcy uśmiechał się potem jeszcze szerzej, kiwał głową, a ojciec nachylił się i pogłaskał mię po twarzy.

To był właśnie stosunek jego do nas w rzeczach religii, kontent był, że syn nauczył się pacierza tak, jak gdyby nauczył się wierszy i mówił je płynnie i ze zrozumieniem. Interesowały go myśli, uczucia, które w dzieciach pod wpływem religii ciotki Krystyny powstawały. Nie człowiekiem, filozofem, lecz ojcem był tylko wtedy, tak samo jak i wówczas, kiedy wzruszony patrzył się na kłopoty nasze podczas pierwszej spowiedzi, lub asystował przy komunii. Sam obrzęd zapewne nie obchodził go wtedy wiele.

Religia nie dostarczała mi wtedy tematów do rozmyślań tak, jak natura, nauka, ludzie, życie, nie budziła ciekawości. Bóg, aniołowie, święci, nawet dyabeł, nie działały na wyobraźnię. Mistycznego nastroju w domu u nas nie było. Sprawy religii obijały mi się ciągle o uszy, ale nie dostawały się głębiej, nie rozwijały się samodzielnie dalej przez rozmyślania, uczucia, wyobraźnię. Wiedziałem dużo o religii, ale przypominało mi się to tylko przy zdarzonej okoliczności, lecz nie stanowiło części stałej w składzie moich uczuć i myśli.

Religia tkwiła we mnie nie głęboko. Wierzenia nie stanowiły systematu, do którego umysł w swem życiu byłby przywiązany, nie przywiązały się uczucia; religia nie związała się z życiem, nie stworzyła zakorzenionych poglądów, przyzwyczajeń — czegoś własnego, z czem rozstać się byłoby trudno. Nie była wykwitem natury tkwiącej w człowieku, nie była rezultatem potrzeb przyrodzonych. W przeciwnym razie do obalenia jej trzeba byłoby czegoś silniejszego, niż przeczytanie kilku książek; samo rozstanie się z nią, nie odbyłoby się bez wewnętrznych walk, wzruszeń, nie odbyłoby się tak gładko, tak wcześnie — wtedy, kiedy właściwie nie miałem jeszcze nic prawdziwie swojego — oryginalnych poglądów na sprawy człowieka, życia. Skutkiem tego zmiana, która odbyła się we mnie około piętnastego roku życia nie pociągnęła za sobą żadnych następstw w życiu. Przestałem z własnego popędu chodzić do kościoła, modlić się, nie miałem należytego uszanowania dla rzeczy, które kościół pod strachem kary szanować każe. Strona etyczna, wyobrażenia o świecie i ludziach pozostały nienaruszone, bo ojciec oparł je nie na gruncie religii.

Lata mijały, siostry rosły. W domu u nas nic się zasadniczo nie zmieniło, dni biegły podobne do siebie — naturalnie pełne rozmaitych zdarzeń i wypadków, ale na ogół nie wielkiej doniosłości — zwykłych drobnych faktów, powstających skutkiem tego, że życie nie stoi w miejscu, lecz bieży.

Drobne choroby, nowe znajomości, małe nieporozumienia towarzyskie, wiadomości ze świata, nowe książki, przyjęcia i wizyty, wyjazdy i przyjazdy, ze wsi, z zagranicy, powodzenia i niepowodzenia w szkołach, sprawy koleżeńskie i szkolne, dyskusye, małe kłótnie, to znowu godzenie się, praca, uczenie się, spacery, teatr, odczyty, koncerty etc. wypełniały nam czas; kładzenie się spać, spanie, wstawanie, śniadania, obiady i kolacye, wychodzenie i wracanie, ubieranie się, przebieranie się i rozbieranie robiły toż samo; wreszcie poczciwa natura: deszczami, błotem, śniegiem, gorącem, to znowu mrozem, światłem, ciemnością, burzami, wiatrem, sprawiała również dużo rozmaitości; sprawy szerokiego świata wreszcie, ruch, życie całego otoczenia, dopełniały reszty.

Życie w domu na ogół wziąwszy, płynęło gładko, równo i szczęśliwie. Skończyłem szkoły, przeszedłem lekko pierwszą miłość, zapoznałem się z ludźmi, ze światem, korzystając z ułatwień które mi dały: niezależne stanowisko materyalne i stosunki ojca. W dwudziestym drugim roku wyjechałem zagranicę na uniwersytet i wstąpiłem tam na wydział matematyczny.

W życiu naszem nie zdarzyło się dotychczas nic takiego, co sięgnęłoby głębiej, wstrząsnęło nami silniej, sprawiając w nas i w życiu naszem widoczniejsze zmiany. Zapewne w cichości życia rodzinnego rozwijały się nasze charaktery, tworzyło się indywiduum, kształtując się swobodniej, wyraźniej, aniżeli w wirze spraw życia, które rozwija tylko to, co jest niezbędne w danej chwili, podkreśla mocno jedne cechy charakteru, zabija inne, psując całość, wyrabiając ludzi jaskrawszych, ale potwornych, połamanych, w najlepszym razie jednostronnych, zdolnych tylko do czegoś jednego, po za tem słabych. W rodzinie u nas nic podobnego nie było. Stykałem się z życiem może więcej, niż wielu innych, ale zetknięcie to było powierzchowne, przez naukę, przez książki. Patrzyłem na nie, jak gdybym był widzem tylko, wyjętym z pod praw jego, jak gdyby wszystko to, na co patrzyłem, nie stosowało się do mnie, do moich najbliższych. Staliśmy z rodziną na boku, nie wciągnięci w prawdziwe życie — nie zdarzyło się jeszcze nic takiego, w czem ja sam byłbym osobą głównie działającą — życie obchodziło się ze mną dotychczas łagodnie, swoje tragedye pokazywało tylko zdaleka, u innych, obojętnych ludzi. Skutkiem tego nie zajmowałem się niem wiele. Nie było ono dla mnie groźną potęgą, której trzeba zajrzeć w oczy, przeciwnikiem, żywiołem, który potrafi być straszny, sprowadzić nieszczęścia i cierpienia.

To pierwsze wrażenie, które targnęło mną i zmusiło do odwrócenia się od teoryi i zwrócenia uwagi na życie samo, tak jak ono się rozwija we mnie a nie w innych, zdarzyło się dopiero w dwudziestym drugim roku życia. Dziś wydaje mi się, że przed tem wszystko, i ludzie i świat, widziane było przez jakąś szybę z cieplarni. Wypadek ów, o którym chcę mówić — banalny, odwieczny — było wybicie jednej szyby, przez którą wpadło ostre, mroźne powietrze; dało poznać niespodziewanie, że to prawdziwe życie jest inne, niż mi się wydawało, że jest głębsze, silniejsze, i... mniej zrozumiałe. Stało się to w same święta Bożego Narodzenia, przed samą wigilią. Dzień ten stoi mi bardzo w pamięci niby kamień graniczny, oddzielający wyraźnie pierwszy okres naszego życia, od następnych.

Miałem wtedy lat dwadzieścia dwa, przyjechałem z zagranicy na wakacye zimowe, bardzo rad, że po roku bytności za domem, jestem znowu wśród swoich. Tydzień upłynął od przyjazdu, a jeszcze siostry, ojciec, ciotka Krystyna, nie mogli się przyzwyczaić do tego, że jestem znowu między nimi i przy lada sposobności okazywali mi, jak bardzo są z tego kontenci.

Ojciec prowadził ze mną długie rozmowy o zagranicy, o nauce — rozmawialiśmy osobno we dwóch, siostry wtedy chodziły cicho, na palcach, aby nam nie przeszkadzać.

Julia z ciotką karmiły mię, uważając, że schudłem, Małgorzata zaś wyciągała mię na spacery.

Zima wtedy ustaliła się na dobre. Kiedym powracał do Warszawy, na zachodzie powstały słoty, deszcze, mgły; na Atlantyku szalały dawno niewidziane burze i telegraf raz wraz przynosił wiadomości o rozbitych okrętach. Ale już w okolicy Berlina pogoda poczęła się zmieniać wyraźnie> wiatry cichnąć; powietrze stawało się suchsze, mroźniejsze, ukazywał się śnieg. Warszawę zastałem całą zasypaną świeżą, miękką ponową, która spadła w przeddzień przyjazdu i rozpoczęła szereg białych, pogodnych dni zimowych, ciągnący się przez cały tydzień świąteczny, aż do Nowego Roku.

Święta u nas, pomimo, że nie byliśmy już dziećmi, — najmłodsza Małgorzata miała lat siedemnaście — obchodziło się ciągle według dawnego zwyczaju. Wprawdzie nie było już choinki, ale zamiast niej zapalaliśmy wszystkie świece w mieszkaniu, we wszystkich kandelabrach, lichtarzach, oświetlenie stawało się bardzo świąteczne.

W tydzień wigilijny już od poniedziałku (wigilia wypadła wtedy pamiętam we środę) Julia chodziła cały dzień w fartuchu, od samego rana rozpoczynając, zajęta w kuchni — teraz ognisku niezwyczajnego ruchu. Pomimo to obiady, kolacye, śniadania, stawały się jakieś nie pełne. Julia wstawała od nich często, aby zobaczyć, co się w kuchni dzieje, jadła mało i bardzo była zajęta. Ojciec, ja, Małgorzata zeszliśmy na plan drugi, przeszkadzaliśmy tylko, i według zdania Julii robiliśmy najlepiej, jeżeli wychodziliśmy z domu na spacer. Wysyłała też nas po sprawunki przedświąteczne, aby nam dać zajęcie.

W dzień wigilijny w kuchni warzyło się, dusiło, piekło; pomimo to obiadu tego dnia nie było. Żywiliśmy się od rana jak w podróży, resztkami, śledziem — poszcząc. W południe przed wigilią poszliśmy z Małgorzatą na spacer. Mieliśmy przytem kupić pomarańcz, o których zapomniano i wrócić przed wieczorem, gdy niebo będzie się przygotowywało do ukazania pierwszej gwiazdy.

Mróz zelżał do kilku stopni, wiatr ustał, niebo było czyste, na trotuarach sucho. Kto żył i mógł, wychodził z domu.

Ulice były natłoczone, pełne ludzi i ruchu; w ostatniej chwili załatwiano sprawunki, śpieszono się, ażeby od rana świętować na dobre. Na środku ulicy kręciła się moc sanek. Używano przy sposobności doskonałej sanny i pierwszego śniegu. Dzień był piękny, powietrze łagodne. W sklepach panował ruch niezwykły, szczególniej sklepy z piernikami, bakaliami — wogóle z artykułami świątecznymi były pełne. Ludzi z pakunkami kręciło się po ulicy mnóstwo. Cukiernie były natłoczone, przeważnie przez mężczyzn, których na czas przedwigilijny wypędzono z domu.

Spacerowaliśmy z Małgorzatą razem i bardzo nam było dobrze. Przystawaliśmy przed sklepami, wstępowaliśmy do cukierni. Małgorzata szczególniej była tego dnia rozbawiona, trzymała mię pod rękę i robiła od czasu do czasu wesołe uwagi.

Pomimo lat siedemnastu, niepewności dorastającej panny, szczupłości, była już ładna — przyglądano się jej, nam obojgu jako parze — i to ją bawiło. Mówiła dużo. Małomówność wogóle nie leżała w jej naturze, chociaż w ostatnich czasach stała się wstrzemięźliwszą w mówieniu, więcej zwracała na siebie uwagi i rozgadywała się tylko z tymi, których znała bardzo dobrze.

Wreszcie zaczęło szarzeć. Na Nowym Świecie jeszcze otaczały nas tłumy. Ożywienie dnia zdawało się dochodzić do najwyższego punktu. Szaro złotawy mrok, który poczynał rozpościerać się po niebie, zamieniał się powoli nad zachodem na siność miedzianą wczesnych zimowych wieczorów. Światła zapalały się tu i owdzie, lecz ich liczba nie rosła tak szybko, jak w dnie powszednie, zbliżał się bowiem zmierzch świąteczny. Wreszcie sklepy poczęto zamykać, słońce chowało się, tłumy szybko rzedły. Uciekano do domów, bo na niebie bez chmur po przez purpurowo złotą zasłonę niepewnie poczęły przebijać pierwsze gwiazdy nadchodzącego wieczoru.

Chcieliśmy wziąć sanki, ale nie było wolnych, chociaż ruch jezdny zmniejszał się również z każdą chwilą.

Kiedyśmy, śpiesząc, wchodzili na plac Zamkowy, większe sklepy już były pozamykane, szczyt wieży zamkowej i dalekie plany za mostem paliły się jeszcze w zorzy. W małych sklepikach, które były jeszcze otwarte, tłoczyła się uboższa ludność; ci dopiero w ostatniej chwili otrzymywali na wypłatach pieniądze i zakupywali pośpiesznie to, czego im jeszcze brakowało na święta.

W domu zastaliśmy stół nakryty, ojciec wrócił zapewne z podarunkami dla nas. Był wesoły, dowcipkował. Julia była zadowolona, bo wszystko się udało. Ciotka Krystyna tylko siedziała jakaś zmieniona, narzekając, że ją bolą krzyże i nogi.

Było to naturalne i nikt nie zwrócił uwagi na jej niedyspozycyę. Miała wtedy już lat pięćdziesiąt ośm. Nie była to jeszcze zupełna starość, ale bezustanna dreptanina mogła osobę w jej wieku przyprawić o ból krzyża i nóg bardzo łatwo. Do stołu jeszcze nie siadano. Ciotka Krystyna — pamiętam — siedziała na krześle pod oknem, tyłem do ulicy, szara od zmroku, z nieokreślonem, chorem spojrzeniem, którem po nas wodziła, probując się uśmiechnąć. Małgorzata bawiła się krzykliwie, goniąc za mną naokoło stołu. Zjawiły się tradycyonalne zupy. Poczęliśmy łamać się opłatkiem. Wszyscy byli głodni; nikogo nie zastanowiło to, że ciotka Krystyna do opłatka nie wstała i do stołu usiadła przy pomocy służącej.

Na stole paliły się duże kandelabry. Ich czerwone światło złagodziło zapewne bladość jej twarzy zmienionej. Nadto ciotka Krystyna próbowała uśmiechać się, aby dostroić się do ogólnego rozbawienia.

Niestety, wszystkie te oznaki, które w pierwszej chwili uszły niespostrzeżone, nie zapowiadały nic dobrego: w czasie wilii nastąpił atak paralityczny. W kilka tygodni potem — śmierć.

Niespodziane zetknięcie się ze śmiercią zastało mię pod tym względem zupełnie prawie nieprzygotowanym.

Nie miałem wiary ani religii, bo to co mi pozostało z dzieciństwa, była to mitologia — wspomnienie postaci, obrzędów, które stały odemnie daleko.

Pogardy śmierci, pogardy życia nikt mnie nie uczył — bo nie było tego potrzeby. W dzisiejszem życiu tego niema, stoicyzm niema dziś zwolenników, nie jest w duchu czasów — przeciwnie raczej silne ukochanie życia, pogoń za niem, za szczęściem, za jego rozkoszami czy to ciała czy ducha, zmysłów czy umysłu lub serca i większa niż kiedykolwiek wrażliwość na ból, nieszczęścia, większa obawa śmierci. Zapewne, ja w swych ambicyach, w swej nauce, byłem dzieckiem swego czasu — nie marzyły mi się orgie zmysłowego użycia, wiedzy — ale podniecała bądź co bądź wizy a sławy, znaczenia, siły, które daje nauka — właściwie uczoność — ów blask, który otacza imiona sławne. Ciągnęła mnie nauka, rozkosze poznawania, i poznawania tak, jak innych ciągnie władza, pieniądze, rozkosze stołu lub miłości. O stoicyzmie, o pogardzie tem wszystkiem i wypływającej z tego obojętności, niewraźliwości — mowy być nie mogło.

Teorye owej nauki nie bardzo mogły osłabić siły śmierci, traktując ją jako jedno ze zjawisk natury, obojętnie, po akademicku, nie wykazując prawie jej jako objawu życiowego, zagadki, tajemnicy, które po za sobą ukrywa. Widziałem umarłych, widziałem śmierć nie raz, ale ruszałem obojętnie ramionami tak, jak gdyby to nic mnie nie obchodziło. Nie było w tem żadnej jeszcze afektacyi, nic sztucznego, a prosta obojętność człowieka względem rzeczy, która nie roztworzyła mu się jeszcze, której właściwie nie zna.

Dla tego też wobec choroby i śmierci ciotki Krystyny, zachowałem się dziwnie: śmierć nie była ciosem tak wielkim, aby poruszyć we mnie wszystko, aby postawić mi przed oczy śmierć w całej jej brutalności. Ale była dostatecznie silnym wypadkiem aby mnie wyrwać z dawnej obojętności. Nie obudziła nic bardzo głębokiego, ale wyciągnęła z płytkości dawnej i po raz pierwszy postawiła przed oczy zagadnienie, koło którego przechodziłem dawniej obojętnie. Odtąd dalsze wypadki życiowe stawiały owo zagadnienie śmierci coraz wyraźniej, zmuszając do załatwienia się z niem jakoś, do usiłowań rozwiązania go w jakiś sposób, jako kwestyi zasadniczej, której ominąć niepodobna. Byłem pozostawiony własnym siłom, na łasce własnych poczuć, własnego mózgu, który odtąd począł nad owem zagadnieniem pracować, zmuszony przez życie; nic więc dziwnego, że mógł się błąkać, że był to szereg prób, stawianie twarzą w twarz wobec wielkiej zagadki, którą tylu  myślom już się oparła i kto wie, czy odsłoni się kiedy zupełnie.

W chorobie i śmierci ciotki Krystyny ukazała się ona tylko na pół, niejako zewnętrznie, w postaci przykrych objawów, drażniących, od których chciałoby się raczej uciec. Drażniła mię chora i choroba, chociaż powinny były budzić tylko żal i smutek. Ale ów rozgardyasz w domu, zmiana trybu, łzy sióstr — nowość tego wszystkiego, budziła rozdrażnienie, nawet gniew niekiedy, nad którym usiłowałem zapanować, odrzucając go jako uczucie niewłaściwe w takiej chwili. Choroba i śmierć wywołała na plan pierwszy sprawy religii, obrzędów, które uważałem za załatwione, przekreślone.

Tak np. gdy na parę dni przed śmiercią chora odzyskała przytomność, poczęto mówić o ostatniej religijnej posłudze. Do religijności ciotki Krystyny byłem przyzwyczajony, uważałem jej wiarę za przesąd. Tymczasem wtedy dopiero poczułem, że musiał on być dla  niej ważnym, że odmówienie jej ostatniej pociechy byłoby wprost okrucieństwem.

Pamiętam, że kiedy ksiądz przyszedł, stałem w salonie przy oknie sam.

Nie chciałem być przy ceremonii. Patrzyłem przez okno na mur przeciwległego domu, szary, brudny, poplamiony wilgocią, bębniłem lekko palcami po szybie, słyszałem dzwonek z pokoju chorej, starałem się nie myśleć o tem, co się tam przy niej dzieje, chciałem zająć uwagę monotonnym znanym widokiem ulicy, szarem ołowianem niebem, przechodniami, których prawie nie widziałem, którzy nie interesowali mię wcale. Trwało to z pół godziny i było dosyć męczące. Po skończeniu się ceremonii doznałem wrażenia ulgi. Drzwi od salonu były otwarte, ksiądz Tomasz żegnał się — trzeba było wyjść i przywitać dawnego nauczyciela.

Uśmiechnięty, rozmawiał z ojcem. Nie było nic ponurego w jego twarzy, nic, co zdradzałoby w jakiej chwili przyszedł, do kogo, czego jest zapowiedzią. Świeży, czysty, ubrany elegancko, w błyszczących cienkich butach, wyglądał raczej na światowego doktora, który załatwiwszy się z lekko chorym pacyentem, rozkapryszoną damą, prowadzi jeszcze uspakajającą rozmowę z jej rodziną. Wysoki, z jasnemi oczyma, czerstwy, przystojny, już siwy, o wielkoświatowym wyglądzie, oczytany, mówca dobry i widocznie doskonały znawca ludzi i życia, liczył się do wybitniejszych osobistości miejscowego kleru, chociaż był tylko zwyczajnym proboszczem.

— A więc to wszystko jemu nie przedstawia się tak strasznie. Może on sam w to wszystko nie wierzy, ale jak lekarz przepisuje wodę z cukrem, zapewniając, że lekarstwo skutek wywrze, tymczasem wie, że chory nie przeżyje nocy. Spełnił swój obowiązek, uspokoił chorego, dał mu to, czego on pragnie, dał mu złudzenie, nadzieję. Czego żądać więcej? myślałem uspokojony.

Po wyjściu jego poszedłem do pokoju chorej.

Leżała w świeżo włożonym białym, wyrurkowanym kaftaniku i w czepku; miała twarz niezwykle wypogodzoną. Poznała mię. Jedno oko miała zamknięte, uśmiechnęła się, poruszyła głową i wyciągnęła lekko rękę. Podszedłem do łóżka i pocałowałem ją.

— Jakże? Lepiej? — zapytałem.

Chora kiwnęła głową, że «tak» i uśmiechnęła się.

— Będziesz zdrowa niedługo — rzekłem.

— E! — szepnęła i poruszyła przecząco głową, jak gdyby chciała powiedzieć: już nie; czeka mię co innego.

Kiedym wyszedł z domu, wszystko wyszło mi z pamięci. Pamiętam, że przez kilka godzin chodziłem po mieście i ani razu nie przyszła mi do głowy ciotka Krystyna i jej choroba. Dopiero kiedy późno, około dziesiątej, wracałem do domu, przypomniała mi się w dziwny sposób: szedłem myśląc o czemś, co nie miało żadnego związku z nią, kiedy nagle przechodząc jedną z ulic, spojrzałem w okno mieszkania na parterze: przez szyby; pomiędzy firankami i kwiatami zobaczyłem wnętrze mieszkania — stół, lampę, wkoło niej zgromadzonych kilka osób, na ścianach obrazy; wielkie jaśniejsze koło od lampy na suficie, półmrok w głębi: widok ten odrazu przypomniał mi nasze mieszkanie, przypomniał, a raczej postawił mi przed oczy wszystko, — chorą, to co się u nas działo w domu i przykry, ostry ból ścisnął mię pod piersiami. Drgnąłem, przyśpieszyłem kroku, odrzuciłem obraz i otrząsnąłem się z wrażenia. Ale później zrobiło mi się przykro, żal, że nie mogę tak, jak np. najstarsza siostra Julia, ojciec, Małgorzata odnieść się do chorej z sympatyą, bez rozdrażnienia, módz myśleć o niej tylko ze smutkiem i przywiązaniem. To też od czasu do czasu z obowiązku zmuszałem się — i w zastępstwie sióstr, ojca siadywałem przy niej. Miałem książkę, czytałem, odsiadywałem jedną, dwie godziny, przypatrując się objawom choroby, rozmyślając nad nią, nad śmiercią. Tylko czasami, kiedym jakoś bardziej wpatrzył się w twarz nieprzytomną, poruszającą od czasu czasu bezmyślnie ustami lub brwiami, przejmował, mię zimny, bolesny dreszcz, który przechodził przez piersi i nogi, jak wtedy, kiedy zdarzyło mi się spojrzeć na świeżą bolesną ranę. Ale prawdziwy żal nie zjawiał się.

Stan przytomności chorej trwał zaledwie dwa dni. Na trzy dni przed śmiercią nastąpił nowy atak apoplektyczny, który zakończył wszystko.

Już w nocy dnia poprzedniego z chorą było bardzo źle, tak, że myśleliśmy, iż skończy. Przez całą noc nikt nie spał, przy chorej czuwał felczer, służba drzemała w kuchni, gotowa na wszelki wypadek. Siedzieliśmy w stołowym pokoju, przy stole, samowar był gorący, nakryć nie sprzątano. Co raz ktoś z nas chodził do chorej, posiedział przy niej i wracał.

Chora walczyła ostatkami życia i widok był bardzo przykry.

Stan ten trwał przez całą noc bez zmiany. Rano był doktór i oświadczył, że może potrwać jeszcze kilka dni, ale że w podobnych wypadkach niczego nie można być pewnym, bo śmierć może zjawić się niespodzianie, w każdej chwili.

Istotnie o dziewiątej rano — w dwie godziny po jego odejściu, zjawiła się.

Byłem przy chorej tylko ja i felczer. Służba miała wtedy zajęcie w kuchni, Julia spała, położywszy się w ubraniu na łóżku, Małgorzata z ojcem wyszli trochę przejść się.

W pokoju chorej panował półmrok, dzień był pochmurny, skutkiem tego przy łóżku paliły się świece. Felczer, młody człowiek, blondyn, z łagodną twarzą, cichy, siedział przy stoliku nocnym i czytał gazetę. Ja siedziałem w fotelu, w nogach chorej.

Oddychała cicho, od czasu do czasu wstrząsał nią niby kurcz, który rozpoczynał się od szyi i przebiegał wolno całe ciało. Palce u rąk były już zimne i paznogcie sine. W około głowy na poduszce wytworzył się krąg ciemnego, podejrzanego, bardzo obfitego potu. Felczer co pewien czas podnosił oczy i spoglądał na chorą. Czasami podchodził do łóżka, poprawiał coś, brał za puls. Zachowywał się cicho, nie przeszkadzał nikomu: widać było, że nie pierwszy raz znajdował się w podobnem położeniu.

Różne myśli chodziły mi po głowie, niespokojne, niekiedy naprężone, choć niewyraźne. Była to zapewne mieszanina żalu, który nie mógł wydobyć się, instynktownego, zwierzęcego strachu wobec śmierci, działania wielkiej jej tajemnicy. Wspomnienia duchów i upiorów oraz ciekawość człowieka, który znajduje się wobec zjawiska życia, zjawiska natury, odwiecznego i niezbadanego, mieszały się do tego wszystkiego.

Rychło przekonałem się jednak, że i te myśli i te uczucia szły z wyobraźni, były teoretyczne lub odzywaniem się instynktu. Śmierć w tym wypadku, prawdziwa, przedstawiła się zupełnie inaczej — niespodziewanie inaczej.

Około dziewiątej, chora, która przez pewien czas dłuższy leżała spokojnie, zrobiła jakiś ruch niezwykły. Widziałem, że felczer obserwował ją już od chwil kilku uważnym, bacznym wzrokiem. Pamiętam dziś jeszcze jego oczy blado niebieskie, trochę wypukłe, z powiekami, zaczerwienionemi lekko od nocnego czuwania. Rozszerzyłem oczy mimowoli, wstałem machinalnie, przeczuwając, że chwila nadchodzi. Felczer podniósł się wolno, podszedł do łóżka, wyjął zegarek, wziął chorą za rękę. Ale po chwili położył ją lekko z powrotem na prześcieradle i szepnął, odstępując od łóżka.

— Kończy...

Pomimo tego, że byłem na to przygotowany, zrobiło mi się zimno. Nie straciłem spokoju, nie zmieszały się myśli — przeciwnie zdawało mi się, że stała się ogromna cisza w pokoju, a ja zaś widziałem wszystko jaśniej i wyraźniej niż kiedykolwiekbądi. Ciekawość zwyciężyła. Zbliżyłem się do łóżka, ostrożnie, ująłem chorą za rękę, poczułem jej chłód, bezwładność, począłem szukać pulsu. Drżał już tylko jak sprężyna, która pękła, uspakajał się i za chwilę potem ucichł zupełnie. Zjawił się moment ostateczny, chora wyciągnęła się nagle dziwnym, bezwładnym ruchem, twarz jej zgasła, osunęła się w poduszki, jakiś cień surowy, ciężki zapadł jej na czoło i oczy.

Puściłem rękę.

Serce bić przestało — pomyślałem i odszedłem od łóżka: śmierć wydała mi się tak niespodziewanie błahą.

Obudziłem ostrożnie Julię; sama odrazu domyśliła się, spojrzawszy na mnie, że chora umarła. Zamyśliła się i rozpłakała następnie. Wkrótce po tem powrócił ojciec z Małgorzatą.

W domu zapanował umarły.

Rozpoczęły się przygotowania do pogrzebu.

Ojciec cały pogrzeb, załatwienie wszystkich formalności, wykreślających człowieka z regestrów żyjących, oddał towarzystwu pogrzebowemu. Zjawił się łysawy, ale młody jeszcze blondyn z dużymi wąsami o wyglądzie organisty, nabożny — dziwna osoba o bardzo ruchliwym typie z rodzaju handlujących świętościami,—bardzo wprawny w załatwianiu interesów. Odrazu zapytał się o klasę pogrzebu, wszystko wytłumaczył, powiedział, co potrzeba zrobić a czego nie, oznaczył cenę ze wszystkiem, z opłaceniem księży, kościoła, karawanu, światła, trumny, sukni, kwiatów, licząc z pokładnem i napiwkami. Widać, że miał pod tym względem ogromną wprawę, że nie jednego już w taki sposób pochował. Załatwił istotnie wszystko porządnie, dokładnie i szybko. Pomimo tego nie mogłem się przezwyciężyć, aby ajenta pogrzebowego nie traktować lekceważąco.

Te trzy dni przygotowań do pogrzebu, to ciało w domu — ten człowiek — stara kobieta martwa, bezwładna, ze zmiętym przez niepotrzebne mycie wyrazem twarzy, którą czeszą, ubierają w suknie jedwabną, wciągają na martwe nogi pończochy i trzewiki, na zmartwiałe palce rękawiczki — te posługaczki przy trupach, obrzydliwe, odor gromnic, kadzidła, kwiatów, świeżo malowanej trumny, i zapewne poczynającego się rozkładać ciała — wszystko to było jakoś nie takie, jakie być powinno. Szczególniej ciało w domu, wśród zacieśnienia ścian mieszkania.

— Narobię wam kiedyś kłopotu — mówiła mi raz zmarła, kiedy przed laty zapadła ciężko na nogi.

Wiedziała ona, co nie jednego pochowała, czem jest śmierć w domu. Przypomniałem sobie jej słowa, kiedy ją wynoszono do kościoła po ciasnych, krętych schodach staromiejskiego domu, na których z trumną wykręcić się było trudno.

Kiedy ciało wyniesiono z domu, zrobiła się pustka. Ale zarazem wszyscy czuli ulgę. Poczęto sprzątać i doprowadzać mieszkanie do porządku.

Jedna osoba wyszła z niego już na zawsze. Drzwi, które dla umarłej wystawiono, stały jeszcze, kiedyśmy powrócili z pogrzebu. Wstawiłem je razem z ojcem.

Posłużą może kiedyś i dla mnie — rzekł, obcierając sobie ręce z kurzu.

Powiedział to tak sobie, zapewne pod wpływem świeżo przebytych wzruszeń. Ale mnie słowa jego dotknęły niby uderzenie, stawiając mi nagle przed oczy możliwość, że wszystko to, co stało się w ciągu dni ostatnich z powodu ciotki Krystyny, mogło się stać z powodu jego. Myśl ta przejęła mię takim bólem, że odrzuciłem ją od siebie precz, jak gdyby była rozpalonem żelazem, które mi padło na rękę.

Śmierć nie zrobiła na mnie takiego wrażenia silnego, aby postawić mi ją przed oczy w całej jej grozie, aby zmusić do głębszego zastanowienia się nad nią. Pod świeżem wrażeniem faktu budziły się we mnie różne rzeczy, ale bezładnie; pamiętam, że przez dłuższy czas śmierć ciotki Krystyny przypominała mi się w różnych okolicznościach — ale zawsze odtrącałem ją jako myśl drażniącą, przykrą, jako zagadnienie, którem się nie chciałem zajmować. Pozostałem przy dawnem swoim indyferentyzmie względem tak ważnej zagadki istnienia.

Obojętność ta, zapewne nie była już tak pełną, jak dawniej, miała już miejsca wrażliwe, których zatracenie mogło ją zamącić. Powróciłem do dawnych zajęć, które wciągnęły mię z powrotem do dawnej sfery myśli. Byłem zagranicą — nie czułem pustki, która utworzyła się w domu po śmierci ciotki Krystyny, tembardziej, że wkrótce po tem dom nasz się zmienił. Julia wyszła za mąż. Zmieniliśmy mieszkanie, ponieważ po przybyciu pierwszego dziecka, mieszkanie na drugiem piętrze okazało się za małe i za nizkie. Nadto dla męża Julii - początkującego doktora, leżało za wysoko, skutkiem tego przeprowadzono się: my wynieśliśmy się na drugie piętro, młodzi zaś zamieszkali na pierwszem.

Śmierć ciotki Krystyny, przysporzyła tylko zajęcia Julii, ale nie zrobiła wielkiej różnicy w domu. Za to zamążpójście Julii rozbiło nas: pozostało po niej miejsce nie zajęte. Nie była to pustka smutna, bo siostra mieszkała tuż prawie przy nas, miała swój dom i była szczęśliwa. Ale był to w każdym razie brak.

Dom ojca zmienił się. Dawniej stanowił całość, teraz stał się resztką, dodatkiem czasowym do nowego domu Julii. Najbardziej może odczuwał to ojciec, widząc, jak rola jego poczyna się kończyć, jak to, do czego przywykł przez lat tyle, poczyna się rozchodzić, zakładając coś innego — nową rodzinę, w której on już dawnego swego miejsca, znaczenia mieć nie będzie.

Ale wogóle po pewnym przeciągu czasu przyzwyczailiśmy się do nowego trybu życia, który skoncentrował się około rodziny Julii. Ojciec interesował się wnukiem bardziej, niż nami. Małgorzata dorosła i czekała swojej przyszłości, chociaż można było przewidzieć z góry, że ona tak łatwo i gładko nie przyjdzie, jak Julii. Mąż Julii, młody początkujący doktór, bardzo prędko zżył się z nami. Był to zresztą nasz dawny znajomy, z Julią znali się od dzieci. Wogóle byli z sobą dobrani Julia nie miała wielkich wymagań z jej wyobrażeniami o życiu, z jej potrzebami — zakochać się, a właściwie przywiązać się, znaleźć sobie towarzysza życia, było nie trudno. Ją ciągnął dom, rodzina, dziecko, mąż — to wszystko, co się koło tego obraca. Swoich własnych, osobistych aspiracyi, potrzeb nie miała. Należała do natur, które chętniej żyją dla kogoś, znajdując w tem i cel i treść życia i szczęście. Tymczasem Małgorzata na podobny los zdecydowałaby się dopiero po szeregu zawodów.

Moje wyjazdy i przyjazdy były teraz inne. Musiałem żegnać dwa domy. U Julii żegnano mię tak, jak dawniej u ojca, myśląc tylko o mnie. Ojciec i Małgorzata oprócz o mnie, myśleli i o sobie. Dawniej rozstawać się ze mną było im przykro, teraz smutno.

— Po twoim wyjeździe zawsze przez pewien czas muszę płakać, chociaż sama nie wiem dlaczego, bo nic się nie stało. Ale zdaje mi się, że w domu już niema nikogo, że ty już nie przyjedziesz, że dawne czasy już nie powrócą nigdy. Muszę dopiero narozmawiać się z sobą, przekonać się, że tak nie jest, napisać do ciebie parę listów. I wtedy uspakajam się i już nie płaczę. Idę piastować siostrzeńca, pomagam Julii albo chodzę z ojcem na spacer i rozmawiamy o tobie — mówiła nie raz.

Ostatnim razem, pamiętam, wyjeżdżałem za granicę wczesną jesienią, za dnia, pociągiem przedpołudniowym. Dzień był piękny — jeden z tych naszych pięknych dni jesiennych, który przypomina drugą wiosnę tylko jakoś smutną, pomimo czystego, łagodnego nieba. Odprowadzali mię wszyscy — ojciec, Małgorzata, Julia, jej mąż oraz dwie znajome panie. Panie miały tualety letnie, obie siostry suknie jasne.

Pamiętam, że przyglądałem się Małgorzacie, stojąc we drzwiach wagonu. Wyglądała bardzo dobrze szczupła, ale dobrze już rozwinięta, trochę może za wiotka i za nieśmiała. Patrzyła na mnie, śmiejąc się; ale może chciało się jej płakać, chociaż wszyscy zdawali się być rozbawieni.

Kiedy pociąg ruszał, ojciec i Małgorzata oddzielili się jakoś od reszty, stanęli osobno.

Małgorzata wyjęła chustkę i żegnała mię długo.

Jeszcze w ostatniej chwili przypominała mi o listach i mówiła o tem, że się na wiosnę zobaczymy. Kiedy znikali oboje i pociąg rozpędzał się coraz bardziej, zrobiło mi się przykro.

Zdawało mi się, że nie powinienem był wyjeżdżać. Wiedziałem, że Małgorzata będzie czekała na mnie, licząc tygodnie, pisząc długie listy, informujące mię o wszystkiem, co się stało w domu.

Była ona już w tym wieku, że należało się jej rozpocząć życie, a wiedziałem, że go nie rozpocznie bezemnie.

To też postanowiłem skończyć uniwersytet jak najprędzej, powrócić i osiąść przy nich. I dla mnie życie wśród nich, z nimi przedstawiało się jako jedyna przyszłość.

II.

Kończyła się zima, wykłady i zajęcia w uniwersytecie były w pełnym biegu. Jak zwykle, w semestrze zimowym do późna w gmachu uniwersyteckim świeciły się okna, ruch w kurytarzach ustawał dopiero o dziewiątej, a w pracowniach siadywano do północy.

Byłem pochłonięty pracą i nie widziałem nic w około siebie. Nauka działała na mnie jak narkotyk, byłem nią zajęty, właściwie tematem, który siedział mi w głowie, pochłaniając wszystko, co w niej było do rozporządzenia. Dni przechodziły mi szybko, siadywałem po nocach, niekiedy rozgorączkowany, przykuty do papieru lub książki, od których odciągał mię dopiero późny szary świt zimowy i zupełne znużenie.

Odpisywałem na listy rzadko, chociaż Małgorzata przysyłała mi co tydzień ćwiartki papieru listowego, zapisane od góry do dołu jej wyraźnem, równem ale drobnem pismem. Odczytywałem je skrupulatnie: stawiały mi przed oczy dom nasz, rodzinę, którą czułem wtedy tak blziko, jak gdyby znajdowały się tuż obok, na następnej ulicy. Za każdym razem krótko dopisywał się ojciec, czasem Julia i szwagier dodawali słów kilka.

Listy te nie przerywały mi zajęć, nie odciągały od nich myśli — były odpoczynkiem i przyjemnością.

W ostatnich jednak tygodniach coś mię z owego zamknięcia, z wysokich sfer zagadnień naukowych, ściągnęło przykro między troski życia.

Z domu już drugi list przynosił mi wiadomość, że Małgorzata jest trochę słaba.

Mówiła o tem sama, następnie donosił o tem osobny list ojca.

Z początku myśl, że w domu mogło się stać coś poważniejszego, nie przychodziła mi wcale do głowy. Odpisywałem krótko, życząc Małgorzacie prędkiego wyzdrowienia.

Zapadała ona łatwo na chrypki i kaszle, które zawsze przechodziły łagodnie. W domu byliśmy do nich przyzwyczajeni.

Dopiero ostatni list jej uderzył mię, zastanowił i naprowadził na przypuszczenie, że Małgorzata musi być poważniej chora i to od dłuższego już czasu.

Mianowicie, kiedy wyjmowałem jest list z koperty, zaleciał mię lekki ale wyraźny odór karbolu.

Naturalnie, że nie mogło to niczego dowodzić. List mógł gdzieś leżeć na poczcie, przechodził przecie nie przez jedne ręce, mógł wypadkiem nabyć podejrzanego odoru.

Niestety cały szereg innych szczegółów, niepostrzeżonych dawniej, które teraz zjawiały się jeden po drugim szybko, potwierdziły fatalne przypuszczenie. Ostatni list jej był krótszy znacznie niż poprzednie, pismo wyraźnie było zmienione, mniej pewne, litery większe. Wyciągnąłem poprzednie listy, porównywałem je bacznie i przekonałem się, że już w poprzednim były drobne zmiany, których wtedy nie dostrzegałem. Opanował mię niepokój dziwny; coś się zerwało we mnie, rozpoczęło szamotać się i domagać jak najprędszego zadośćuczynienia. Tej samej nocy napisałem list do szwagra z prośbą o natychmiastowe zawiadomienie mię szczegółowe o tem, co się stało w domu. List zaraz po napisaniu w nocy odniosłem na kolej. Następnie jeszcze niezadowolony wysłałem telegram tej samej co list treści.

Pomimo tego całą noc spędziłem na mieście, chodząc po ulicach, przysiadając na ławkach, wstępując do kawiarni. Chwilami zmęczony, zapominałem się. Wtedy w myślach zjawiał mi się dom, Małgorzata jakoś dziwnie zmieniona, tak, że siłą przerywałem mimowolne marzenia, które wybijały mię z równowagi. Byłem wtedy zmęczony kilkomiesięczną wytężoną pracą umysłową; mózg był rozwrażliwiony i nie łatwo było nim kierować. Podstaw do przypuszczeń właściwie nie było. A jeżeli były to tak drobne i nikłe, że jeżeli następnie okazały się straszną prawdą, należały raczej do kategoryi wróżb, znaków aniżeli prawdziwej podstawy. Chwilami uspakajałem się — t. j. rozsądek próbował mię uspakajać. Niestety, miał on siłę tylko chwilowo i przekonać nie mógł.

Nad ranem wróciłem do domu, senny i zmęczony. Położyłem się w ubraniu, zamknąłem oczy, ale otworzyłem je natychmiast, zerwawszy się z łóżka, bo sen, który mię wtedy na chwilę ogarnął, ukazał mi obraz Małgorzaty, jej twarz, ale tak pomięszaną z rysami martwej twarzy ciotki Krystyny, że przebudziłem się spocony.

Wyszedłem na miasto, zaszedłem do uniwersytetu, chciałem coś robić, ale wobec niepewności odeszła mię wszelka ochota do roboty. Nie mogłem myśli zebrać; uciekały one zupełnie gdzie indziej. Kilkakrotnie wracałem do domu, niecierpliwiłem się, nie mogąc doczekać się odpowiedzi.

Wreszcie przed wieczorem przyszedł telegram: treść depeszy była fatalna. Miałem pół godziny czasu do odejścia najbliższego pociągu do Warszawy. Wkrótce potem tak jak stałem, nie biorąc nic z sobą prócz pieniędzy, siedziałem w wagonie, mając przed sobą przeszło półtorej doby drogi.

Dziś jeszcze pamiętam dobrze tę podróż, która wydała mi się do niemożliwości długą i utkwiła mi w pamięci na całe życie jako najsilniejsze wrażenie wlokącego się czasu. Nigdy później czas nie płynął tak powolnie, nigdy nie czułem się tak bezsilny wobec powolności jego. Stacye ciągnęły się jedna za drugą bez końca, zjawiając się i znikając za dnia lub w nocy niby nieustanne przeszkody; każde dłuższe zatrzymanie draźniło mię. Siedziałem. w zaludnionym wagonie pociągu pośpiesznego wśród schludnego komfortu wagonów niemieckich i publiczności zachowującej się poprawnie, obojętnie. Siedziałem w kącie, zamykałem oczy ale zasnąć nie mogłem, uderzenia kół, przytłumione, dudniły mi w uszach; po głowie niepokojące myśli kołowały nieustannie około jednego pytania i nie chciały go opuścić. Wychodziłem niekiedy na platformę, wiatr wilgotny dął z taką siłą, że trudno było utrzymać się na nogach. Patrzyłem na pejzaż, drzewa, uciekające w ciemności nocy, na iskry przelatujące mi, ponad głową i wtedy, nie wiem dlaczego, w głowie zjawiła się nieznana mi dotychczas myśl — smutna i ciężka — mianowicie, że życie ludzkie jest niezrozumiałe, głupie.

Wracałem do wagonu. Byłem zmęczony, powieki ciężyły mi niby z ołowiu, ale sen nie przychodził. Drzemano, w wagonie panowała cisza, lampy były poprzysłaniane, wagon kołysał się lekko. Niedawne myśli, które przed kilku dniami tak mię zajmowały, cały ów świat nauki, którym niedawno jeszcze byłem tak przepełniony, wszystko to uleciało daleko, a raczej pozostało w wielkim, kosztownie wybudowanym gmachu, pełnym widnych sal, pracowni, dzieł i przyrządów, uczniów i profesorów, który stał sobie na zbiegu najruchliwszych ulic wielkiego, bogatego miasta.

To co zostało wtedy we mnie — było to nasze życie, od którego nigdzie uciec nie można, bo toczy się w nas i wraz z nami; wobec którego wszelka abstrakcya, wszelka filozofia jest pustym dźwiękiem, nie znajdującym odgłosu w głębi ducha, zajętego bólem nie cudzym, nie istniejącym gdzieś w oddali, lecz pulsującym w nas wraz z każdem uderzeniem serca.

Noc się skończyła, dzień szarzał, kiedy pociąg stanął na granicy. Trzeba było przesiadać się. Poszedłem dowiedzieć się, czy nie było jakiego listu dla mnie na granicy albo telegramu. Dawniej zawsze zastawałem list z domu — tak było między nami umówione. Tym razem nie było nic dla mnie. Chciałem telegrafować, ale nie miałem odwagi, sam. nie wiedząc zresztą, o co mam się pytać, tem bardziej, że odpowiedzi jużbym nie otrzymał. Nie chciałem zawiadamiać ich, że jadę; wiedziałem, że w ten sposób nikogo nie zastanę na stacyi w Warszawie. Ale wydało mi się wtedy, że tak będzie lepiej.

Podróż w dzień była jeszcze przykrzejsza; niepokój wzrastał im bardziej pociąg zbliżał się do Warszawy. Na zapotniałych szybach rozmazywał się szary zimowy pejzaż, migały słupy telegraficzne. W wagonie szary zimowy dzień powlekał wszystko ołowianym zimnym blaskiem, który zamazywał rysy twarzy i nadawał im wyraz zmęcony i apatyczny.

Na stacyi w Warszawie nikt nie był. Wziąłem numer od policyanta, wsiadłem do dorożki i kazałem się wieźć. Coś ściskało mię w piersiach na każdym zakręcie ulicy, w miarę tego, jak dorożka zbliżała się do domu. Rozpoczęła się dzielnica staromiejska, ukazały się dawno znane ulice, domy, wieże, obojętne, ze zwykłym swym ruchem codziennym. Wreszcie skręciłem w ostatnią ulicę; zobaczyłem nasz dom, żółty, wązki, z attykiem i ozdobami z przeszłego wieku, balkony czarne i sień, do której wchodziło się po kilku schodach, niebieskie szyldy sklepu bławatnego na parterze. Okna pierwszego piętra od mieszkania Julii szły pięć w rząd, ciemne od deszczów, zamknięte od jesieni. Nad niemi pięć mniejszych. Spojrzałem na nie. Wreszcie dorożka zajechała przed sień. Wysiadłem, zapłaciłem; drzwi od sklepu bławatnego były otwarte, ktoś w nich stał i rozmawiał. Obejrzano się na mnie, kiedym przechodził. Poznałem bławatnika, który ukłonił mi się, chciał coś mówić.

Sień była pusta. Wbiegłem na schody. Na pierwszem piętrze zastałem drzwi od mieszkania Julii, roztwarte na rozcież. Wszedłem i nie zastałem nikogo. Wbiegłem na górę i wstrzymując oddech stanąłem z ręką na klamce u drzwi naszego mieszkania. Nie miałem odwagi wejść. Otworzyłem dopiero wtedy, kiedy posłyszałem kroki za drzwiami. Była to Julia. Poznawszy mię, zatrzymała się; poczęła mię witać i po przywitaniu rozpłakała mi się na ręku.

Z Małgorzatą było bardzo źle. Zaczęło się od kaszlu, który wkrótce rozwinął się w suchoty gardlane. Nikt się w domu nie spodziewał tego, nie dawano mi znać, bo lekarze na razie nie mogli się zdecydować na określenie choroby. Myślano, że to zaziębienie — zwykły kaszel, który przejdzie. Wkrótce jednak potem nie było już żadnej wątpliwości, że Małgorzata jest już nie do uratowania, że nawet wyjazd za granicę byłby tylko niepotrzebnem mordowaniem jej.

I u Julii była choroba; w pokoju dziecinnym leżał jej trzyletni chłopiec od dwóch dni już rozpalony, gorączkujący. Rozpoczynała się jakaś choroba wysypkowa, której określić jeszcze nie było można. Oboje już od kilku nocy z rzędu nie spali.

Julia wyglądała mizernie, oczy miała podkrążone; płeć jej śniada przybrała kolor sinawy.

Nie traciła jednak przytomności, nie myślała o sobie. Mąż jej od czasu do czasu patrzył na nią niespokojnie: mizerność Julii obchodziła go więcej niż choroba Małgorzaty i syna. I on — jego twarz jasna i wesoła przeciągnęła się. Włosy miał w nieporządku; wąsy nie ułożone; musiał sypiać w ubraniu, nie wygodnie, na kanapach, lub drzemać na krzesłach.

Dano znać ojcu, wyszedł z salonu na palcach, zamknął drzwi za sobą tak zmieniony, że przestraszyłem się. Przywitał się ze mną.

— Wiesz już? Mamy nieszczęście w domu. Z Małgorzatą jest bardzo źle... bardzo — rzekł cicho.

Małgorzata spała. W ostatnich dniach dopyty wała się o mnie i pragnęła koniecznie, abym przyjechał. Łudzono ją przez pewien czas.

— Ale teraz wie, że jedziesz i bardzo się ucieszy — rzekła Julia.

Do ostatniej chwili łudziłem się, że niebezpieczeństwo nie jest tak wielkie. Ale wkrótce przekonałem się, że było ono większe, niż mi się zdawało.

Zobaczyłem ją wreszcie, ale jak zmienioną. Siedziała w fotelu, przy oknie, w kaftaniku, owinięta w kołdry i chustki, obłożona poduszkami. Gardło miała kilkakrotnie owinięte kompresem, skutkiem tego jej wysmukła szyja wydała się jeszcze dłuższą. Oczy stały się wielkie, błyszczące, rozpromienione; twarz i ręce były przezroczyste, chude i delikatne, jak gdyby krążyła w nich nie krew, ale płyn jasny, gorący, mający własność promieniowania. Wielkie jej jedwabiste włosy stały się ciemniejsze.

Gdym wszedł, ocknęła się i poznała mię odrazu. Przywitała spojrzeniem i uśmiechem, szczęśliwa, uradowana. Usiadłem przy niej, udając wesołość. Wzięła mię za rękę, chciała coś mówić, ale gardło tak już było zajęte, że z ust wyszedł tylko szept cichy. Wskazała na gardło i uśmiechnęła się, szepnąwszy:

— Widzisz, jaka chrypka? Ale przejdzie.

W dwa tygodnie po tem leżała już na cmentarzu obok ciotki Krystyny, w białej trumnie, ubrana jak na wesele, zabierając z sobą jedwabiste włosy, które tam zapewnie jeszcze długo zachowały miękość i połysk, pomimo, że reszta była już nie do poznania zmienioną.

Przez cały czas choroby nie opuszczałem jej ani na chwilę. Małgorzata przy mnie czuła się szczęśliwą, ze mną było jej najlepiej. Bawiłem ją, znałem ją tak dobrze, tak dobrze wiedziałem, jak i czem ją zająć można. Przez pewien czas łudziłem się nadzieją, że wpływ dobry, jaki na nią miałem, doda jej sił do zwalczenia choroby. Spodziewałem się cudu. Niestety, nadzieje moje nie spełniły się.

Małgorzata skutkiem choroby i wycieńczenia stała się łagodnem dzieckiem, jej uczucia, myśli, jej marzenia nabrały przezroczystości, jasności miłej, niestety złowrogiej; uśmiech jej miał ów nieokreślony lekki smutek bezwiedny, właściwy tym, których duch trzyma się ciała już słabo. Mówić nie mogła wiele, tylko szeptem. Kiedym jej opowiadał o swoich niby projektach, pracach, nadziejach — rosła z ukontentowania, składała ręce i powtarzała: «to dobrze, to dobrze».

Gasła w oczach z dnia na dzień, co raz bardziej przezroczysta, słabsza. Krew znikała w niej, oddech stawał się trudniejszy, gorączka trawiła ją powoli. Pod koniec przytomność poczęła powlekać się mgłą: oczy wprawdzie pozostały czyste, rozpromienione; ale spojrzenie ich zwrócone było już tam, dokąd odchodzą wszyscy. Do ostatniej chwili poznawała mię jeszcze, uśmiechała się do mnie, majacząc coś szeptem; śniła dziecinnie o małych pieskach, kotkach, które widziała u nóg, o ptaszkach w górze. Były to zapewne wspomnienia najdawniejsze, które zjawiły się najwcześniej i znikały na ostatku. Mogłem już wtedy płakać przy niej, całować ją po rękach, ukrywać twarz w poduszkach — chora nie rozumiała już tego i nie zrozumiała już nigdy.

Śmierć jej zrobiła pustkę w domu niezapełnioną.

Kiedy umarła ciotka Krystyna, ze śmiercią jej pogodziłem się łatwo: była ona wypadkiem przykrym, ale nie pozostawiła długotrwałego śladu ani w naszem życiu domowem ani w myślach i uczuciach. Wyobrażeń moich zasadniczo nie zmieniła, nie wprowadziła zmian mniejszych; zapoznała mię ze śmiercią bliżej, dała mi poznać bezład, który wprowadza do życia, jej bezwzględność i zarazem błahość samego przejścia od życia do śmierci, które wyobrażałem sobie dawniej wspanialej. Nie poruszyła ona myśli o życiu pozagrobowem, o losie człowieka po zejściu jego ze świata. Byłem tego zdania, że się nic więcej już tam, po za grobem nie odbywa; cała ta sprawa wówczas była dla mnie obojętną, odsuniętą gdzieś daleko, gdy pewnego daia, w dwa tygodnie po śmierci ciotki Krystyny, Małgorzata, zamyślona, kiedyśmy oboje siedzieli przy oknie, zapytała mię z nienacka, cicho:

— Co też się tam dzieje z naszą ciocią; gdzie ona jest? — Ruszyłem ramionami i nie odpowiedziałem nic. Pytanie to wtedy sprawiło mi nawet pewną przykrość, niby poruszanie tematu niemiłego, sprawy drażliwej, którą uważaliśmy za dawno załatwioną.

Śmierć Małgorzaty poza tem, że była dla mnie przejściem nadzwyczaj ciężkiem, że stworzyła ciężką smutną pustkę w domu, smutek w myślach, poczucie braku, próżni w uczuciach, oprócz tego stała się wypadkiem, zjawiskiem nowem, zagadką, około której myśli moje poczęły krążyć coraz uporczywiej.

Ze śmiercią jej, z brakiem nie mogły się pogodzić uczucia, zmysły, które szukały jej, czuły ją w domu, gdzie każdy nieomal przedmiot przypominał ją ciągle. Śmierć jej była zbyt jaskrawym, bijącym w oczy faktem, aby rozum nie przyjął go. Ale począł szukać jego wytłumaczenia.

Z ojcem nie rozmawialiśmy o tem wcale. Bywaliśmy teraz często w domu sami, najczęściej milcząc przepędzaliśmy godziny całe, zajęci własnetni myślami i nie mając ochoty do rozmowy. Zauważyłem wtedy, że między mną a ojcem, pomimo przyjaźni, którą żywiliśmy dla siebie, pomimo wzajemnego zaufania, w myślach naszych istniał pewien przedział, istniały punkty, na których nie stykaliśmy się nigdy: tymi punktami była miłość i religia.

W ostatnich czasach po śmierci Małgorzaty ojciec począł się zmieniać, starzeć się wyraźnie, podupadać na siłach: smutny wyraz, który dawniej zjawiał się na jego twarzy tylko niekiedy, teraz ustalał się i rozprzestrzeniał coraz bardziej.

Często bardzo chodziliśmy na cmentarz. Czasami w święta towarzyszyła nam Julia z mężem. W dni powszednie wybieraliśmy się we dwóch. Zazwyczaj szliśmy piechotą, czasami zrana, częściej po obiedzie, przez ruchliwe dzielnice żydowskie; dochodziliśmy do rogatek, kupowaliśmy świeże wianki. Z ponad parkanu cmentarza cicho wyglądały drzewa i wierzchołki pomników i krzyże; rząd domów podmiejskich i piwiarni ciągnęły się po drugiej stronie ulicy, przeplatane składami nagrobków z kamienia, które stały za sztachetami, oczekując na kupca.

Na cmentarzu panowała zielona, chłodna, wilgotna cisza i lekki odór zamkniętych sklepów grobowych, pleśni, zbutwielizny i wilgoci starych murów i kamieni.

Z grobów, z ziemi, z pośród drzew szedł niby powiew, który nie budził dreszczu, ale coś, co mogło być do niego tłem, jego wstępem czy podkładem. Gdym stawał nad grobem Małgorzaty i odkrywałem głowę, uczucie to wzmagało się. Zjawiały się wspomnienia tak niedawno minionej przeszłości; patrzyłem się na kamień, który ją nakrywał, odczytywałem jej imię i nazwisko pośród wczorajszych wianków i doniczek z kwiatami. Czasami grób był osypany liśćmi, deszcz i słońce poniszczyło wianki, grób wyglądał opuszczony. W tem wszystkiem było coś z Małgorzaty, była tam ona; leżała jako szczątek uschnięty, rozłożony; a jednak w dalszym ciągu nie przestawała jakoś żyć wraz z tem wszystkiem, co z sobą do grobu zabrała. I nieraz gdy dzień był piękny, jasne niebo rozkładało się ponad drzewami, gdy naokoło kwitły i pachniały kwiaty, pszczoły i muchy brzęczały w powietrzu ciepłem, gdy naokoło stały groby inne, pełne mieszkańców, ozdobione kwiatami, zdawało mi się, że Małgorzacie musi być tu dobrze, że śpi spokojnie zabezpieczona wśród jasności i wesela natury, podczas gdy tam w domu, gdzie dawniej żyła, pozostała po niej pustka smutna, puste smutne mieszkanie, które więcej przypominało śmierć i grób, niż ów grób na cmentarzu.

W ten sposób i w inne jeszcze Małgorzata nie przestawała żyć między nami. Patrzyłem na ojca, na jego żal powstrzymywany, na jego pamięć o zmarłej, o jej grobie, o pamiątkach, które się po niej pozostały, i godziłem się, że trzeba czegoś zewnętrznego — znaków ceremonii, wianków, pomnika, cmentarza do okazania pamięci, do podtrzymywania wspomnień, do umieszczenia owego zmarłego, który zniknął z życia, ale z pamięci zniknąć nie chce, jest, żyje i nie może być zapomniany.

Nie wszystko jeszcze znikło. Ciało leżało na cmentarzu — istniał grób Małgorzaty, który się przypominał: potrzebne były tam światła w dzień jej imienin i urodzin, kwiaty świeże; nie mogła być opuszczoną, porzuconą na pastwę czasu i zapomnienia, nie upominając się o to w pamięci. Potrzebne było gdzieś jakieś miejsce do umieszczenia w niem zmarłych, których pamięć przechowuje. Mimowoli rodzi się ów świat pozagrobowy w wyobraźni człowieka, którego pamięć nie jest jako powierzchnia wody, na której żaden obraz utrzymać się nie jest w stanie. Rozumiałem to wtedy doskonale i nie dziwiłem się powstawaniu nieb i piekieł, światów zaziemskich, w których wyobraźnia prześciga życie tych, którzy zniknęli ze świata na zawsze. Przeszłość jest zawsze prawie jeżeli nie smutna to melancholijna; rozpamiętywanie dawnego jest to zawsze przypominanie tego, co umarło; Małgorzata w przeszłości wywoływała smutek i gniew, kiedym przedstawił sobie jej całe życie, które się tak źle skończyło. Teraźniejszość jest tylko dla żywych lub widm i upiorów. Przyszłość? Ta dla umarłych istnieć może ale bardzo daleko. A tymczasem trzeba mieć dla nich jakieś niebo, gdzie można byłoby ich widzieć żyjących, szczęśliwych, oswobodzonych, pięknych — a nadewszystko szczęśliwych i nie cierpiących. Wyobraźnia, uczucia domagają się takiego miejsca. Domaga się i rozum, który nie może zrozumieć naszego urwania się życia, nie może rozumieć śmierci, nie może zrozumieć naszego niszczenia, zniknięcia bez śladu czegoś, co tak wyraźne miało istnienie, wyróżniając się z wysokości gatunkiem od reszty istnień na świecie.

Do śmierci Małgorzaty byłem tylko matematykiem. Po jej śmierci począł mię interesować człowiek i jego życie. W spuściznie po siostrze pozostała mi właśnie owa lekka nieokreślona jasno wiara w jakieś istnienie pozagrobowe — w kraj tak błękitny i jasny, jak wiosenne pogodne niebo poranne, pachnący wiosną, bezbrzeżny, miękki i zaciszny jak obłoki, gdzie umarli żyją, oczekując skończenia się świata. Dawne dziecinne wspomnienia powstały, połączyły się z pięknościami natury, które widywałem własnemi oczyma, z przywiązaniem do Małgorzaty, z nią, z jej widokiem i stworzyły jakiś zakąt miły, cichy, jak grób, i wymowny, jak pamiątka. Nie rosło to, nie rozwijało się w wiarę, w religię, nie narzucało się, nie było wyraźne, nie wchodziło do życia, lecz istniało na uboczu, w schowaniu, niby w szkatułce, której zawartość znamy dobrze, chociaż nie zaglądaliśmy do niej już od dawna.

Niestety, szczątek naszej rodziny miał się z kolei znowu zmienić bardzo. Powinienem był to przewidzieć. Niestety, często w najoczywistszą prawdę bijącą w oczy nie wierzymy, nie widzimy jej, nie chcemy widzieć, jeżeli draźni ona uczucia nasze boleśnie.

Po śmierci Małgorzaty zapanowała pustka w domu, a większa jeszcze w nas, którzy pozostaliśmy. Przez dwadzieścia lat wspólnego życia musiało się wiele utworzyć, owinąć około Małgorzaty, i to upadło teraz niby wijąca się roślina, skoro jej podpory nie stało.

Nic więc dziwnego, że po jej stracie ani myśli ani uczucia przez długi czas nie mogły się uspokoić, ułożyć do nowego poziomu. Smutek powlekał wszystko, co się w jakikolwiek sposób odnosiło do zmarłej. Wpływ jej sięgał nawet na takie rzeczy, które z jej osobą nie miały żadnego związku. Przypominała się ciągle, rządziła po śmierci długo jeszcze, zanim cios, nowe wypadki nie usunęły jej z powszedniego życia na plan dalszy, skąd przypominała się niby z oddali tylko w chwilach ważniejszych.

Ojciec po śmierci Małgorzaty zmienił się bardzo, pochylił się, postarzarzał o lat dziesięć.

W ciągu paru miesięcy z mężczyzny pełnego zdrowia i życia stał się prawie starcem. Nie mógł zapomnieć Małgorzaty, ani uspokoić się, chociaż widać było, że starał się o to bardzo.

Nie chcąc zostawić go samego w domu, miałem zamiar nie wracać za granicę. Ale ojciec nie pozwolił, wyjechałem.

Niestety, nauka, zajęcia w uniwersytecie, do których wróciłem, nie były już dla mnie tem, czem przedtem. Coś się zmieniło we mnie, czy też przybyło coś nowego. Matematyka, mechanika nieba gwiaździstego, sprawa obrotów i życia ciał niebieskich straciła na znaczeniu, jej zagadki zbladły' wobec tych, które w ostatnich czasach ukazało mi życie, rzucając mi je brutalnie, jak gdyby mszcząc się za to, że dotychczas nie zajmowałem się wcale niemi. Człowiek, jego los, życie i jego zagadki wysunęły się na plan pierwszy. Myślałem o ojcu, którego zostawiłem w domu. Korespondowałem z Julią i jej mężem, pisałem, kończąc pospiesznie studya.

Kiedy ukończywszy powróciłem do domu, zastałem ojca jeszcze bardziej zmienionego. Miał on wtedy lat sześćdziesiąt jeden. Nie był to jeszcze wiek. Dotychczas wyglądał zawsze młodziej, spokój, pogoda, jasność i równowaga umysłu odejmowały mu lat.

Ale jak zwykle w takich razach silniejsze przejścia na podobne natury nieco rozhartowane działają silniej, sprawiają więcej zniszczenia, niż na ludzi obytych z nieszczęściem i trudnościami życia.

Do jego śmierci przyczynił się niespodziewany zgon najstarszego syna Julii, ulubieńca ojca.

Kiedy mały umarł, ojciec był już wtedy niezdrów w sposób bardzo podejrzany. Pomimo tego uparł się koniecznie iść na pogrzeb. Dzień był słotny, chłodny. Musiał się zaziębić. Wdała się jakaś ostra zapalna choroba wątroby, która w kilka tygodni położyła go do grobu, w półtora roku po śmierci Małgorzaty.

W mieszkaniu u nas na drugiem piętrze pozostałem tylko ja i dawna służba.

Śmierć ojca rozwinęła dalej z ciężką konsekwencyą to, co zapoczątkowały ciotka Krystyna i Małgorzata.

Obie śmierci siostry i ojca, wreszcie małego siostrzeńca, nie mogły mi wyjść z pamięci, powracając ciągle niby paląca, niezałatwiona sprawa, stając przed wszystkiemi innemi sprawami, kwestyami, które mię dotychczas zajmowały.

Puste mieszkanie, którego opuścić nie chciałem, na każdym kroku przypominały mi lata minione, ową przeszłość dziwną, jej niepowrotność niezrozumiałą, do której przyzwyczailiśmy się tak bardzo, że nas zazwyczaj nie dziwi, ale tem bardziej staje się mistyczną w chwilach, kiedy chcielibyśmy powrócić do dnia wczorajszego, do godziny ubiegłej, tak blizkiej nas, że zdaje się, iż ją czujemy jeszcze. Wtedy dziwną, niezrozumiałą staje się przegroda, przebyta a niewidoma mistyczna szyba, która zapada za każdą chwilą zbiegłą, pozwalając nam widzieć przeszłość ale tak niedostępną, jak przestrzeń, którą widzimy odbitą w lustrze.

«Gdyby módz cofnąć przeszłość» — myślałem nieraz i nie mogłem pojąć, czemu, dla jakich przyczyn powrót przeszłości jest niemożliwy, czemu świat cały, jako zjawisko, nie jest odwracalnym w czasie?

Myśli kręciły się około dziwnej zagadki śmierci, znikania i przeszłości. Im bardziej myślałem nad nią, im wyraźniej pojmowałem, co się właściwie stało, tym bardziej bezcelowość, bezsensowność życia stawała przedemną, jako prawda ciężka, wyłaniająca się powoli z tego wszystkiego, co mię otaczało, niby ciemny mglisty opar, który powlekał cały świat, niby gazą czarną pół przezroczystą uczuć przygnębiających i smutnych.

Ojciec umierał przytomnie, ze świadomością tego, że umiera. Byłem przy nim i widziałem jasno, co się dzieje, co się stać może: śmierć była mi wtedy już znaną, miałem ją świeżą w pamięci.

Małgorzata umierając, nie cierpiała wcale, lecz gasła i zgasła niby lampa, której zabrakło oleju.

Życie ulotniło się z niej powoli, niby wonny olejek, pozostawiając puste naczynie.

Ojciec przeciwnie miewał ataki bólów, podczas których wił się na łóżku i wołał ratunku — on, co tak potrafił panować nad sobą i ukrywać to, co się w nim dzieje. Patrząc na jego walkę z bólem, znosiłem męki okropne, które paliły mię tem bardziej, że widziałem jasno całą głupią, bezdennie głupią bezcelowość tych cierpień chorego, których nie usprawiedliwiał żaden cel, żaden pożytek dla kogokolwiek bądź, albo czegokolwiek.

Dla czegóż nie umierał spokojnie, nie zniknął po prostu bez cierpień i bólów, jeżeli już tak musi być, aby ludzie umierali? Po co są bóle i agonia?

Ojciec w chwilach, kiedy ustawały bóle, pocieszał mię; niekiedy żartował ze śmierci i ze mnie. Jeszcze na kilka dni przed zgonem tłumaczył mi, że śmierć nie jest takiem nieszczęściem, jak się wydaje, że przykrzejszą jest napewno dla tych, co pozostają, aniżeli dla tego, kto odchodzi.

Tyleż już ludzi umarło! setki, może tysiące miliardów — mówił. Jest to taka konieczność, tak nieunikniona, tak powszechna, że czas byłby, aby ludzie po tylu latach doświadczenia przyzwyczaili się do niej zupełnie, tak jak do wielu zjawisk natury, powtarzających się codziennie — jak do zachodu i wschodu słońca, zmiany pogody etc. I to bez względu na to, co tam  nas czeka: nic, czy szczęście. Bo cóż poradzi rozpacz, gdyby groziło nawet największe nieszczęście? Czyż wymyślono lekarstwo na śmierć, czy wynajdą kiedy sposób na uwolnienie się od niej?

— Zresztą — mówił — kto to dziś może wiedzieć, co tam będzie? Może zobaczę Małgorzatę i twoją matkę — mówił z uśmiechem sceptycznym, w którym pomimo tego przeglądała jakaś nadzieja — może zobaczymy się tam wszyscy? Cierpliwości, mój kochany! Pamiętaj, że i ty tak samo jak i ja zejdziesz z tego świata, będziesz musiał pójść za mną za lat czterdzieści, pięćdziesiąt. A gdyby nawet za sto — to cóż to znaczy sto lat? Przelecą prędko i znajdziesz się w tem samem położeniu, co ja obecnie. Przykrem jest, zapewne, każde rozstanie. Ale tak czy owak — czy będzie tam co, czy nic nie będzie, czas rozłąki nie będzie długi. Za kilka dziesiątków lat albo zobaczymy się tam znowu, albo obaj na wieczność całą nie będziemy już nic wiedzieli o sobie, bo obaj nie będziemy już istnieć wcale. A takim przecież już jest wszystko jedno — nie cierpią z tego powodu, że się nie widzą?

Sam zażądał księdza, wyspowiadał się, przyjął ostatnie sakramenty. Zapewne, że zrobił to przeważnie dla nas, aby być w porządku z władzami kościelnemi i nie robić nam kłopotu. Jeżeli miał wiarę, to była ona wyższa po nad formy. Jego Bóg napewno nie zwracałby uwagi na formalności ziemskie, na przegrody, które między nim a ludźmi usiłują stawiać na ziemi. Ojciec i bez ceremonii kościelnych umarłby spokojnie, wierząc w to, co rozum jego pozwalał mu wierzyć.

Ta półwiara ojca przyczyniła się w ostatniej chwili do wzmocnienia półwierzeń, które miałem wtedy. Przyjmowałem milcząco, bez rozbioru jakąś egzystencyę pośmiertną, którą wytworzyły we mnie nie rozum, lecz uczucia. Byłem zresztą wtedy rozbity i rozmyślać nie mogłem.

Ale moja półwiara niedługo trwała.

Rozrzuciło ją zdarzenie, człowiek — kilka słów, jedno wyrzucenie, ale tak silne treścią, że stało się punktem stałym, około którego myśli i poglądy nowe poczęły się powoli układać. Te kilka wyrazów były wypowiedziane w warunkach bardzo szczęśliwych, aby zrobić wrażenie. Były wypowiedziane z tak bezwiednem przekonaniem, że zdały się wyrzeczeniem prawdy ustami człowieka przez siły rządzące światem, które w nim chwilowo zamieszkały.

Wymówiono je nad ciałem ojca, kiedy ten leżał na wystawionych drzwiach, ubrany, czekając na trumnę.

Ojciec miał kilku dawnych dobrych znajomych, przyjaciół, rówieśników, z którymi od dawna żył dosyć blisko. Między nimi był jeden, niejaki Karwicki, zżyty najbardziej nietylko z ojcem ale i z całym naszym domem.

Obaj byli w równym wieku, chociaż Karwicki wyglądał znacznie starzej — o jakie co najmniej lat kilkanaście. Niższy od niego, mocno ale ciężko zbudowany, powolny w ruchach, nieco przygarbiony, z widoczną siwizną w szorstkiej, krótko strzyżonej brodzie, łysy, mówił niewiele, głosem przyciszonym i niepewnym. Wyglądał na zupełnie starego, podczas gdy ojciec przed śmiercią Małgorzaty trzymał się doskonale, pełen był energii i życia.

Kolegowali z sobą w szkołach i przez całe życie — z wyjątkiem może kilku lat — widywali się często i byli z sobą zawsze w dobrych stosunkach. Ojciec go lubił, przywykł do niego, uważał go prawie za bliskiego krewnego. Karwicki bywał często w domu u nas, chociaż uważany był przez nas za przyjaciela wyłącznie ojca, do którego właściwie przychodził. Sam domu nie prowadził. Był wdowcem oddawna. Obaj jego synowie byli już pożenieni i żaden z nich nie mieszkał w Warszawie. Karwicki mieszkał sam, z starą służącą, która mu pilnowała domu. Urzędował na niewielkim stanowisku w jednem z biór rządowych, miał skromną pensyę ale i niewielkie potrzeby tak, że pensya a następnie emerytura wystarczały mu w zupełności.

Przynajmniej na brak nigdy się nie skarżył.

Może Karwicki nie był dla ojca właściwym towarzyszem ze względu na różnice wykształcenia, którego Karwicki nie posiadał wiele. Ale zbliżała ich, oprócz dawnego koleżeństwa i przywiązania Karwickiego do ojca, jeszcze wspólna im obu znajomość życia, szczególniej stosunków miejscowych, które Karwicki znał doskonale, drobiazgowo, posiadając niezwykłą pamięć dat, nazwisk, dar zapamiętywania zewnętrznych objawów życia, nawet bez ich zrozumienia.

Nie miał umysłu filozoficznego, abstrakcye prawie dlań nie istniały. Jego wzrok bezbarwny, obojętny, na pozór tępy, oko zamglone chwytały rzeczywistość z wielką dokładnością, odbijając ją w pamięci niby w miękkiej miedzi.

Był to człowiek dobry, uczciwy, uczynny, nawet miękki, cichy, stroniący od ludzi, nie wiele dbający o siebie, zajęty zawsze więcej tem, co go otaczało, niż tem, co się tyczyło jego osoby, trochę mizantrop, trochę dziwak, nieśmiały, milczący chętnie.

Do ojca przyzwyczaił się i znajomość ta stała się pewnego rodzaju nałogiem, potrzebą, tak jak regularne chodzenie o jednej i tej samej godzinie do cukierni na kawę i trzy partye szachów, jak zajęcia biurowe. Ojciec w domu u niego nigdy nie bywał, Karwicki nie wymagał tego wcale. Spotykali się w biurze, na mieście, w cukierni. Ojciec grywał z nim niekiedy w szachy, miewał do niego interesy.

W ostatnich latach Karwicki bywał u nas co tydzień wieczorami, przychodził o siódmej na herbatę, wychodził o dziesiątej, większość czasu spędzając u ojca w gabinecie, rozmawiając z nim lub czytając Kuryera, jeżeli ojciec był zajęty.

Z nami był w dobrych stosunkach. Małgorzata lubiła go, chociaż często był on przedmiotem jej żartów, na które pozwalał, bo Małgorzatę lubił. Ja byłem z nim w dobrych stosunkach, jako z przyjacielem ojca, chociaż rozmawialiśmy z sobą rzadko. Julia przyjmowała go jako gospodyni domu.

Tylko z ciotką Krystyną nie bardzo godzili się i lubili.

Podczas choroby ojca Karwicki z wyjątkiem godzin biurowych przebywał u nas w domu, szczególniej kiedy choroba przybrała obrót niebezpieczny. Był przy śmierci. Musiała na nim zrobić bardzo silne wrażenie, chociaż na twarzy nie wyrażało się, nie widać było nic więcej prócz pewnego osłupienia: oczy były zaczerwienione, bardziej jeszcze bez wyrazu niż zwykle, mowa stała się cichsza, chód cięższy. Pomagał mi przy pogrzebie, zajęty zawsze, tak jak gdyby w ten sposób chciał zabić w sobie smutek.

Było to już pod wieczór. Ojciec leżał ubrany, czekaliśmy na trumnę, o siódmej godzinie miała być eksportacya do kościoła. Julia była u siebie, szwagier na mieście. Przy ciele tylko pozostaliśmy Karwicki i ja.

Chodziłem po dywanie zamyślony, przybity, patrząc się od czasu do czasu na twarz ojca, który nie zmienił się prawie wcale. Nie zwracałem uwagi na Karwickiego, wiedziałem, że był. Nie mówiliśmy do siebie nic, jak zwykle.

Świece paliły się przy ciele, wieczór zapadał, okna ciemniały. Myśli kręciły się około zmarłego, około śmierci, nieokreślonych tematów smutnych, które zmieniały się same. Bieg ich widocznie kazał mi się znowu zatrzymać nad ciałem i popatrzyć na nie — na ojca, który leżał sztywny, niezgrabnie ubrany w czarny tużurek, w biały krawat, białe rękawiczki, jako milcząca zagadka nie do rozwiązania.

Nie patrząc, czułem, że Karwicki stanął obok mnie. Nie patrząc, widziałem jego twarz bez wyrazu, jego oczy wyblakłe, wzrok patrzący wraz ze mną na umarłego przyjaciela. Staliśmy razem i wtedy usłyszałem obok siebie cichszy niż zwykle matowy głos.

— To już koniec — wszystkiego... dodał po chwili, kładąc szczególnie dziwny nacisk na ostatnie słowo.

Nie odwróciłem się, nie byłem zdziwiony tą filozofią jego, która zjawiła się tak niespodziewanie, tylko mocniej wpatrzyłem się w twarz ojca, która wtedy dopiero ukazała mi się w całej martwocie, jako ciało, które już poczęło się rozkładać: znikło zeń to, co się zwało życiem.

Słowa Karwickiego poczęły powracać, przypominać się, zbierać koło siebie część myśli, odsuwać inne, póki wszystko nie przerodziło się w pogląd ciężki, przygnębiający — w negacyę wszelkiej wiary, wszelkiego sensu życia, jego treści, celu, znaczenia.

III.

I tak, z tym ciężkim, pustym, przygniatającym poglądem na świat, ludzi, na życie, na siebie samego, żyłem przez lat pięć, tłukąc się po szerokim świecie, jak Marek po piekle, szukając sobie miejsca. — Bóg wie czego — spokoju, wrażeń, zajęcia, celu, nie mogąc znaleźć nic, prócz niezadowolenia ciągłego, stałego, przerywanego tylko od czasu do czasu chwilami zapomnienia, kiedy nazbyt zmaltretowana, przygnębiona młodość, chęć życia upominały się o swoje prawa. Nie robiłem prawie nic, do dawnych zajęć naukowych nie wróciłem, moje dawne rojenia o nauce, zostały gdzieś w przeszłości wraz z latami, które przeszły i tymi, którzy pomarli. Majątek uwalniał mię od trosk o byt materyalny, od walki o egzystencyę. Żyłem, coraz bardziej stając się widzem życia, obserwatorem, ale nie obojętnym, przeciwnie patrzącym na nie bacznie, z niepokojem. Ostatecznie wiele ciągnęło mię ku niemu — ale i coś trzymało zdaleka — przekonanie o jego nicości, o głupstwie tego wszystkiego, co się w życiu dzieje.

«Jammer», «Weltschmerz», «Spleen» — dużo jest słów... obcych, na oznaczenie czegoś, czego ściśle określić nie można, co stanowiło i stanowić będzie . zawsze pierwiastek tragizmu — wszędzie, gdzie się ów rozczyn rozejdzie. Kto go zna, temu opisów nie potrzeba: coś cięży pod piersiami, siedzi, ssie, wyciąga z duszy i ciała wszystkie soki życia, wiecznie puste, głodne; jak polip rozciąga niewidzialne ramiona po wszystkich fibrach ciała, po wszystkich drogach, i zakątach duszy, wszędzie roznosząc głuchy, niewyraźny, gniotący ból, ciężkość wewnętrzną; warzy wszystkie uczucia w zarodku, plącze wszystkie porywy; ciało staje się mdłe, dusza smutna, beznadziejnie smutna. Coś w tem jest z jesiennego, dżdżystego dnia, z jego melancholii, mokrych szyb, miarowego łoskotu kropel deszczu, wilgotnych murów, mgły: nudy — apatycznej, chudej, wynędzniałej, która późno w noc wlecze po błocie zmoczone suknie, opadające jej z chudych, wysuszonych bioder.

Jest to może głód szczęścia — nie ten, który ma nadzieję, szuka, walczy; nie ten, podniecający energię, który gna wilka mile całe, każe sępom krążyć po nad najwyższymi szczytami gór, który przyśpiesza oddech, zaostrza zmysły, pobudza instynkty i inteligencyę do wysiłków — ale ten beznadziejny głód szczęścia, niezaspokojony, który począł już organizm trawić, przytępił zmysły, osłabił myśl, wolę, sprowadził apatyę i ból, że szczęścia znaleźć nie można ani na świecie ani w samym sobie. Myśl przeżuwa się nieustannie sama, kręcąc się około zagadnień nierozwiązalnych, pytań, bez odpowiedzi. Cała energia młodości zużywa się w tem trawieniu wewnętrznem, które wykręca wnętrzności, niszczy uczucia, sprowadza bezład życiowy — wreszcie zmęczenie, wyczerpanie. Chwilami zjawiają się reakcye, wybuchy nagłych nadziei, chwile wielkich rozmarzeń, niestety po to tylko, aby sprowadzić jeszcze głębszy ból, jeszcze większą beznadziejność.

I przypominają się te długie dnie, kiedy całe życie zdaje się być ciężarem: ten wlecze się ciągle wszędzie: nie pomogą nic, ani zmiany miejsca, ani nieba: wszędzie szaro, nudno; niesmak życia trzyma zdala od wszelkiej rozkoszy, od wszelkiego użycia. Człowiek łazi po świecie, patrząc się na wszystko osowiałym wzrokiem chorego, który już nic nie może, którego nic nie zajmuje, oprócz może jednej tylko rzeczy — jego własnej choroby. Przypominają się dnie wyrzekań, długie rozmowy z przyjaciołmi, chwile zupełnego wewnętrznego bezładu, rozdarcia, rozpaczy, momenty zrezygnowanej melancholii lub filozoficznego spokoju.

Jeżeli to trwa długo; jeżeli życie czemś nie porwie, jeżeli nie zjawi się w duszy zbawcza idea, która nada sens życiu, nie błyśnie nadzieją szczęścia — wtedy nikt z podobnych stanów nie wychodzi bez szwanku; natury silniejsze twardnieją; kwas wewnętrzny pozostawia tylko to, co było w nich twarde, mocne, oporne; stają się może wyższe, ale tracą świeżość, zapach, młodość. Natury słabsze wypalają się w tej walce, zwyradniają się, łamią; natury słabe podleją i giną.

Skutek ów poczułem dobrze na sobie wobec nowego wypadku śmierci, która zabrała ostatnią ofiarę z najbliższego mego otoczenia — Julię. Patrzyłem na cały przebieg choroby i zajścia, tak jak się patrzy na jeszcze jeden fakt dobijający, potwierdzający rozpaczliwą jakąś prawdę, przeciwko której niema żadnej rady. Śmiercią Małgorzaty byłem zrozpaczony; śmierć ojca złamała mię. Śmierć Julii przybiła mię tylko bardziej, zmęczyła, chociaż patrzyłem na nią więcej już jako obserwator życia jako tylko na fakt, nie przynoszący z sobą w zasadzie nic nowego, potwierdzający jeszcze bardziej to, co mi dały poznać przeszłość i smutne własne doświadczenie.

Julia, jej mąż wraz z dzieckiem, tworzyli rodzinę typowo miejską ze sfery t. z. inteligencyi dzisiejszej, miejskiej.

Ona nie wiele wniosła do domu takiego, co by go bardzo podnieść mogło. Julia z jej naturą skromną, bez namiętności i szerszych ambicyi, rasowo przeznaczona na żonę, matkę i gospodynię domu, — biegiem czasu, po dziesięciu latach małżeństwa zmieniła się zupełnie w ciasnym obrębie swej niewielkiej rodziny, przywiązana do niej wszystkiem — do męża, do dziecka. On, z rosnącą coraz bardziej praktyką młody lekarz, zajęty, zapracowany po za domem — w domu, przy niej był tylko ojcem i mężem — zabiegliwym, znoszącym do domu wszystko, co zdobywał na szerszym świecie. W domu u nich panowała atmosfera ciepła, ostatecznie może miła, ale duszna, zaduchem zbyt dobrze zabezpieczonego gniazda. Żyli przeważnie z sobą, znajomych mieli nie wiele, związków z szerszym życiem również nie dużo, zapatrzeni w siebie i w dziecko — ośmioletniego, wątłego chłopca, który w niczem niestety nie zapowiadał nic nadzwyczajnego.

Przywiązany byłem do Julii, ona do mnie. Niestety, było to przywiązanie wyniesione z domu rodzicielskiego, które następnie nie rozszerzyło się, nie pogłębiło, może nawet przeciwnie z czasem zmniejszyło się trochę. Z jej mężem nigdy nie byliśmy mocniej zżyci. W ostatnich czasach oboje poczęli mnie nierozumieć, patrzeć na mnie jak na dziwaka. Przychodziłem do nich tylko tak, jak się przychodzi do rodziny: pogadać o drobnych sprawach, interesach, pobawić się z siostrzeńcem, zobaczyć, co się dzieje — a nie zaś jak do przyjaciela, któremu można powiedzieć wszystko.

Julia, która zawsze względem mnie była trochę matką, naturalnie rozpytywała się mnie o to, co mi jest, chciała mnie pocieszyć: całowałem ją w rękę i prosiłem, aby mi dała pokój.

— No tak, ja wiem, ja cię nie rozumiem, ty masz swoje myśli — ja jestem kobieta — mówiła, trąc sobie czoło, zmatwiona — to też ja się nie o to chciałam pytać, a tylko, co ci jest — może ci co pomogę, jesteś sam i mnie to przykro, kiedy o tobie myślę.

Prosiłem ją, żeby się nie martwiła, bo nic nie zmieni, że sam sobie jakoś poradzę.

Stosunek nasz — z nią i z jej mężem — był ciepły, ale dla mnie ich życie nie miało żadnych zasadniczych tajemnic, znałem ich całych, z całym ich zasklepieniem rodzinnem, na które patrzyłem bez wielkiej sympatyi. Oni czuli we mnie jakiś świat odrębny, ale do którego dostępu nie mieli. Gdyby nie byli rodziną, nigdy ani ja z nimi, ani oni ze mną, nie żylibyśmy bliżej, tak mało było między nami wspólnego: przeciwnie różnice były tak duże, że zjawiły by się antagonizmy może nawet antypatye; ja byłbym dla nich dziwakiem, oni dla mnie zwykłymi ludźmi, którzy żyją egoistycznem życiem zajętej sobą pary — bezmyślnem, płytkiem, w gruncie rzeczy. Ale życie nie postawiło nas z sobą w kolizyi, a dawne wspomnienia i stare sympatye zbliżały i trzymały mocniej, chociaż przy pomocy związków, sięgających nie głęboko.

Julia miała trzydzieści dwa lata. Nie wyglądała młodziej ani staro: jej nikłe rysy blondynki, temperament spokojny, jasna zrównoważona natura, nie pozwalały czasowi i wypadkom pozostawić na niej zbyt wiele śladów. Nie wyglądała nigdy kwitnąco — nawet jako panna; jej śniadawa cera przy włosach blond niezbyt równa, matowość ust, lekki cień w oczach zawsze odbierały jej świeżość, chociaż na ogół była zdrowa, nie skarżyła się nigdy na nic. Dzieci przyszły na świat lekko bez żadnych komplikacyi. Po śmierci młodszego chłopca wyglądała najgorzej. Ale następnie poprawiła się i w ostatnich czasach, kiedy ją widziałem, przed moim wyjazdem zagranicę, wyglądała dobrze. Mąż jej dostał niespodziewanie jakiś dosyć duży spadek— oboje byli bardzo kontenci, robili projekty; ja nie bardzo przyjmowałem w nich udziału, bo nie miały nic sympatycznego w sobie. Skutkiem tego pożegnanie było chłodniejsze niż zwykle. Oboje, szczególnie on, mieli do mnie trochę pretensyi za to, że stosunki nasze nie mogły się zacieśnić.

— Gdyby cię tam zagranicą jaka złapała, a dobrze — to byłoby najlepsze lekarstwo dla ciebie — rzekła mi Julia na pożegnanie, a mąż jej z uśmiechem kiwał głową, pokazując swoje duże, gładkie, zdrowe zęby.

W parę miesięcy po tem list szwagra donosił mi, że Julia ma być matką.

— Trzydzieści dwa lata? Nic jej nie będzie, nie jest panną — pomyślałem odkładając list. Pozwolili sobie na dziecko — to zapewne skutek owego spadku.

W parę tygodni po tem przyszedł list drugi: z niewiadomych na razie przyczyn nastąpiło poronienie. Julia bardzo osłabiona, leży. W następnym liście mąż zawiadamia mię, że Julia ma się trochę lepiej, ale że konieczny jest wyjazd do wód; prosi mię, abym zjechał się z siostrą na czas kuracyi, jeżeli nie będę miał nic ważnego do roboty.

Siedziałem wtedy w Berlinie, zajmowałem się trochę matematyką, ale więcej włóczyłem się po teatrach, knajpach, prowadząc życie cygańskie w towarzystwie odpowiedniem, zabijając czas w literalnem prawie tego słowa znaczeniu. Życie to nie dawało mi nic. Zbliżały się wakacye. Bardzo łatwo zdecydowałem się spędzić jeden sezon gdzieś w jakiejś miejscowości kąpielowej, przy siostrze. Miałem rozkołatane nerwy — zresztą nieokreślona nadzieja, że jednak coś, gdzieś w życiu znaleźć się jeszcze może, przerzucały mię łatwo z miejsca na miejsce w coraz to nowe warunki i otoczenia. Knajp, berlińskiego cygaństwa miałem dosyć. Kiedy dowiedziałem się z listu, że Julię wysyłają do Nicei, ni z tego ni z owego wstąpiła we mnie jakaś otucha, przesunęła się przed oczami jakaś figura kobieca — wspomnienie, prędzej marzenie, odezwanie się niespełnionych pragnień życia.

Julia z mężem zatrzymali się w Berlinie. Niby dla wypoczynku, ale właściwie głównie dla porady u znakomitości berlińskich, bo w Warszawie o długotrwałern osłabieniu chorej nic stanowczego powiedzieć nie umiano. Julia wyglądała mizernie, starała trzymać się, ale chodziła z trudnością. W twarzy jej uderzył mię niewyraźny, tajony wyraz niepokoju, złych przeczuć, instynktownego poczucia, że się w niej coś dzieje, co dla doktorów nie jest jasne, ale dla niej jest, chociaż do tego ani sama przed sobą, ani przed nikim przyznać by się nie mogła. Szczególnie krótkie, dotychczas u niej nie znane mi, badawcze, niespokojne spojrzenia, które czasami zwracała na mnie, uderzyły mie przykro. Starałem się nie widzieć ich. Ale ona spostrzegła to i raz rzekła kiwając głową, kiedyśmy byli sami:

— Zdaje mi się, że muszę być bardzo chora.

Przeczucia kobiece, takich natur jak Julia, są tak okropnie pewne!

Doktorzy berlińscy uznali jako przyczynę poronienia i choroby — krótko: raka i operacye za konieczną. I odtąd zaczęła się historya cierpień kobiety, na które patrzyłem. I nie pamiętam przedtem ani potem takiego okresu, w którym nad czemkolwiek bądź myślałbym z taką zaciekłością, jak wtedy nad banalnem pytaniem, jaki sens w naturze, wogóle mają, mogą mieć podobne cierpienia — a właściwie cierpienia takiej pojedynczej, biednej kobiety, która nikomu nic nie zawiniła, zjawiła się na świat bez własnej woli, robiła wszystko, co jej kazano, szła wiernie za instynktami, włożonemi w nią przez naturę, spełniła wszystko uczciwie, co do niej należało i w trzydziestym roku życia, matce i żonie, dano jej za to wstrętną chorobę. Gdyby była złą — można by to wytłumaczyć jaką karą, zemstą natury. Ale ona?

Już nie pamiętam pięć czy sześć razy w ciągu niespełna roku robiono jej wielkie operacye, które nic nie pomogły; rak wreszcie ukazał się na piersi. Odcięto jej pierś. Rany goiły się prędko, z upływów krwi poprawiała się łatwo. Niestety, złośliwy nowotwór po każdej operacyi powracał. Przed ostatnią doktorzy namyślali się, czy ją robić czy nie, ale Julia, słaba już, wycieńczona, prosiła ich ze łzami, aby jeszcze sprobować. Tłumaczyła im, ze jeżeli ma umrzeć, to jest jej wszystko jedno, czy z choroby czy z operacyi.

Chciała żyć, bardzo chciała. Nigdy nie zapomnę jej spojrzeń, kiedy poczęła tracić nadzieję, że żyć będzie. Początkowo miała tylko złe przeczucia — chociaż nie wiedziała, że jej choroba, to rak. Wmówiono jej jakąś inną; ale kiedy wystąpił jej na piersi, poznała się na nim sama.

— Wiesz, to ja mam raka, rzekła raz rano, witając mię — a więc nic ze mnie już nie będzie.

Musiała myśleć nad tem przez noc całą. Jaka to była noc dla niej? Nie mam o tem żadnego wyobrażenia — a na samą myśl, że mógłbym coś podobnego odczuć, robi mi się zimno.

Przez dziwną złośliwość losu właśnie Julia musiała mieć raka tam, ona, która już jako mężatka starsza rumieniła się na najmniejsze zatrącenie jakiegoś tematu drastycznego, wstydliwa do śmieszności, która kiedyś rozpłakała się jak dziecko, kiedy mąż wspomniał jej, że przy pierwszym porodzie będzie asystował doktór — mężczyzna. Nie chciała się zgodzić za nic ani przy drugim porodzie. I teraz musiała znieść konsylium, a następnie chorobę, o której mówić nie można było. Nie pamiętam, aby mi kiedy wyraźnie coś o tem powiedziała, nawet wtedy, kiedy już zniosła kilka operacyi, po kilku miesiącach choroby. W pierwszych czasach przyjmowała odwiedzających tak, jak gdyby na niej jakiś zarzut ciężył, jak gdyby choroba była jej występkiem. Rumieniła się, spuszczała oczy, gdy ją pytano o zdrowie; każde odwiedziny lekarza kosztowały ją: musiano to robić w tajemnicy. A potem, po operacyi, piersi zjawiła się nowa troska, o której musiała myśleć często i dawniej, kiedy jeszcze miała nadzieję wyzdrowienia. Obawiała się, że będzie dla męża wstrętną, że miłość, szczęście małżeńskie przepadnie, że mąż jej nie będzie się czuł szczęśliwy, przywiązany na zawsze do kaleki.

— Nie tłumacz się,. ja wiem, ale ja umrę — odpowiedziała mi.

Patrząc na nią, niestety, zdobyłem jeden fakt w swojem smutnem doświadczeniu. Widziałem, jak mało miejsca u takich ludzi jak Julia, zajmowała troska o sam fakt śmierci o to, co się z nią tam stanie. Julia nigdy z usposobienia nie była mistyczką, nie żyła wiele myślą i wyobraźnią. Dla niej tam było to, w co jej wierzyć kazano. Nie rozbierała tego, nie rozmyślała jak tam być może. Później, pod wpływem męża — zwyczajnego indyferenta w rzeczach wiary — oraz współczesnego otoczenia, w wierzenia owe wkradły się różne powierzchowne wątpliwości, które ukazały się, w nowym dla niej, stosunku do dziecka. Mały rozpytywał się o niebo, o piekło, dyablów, aniołów, świętych — matka opowiadała mu, objaśniała go, ale trochę tak, jak gdyby opowiadała mu bajki. Gdyby się jej zapytano wtedy, czy w nie wierzy, na pewno nie wiedziałaby, co odpowiedzieć. Gdy mały jej synek, wrażliwe, delikatne dziecko, zbyt przejmował się tymi historyami, uspokajała go, siejąc w nim wątpliwość. Kiedy raz ktoś — jakiś jego «kolega» powiedział mu, że jest głupi, bo się boi dyabła — i stało się to przy matce, Julia zarumieniła się niezadowolona. Nie chciała, aby syn jej wierzył zbyt naiwnie w to wszystko, co mu ona opowiadała.

Duma matki wzięła górę po nad wiarą. Wiem, że później, — nadto pod wpływem męża, który syna chował na racyonalistę, — powstrzymywała się od podobnych opowiadań i na zapytania syna odpowiadała zwykle:

— Nie wiem, mój kochany, tego rozbierać nie można — jak będziesz starszy, to sam się dowiesz wszystkiego.

Po za tem, w ciągu życia, mało ją interesowała zagadka po za grobem; nie więcej wobec zbliżającej się śmierci. Co się z nią stanie, o tem na pewno nie myślała wiele w czasie bezsennych nocy podczas choroby.

Ale za to samo rozstanie z życiem, było dla niej bardzo ciężkie.

Zaraz z samego początku, jak tylko przeczuła niebezpieczeństwo, było to pierwszą jej myślą: rozstanie i troska o to, co się stanie z tymi, których zostawi. Myśl, że zostaną sami, bez niej; że przed jej małym synkiem roztwiera się cała przyszłość, że mąż jej będzie żył dalej, że obaj pójdą przez życie bez niej, a ona w nim udziału nie weźmie — męczyła ją ciągle pod rozmaitemi postaciami.

Tak widocznie chciała wiedzieć co będzie, znać ową przyszłość, której doczekać nie miała, zbliżyć ją, dobrze upewnić się o niej, przeżyć ją, przebyć chociaż w wyobraźni, odejść z tym złudzeniem, że wszystko tak się stanie, jak gdyby się z nią stało, jak gdyby dalej żyła.

Nie raz przywoływała mię do siebie.

— Usiądź, porozmawiamy, nie nudzisz się ze mną? — mówiła, biorąc mnie za rękę. — Ja, widzisz, tak bym chciała wiedzieć wszystko, co się z wami stanie.

Wypytywała mię, co ja robić będę w życiu.

— Ożenisz się prędzej czy później, będziesz żył z żoną, będziecie mieli dzieci.

Radziła mi koniecznie, abym się ożenił.

— Sam nie. wytrzymasz długo bez nikogo, mówiła, namyślając się, jak gdyby patrzyła w siebie, albo myślała o tem, że ona jakoś będzie sama tam...

Mężowi radziła także, aby się ożenił drugi raz. Kiedy on i ja upewniliśmy ją, że nie mamy zamiaru żenić się ani on po raz drugi, ani ja po raz pierwszy, była bardzo zadowolona:

— W takim razie obaj wychowacie mi mojego syna, kończyła i łzy ciężkie wzbierały jej w oczach.

Wiele razy wracała do tego tematu, coraz poważniej coraz więcej uporczywie. Dawała rady, wyrażała życzenia, jak ma być chowany jej syn. A zawsze pytania kończyły się jednem:

— Co wy będziecie robić beze mnie!? Przygotowywała się na śmierć z drobiazgową starannością, aby wszystko urządzić, wszystko zostawić w porządku, nam nie przysporzyć nic, żadnego kłopotu. Może to był jej sposób zabijania swych własnych myśli o sobie myślami o innych, bo pod koniec ciągle miała jakieś interesy do nas, do służby; wybrała sobie nawet bieliznę i suknie.

— W tem mię pochowacie — mówiła, jak gdyby wydawała dyspozycyę jako pani domu i gospodyni.

Synka swego trzymała ciągle przy sobie na długich rozmowach. Co się w niej działo — trudno to powiedzieć. Ale rozstawać się z wszystkiem, czem żyła, było ogromnie ciężko. Śmierć sama nic nie przerażała jej. Sprawy pozagrobowe wystarczająco rozwiązała i zasłaniała jej religia. Nie myślała o nich, bo o tem za nią pomyślano, a ona tylko przyjęła to, wiedząc.

Ale życie, skomplikowana wikłanina spraw i stosunków ludzkich, świat pełen ludzi, walki — ten ją straszył, był dla niej niebezpieczną przyszłością, której pozostawiała tych, do których była najwięcej przywiązaną.

W połowie czerwca, w gorący, słoneczny dzień odwieziono ją na miejsce spoczynku. Stałem przed kościołem, oczekując na rozpoczęcie obrzędu. Z ogrodu pokapucyńskiego na Miodowej wychylały się na ulicę kwitnące akacye, w ciszy kościelnego ganku słychać było zawzięte ćwierkanie młodych wróbli, które ćwiczyły głosy, probując skrzydeł...

Na ulicy panował ruch, tysiące ludzi przesuwało się przedemną w codziennej ruchawce życia; jeden człowiek ubył — jakaś młoda kobieta Julia Ławicka lat trzydzieści trzy, mężatka, pozostawiła męża i syna? Zwyczajna rzecz. Codzień kilkanaście podobnych konduktów żałobnych przeciąga przez najruchliwsze dzielnice: krzyż, kilku księży, naprzód, karawan takiej i takiej klasy, trumna ubrana kwiatami, ciemna dla mężczyzn i starszych kobiet, jasna dla młodych kobiet i dzieci, wieńce z napisami, rodzina, grupa przyjaciół, znajomych, mniej lub więcej długi szereg karet i powozów. To się nazywa «pogrzeb». Rzadko komu przyjdzie do głowy, że tam na wysokim wozie leżą szczątki człowieka. Ten i ten — Julia Ławicka, Jan, Piotr, Paweł — umarł — to jest jego pogrzeb. Jego osoby jak gdyby nie było. Tylko najbliższa rodzina wie, co się stało — naturalnie jeżeli wie, co się właściwie stało. Najczęściej jest tylko smutna i płacze.

Wróciłem z pogrzebu ze szwagrem, odprowadziłem go do domu, przyjrzałem się pustce, którą umarła po sobie pozostawiła, widziałem strapioną minę świeżego wdowca, pytające, zdziwione spojrzenia małego chłopca, który nie mógł się zoryentować, co zrobiono z jego matką, co się z nią stało?

On jeden może miał naturalny, czysty pogląd na całą tę historyę... bo jej nic nie rozumiał. I ja także. Dla wszystkich była ona smutna, ale naturalna, zwyczajna — nawet zrozumiała, zupełnie zrozumiała.

— Nie można żyć wiecznie. Kto się urodził, musi umrzeć!... to trudno!

Pomimo to wszystko wkrótce po tem życie wciągnęło mię w swoje tryby. Co to pomoże: człowiek albo się wynosi z tego świata, albo decyduje się żyć i — żyje. A wtedy musi podlegać wszystkim zwykłym konsekwencyom życia, chociażby nie wiem jak bardzo uważał je za mizerne, głupie. Miłość i obawa śmierci — odwieczne siły, które pchają ludzi naprzód, wciągają do życia nowe istoty — pomimo mej woli zabrały mię ze sobą. Tak blizko i tak dobrze przyjrzałem się temu, na czem się życie kończy i pomimo tego rozpocząłem je na nowo! Włócząc się bez celu po zagranicy poznałem tę, która od razu zapełniła sobą całą moją pustkę, zasłoniwszy resztkę jakąś przyszłością, która się otworzyła przedemną. Gdyby życie było gorsze, gdyby było sto razy gorsze niż mi się przedstawiało — jeszcze zdecydowałbym się żyć, aby żyć z nią, przy niej.

Ożeniłem się.

Dziś mam lat czterdzieści pięć, troje dzieci — najstarsze dziesięcioletnie — dom, stosunki, pracę, żonę. Żyję, jestem zajęty, załatwiam rozmaite sprawy, cudze, swoje, administruję majątkiem, przyjmuję udział w życiu publicznem, jestem czasami tak zajęty, że brak mi czasu na sen, na jedzenie. Robię pozornie to, co robią massy innych — jestem najzwyczajniejszym człowiekiem i moja historya nazwyczajniejszą pod słońcem. Ludzie uważają mię za szczęśliwego — może nim jestem; przyznają mi bardzo dużo zalet — może je mam; mają za człowieka zasad określonych, zrównoważonego, który wie dokąd dąży zapewne takim się wydaję, skoro uważają mię za takiego.

Ja sam widzę, że w życiu, w sprawach życiowych, w wielu rzeczach mam wiele wyższości ponad innymi, chociaż ich nawet dobrze określić nie potrafię. Ale widać je w praktyce, w tem co robię.

A jednak czuję, że mię tylko coś pcha, że ja jestem narzędziem ślepem, że coś robię, że nie jedno zrobię nawet dobrze, ale zawsze tak jak gdybym robił to nie ja a jakiś inny.

Ja zaś tego wszystkiego w gruncie rzeczy nie rozumiem wcale. Żyję, bo jestem przy życiu; pracuję, działam, myślę, mówię — no, bo to są konsekwencye tego, że żyję. Kiedy zapomnę o drugim «ja» i pogrążę się w wir spraw życiowych, zdaje mi się czasami aż do naiwności, że wszystko dobre jest dobre, wszystko złe jest do poprawienia, że po za tem, co jest, już nic więcej nie ma, że wszystko zamyka się w złem i dobrem bieżącej chwili, która toczy się naprzód a ja z nią, zajęty, zaabsorbowany nią w zupełności. Kiedy nie sięgam daleko w przyszłość ani nie oglądam się zbyt po za siebie, nie zastanawiam się nad bieżącą chwilą, wszystko przedstawia się nie źle — stosunkowo tak, jak każdemu przeciętnemu człowiekowi, który dużo żyje, bardzo jest życiem zajęty, nie zawraca sobie głowy zagadkami bytu albo ma je raz na zawsze rozwiązane przez wiarę lub formułę, jakiejś wystarczającej mu filozofii.

Ja zaś nie mam ani wiary ani wystarczającej filozofii.

I czasami siedzę w swoim gabinecie późno w noc. Znacie tę ciszę, która poczyna wtedy otaczać — jakaś żywa, wymowna. Lampa płonie, porozrzucane papiery błyszczą się w złotawem świetle, reszta pokoju w cieniu. Za oknem stały, oddalony, lekki szmer miasta; zegar wybija takt czasu. W mieszkaniu cisza — wszyscy śpią; ja tylko sam siedzę i czasami zdaje mi się, że wszystko naraz nagle mię odpadło, że jestem sam na sam z sobą, wyrzucony za obręb bieżącego życia, jego spraw, ludzi, wszystkiego. Przeszłość poczyna odzywać się, poczyna się przypominać: i wtedy ja, moje położenie w zwyczajnem, najprostszem, najpospolitszem życiu poczyna się przedstawiać jasno — okropnie jasno.

Nic nie wiem, niczego nie jestem pewny. Z po za obrębu tego, co zwyczajnie życiem nazywamy, wieje jakiś pusty chłód, wyziera jakaś ciemność. Pytania cisną się, pozostaję bez odpowiedzi. Patrzę się i widzę, że naokoło małej wyspy znanego jest przepaść, odmęt, dreszcz mię przechodzi, otrząsam się i wracam do codziennych spraw, łudząc się, że one są wszystkiem, że zaś owa próżnia, pustka, — wytworem zdenerwowanego umysłu; mój lęk — dziecinnym strachem a niewiedza — próżnem łamaniem sobie głowy nad czemś, co w życiu nie ma żadnego znaczenia.

A jednak ma. Chwilami, w biały dzień, wśród życia, zjawia się. I wtedy nagle potykam się na najrówniejszej drodze, staję wobec najprostszych rzeczy, jak gdybym nagle spostrzegł, że błądzę fatalnie, że stoję na kładce, przerzuconej nad przepaścią. To głupie — i zarazem poważne: głupie dla tego, że tem się nikt nie zajmuje, a poważne, bo się tem wszyscy zajmować powinni, bo zdanie sobie sprawy, czem jest życie, czem jesteśmy, jaka tajemnica kryje się w śmierci — jest sprawą, od której właściwie wszystko — całe świadome nasze życie zależy.

Moja żona jest kobietą rozsądną, ale rozsądną tak jak typowa kobieta rozsądną być może, opierając się silnie na pierwotnych ludzkich instynktach, przysłoniętych tylko kulturą i ponazywanych inaczej — łagodnie, jeżeli zbyt rażą pierwotnością. Przywiązana do dzieci, do mnie — bardzo mi wierzy, ma niezachwiane niczem we mnie zaufanie. Jest to bardzo piękna, wysoka, ciemnooka, trzydziestoletnia kobieta, poważna, wierząca w życie rzeczywiste, aż do naiwności, chociaż naturalnie, naiwność jej ja tylko widzę. Ma przekonanie, że wszystko jest takiem jakiem je ona i ludzie widzą i czują. Bardzo rozsądnie myśli i mówi, kiedy chodzi o zwykłe ludzkie sprawy, o samych ludzi. Jest bardzo sprawiedliwa, wyrozumiała, drobnych kobiecych wad prawie nie ma. Doskonała towarzyszka życia, dobry przyjaciel i kochanka, że trudno sobie lepszej wymyśleć. Ona jest źródłem życia, które mię mimo mej woli porwało, wśród którego płynę. Ona jest matką, ona stworzyła dom, rodzinę. Przy niej moje wątpliwości kurczą się — patrząc na nią, nie chce mi się wierzyć, aby nie było jakiegoś ukrytego sensu w życiu, które wydaje takie istoty, tak stworzone do jego podtrzymania, rozwoju, tak pewne wszystkiego, co w nie włożyła natura: instynktów, poczuć, pragnień, celów...

Najstarszy chłopiec ma lat ośm. Naturalnie kocham go, śledzę jego rozwój, zajmuję się nim — jest on tematem częstym rozmów między mną a żoną. Ona myśli o jego przyszłości, ja również. Żona skrzętnie wyszukuje w nim zdolności. W ostatnich czasach stanowczo zdecydowała, że ma rodzinne zdolności do matematyki. Zdaje się, że ma racyę — ja także to zauważyłem. Zaczęła na seryo zastanawiać się, do jakich go szkół oddać — do realnych czy filologicznych. Było to wieczorem, miała już iść spać, była tylko w nocnym kaftaniku i spódnicy. Siedziałem w fotelu ona na poręczy pół siedząc pół stojąc. Mówiłem, rozbierając szansę przyszłe mego syna i czułem, że w trakcie mówienia — niby podkład, niby druga mowa wewnętrzna — zjawiają się wspomnienia przeszłości: szereg śmierci i sięgają w przyszłość; moja towarzyszka ani nie przypuszcza, jakich okropnych towarzyszy z za grobu mają jej spokojne, rozsądne myśli o przyszłości jej dziecka. Ją zajmuje troska o jego zdolności, o najwłaściwsze ich wyzyskanie w życiu. A mnie?

Mnie przypomina się ojciec, Małgorzata, Julia, gdy byli dziećmi; ja sam, moje ich myśli, rojenia o przyszłości stają mi przed oczyma. Jak się to wszystko skończyło? Przypominają się ich groby, pustka, która po nich została.

I wtedy plączę się, rwie mi się wątek myśli, moja-żona zagląda mi w oczy pytająco, zdziwiona, zaniepokojona zachowaniem się: fatalnem «nie wiem», które mi się wtedy wyrywa mimowoli, wpływa z dna duszy i ukazuje się niespodziewanie na jej powierzchni.

Rzecz to nie dziwna, przeciwnie pospolita: ja w mojej żonie kocham przedewszystkiem właśnie ową nieświadomą, prostą, spokojną, pewność życiową. Jest ona dla mnie «faktem» w porównaniu do moich niepewności, które wydają mi się mrzonkami, fantasmagoryą filozoficznego umysłu, znałogowanego w kierunku, aby wszystko rozumieć, aby wszystko przedstawiało się logicznie — tak jasno, jak dwa razy dwa cztery. Wiem, że ona ceni mnie, poważa, lubi za wiele rzeczy. Ale «kocha» za jedno, bo czuje, chociaż nie rozumie, właśnie ową niepewność życiową; czuje, że we mnie zawsze coś się zapada, że pomimo pozorów równowagi, spokoju, rozsądku etc. etc. jestem człowiekiem, który właściwie nie ma w sobie oparcia, podstawy, że pomimo niechwiejności charakteru, jestem często chwiejnym i niezdecydowany.

— Ty zawsze w najważniejszych rzeczach nic nie wiesz — mówiła później, patrząc się na mnie. Chodziło o przyszłość syna; ja mówiłem z nią o tem, mówiłem dwie godziny — tak, będzie inżynierem, realistą, ma zdolności do matematyki, może być wielkim matematykiem. Przeżyje życie, przejdzie te koleje, które przejdzie, które przejść będzie musiał, zużytkuje swoje przyrodzone zdolności, czy nie; będzie szczęśliwy, czy nieszczęśliwy, uszczęśliwi kogo czy nikogo; co z nim będzie? jak ma żyć? — jak go kierować, dokąd, do czego sposobić, na co? Będzie czemś albo niczem — i skończy tak, jak inni po pewnej ilości lat — to go w żadnym razie nie minie. Czym być powinien?

To inna sprawa! Gdybym wiedział czym jest człowiek, wiedziałbym na pewno, jakim powinienby być mój syn. A tak? kocham go — ale będzie takim, jakim będzie.

Tak — dosyć dużo dziś takich ludzi, jak ja, żyje na świecie i będzie ich coraz więcej: żyjemy zażarcie, trzymamy się życia oburącz, prowadzimy o nie walkę ze wszystkiemi i ze wszystkiem, biorąc go seryo, tak jak gdybyśmy doskonale wiedzieli, dokąd nas wszystkich prowadzą drogi życia. Mamy swoje ideały, dążenia polityczne, swoje creda w sztuce, nauce, w życiu; życie siedzi nam na karku albo my na niem; jedziemy, wybierając szlaki jaśniejsze, odwracając się od cieniów. Zdaje się, że jesteśmy najzupełniej pewni swego, silni, 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh energiczni, zdecydowani w życiu; życie gna nas, niema czasu na teoryę: następuje chwila — czyn musi być wykonany; wykonywamy go, nadbiega chwila następna — znowu czyn: w życiu, wyglądamy na ludzi, w których wątpliwości niema, jest pewność w negacyi, w smutku, w rozpaczy; jesteśmy pewni, że jest źle, że jesteśmy nieszczęśliwi, że my lub inni winni są czemuś, co nas lub innych dotyczy: życie nie pozwala utworzyć się w nas pełnej próżni.

A jednak w każdym takim na dnie jest próżnia. Nosimy ją z sobą, jeden świadomiej, inny mniej; odsłania się ona chwilami, ukazuje się jak ciężki, gnębiący upiór, tym częściej im bliżej jesteśmy kresu życia, im częściej oglądamy się w przeszłość, im więcej jej znamy, im bardziej zbliża się ów moment krytyczny, w którym zagadka życia najjaśniej się przedstawia: moment przerwania dni i skończenia się życia w śmierci.

Tam przedewszystkiem czegoś brak. Wszystkie religie opierają się głównie na rozwiązaniu zagadki śmierci, na obezwładnieniu jej siły, na zwycięstwie nad nią, nadając w ten sposób przewagę życiu, dając mu cel, sens, przedłużając je tak lub owak po za granice znikomego, doczesnego istnienia. «Wierzymy» dziś, że tam, nic niema. Ale w to wierzyć się nam nie chce. Nie możemy jakoś pogodzić się z tym, aby wszystko, cokolwiek umysł nas objąć może, miało swoje nieskończone istnienie: materya, energia swoją niezniszczalność, świat swoją nieskończoność, wszyscy swą wieczność: aby tylko jeden człowiek wyjętym był z pod tego ogólnego prawa, miał się zaczynać tak bez sensu i kończyć tak głupio...

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZY ROBOTACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZUM DRZEW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EUSTACHIUSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANNA ANNA I INNE OBSERWACYE ŻYCIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UCZCIWY CZŁOWIEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DON MARCO BULLOA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANTOFLE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej