przekład Jana z Koszyczek

Rozmowy

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WIELMOŻNEJ I ŚLACHETNEJ PANIEJ ANNIE Z JAROSŁAWIA, KASZTELANCE WOJNICKIEJ, SPISKIEJ, OŚWIĘCIMSKIEJ, ZATORSKIEJ STAROŚCINEJ ETC. WIELKIEJ RZĄDŹCZYNEJ KRAKOWSKIEJ, PANIEJ MOJEJ NAŁASKAWSZEJ, JERONIM WIETOR, IMPRESSOR, SŁUŻBĘ SWĄ POKORNĄ I UKŁONEM POWIADA.

[Fragment I]

[Fragment II]

UPOMINANIE DO CZCICIELA

PRZEMOWA DO POLAKÓW

Rozmowy, które miał król Salomon Mądry z Marchołem Grubym a Sprosnym, a wszakoż, jako o nim powiedają bardzo z wymownym, z figurami i z gadkami śmiesznymi.

przekład Jana z Koszyczek

WIELMOŻNEJ I ŚLACHETNEJ PANIEJ ANNIE Z JAROSŁAWIA, KASZTELANCE WOJNICKIEJ, SPISKIEJ, OŚWIĘCIMSKIEJ, ZATORSKIEJ STAROŚCINEJ ETC. WIELKIEJ RZĄDŹCZYNEJ KRAKOWSKIEJ, PANIEJ MOJEJ NAŁASKAWSZEJ, JERONIM WIETOR, IMPRESSOR, SŁUŻBĘ SWĄ POKORNĄ I UKŁONEM POWIADA.

Gdym przeszłych lat, wielmożna pani Anno wojnicka, pani moja łaskawa, tu, w ty strony, do Polski, przyszedł, nie tak dla chciwości bogactw albo mienia, ale więcej dla czci a sławy pospolitej tego sławnego królestwa polskiego, dlatego myśląc a chcąc niejaką wdzięczność a pożytek uczynić Polakom, myśliłem mowę polską i księgi polskie moim nakładem wybijać. Która rzecz aczkolwie wielką trudność w sobie miała a ukazowała, a wszakoż ja, zjęt chciwością a świebodnością ziemie tej polskiej, znamienitej a wszech naobfitszej, tymem więtszą chciwość miał. Ale jeszcze, gdy częstokroć słudzy twej wielmożności przychodząc do mnie, cni słudzy cnotliwej paniej, ode mnie żądali, iżbych polskim pismem nieco wybijał; gdyżem poczuł tak wielką żądzą tych twoich sług albo wielmożności waszej, nie mogłem się wstrzymać, bych w tym wdzięczności nie ukazał wielmożności waszej, dla waszej osobliwej cnoty, którą wszytkim ukazujecie, częścią też dla wielkiej łaski a cnoty męża waszego naślachetniejszego, a króla jego miłości, pana naszego namilościwszego, pana radnego. Bo ona łaska a lutość pana jego miłości twego w dobrej mi pamięci jest, bo gdym jechał do Polski, a będąc blisko Krakowa, tamem z rzeczami swoimi w wielkiem błocie zawiąznął, jego miłość pan twój, w ten czas jadąc w drogę, wolał sobie zmieszkać, a mnie z błota wyrwać. O panie łaskawy, o panie miłosierny a lutościwy! Nie mam ci czym tej lutości odsłużyć albo oddać, ale tym pismem a wybijaniem imię twoje a twój nad ubogim cnotliwy uczynek chcę na wieczność dać. Przeto już ja, zjęt tą wielką chciwością, gdyżem zgotował litery a wszytki ku pismu potrzeby, myśląc co bych miał tak krotofilnego naprzód wybijać, wziąłem przed się śmiesznego a krotofilnego Marchołta gadanie z Salomonem, który moim własnym nakładem, przez Jana bakałarza z Koszyczek, też sługę twego pokornego, wyłożon jest w polskie z łaciny. Którego, wielmożna pani wojnicka, wielmożności twej polecam i jako mówią pospolicie, poświącam i oddawani, nie dlatego, iżby ty nie była dostojniejsza więtszego a znamienitszego daru, ale iż na ten czas, dla mojej żądze] odsłużenia wielikiej, którą mam ku waszej wielmożności, nie miałem nic takiego, waszej wysokiej personie dostojnego. Przeto, miłościwa gospodze, wielmożna pani Anno wojnicka; przyjmi tego, teraz ku czci a sławie na potem twojej, Marchołta, z wesołością a z wdzięcznością, wrychle wielmożność twoja wićle mych rzeczy, ważnych ku czci a chwale twojej, poślubione masz mieć. A gdy to według twej wysokiej a ważnej ślachetności przyimiesz, Jeronima z. Wiądnia, cudzoziemca, impressora i Jana bakalarza z Koszyczek, wykładacza, pokornych sług swoich nie racz zapominać, to będziesz raczyła uczynić, jako pani miłościwa, łaskawa a z rodu wysokiego pana krakowskiego i z wysokiej cnoty poszła. Zatem się miej dobrze, pani miłościwa a lutościwa! Dan list z domu naszego we wtorek przed świętym Tonią 4 apostołem, lata bożego narodzenia 1521.

[Fragment I]

Gdy Salomon był na stolcu ojca swego Dawida, pełen mądrości i bogactw, uźrzał niektórego człowieka, imieniem Marchołta, przychodzącego od wschodu słońca, na obliczu żadnego i grubego, ale barzo wymownego. A żona jego była z nim, która była barzo straśliwa i głupia; które gdy Salomon kazał przed się przywieść, tedy stanęli oboje przed nim, społem na się patrzając. A wzrost Marchołtów był krótki, mały a miąszy, głowę miał wielką, czoło szyrokie, czyrwone a zmarszczone, uszy kosmate a zwieszone do pół lica, oczy miąsze a płynące, wargę spodnią mało niejako u wałacha, brodę smrodliwą a kosmatą jakoby u kozła, ręce jakoby klocki palce krótkie a wiąsze, nogi okrągłe, nos miąszy a garbaty, wargi wielkie a wiąsze, oblicze jakoby u osła, włosy jakoby na koźle, obów nóg jego była chłopska a barzo gruba, skóra jego kosmata a błotna, suknia jego krótka telko do lędźwi, nogawice jego fałdowne, odzienie jego farby barzo grubej. Żona też jego była malutka a barzo miąsza, z wielkimi cyckami, włosy jej były jakoby szczeciny, brwi wielkie, ostre a smrodliwe jakoby na grzbiecie u wieprza, brodę jakoby u kozła, uszy jakoby u osła, oczy pochmurne a płynące, wzrok wężowy, ciało czarne a zmarszczone, cycki sinie jakoby ołów, pałce miała krótkie, mając na nich żelazne pierścienie, nozdrze oboje, wierzchnie i spodnie, miała nieboga barzo wielkie; goleni krótkie a miąsze, a kosmate jakoby i u niedźwiedzia; suknia jej była kosmata a rozerwana.
Król Salomon weźrzawszy na nie rzekł:

Którzyście wy a skądeście, a który jest rodzaj wasz?
Marchołt odpowiedział:
Powiedz ty nam drzewiej swój rodzaj i ojców twoich, tedy ja też powiem tobie rodzaj nasz.

Salomon:
Ja jestem ze dwunaście rodzajów prorockich:
Judas porodził Fares, Fares porodził Ezron, Ezron porodził Aram, Ara porodził Aminadab, Aminadab porodził Naazon, a Naazon porodził Salmon, Salmon porodził Boos, a Boos porodził Obet, Obet porodził Izai, Izai porodził króla Dawida, Dawid porodził króla Salomona, a ja jestem król Salomon.
Marchołt też odpowiedział:
Ja jestem ze dwunaście rodzajów chłopskich:
Chłoptas porodził Gruczoła, Gruczoł porodził Rudka, Rudek porodził Rzygulca, a Rzygulec porodził Kudmieja, Kudmiej porodził Mózgowca, Mózgowiec porodził Łypia, Łyp porodził Potyrałę, Potyrała porodził Kuchtę, a Kuchta porodził Trzęsiogona, Trzęsiogon porodził Opiołkę, Opiołka porodził Warchoła, a Warchoł porodził Marchołta, a ja jestem Marchołt. A żona moja jest ze dwunaście rodzajów kurewskich:
Kudlicha porodziła Pomyję, a Pomyja porodziła Wardęgę, Wardęga porodziła Przepołudnicę, Przepołudnica porodziła Wieszczycę, Wieszczyca porodziła Leżuchnę, Leżuchna porodziła Niewtyczkę, Niewtyczka porodziła Chwycichę, Chwycicha porodziła Mędygrałę, Mędygrała porodziła Suwalankę, Suwalanka porodziła Nasiemkłę, Nasiemkła porodziła Powaliszkę, a toć jest Powaliszka, żona moja.

Salomon rzekł:
Słyszałem, iżeś wielomowny a chytry, aczkolwieś chłop a gruby, przeto gadajwa się; ja ciebie będę pytał, a ty mi odpowiedaj.

Marchołt odpowiedział:
Ten ci pirwej rad poczyna, który żadnie i źle śpiewa.

Salomon odpowiedział:
Jesli mi na wszytko będziesz odpowiedał, tedy cię wielkimi bogactwy ubogacę a będziesz znamienity w moim królestwie.

Marchołt:
Obiecuje. zdrowie lekarz, gdyż nie ma mocy, a w tym jest łgarz.

Salomon:
Dobrzeciem rozsądził miedzy dwiema swowolnyma niewiastoma, które w jednym domu udawiły dziecię.

Marchołt:
Gdzie są sprawy, tam bywa słuchanie, gdzie są niewiasty, tam bywa swarzenie.

Salomon:
Pan Bóg dał mądrość w uściech moich, gdyż nie masz mnie równego po wszytkiej ziemi.

Marchołt:
Ten, który złe sąsiady miewa, o swej chwale przed wszytkimi śpiewa.

Salomon:
Rad zły ucieka, choć go nikt nie goni.

Marchołt:
Kiedy koziełek bieży zawodem, tedy się mu bieli pod ogonem.

Salomon:
Dobra niewiasta a cudna jest okrasa mężowi swemu.

Marchołt:
Garniec mleka napełniony dobrze ma być przed kotką strzeżony.

Salomon:
Niewiasta mądra buduje sobie dom, ale szalona zbudowany kazi rękami.

Marchołt:
Garniec dobrze wypalony lepiej trwa niźli namoczony. A kto dobre dobrym roztwarza, rad się czystego napija i jeszcze powtarza.

Salomon:
Niewiasta, która się Boga boi, będzie chwalona.

Marchołt:
Kotka, która dobrą skórę ma, będzie obłupiona.

Salomon:
Niewiasta sromieźliwa ma być miłowana.

Marchołt:
A mleko ubogiemu ma być pożądano.

Salomon:
Kto kiedy niewiastę mocną najduje?

Marchołt:
A kota kto u mleka wiernego widuje?

Salomon odpowiedział:
Żadny.

Marchołt:
Takież ci niewiastę rzadko.

Salomon:
Niewiasta cudna a poczliwa ma być szanowana nad wszytki ine znamienitsze dary.

Marchołt:
Niewiasta ciała tłustego rada dawa żywota swojego.

Salomon:
Cudna rzecz jest biały czepiec na głowie niewieściej.

Marchołt odpowiedział:
Pisano jest:
Nie są takie rękawy jako kożuch cały.
Często pod białym czepcem bywa mól niemały.

Salomon:
Kto sieje złość, będzie żął nędzę.

Marchołt:
Który człowiek plewami sieje swoję rolą, taki nędzę będzie żął i swoję niewolą.

Salomon:
Nauka i mądrość ma być w uściech ludzi świętych.

Marchołt:
Osieł, kędy syt może być;
tamo na to mieśce ma ić.
Gdzie mu jedna noga tyje,
tamo drugą w ziemię bije.
Kędy kaka, tam bywa gnój,
a gdzie siuśka, tam bywa zrój.
Kędy lega, tam się kruszy,
z ciężkością się z ziemie ruszy.

Salomon:
Niechaj cię kto iny chwali.

Marchołt:
Kiedy się ja będę ganił, nie będzieć mię żadny chwalił.
Bo ktokolwiek się sam gani, bywa chytry i mierżony.

Salomon:
Nigdy nie jedz wiele miodu.

Marchołt:
Kto pczoły rad podrzazuje ,
ten swój palec oblizuje.

Salomon:
W duszę złą nie wnidzie duch mądrości.

Marchołt:
Kiedy ty klin bijesz w drewno,
zawsze się strzeż tego pewno,
być nie wypadł z drzewa tego
a nie wybił oka twego.

Salomon:
Trudno się tobie przeciwić niewoli.

Marchołt:
Wół, który się przeciwi, ma dwa razy bit być
iżby w jarzmie powolniej oraczowi mógł ić.

Salomon:
Nauczaj syna twego z młodości ucząc go dobrze działać.

Marchołt:
Ten, który swą krowę doi,
ten na targu nie postoi.
Najada się mleka dosić,
nie potrzeb mu go z targu nosić.

Salomon:
Wszelki rodzaj obraca się ku swemu przyrodzeniu:

Marchołt:
Obrus na nici rozebrany,
na kądziel może być obrócony.

Salomon:
Cokolwie wie sędzia sprawiedliwy a prawdziwy, to mówi.

Marchołt:
Biskup, który jest milczący, jest jako wrotny siedzący.

Salomon:
Cześć ma być dawana mistrzowi, a miotły się ma być bano.

Marchołt:
Kto maże gębę sędziemu,
ten wyschnienie działa osłowi swemu.

Salomon:
Człowiekowi bogatemu a mocnemu, a wodzie nawalnej nie przeciw się.

Marchołt:
Sęp dlatego łupi ptaka,
iżby go zjadł nieboraka.

Salomon:
Polepszmy się z tego, cochmy niewiadomie zgrzeszyli.

Marchołt:
Kiedy ty dupę ucierasz,
zaż co inego w ten czas działasz?

Salomon:
Łagodną mową nie zdradzaj nikogo.

Marchołt:
Ten się z chytrością najada,
który jedzącego pozdrawia.

Salomon:
Z człowiekiem zwadliwym nigdy nie miej towarzystwa.

Marchołt:
Sprawnie tego jedzą świnie,
który się miedzy otręby winie.

Salomon:
Wiele jest tych, co sromu nie mają.

Marchołt:
Wiele ich z ludźmi mieszkają,
którzy się psom przyrównają.

Salomon:
Wiele tych, którzy swym dobrodziejom oddawają złość za dobroć.

Marchołt:
Kto cudzemu psu chleba dawa,
żadnej zapłaty nie uznawa.

Salomon:
Nie jest prawdziwy przyjaciel, który niedługo trwa w przyjacielstwie.

Marchołt:
Niedługo się gówno kurzy,
które w cielęcej dupie burzy.

Salomon:
Rozmaite przyczyny wymyśla, który się z przyjacielem rozstać chce.

Marchołt:
Niewiasta, która nie chce przyzwolić,
mówi, by miała krostawą rzyć.

Salomon:
Mowa królewska ma być nieodmienna.

Marchołt:
Który wilka w pługu wodzi,
rychło k teskności przychodzi.

Salomon:
Rzodkiew dobra jest na gody,
ale smrodliwa jest do rady.

Marchołt:
Ten, który rzodkwie pożywa,
rad obiema końcoma rzyga.

Salomon:
Nie chce się powiedać,
kiedy nikt nie chce słuchać.

Marchołt:
Nie najduje ten strzały w czas,
który strzela na gęsty las.

Salomon:
Kto odwraca słuch swój od ubogiego, taki gdy będzie wołał, Pan Bóg go nie wysłucha.

Marchołt:
Próżno już przed sędzią ma ten płakać,
który się drzewiej nie chciał uznać.

Salomon:
Powstań a wiej, wietrze północny i wietrze południowy, a wiej po ogrodzie moim, a będą płynąć wonności jego.

Marchołt:
Kiedy wiatr z północy wieje,
wysoki dom się tedy chwieje.
A jesli dom wątły bywa,
na ziemię się rad urywa.
Takież kto ma w goleniach bolenie,
taki nie ma zdrowia, ale częste cirpienie.

Salomon:
Śmierci a ubóstwa nigdy nie taj.

Marchołt:
Komu się wrzód w goleni włoży,
zawsze się mu boleść mnoży.

Salomon:
Kiedy siędziesz za stołem bogatego, tedy patrzaj pilno, co przed cię położą.

Marchołt:
Wszelka posługa brzuchowa
do brzucha wchodzi i w brzuchu się chowa.

Salomon:
Gdy siędziesz u stołu, patrzaj, by ty pirwej w misę nie sięgał.

Marchołt:
Który na wyższym siedle posadzon bywa,
taki pirwego miesca nabywa.

Salomon:
Kiedy mocniejszy zwycięży mdlejszego, tedy bierze wszytko imienie jego.

Marchołt:
Z tym kot rad mieszka we zgodzie,
kto mu się da lizać po brodzie.

Salomon:
Czego się zły człowiek boi, to rado przychodzi nań.

Marchołt:
Ten się sam zdradza i zniszczeje,
który, źle czyniąc, ma dobrą nadzieję.

Salomon:
Leniwy dla zimna nie chciał orać, potem będzie żebrał, a nie będzie ten, kto by mu co dał.

Marchołt:
Temu, który ma nagą rzyć,
nie trzeba mu się przed złodziejmi kryć.

Salomon:
Pilność czyni mistrza przyjemnego.

Marchołt:
Do czego się ręce zwyczają,
do tego rady zawsze sięgają.

Salomon:
Ludzie zwadliwi a swarliwi mają być od towarzystwa ludzkiego odłączeni.

Marchołt:
Pani gniewliwa, dym i panewka dziurawa,
ta troja rzecz, jest skaza domowa.

Salomon:
Każdy człowiek ma być miłowan dla Boga.

Marchołt:
Jesli tego miłujesz, kto cię nie miłuje,
ty swą miłość tracisz, a on z ciebie błaznuje.

Salomon:
Gdy co przyjacielowi możesz dać dziś, nie mówże mu:
jutro przydź.

Marchołt:
Kto nie ma dobrej wolej dać,
nauczył się na dalszy czas odkładać.

Salomon:
Człowiek, który się upija winem, ten nie chowa czasu w mówieniu.

Marchołt:
Ktokolwiek ma sytą rzyć,
trudno ją ma zatworzyć.
Rada się mu dupa puka,
gdy mu w brzuchu barzo buka.

Salomon:
Wiele ludzi bogactw żądają,
aczkolwie w ubóstwie mieszkają.

Marchołt:
To zawsze jedz, cokolwie masz,
coć zostanie, to też schowasz.

Salomon:
Wiele jest ludzi, co w ubóstwie trwają,
a wszakże z żonami mieszkają.

Marchołt:
Nędzny człowiek chleba nie miał,
wszakże sobie psa nabywał.

Salomon:
Odpowiedaj głupiemu podług jego głupości, aby go nie miano za mądrego.

Marchołt:
Co opoka usłyszała,
to dębowi powiedała.

Salomon:
Gniew nie ma miłosierdzia; przeto kto w gniewie mówi, źle czyni.

Marchołt:
Nie łaj przyjacielowi twemu, gdy się rozgniewasz,
byś tego nie żałował, gdy się z nim zjednasz.

Salomon:
Nie mówią prawdy usta nieprzyjacielskie.

Marchołt:
Ten, który cię nie miłuje,
on cię zawsze prześladuje.

Salomon:
Śpi, pókić się chce.

Marchołt:
Po tym ci leniwego znać,
który nie śpi, kiedy by miał spać.

Salomon:
Nasycenichmy, podziękujmyż Panu Bogu.

Marchołt:
Śpiewa drozd, a sojka świegoce,
niejednako śpiewa syty z tym, któremu się jeść chce.

Salomon:
Jedzmy i pijmy, bo wszytcy zemrzemy.

Marchołt:
Tako rychło łaczny umiera
jak syty, któremu się dupa otwiera.

Salomon:
Kiedy człowiek chrzypie, tedy nie może mówić.

Marchołt:
Kiedy pies poczyna kakać,
w ten czas nie może szczekać.

Salomon:
Już się żywot napełnił, pódźmy spać.

Marchołt:
Choć to działasz albo to, choć ci kto co daje,
nie zachcewać się nigdy spać, gdy się brzuch [nie naje.]

[Salomon:
] Małego daru, któryć dawa ubogi przyjaciel, nigdy nie gardź.

[Marchołt:
] Na co stać trzebieńca, tym darzy sąsiadkę.]

[Salomon:
] Nie chodź ze złym człowiekiem a zwadliwym, byś nie podjął czego złego albo szkody dla jego.

[Marchołt:
] Nigdy pczoła umarła nie daje miodu.

[Salomon:
] Jesli z człowiekiem chytrym albo złośliwym uczynisz przyjacielstwo, barziej ci się będzie przeciwić,. niż udzieli ci pomocy.]

[Marchołt]:
Cokolwiek wilk czyni, wilczycy się podoba.]

[Salomon:
] Kto nie wysłuchawszy rzeczy drzewiej odpowieda, taki ukazuje się głupim.

[Marchołt:
] Gdy cię kto szczypie, podciągnij nogę swoją.]

[Salomon:
] Wszelkie zwierzę miłuje sobie równego.

[Marchołt:
Gdzie się trafi koń parszywy, szuka sobie równego i wzajem drapie i pociera jeden drugiego.]

[Salomon:
] Ten człowiek dobrze czyni swej duszy, który jest miłosierny.

[Marchołt:
] Próżno tego człowieka karać,
który się sam nie chce uznać.

[Salomon:
] Kto się chroni wilka, rad się styka ze lwem.

[Marchołt:
Od złego do złego, od kucharza do piekarza.]

[Salomon:
] Wystrzegaj się, by kto czego złego nie uczynił; a jeslić kto źle uczyni, ty mu zasię nie czyń.

[Marchołt:
] Milczącego człowieka i też cichej wody
zawsze się strzeż, pókiś żyw, tako wynidziesz [z] szkody.

[Salomon:
] Nie wszytcy mogą być godni na wszytko. [Marchołt:
] Kto nie ma konia, ten niechaj chodzi piechotą, kto imienia nie ma, żyw ma być robotą.

[Salomon:
Chłopię stuletnie będzie przeklinane.]

[Marchołt:
] Próżno jest psa starego na powrozie więzać,
gdy tego dla swej woli nie będzie mógł strzymać.

[Salomon:
Miernie mającemu będzie dano i będzie miał w obfitości.]

[Marchołt:
] Kto prosi przyjaciele na kolacyją, a nie ma ich czym uczcić, słuszno, by go z mantyką na żebranie puścić.

[Salomon:
] Biada mężowi dwojakiego serca i dwiema drogoma chodzącemu.

[Marchołt:
Kto dwiema drogoma chce chodzić, musi porwać rzyć albo portki.]

[Salomon:
] Z obfitości serdecznej usta rady mówią.

[Marchołt:
Z pełności brzucha tryumfuje rzyć.]

[Salomon:
Dwa woły równo ciągną w jednym jarzmie.]

[Marchołt:
Dwie żyły równo biegną do jednej rzyci.]

[Salomon:
Niewiasta cudna ma być przez męża swego miłowana.]

[Marchołt:
Na piersiach jest biała jako gołębica, na rzyci czarna i włochata jako kret.]

[Salomon:
W pokoleniu Juda jest zbytnia myśl moja, a Bóg ojca mego ustawił mię księciem ludu swego.]

[Marchołt:
] Obrus bywa z kądziele pewnie.

[Salomon:
] Potrzeba niegdy przypędza człowieka ku grzeszeniu.

[Marchołt:
Wilk jęty i w łańcuch posadzon albo kaka, albo gryzie.]

[Salomon:
Dość by mi było czci doczesnej, a ono Bóg cały świat podał władaniu mojemu.]

[Marchołt:
] Nie może tyle nikt szczenięciu dać,
ile raz może ogonem margać.

[Salomon:
Kto późno k stołu przychodzi, nie dostaje jadła.]

[Marchołt:
Zbytecznik nigdy nie może być wszędy.]

[Salomon:
] Gdy się na cię gniewa twoja żona, nie bój się, abowiem tyś jest mężem, ona niewiasta.

[Marchołt:
Miękkiemu owczarkowi wilk nie osra kudłów.]

[Salomon:
Nie przystoją głupiemu słowa układne.]

[Marchołt:
] Nie słyszano to nigdy, aby psa siodłano, ale iżby go na łańcuchu więziono.

[Salomon:
] Karz a chlustaj syna twojego; póki młody jest, a córce nie dopuszczaj też swojej woli.

[Marchołt:
] Kto całuje jagnię, kocha też barana.]

[Salomon:
Wszystkie ścieżki zmierzają ku jednej drodze.]

[Marchołt:
Do jednej rzyci zmierzają wszystkie żyły

[Salomon:
] U dobrego męża dobra bywa niewiasta.

[Marchołt:
Po dobrej kolacyji dobre bywa gówno,
które depcą nogami; tak i złe niewiasty winny być deptane.]

[Salomon:
Potrzebna rzecz jest niewiasta cudna podle męża swego.]

[Marchołt:
] Potrzebna rzecz jest konew piwa dobrego podle pragnącego.

[Salomon:
] Barzo słusza cudny miecz podle boku mego.

[Marchołt:
] Takież też gromada drew podle mego płotu.

[Salomon:
Im jesteś większy, tym bądź we wszystkim pokorniejszy.]

[Marchołt:
Dobrze jedzie, kto z równymi jedzie.]

[Salomon:
] Syn mądry uwesela ojca, ale syn swowolny jest smętek matce swojej.

[Marchołt:
] Niejednako śpiewa smętny i wesoły.

[Salomon:
] Kto skąpie sieje, skąpie będzie żął.

[Marchołt:
] Im więcej mróz zimnem ściska, tym więcej nagi od zimna piska.

[Salomon:
] Cokolwiek czynisz, wszystko czyń z poradą, a potem tego nie będziesz żałował.

[Marchołt:
Dosyć jest na słabego, kto słabego ciągnie]

[Salomon:
] Wszystkie rzeczy mają swój czas.

[Marchołt:
] Od dzisia dnia do jutra wół zająca goni, a wżdy go nie może doścignąć, ugonić.

[Salomon:
] Jużem się teraz umęczył, odpoczniemy.

[Marchołt:
] Jać jeszcze przez długi czas nie opuszczę gadania, aza u ciebie nabędę imienia.

[Salomon:
] Jać już teraz dalej nie mogę.

[Marchołt:
] Jesli, królu, nie możesz już się ze mną gadać, tedyś już zwyciężon, a coś ty obiecał, toż daj!

[Poborcy Salomona rzekli Marchołtowi]

[Na to Bononias, syn Joady, i Zabus, przyjaciel króla, i Adonias, syn Abdy, którzy przybyli z daniami, rzekli do Marchołta:

- Nie będziesz ty wcale trzecim w królestwie pana naszego, lecz będą ci wydarte twe złe oczy z twojej niegodziwej głowy. Albowiem bardziej ci się godzi leżeć ze świńmi pana naszego, niż być wyniesionym czcią jakową.
Marchołt im rzekł:
- Cóż się przylepia do rzyci, jeśli nie wiechcie? Przecz król zezwala?
- Wtedy Wentur i Benadach, i Benadchar, Benesia, Bena, Benanudab, Benthaber, Achinadai, Achimaab, Bomia, Josefus Semes i Sarner, dwunastu naczelników królewskich, rzekli:
-. Przecz ten błazen obraża pana króla naszego? Dlaczego nie rozbija się go kułakami, dlaczego wychłostanego kijami nie wyrzuca się od oblicza króla? - Na to król Salomon rzecze:
- Nie tak ci będzie, ale dobrze syt niech będzie odpuszczon w pokoju! - Wtedy Marchołt odchodząc rzecze ku królowi:
- Dosyć cierpię. Co rzekłeś, ja zawsze mówić będę:
Gdzie nie ma prawa, tam nie ma króla.]

[Król Salomon, gdy wracał z łowu, wejrzał w dom Marchołtów

Król więc pewnego dnia, z łowcami swymi i łajami psów, z łowu jadąc przypadkiem koło domu Marchołta, zwrócił tam konia swego i pochyliwszy głowę w progu zapytał, kto jest wewnątrz.
Marchołt odpowiedział królowi:
- Wewnątrz jest człowiek cały i połowa, i łeb koński, i im wyżej wychodzą, tym niżej schodzą. - Na to król Salomon rzecze:
- Cóż to jest, co mówisz? - Marchołt odpowiedział:
- Owo całym człowiekiem jam jest doma siedząc; połową człowieka tyś jest, który na koniu siedzisz zewnątrz, a wewnątrz zaglądasz pochylon, łeb zaś koński jest głowa kania, na którym siedzisz. - Wtedy Salomon rzekł:
-A kto są ci, co wchodzą i schodzą? - Marchołt odpowiedział i rzekł:
- Ziarna bobu gotujące się w garnku.

Salomon:
Gdzie jęst twój ociec i twoja matka, twój brat i twoja siostry?

Marchołt:
- Ojciec mój robi w polu dwie szkody z jenej. Matka moja czyni sąsiadce swej to, czego jej więcej robić nie będzie. Brat zaś mój, siedząc za domem, zabija to, co znajdzie. Siostra moja opłakuje w łożnicy śmiech łoński.

Salomon:
Co to wszystko znaczy?

Marchołt:
- Ojciec mój jest na swym polu i chcąc zagrodzić ścieżkę, co przez pole biegnie, wtyka w nią tarninę, a ludzie przechodzący dwie ścieżki robią z jednej, a - tak czyni z jednej dwie szkody. Matka maja zamyka oczy umierającej sąsiadce, czego jej więcej robić nie będzie. Brat zaś mój siedzi za domem w słońcu i trzymając przed sobą skóry; bije .wszy, ile ich tylko znajdzie. Siostra zaś moja łońskiego roku pokochała niejakiego młodzieńca i wśród igraszek, śmiechów, miękkich uścisków i pocałunków, z czego się wtenczas śmiała, teraz opłakuje brzemienność.

Na to Salomon rzecze:
- Skąd ci to przyszła ta chytrość twoja?

Marchołt odpowiedział:
- Czasu Dawida, ojca twego, gdym był dziecięciem, lekarze twego ojca dnia pewnego dostali sępa dla przyrządzenia lekarstwa, a gdy członki jego niepotrzebne wyrzucili, Bersabea, mać twoja, serce jego wzięła i położywszy na placku przypiekła na ogniu i tobie zjeść dała, mnie zasię, którym natenczas był w kuchni; placek na głowę rzuciła. Ja zasię placek, krwią sępa polany, zjadłem. I stąd ci, jak, mniemam, przyszła chytrość moja, jako i tobie ze zjedzenia serca sępa mądrość.

Salomon:
- Niech Pan Bóg strzeże! W Gabata ukazał mi się Bóg i napełnił mię mądrością.

Marchołt:
- Ten ci wydaje się mądry, który samego siebie uważa za głupca.

Salomon:
- Zaliś nie słyszał, jakie bogactwa dał mi Bóg? A nadto i samą mądrość.

Marchołt:
- Słyszałem. Wiem bowiem, że tam, gdzie chce Bóg, deszcz pada.

Na to Salomon uśmiechnąwszy się rzecze:
- Ludzie moi czekają mię za domem, nie mogę dłużej zostać z tobą, lecz powiedz matce twej, by od najlepszej, jaką ma, krowy przysłała mi garniec mleka, a sam garniec niech ma przykrywkę od tej samej krowy, a ty mi go przynieś!

Marchołt rzecze:
[U]czynię, coś rozkazał, byś tym mlekiem jedno piąt sobie nie pomazał.

Koniec wersji demonstracyjnej.

[Fragment II]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UPOMINANIE DO CZCICIELA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEMOWA DO POLAKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej