Teodor Jeske-Choiński

RÓŻYCKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

RÓŻYCKI

powieść na tle stosunków poznańskich

Teodor Jeske-Choiński

I.

Wielką uciechę sprawił w ostatnich dniach września 1867-go roku pan Ludwik Ruhsitzke, kalkulator sądu powiatowego w Pleszowcach, miasteczku W. Ks. Poznańskiego, wszystkim pauprom ulicy, na której mieszkał, wydawał bowiem jedyną córkę swoją, dwudziestokilkoletnią pannę Maryę, za pana Wilhelma Langego, rektora miejscowej szkoły protestanckiej.

Jutro miał się odbyć ślub, więc dziś przypadała uroczystość zwana u Niemców Polterabend.

Zaledwo zapadł wieczór, zebrała się przed domem pana kalkulatora gromadka szewczyków, którzy zawarli na uroczystość tę sojusz z uczniami innych rzemiosł. Każdy z tych przyszłych majstrów chował pod fartuchem jakiś przedmiot, ukrywając go starannie przed oczami przechodniów.

Już dał jeden z nich znak do zabawy, kiedy z bocznej uliczki wybiegł dwunastoletni chłopczyk z tornistrem na plecach. Ujrzawszy gromadkę terminatorów, przystąpił do nich i zapytał:

— Czego tu stoicie przed naszym domem?

— Bo nam się tak podoba — odpowiedział Jędrek, herszt szewczyków.

— Ale mnie się nie podoba; wynoście się, łobuzy! — zawołał syn pana Ruhsitzke.

— Patrzcie go, jaki pyszny, że jego tata ma dom. Do książki, sztubaku!

— A ty do kopyta, szewcze!

— Tylko nie posponuj, bo jak lunę.

— To luń, no, luń! — mówił mały Ruhsitzke, podchodząc do Jędrka.

— Bo grzmotnę.

— Grzmotnij, dlaczego nie grzmocisz ?

— Kiedy chcesz, to masz! —zawołał szewczyk i uderzył studencika pięścią w głowę.

Chłopiec zatoczył się, lecz mimo to przysko czył do szewczyka i pchnął go tak silnie w brzuch, że ten padł na bruk. Odpiąwszy następnie tornister, okładał nim leżącego ku ogólnemu weselu pauprów.

— A to ci zuch! Jak kropi, niechże go! — wołali otoczywszy walczących kołem.

— Jędrek, nie daj się! — odezwał się któryś ze stolarczyków.

Jędrek stawał już na równe nogi, oprzytomniawszy po pierwszej porażce, lecz mały Ruhsitzke nie czekał na dalszy przebieg rozprawy. Pokazawszy rzemieślniczkom język, zwrócił się w stronę domu i znikł w jego wnętrzu.

— To ci smarkacz mocny! — mówił do siebie Jędrek, dziwując się temu, co się stało. — Taka żaba, a taki zadzierny. Ale dam ja mu, niech go tylko gdzie na osobności przydybię.

— Jazda do roboty! — zakomenderował. Podjąwszy z ziemi wielki kamień, rzucił go z całej siły na bramę dworku kalkulatora. Głośne «hurra» całej gromady towarzyszyło łoskotowi, który rozległ się wśród ciszy wieczornej.

Łobuzy rozbijali o drzwi różne przedmioty. Pryskały stare garnki, brzęczały nadtłuczone talerze, dzwoniło poszczerbione szkło. Co kto gdzie znalazł, druzgotał na wiwat młodej parze. Gdy zabrakło garnków i szklanek, zbierano skorupy i rzucano je o mur.

Uciesze tej przypatrywał się «pan wachmistrz», stróż spokoju i bezpieczeństwa publicznego. Stary policyant spoglądał na chłopców okiem wilka, któremu kazano pilnować stada owiec. Kose spojrzenia strzelały z pod jego ściągniętych brwi w stronę swawolników. Gdyby Polterabend nie był zwyczajem dozwolonym, dałby on im! Uszyby oberwał, żebraby policzył, ale tak... musi patrzeć i milczeć. Słyszał to świat robić takie hałasy po nocy? Cała porządna natura policyanta pruskiego zżymała się przeciw temu «bezprawiu», a udawał, że mu ono obojętne.

Wreszcie nie mógł wytrzymać. Zbliżył się do szewczyków i wyrzekł:

— Idźta już do domu spać; jużeście wszystko potłukli.

— Gdzie-ta wszystko, panie wachmistrz — zawołał Jędrek i, zgarnąwszy kilka drobnych kamyków, cisnął je na dom kalkulatora.

Zamiast jednak we drzwi, trafił tym razem w okno. Zabrzęczały szyby, sypiąc się na chodnik.

Twarz policyanta rozjaśniła się natychmiast.

— Do szyb nie wolno! — krzyknął. — Łajdaki, rozbójniki, dam ja wam!

Chłopcy, zrozumiawszy, że przekroczyli granice obyczaju, pierzchnęli na cztery wiatry. Za nimi pędził wachmistrz, wołając:

— Do magistratu, do ciupy!

— Hale, do ciupy — odpowiedział Jędrek, uciekający najszybciej. — Dobranoc panu wachmistrzowi, spokojnej nocy!

Po chwili nie było już nikogo przed domem kalkulatora. Małomiasteczkowa cisza zaległa ulicę ku wielkiemu zadowoleniu policyanta, który oddalił się wolnym krokiem.

— Ktoby tam takich łotrów dogonił — mruczał, człapiąc po nierównym bruku. — Już mi ten Jędrek kiedy wlezie w pazury, a wtedy odpłacę mu za dzisiejszy wieczór.

Dom kalkulatora zachowywał się podczas tej szczególnej owacyi zupełnie biernie. Zamknięty szczelnie, ze spuszczonemi w oknach storami, milczał, jak gdyby nie był zamieszkanym. Nikt nie wyszedł na schody, aby rozpędzić gromkim głosem swawolników, nikt nie wyjrzał nawet z poza zasłon.

Tylko jakieś ciche dźwięki przekradały się na ulicę. To wybrzdąkiwał narzeczony panny Maryi Ruhsitzke na gitarze po raz tysiączny piosenkę o Liebchen, która «miała oczy jako brylanty».

Pan Lange, wysoki, szczupły blondyn z głową podługowatą, porosłą jasnym, w kędziory zwijającym się włosem, stał w salonie państwa kalkulatorstwa, oparty o fortepian, i dotykał chudymi palcami strun gitary. Czułe z nich wydobywał tony i czule też spoglądał niebieskiemi, wodnistej barwy oczami, na jedyną córkę kalkulatora, która siedziała opodal od niego na foteliku, zajęta robótką kobiecą. Ile razy skończył zwrotkę, otwierał usta, chwytając niemi powietrze i szeptał: ach!

Ale panna Marya nie odpowiadała mu ani sentymentalnemi spojrzeniami, ani tkliwemi westchnieniami. Pochylona nad kanwą wyszywała jakieś wzory, słuchając bez oznak zadowolenia lub niezadowolenia znanej melodyi.

— A co, ładne? — odezwała się, podnosząc robótkę w górę.

— Reizend, herrlich! — odpowiedział pan Lange, odkładając gitarę.

— To dla ciebie pantofel — wyrzekła dziewczyna.

— Ach, reizend!

— Pantofel! — powtórzyła panna i, podrzuciwszy żywym ruchem okrągłą, bujnym, czarnym włosem strojną główkę, ogarnęła narzeczonego wzrokiem tak spokojnym, jak gdyby go już od dawna wodziła na pasku swej woli. W jej ciemnych dużych oczach, błyszczących na tle matowej cery, nie było ani odrobiny uległości, której się każdy mężczyzna ma prawo domagać od swej przyszłej żony w przeddzień ślubu.

— Ja lubię bardzo pantofle i szlafrok — mówił pan Lange po niemiecku.

— I fajkę — podsunęła panna, a w kącikach jej drobnych ust mignęło coś jakby odcień szyderstwa.

— Ach, ja, pantofle, szlafrok, fajka, kufel piwa, ciepły pokoik i piękna żoneczka z gazetą, to raj, to niebo na ziemi.

— Żoneczka oczywiście z pończoszką w ręku...

— Tak, tak, z pończoszką. Emsig und fleissig, treu und lieb! — zawołał pan Lange i zaczął deklamować ustęp z «Dzwonu» Schillera. A kiedy skończył, pochylił się nad narzeczoną i wyszeptał:

— Ach, jak my będziemy szczęśliwi!

— Zapewne, tylko naucz się po polsku, Wilhelmie — odezwała się panna — bo Niemca nie mogłabym kochać.

— Ja będę umieć polski; ja będę umieć chiński, japoński, turecki, wszystkie języki, żeby się mój Schatz nie gniewał.

— Pamiętaj, bo!...

I pogroziła mu dziewczyna paluszkiem, a on pochwycił jej białą rękę i całował namiętnie.

— Kocham ciebie, kocham — mówił z cicha, zbliżając się do jej twarzy.

Ona zerwała się z fotelu, pobiegła do fortepianu i zaczęła grać raźnego mazura. Długi Niemiec stanął za nią i, wybijając nogą takt, mówił: herrlich! Pochylony lekko wyglądał jak złamany kij.

Jak narzeczeni, robił i pokój, w którym się znajdowali, niejednolite wrażenie. Panowała tu wielka czystość. Na meblach nie było ani śladu kurzu, firanki świeciły nieskażoną białością, woskowana podłoga lśniła jak zwierciadło, a książki, albumy, ryciny i fotografie leżały na stole w systematycznym porządku. W salonie pana kalkulatora było wszystko na swojem miejscu. Tylko na ścianach zadziwiała szczególna mieszanina. Nad kanapą wisiał portret Fryderyka Wielkiego, z pomiędzy okien spoglądał Sobieski, naprzeciw drzwi bił Blücher Francuzów, a tuż obok płakali wojacy, oparci na pomniku Józefa Poniatowskiego.

Dwie narodowoścci podały sobie ręce w salonie pana kalkulatora, żyjąc obok siebie w zgodzie, jak gdyby zostawały od dawien dawna w stosunkach przyjaznych.

To samo działo się i w drugim pokoju, z którego wpływała przez otwarte drzwi struga jasnego światła. I tu widać było wszędzie rękę troskliwej o lad gospodyni i sojusz niemiecko-polski. Na biurku, stojącem między oknami, leżały ołówki, pióra i różne sprzęciki w równem od siebie oddaleniu; w szafie poukładano książki podług wielkości i barwy okładek, a na posadzce nie walał się najdrobniejszy skrawek papieru. Posążek Mickiewicza opierał się na bibliotece o ramię Goethego, a Słowacki patrzył na Schillera.

Był to gabinet kalkulatora, w którym przesiadywał wieczorami pan Ruhsitzke z małżonką swoją, zajęty odczytywaniem gazet w dwóch językach. Pani wolała «Dziennik Poznański», pan nie ułożył się do snu bez przerzucenia Posener Zeitung.

Właśnie bawiła pani kalkulatorowa małżonka polityką «Dziennika», a pan Ruhsitzke słuchał, stojąc przy piecu. Nie miał na sobie ani szlafroka, ani pantofli, nie pykał fajeczki, lecz był w zwykłych sukniach i palił cygaro. Dobrego wzrostu, szeroki w barkach, z okrągłą czaszką słowiańską, pokrytą jeszcze mocnym włosem, nie wyglądał pan Ruhsitzke wcale na Niemca. I twarz jego, ozdobiona wąsem, nie miała nic wspólnego z typowem obliczem germańskiem. Byłby zupełnie podobnym do wiejskiego szlachcica polskiego, gdyby nie okulary, pokrywające przygasłe oczy, i jakieś zmęcze nie, widoczne w całej postaci. Choć trzymał się prosto, zdradzając dawnego wojskowego, nie posiadał już elastycznych ruchów, którymi się niegdyś bez wątpienia odznaczał. Spozierał przed siebie tępo, prawie bezmyślnie, jak koń dorożkarski, odpoczywający po odbytym biegu. Pan kalkulator liczył od lat wielu codziennie po kilka godzin, sprawdzając rachunki kasyerów, stał się maszyną do cyfr, a mechaniczne to zajęcie urzędnicze nie przeszło po nim bez śladu.

Za to pani kalkulatorowa uległa bardzo mało wpływom czasu. Pierwowzór córki, przystojna jeszcze dziś brunetka, ubrana czysto, z pewną skromną wytwornością, odczytywała «Dziennik», siedząc w fotelu przed biurkiem, głosem dźwięcznym, a kiedy odwróciła się do męża, nie widać było po niej wcale, że minęła już piąty krzyżyk. Tak świeżą i zdrową miała cerę.

Pani, skończywszy «przegląd polityczny», chciała przejść do «artykułu wstępnego», gdy się drzwi od sieni otworzyły i do pokoju wpadł mały bohater z bójki ulicznej. Podbiegłszy do matki, objął ją za szyję, potem skoczył do ojca i pocałował go w rękę.

— Gdzieżeś się to znów wałęsał? — odezwał się pan Ruhsitzke czystą polszczyzną.

— Byłem na korepetycyach, tatusiu — odpowiedział chłopczyk i pocałował ojca w drugą rękę.

— No, no — mruknął kalkulator, gładząc syna po jasnej główce.

Jego martwa twarz ożywiła się w tej chwili, a oczy błysnęły pod szkłami.

— Dostałem dziś dobry stopień z łaciny — chwalił się studencik.

— A w skórę nie dostałeś, hę ? — pytał ojciec, przypatrując się z rozkoszą synowi, który odziedziczył jego rysy.

— W skórę nie, ale guza oberwałem i to porządnego. O, niechno tatuś spojrzy, jak mnie ten łobuz Jędrek kropnął.

— Jaki Jędrek, co za Jędrek? Jakto, znów cię pobili — zawołała pani Ruhsitzke, zrywając się z krzesła. — Stasiu, Stasiu, ty mnie jeszcze wpędzisz do grobu tą swoją lekkomyślnością. Kto widział bić się z ulicznikami! To nie ładnie, mój synku. Wstydź się robić mamie tyle kłopotu.

I uklęknąwszy przed chłopcem, oglądała matka jego czółko, napiętnowane siną wypukłością.

— Proszę cię, popatrzno, Ludwiku — zwróciła się do męża — jak go znów oszpecili. Jeszcze mu kiedy oczy wybiją. Skaranie boskie z tym chłopcem.

— Mama zaraz myśli, że mi się co złego stanie — mówił Staś, — I cóż z tego, że mi Jędrek, ten od Księżaka, zrobił sińca ? On mi dał raz, a ja mu za to nakładłem ze dwadzieścia. Kropnąłem go o ziemię i po łbie tornistrem, że aż huczało, jak po pustej beczce.

Pan kalkulator słuchał opowiadania syna z widocznem zadowoleniem. Uśmiechał się, przygryzał wąsa. Mimo to uznał za właściwe zgromić małego zawadyakę.

— Powiedziałem ci już raz — odezwał się, udając zagniewanego — żebyś mi się nie bił z byle kim, bo się kiedy sam do ciebie zabiorę.

— A poco mnie zaczepiają ?

— To ustąp, jak przystoi na chłopca dobrze wychowanego.

— Kiedy nie mogę.

— A czemu nie możesz?

— Bo nie mogę.

Chłopiec zmarszczył się, a ojciec jego uśmiechnął się po raz wtóry.

— No, no, już dobrze — wyrzekł. — Idź teraz do kuchni, do Kasi, i poproś ją, żeby ci przyłożyła na czoło zimnej wody, a pamiętaj nie napadać na ludzi, bo dostaniesz w skórę.

Staś wyrwał się z objęć matki i chciał pobiedz, dokąd mu kazano, lecz w tej chwili odezwała się w salonie gitara.

Stanąwszy na progu drugiego pokoju, wziął się pod boki i zaczął się śmiać.

— Cóż cię tak mocno zabawiło ? — zapytała matka.

— A poco on tak śmiesznie brzdąka, jak te dziewczęta, co chodzą po podwórzach.

— Kto?

— A on, ten długi Szwab.

— Stasiu, Stasiu!

— Co, mamo!

— Idź zaraz do Kasi, bo jesteś niegrzeczny!

— A poco on po szwabsku szwargoce, kiedy się żeni z moją siostrą?

— Stasiu! — odezwał się teraz ojciec.

W głosie pana kalkulatora grzmiała groźba. Chłopiec odczuł ją, więc opuścił głowę i odezwał się z cicha:

— Co tatuś każe ?

— Chodźno tu.

Staś zbliżył się ostrożnym krokiem do ojca i stanął przed nim, zapatrzony w posadzkę.

— Kto ciebie nauczył takich brzydkich słów? — zapytał kalkulator.

Staś milczał.

— Kto ciebie nauczył nazywać pana Langego Szwabem ? Czy słyszysz ? Odpowiedz zaraz, smarkaczu! — zawołał ojciec podniesionym głosem.

Z poza szkieł jego okularów błysnęło ponure spojrzenie, gęste brwi zeszły się tak blizko, że tworzyły prawie jedną linię.

Chłopiec nie odpowiadał ciągle, utkwiwszy wzrok w blasze, przybitej pod piecem.

— Czy ty nie wiesz, że twój ojciec jest Niemcem?

Staś podniósł żywo czoło i wlepił w swego rodzica zdziwione oczy.

— Tatuś mówił, że nasi przodkowie nie byli Niemcami — wyszeptał.

— Głupi jesteś, ruszaj do kuchni, a jeżeli użyjesz jeszcze raz tego brzydkiego słowa, to zapoznasz się z kijem. Ich werde dir die Politik ausstreichen, du Bengel! — wrzasnął kalkulator po niemiecku.

Kiedy Staś znikł za drzwiami, wiodącemi do sieni, zaczął się pan Ruhsitzke przechadzać po pokoju. Zarzuciwszy ręce poza siebie, posuwał się po kobiercu, stąpając ciężko; nagle zwrócił się w stronę biurka, przy którem siedziała jego żona, schylona nad gazetą.

— Oto są skutki twego wychowania — odezwał się kalkulator.

— O czem mówisz, Ludwiku? — zapytała pani, nie zmieniając postawy.

— Udajesz, że mnie nie rozumiesz. Prosiłem cię tyle razy, abyś nie wszczepiała w dzieci nasze fanatyzmu narodowego, którego czasy minęły już bezpowrotnie.

— Nie ode mnie nauczył się Staś nazywać swego przyszłego szwagra Szwabem. Zresztą nie ja, lecz ty sam mówiłeś nieraz o swem pochodzeniu polskiem. Przypomnij sobie tylko, Ludwiku.

— Jest tak rzeczywiście, lecz przemiana Różyckich na Ruhsitzków odbyła się tak dawno, że zaginęła nawet tradycya naszego rodowodu słowiańskiego. Co do mnie, urodziłem się Niemcem, jak mój ojciec i dziad, byłem oficerem, a obecnie jestem urzędnikiem pruskim.

— Wcale na Niemca nie wyglądasz, mój Ludwiku.

— Czy wyglądam, lub też nie wyglądam, nie należy do rzeczy, dość, że powinienem nim był a jeśli nie bawię się w patryotę pruskiego, to tylko dlatego, że mi wszelki fanatyzm narodowy jest wstrętny. Urodziłem się w Księstwie, wychowałem się tu, żyję w tym kraju, który wy nazywacie polskim, byłbym więc śmiesznym, gdybym miał prześladować współziomków moich; lecz, z drugiej strony, nie widzę powodu do lekceważenia Niemców, choćby dlatego, że u nich służę. Wiesz dobrze o tem, że trzymałem się zawsze zdala od wszelkich spraw politycznych i nie życzę sobie, aby z mojego syna wyrósł jaki fanatyk. Niech pracuje uczciwie i spokojnie na chleb, jak jego ojciec, a o resztę niech się troszczą inni. Pragnęłaś, abym mówił po polsku — nie opierałem się; życzyłaś sobie, aby pod naszym dachem panował obyczaj polski — zgodziłem się. Ulegałem ci we wszystkiem w granicach ogniska domowego; gdybyś jednak chciała zakłócić spokój naszego gniazda popieraniem śmiesznych wyobrażeń, poznałabyś, że umiem rozkazywać. Przeto proszę cię, abyś wytłómaczyła Stasiowi, że syn urzędnika pruskiego nie może nazywać Niemca Szwabem, że powinien być obojętnym na wszelkie spory i różnice narodowe, choćby w żyłach jego płynęła krew polska. Polityka naraża na wiele przykrości, których chciałbym synowi naszemu oszczędzić.

Wygłosiwszy takie wyznanie wiary, spojrzał pan Ruhsitzke na zegarek.

— Dopiero ósma — mruknął — mogę jeszczewypić kufel piwa. Panie Lange — zawołał do salonu — może pójdziemy do Wernera na zajdel.

— Sehr gern, Herr Calculator. Piwo jest zawsze dobry — odpowiedział pan Lange.

Zaledwo pan Ruhsitzke wyszedł z swym przyszłym zięciem, uchyliły się ostrożnie drzwi i do gabinetu wsunęła się jasna główka Stasia, zaopatrzona już białą szmatą, którą kucharka przewiązała jego zranione czoło.

— Mamusiu, czy można wejść? — zapytał chłopczyk.

— Czego chcesz? —- fuknęła pani kalkulatorowa, podrażniona perorą męża.

— Mamusiu, czy to prawda, że tatuś jest Niemcem ? — mówił chłopczyk, zbliżywszy się do matki.

— Jesteś jeszcze za mały, abyś rozmawiał o takich rzeczach — odpowiedziała pani Ruhsitzke. — Gdy dorośniesz, dowiesz się o wszystkiem, a tymczasem słuchaj tatki,- bo on pragnie tylko twego szczęścia. Idź spać, moje dziecko, już czas na ciebie.

— Bo jeśli tatko jest Niemcem, to ja też — wnioskował Staś — a ja nie chcę być Szwabem, nie chcę — wołał z płaczem.

Pani kalkulatorowa przygarnęła syna do piersi i, całując go w czoło, mówiła:

— Idź do łóżeczka, Stasieczku, a nie zapomnij pomodlić się za babcię i dziadzię. Dobranoc, mój synu, dobranoc.

Głos jej drżał przy tych słowach, a oczy zaszły jakąś mgłą.

— Boże, Boże — szepnęła po wyjściu Stasia, ująwszy głowę w dłonie, pochyliła się znów nad gazetą, lecz nie czytała.

Słowa męża zrobiły na niej przykre wrażenie.

Lat dwadzieścia sześć minęło już od chwili, kiedy panna Zofia Mirkowska ślubowała panu Ludwikowi Ruhsitzke na stopniach ołtarza miłość, a przysięgi tej nie złamała dotąd ani razu. Pominąwszy drobne spory, zachodzące w każdem małżeństwie, żyli państwo Ruhsitzke z sobą zgodnie i przykładnie. On, urzędnik pracowity, człowiek prawy i mąż uprzejmy, nie dawał postępowaniem swojem powodu do zatargów domowych, ona zaś umiała ocenić zalety swego naturalnego opiekuna. Choć kalkulator uważał się za Niemca, nie należał nigdy do zagorzalców narodowych. Urodzony i wychowany w W. Ks. Poznańskiem, mówił dobrze po polsku i obcował chętnie z ziomkami swej żony, których w Pleszowcach było znacznie więcej, aniżeli potomków Armina.

Nad samą granicą Królestwa położone miasteczko, otoczone zewsząd ruchliwą falą ludności miejscowej, zachowało swój prastary charakter. Garstka urzędników niemieckich utonęła w żywiole polskim, zastosowując się powoli do niego. Prawie wszyscy członkowie sądu powiatowego, a nawet i nauczyciele szkoły protestanckiej znali język krajowy i posługiwali się nim, gdy było potrzeba. Konieczność zmieniła się z czasem w przyzwyczajenie, które zacierało stopniowo różnice narodowe, aż wytworzyło bierną życzliwość między przybyszami a tubylcami. Bywało, że się tam ktoś zapalczywszy pokłócił w knajpie przy kuflu piwa, lub że sobie chłopcy nawymyślali od «Szwabów» i Pollacken, ale przygodne te zawieruchy mijały szybko, jak szybko znika bąbel na cichej szybie spokojnego jeziora.

W takich warunkach nie było mowy o walce politycznej. Niemcy pleszowieccy nie wiedzieli jeszcze, że Poznań jest »odwieczną prowincyą germańską. Tego «pewnika naukowego» nauczyli się dopiero później, po wojnie francuskiej.

Najmniej zaś zajmował się pan Ruhsitzke sprawami, nienależącemi do jego urzędu. Czy dlatego, że ożenił się z Polką, czy też, że cyfry zrobiły go nieczułym na szersze sprawy ludzkie, dość, że nie mieszał się nigdy do rozpraw politycznych, a w domu był w tym względzie zupełnie obojętnym. Słuchał z takiem samem zadowoleniem żony, gdy czytała głośno «Dziennik Poznański», z jakiem przerzucał swoją Posenerkę, zachwycał się Mickiewiczem a wielbił Goethego. Przeto spadła jego dzisiejsza rozmowa na panią Zofię, jak nagły deszcz wśród pogodnego dnia. Nie umiała jej. sobie wytłómaczyć.

Z twarzą, ukrytą w dłoniach, z oczami zamkniętemi, siedziała pani kalkulatorowa przed biurkiem męża, zastanawiając się nad znaczeniem jego słów.

Wtem odezwał się nad nią świeży, dźwięczny głos:

— Czy mateczkę głowa boli? — pytała panna Marya, obejmując rodzicielkę swą za szyję.

— To ty, Maniusiu? Czy pana Langiego już niema?

— Wyszedł z tatką na miasto. Mamusię pewno główka boli?

— Nic mi nie jest moje dziecko, ale ty, czy nie obawiasz się dnia jutrzejszego?

Dziewczyna spłonęła aż pod skronie, a schyliwszy głowę, wyszeptała:

— Zaczynam już dwudziesty piąty rok, mateczko...

— Wiem, wiem, że nie możesz przebierać, czekać zwłaszcza w takich Pleszowcach, gdzie trudno o młodzież z lepszego towarzystwa, lecz my ci z ojcem nie żałujemy ani dachu, ani chleba.

— Wszystkie rówieśnice moje wyszły już dawno za mąż, mateczko.

— Przeznaczeniem kobiety jest być żoną i matką, zapewne, lecz...

Pani Ruhsitzke umilkła, nie wiedząc, jak wytłómaczyć córce swoją troskę.

— Pan Henryk nie wrócił, mamo — mówiła dziewczyna cichym głosem.

— Szkoda, byłby dla ciebie odpowiedniejszym...

— Ale i pan Lange jest bardzo dobrym człowiekiem — podchwyciła panna żywo.

— Tak, dobre to człowieczysko, skromne i pracowite, nie przeczę... jednak... bo widzisz... ach, Boże, nie wiem, co mówię. Pamiętaj, że nie wypędzamy cię z domu.

— A że mój przyszły mąż jest Niemcem, wcale mnie to nie niepokoi — wyrzekła panna.

Pani Ruhsitzke spojrzała na córkę uważnie.

— On jest Niemcem i protestantem, moje dziecko. Czy zastanowiłaś się nad tem dobrze? — zapytała.

— Zobaczy mateczka, jakiego z niego zrobię wiarusa. Już mi dziś obiecał, że zgoli te brzydkie faworyty i zapuści wąsy. Za kilka miesięcy nauczy się po polsku i odzwyczai się życia w knajpie, a za rok nie pozna go nawet jego rodzona matka. On taki potulny.

Dziewczyna uśmiechnęła się do swych zamiarów.

— Rób, jak chcesz, moje dziecko, ale rozmyśl się dobrze, dopóki jeszcze czas.

— O, niech się mama nie obawia. Ujeżdżę tak mojego Wilusia, że będzie jak najłagodniejszy kucyk. Cóżby ludzie powiedzieli, gdybym się cofnęła przed samym ołtarzem?

II.

Wcześniej, niż zwykle, opuściła pani Ruhsitzke nazajutrz pokój sypialny i, zamiast do kuchni, udała się do ogrodu, składającego się zaledwie z morgi ziemi. Ale na tej małej przestrzeni znajdowały się drzewa owocowe i leśne, krzewy i kwiaty, warzywa, a nawet kartofle.

Jak w mieszkaniu kalkulatora, panował i tu wzorowy porządek. Przed samym domem urządzono klomby, których brzegów strzegły przed opadnięciem różnobarwne dachówki; ulice, wysypane piaskiem, ujęte w ramki agrestu i porzeczek, tworzyły doskonałą szachownicę; w miejscach cienistych ustawiono ławki, a na samym końcu głównej alei zapraszała do odpoczynku obszerna altana, opleciona winogradem. Nizki, wybielony mur otaczał ze wszystkich stron to Sans souci kalkulatora, który w chwilach wolnych od zajęć urzędowych, kopał, sadził, siał i gracował.

Pani Ruhsitzke stanęła przy głównym klombie, zastawionym mnóstwem doniczek i schyliła się nad jedną z większych. Ucięła kilka gałązek mirtu na wianuszek dla córki.

Już miała wracać do domu, kiedy się z poza muru odezwał krzykliwy głos:

— Dzień dobry sąsiadce dobrodziejce!

Z drugiej strony ogrodzenia wychyliła się nasamprzód głowa, ubrana w kapelusz słomiany z szerokiemi okapami, potem dwoje ramion, które oparły się na płocie.

— Pani kalkulatorowa przygotowuje, jak widzę, ozdobę dla córuni. Ho, ho, gdzie tam jeszcze mojej Madzi do ołtarza, ale pewno i na to czas przyjdzie, jak na wszystko. Mój Boże! jak też te lata idą a idą, jak gdyby umiały lecieć, niby ptaszyna. Przecież to jeszcze nie tak dawno, jak przynosiłem pannie Maryannie z pola rzepę, co ją tak lubiła, że mnie aż całowała z wielkiej radości, a dziś będzie już panią rektorową.

Kiedy sąsiad robił powyższe uwagi, zbliżyła się pani Ruhsitzke do niego i podała mu rękę przez mur.

— Dzień dobry panu — wyrzekła. — Co ro bić, sąsiedzie, czas nie stoi i my postarzeliśmy choć byliśmy kiedyś młodymi.

— Co tam pani sąsiadce mówić o starości; kwitnie sobie paniusia zawsze, niby moje kartofle, z których mam tego roku prawdziwą pociechę. Nie uwierzy pani, jakie będą zbiory. Krzaczyska okrutne, a pod każdym po kilkanaście perek, jak łby. Będzie co jeść na zimę. Ale coś mi dziś pani nieswoja, jakby czemś zmartwiona. Może się źle spało, hę? — zawołał nagle sąsiad, spojrzawszy troskliwie szaremi oczami na kalkulatorową.

— Mój dobry panie, wydaję córkę za mąż — odpowiedziała pani Ruhsitzke.

— To co? Czy to panna Maryanna pojedzie do Ameryki? Zostanie przy rodzicach i będzie ciągle na oczach mamusi. Niechno się sąsiadka dobrodziejka nie smuci, bo to nic nie warte. Pan Lange porządny człowiek; on będzie umiał uszanować ładną i dobrą żoneczkę. Co prawda, to on niby trochę... jakby to powiedzieć bez obrazy pani kalkulatorowej... no, bodaj cię, nie chce ze mnie jakoś wyjść...

— Chce pan powiedzieć, że zanadto niemiecki wygląd — pomogła pani Ruhsitzke, obejrzawszy się najprzód ostrożnie na dom.

— No, tak, co prawda, to prawda; gębę to ma, niby małpa. Gwałtu, co ja też wygaduję. Niech się na mnie pani sąsiadka nie gniewa, ale to tak po dawnej znajomości, człowiek baje byle co. Ale to nic. Pan Lange porządny, o, bardzo porządny człowiek. Mieszka w Pleszowcach już cały rok, a nie winien nikomu ani grosiczka. Płaci za wszystko gotówką i nie daje z siebie żadnego zgorszenia. Jeszcze go nikt nie widział w mieście z zalaną pałką. Porządny z niego człowiek, a że nie umie po polsku, to nic. Już go tam panna Maryanna wymusztruje, co to ha! Oho, ona to potrafi.

— Sądzi pan, że narzeczony mojej córki przerobi się na Polaka? — zapytała pani Ruhsitzke z cicha.

— Coby nie miał? Musi. Już my go tu weźmiemy w takie obroty, że przylepi się do nas, jak lepki plaster, albo fora ze dwora. No i znów mi się głupstwo wymknęło. Na co ma się wynosić? Będzie mu między nami dobrze, to i zapomni o Szwabach, jak niejeden z nich, co przyszedł do nas strasznie hardy, a zmiękł po kilku latach, jeno go do rany przyłóż. Od czego zresztą panna Maryanna? To zuch dziewczyna, ja ją znam. Jak sobie co powie, to zrobi, a nie ustąpi. I pan kalkulator zagląda dziś coś rychło do ogródeczka — zawołał gadatliwy sąsiad, zwracając się w stronę domu, z którego wychodził w tej chwili pan Ruhsitzke. — Dzień dobry panu radcy, dzień dobry! — krzyknął, machając kapeluszem.

— Dzień dobry — odpowiedział pan Ruhsitzke, podchodząc do żony i sąsiada. — Pan Nizina jeszcze nie w polu przy robocie?

— A nie — mówił pan Nizina, który, wdrapawszy się na płot, usiadł na nim okrakiem.

Był to człowieczek nizkiego wzrostu, szczupły, odziany w wytartą kapotę.

— Oglądałem sobie śliwki w ogrodzie — ciągnął dalej — będzie ich tego roku sporo, aż czarno na drzewach. Może tabaczki panie radco?

— Bóg zapłać — odparł pan Ruhsitzke, wziąwszy palcami szczyptę proszku narkotycznego z brzozowej tabakierki, którą mu sąsiad podał. — Dobra — dodał, kichnąwszy potężnie.

— Prawdziwa rawicka, panie radco, wyborna na oczy.

— Oj, dobra, bo aż mi w nich łzy stanęły. A cóż tam sąsiad ma w kieszeni?

— Cobym miał mieć? Śniadanie.

Pan Nizina wydobył z kieszeni kilka kartofli owiniętych w papier i kawałek razowego chleba.

— Wrócę dopiero na obiad do domu, a powietrze trawi — mówił.

— Sąsiad zawsze taki oszczędny? Mógłby sobie też pan pozwolić trochę wygód, bo na środkach chyba nie zbywa. Sto mórg i dwa domy, to majątek wcale przyzwoity, jak na obywatela miejskiego, a pan skąpi sobie ciągle ze szkodą dla zdrowia.

— Nic mi nie będzie, panie radco. Można się do wszystkiego przyzwyczaić, i do wielkiego i do małego jedzenia, a poco to sobie żołądek opychać, kiedy można i bez tego żyć. Pan Bóg dał dzieci; trzeba o nich pamiętać. Pan radca może nie wie, że odwożę mojego Jasia po świętym Michale do szkół. Będzie z niego ksiądz, bo tak chce moja imość. Żeby tak pan radca i swego Stasia posłał, byłoby chłopcom weselej. Zawsze co z jednego miasta, to z jednego.

— Mój Staś jeszcze za młody, kochany sąsiedzie. Ale, ale, co chciałem powiedzieć... Mam nadzieję, że nas sąsiad zaszczyci dziś swoją obecnością. Przecież to ślub jego pieszczotki.

— A jakże, a jakże. Jakby to było, żeby się ślub mojej córki chrzestnej odbył bezemnie. Ale słonko już wysoko; trzeba ruszać w pole!

— Do widzenia.

— Pan Bogu oddaję!

— Z Panem Bogiem!

Pan Nizina, zeskoczywszy z muru, znikł za drzewami swego ogrodu, a pan Ruhsitzke poszedł zwolna główną aleją swego królestwa, przypatrując się po drodze uważnie każdemu kwiatkowi. Odbywszy przegląd wszystkich drzew i krzewów, policzywszy zimowe jabłka i gruszki, wrócił do domu, gdzie panował ruch niezwykły. W salonie zawieszano świeże firanki, w gabinecie usuwano szafy z książkami, w innych pokojach robiono różne porządki, mające na celu powiększenie miejsca, aby go starczyło dla gości weselnych.

Pan Ruhsitzke, zobaczywszy, co się dzieje, skrzywił się, wziął kapelusz, laskę i wyszedł do miasta. Choć nie miał dziś zamiaru urzędować, wolał jednak pracować w biurze, aniżeli patrzeć na nieład, którego nienawidził.

Za to używał sobie Staś, pomagając służbie, siostrze i matce. Mieszał się do wszystkiego, popychał sprzęty, właził na kanapy i stołki, zamiatał, dźwigał kubły z wodą, a im więcej było wrzawy, tem śmiał się głośniej.

W miasteczku gotowano się tymczasem na widowisko. Pan kalkulator należał, jako były oficer, starszy urzędnik i właściciel domu z ogródkiem, do arystokracyi pleszowieckiej, przeto był ślub jego córki zdarzeniem niezwykłem. Na taki wypadek musiały kumoszki powiatowe czekać nieraz bardzo długo.

Bo w Pleszowcach działo się niewiele. Mieścina, licząca 5.000 mieszkańców, posiadająca sąd, dwie szkoły, katolicką i protestancką, niepołączona dotąd koleją żelazną ze światem cywilizowanym, dziwowała się każdemu powozowi, który przyjeżdżał z wsi okolicznych w dni targowe lub świąteczne. Pogrzeb, ślub, ekstrapoczta, zbiegowisko uliczne, waryat, który pokazał się na ulicy, wściekły pies, złodziej, kłótnie nawet przekupek wywabiały ciekawych do okien lub gromadziły naokoło siebie mnóstwo gapiów. Znali się tu wszyscy, opiekowali się sobą, zaglądali sobie prawie do garnków. Gdy który z «arystokratów» ubrał się w nowy surdut, mówiło o tem całe miasto. Cóż dopiero, kiedy wydawał córkę za mąż.

Roje też pauprów, żaczków szkolnych i służących zaległy pod wieczór ulicę, na której stał domek pana kalkulatora. «Towarzystwo lepsze» Ple-szowiec, nie mogąc mieszać się z tłumem, zapełniło szczelnie kościół katolicki, w którym miał się ślub odbyć.

Aż pięć starych karet wynajął pan Ruhsitzke. Gdy powozy stanęły przed jego dworkiem, popłynął nad zebranym ludem szmer cichego uwielbienia.

— O, o, o, o... — szeptano wokoło.

Innemi zupełnie oczyma patrzyli koledzy Stasia na swego towarzysza, który wyszedł pierwszy na ulicę. Nawet Jędrek, cisnący się do przodu, spokorniał, ujrzawszy taką paradę.

— O, o, o, o... — powtarzano.

A gdy goście zaczęli wysnuwać się z domu, urzędnicy i bogatsi mieszczanie, sama arystokra-cya, panowie we frakach i białych krawatach, panie w jedwabiach, zapanowało głuche milczenie. Co za śliczności! Jeden wyciągał szyję przez drugiego, dziewczęta poszturkiwały chłopców, chcąc widzieć każdy szczegół, a stare kobiety kiwały głowami. Dziwy, dziwy! Pani rendantowa przypięła sobie ogon na dwa łokcie długości, pani komisarzowa wsadziła na włosy jakiś czepiec z szerokiemi wstęgami, pani inspektorowa niosła w ręku wachlarz z samych piór.

Wtem pokazał się na progu pan Nizina z panną młodą. On w czarnej czamarze z potrzebami, w rogatej czapie nasuniętej na lewe ucho — ona w białej, atłasowej sukni, owiana welonem.

Oblicze tłumu zajaśniało radością. Tak zamaszyście wyglądał mały mieszczanin, tak urocze wrażenie robiła narzeczona. Nagle rozległo się ze wszystkich stron, jakby na komendę: hurra! a ściany domów odbijały ten okrzyk, podając go sobie nawzajem. Stare konie pocztowe, z których znaczna część służyła niegdyś w wojsku, podrzuciły łby, strzygąc uszami i chrapiąc. Przypomniały im się lepsze, dawne czasy.

Stangreci uderzyli z biczów, powozy zaturkotały po nierównym bruku, i pochód ruszył ku kościołowi, a za odjeżdżającymi pędziła gromada pauprów, wrzeszczących: hurra, hurra! Staś, siedzący z rodzicami w ostatniej karecie, nie mógł wytrzymać, aby nie pogrozić łobuzom pięścią.

W kościele odbyła się ceremonia szybko. Ksiądz proboszcz pobłogosławił młodą parę, organista zarzępolił na odstrojonych organach: Veni Creator, chór szkolny zaśpiewał swemu rektorowi jakąś pieśń i panna Ruhsitzke stała się panią Lange. Gdy wychodziła z mężem z domu bożego, niosła głowę wysoko i stąpała pewnym krokiem. On zaś zmalał jakoś, pochylił się, może dlatego, że wstydził się swej zmienionej twarzy, z której znikły rude bokobrody, ustępując miejsca wąsom, zwieszającym się w nieładzie po obu stronach nosa. Pan rektor zgolił ukochane faworyty, a zostawił zarost tylko na górnej wardze, przeto zdawało mu się, źe się wszyscy z niego śmieją.

I znów zadudniły stare karety, ciągnione przez stare konie, na starym bruku miasteczka, a za powracającymi weselnikami biegli ulicznicy i bawili się po swojemu, wołając: hurra!

Goście pana kalkulatora weszli już do domu. Na progu został tylko on sam. Gdy się powozy oddaliły, sięgnął pan Ruhsitzke do kieszeni, a wydobywszy z niej garść drobnych srebrnych monet, sypnął je między gawiedź uliczną. Rozegrał się teraz ostatni akt wielkiej zabawy ludowej. Pauprowie rzucili się na pieniążki, wyrywając je sobie z rąk. Wszczęły się bijatyki, rozległy się brutalne klątwy, tu i owdzie popłynęła krew wkońcu zjawił się stróż bezpieczeństwa publicznego, wiecznie zrzędzący «pan wachmistrz» i rozpędził hołotę.

— A rakarze! a do domu! a niech was jaśniste!... — krzyczał, machając zardzewiałem szabliskiem.

Po chwili uciszyło się przed domem pana kalkulatora. Wewnątrz tylko brzęczało, jak w ulu.

Nazajutrz wróciło wszystko do dawnego porządku. Pan Ruhsitzke, obejrzawszy śliwki i jabłka zimowe w swym ogródku, wypił kawę, zapalił cygaro i udał się do biura, gdzie zasiadł nad plikiem papierów, które mu woźny przyniósł od kasyerów; pan Nizina zaopatrzył się w pieczone kartofle i ruszył w pole, do robotników, a Staś pobiegł do szkoły, roztrącając po drodze chłopów i przekupki.

Były w Pleszowcach dwa zakłady naukowe: katolicki i protestancki. Każdy z nich składał się z czterech klas, z których najwyższa nazywała się rektorska, gdyż zostawała pod bezpośrednią opieką samego «pana rechtora», jak mówili mieszczanie. W pierwszym wykładano po polsku, w drugim po niemiecku, w obydwóch zaś uczyły się dzieci przedmiotów elementarnych, a w oddziale, który był chlubą miasteczka, obeznawano wybrańców z początkami łaciny, geometryi i algebry. Do tej klasy uczęszczali jedynie chłopcy rodziców zamożniejszych, którzy nie mieli skończyć edukacyi na poprawnem czytaniu i pisaniu. Tu przygotowywano synów urzędników i reszty «arystokracyi» do gimnazyów.

Staś, choć liczył dopiero trzynasty rok, kończył już kurs katolickiej klasy rektorskiej, którą prowadził pan Lewiński, młody doktor filozofii.

Było już «po dzwonku», kiedy mały Ruhsitzke wpadł do swej klasy, szarpnąwszy mocno za klamkę drzwi. Koledzy jego siedzieli cichutko na ławach, schyleni nad książkami, a pan rektor, mężczyzna średniego wzrostu, krępy, barczysty z twarzą okrągłą, ozdobioną czarnym wąsem, chodził po salce i wysłuchiwał lekcyi.

Szybko odwrócił się pan Lewiński.

— Czy to karczma, żebyś tak hałasował? — fuknął. — Dlaczego się spóźniłeś?

Staś nie spokorniał wcale, choć wiedział, że pan rektor, podobniejszy do wojaka, niż do nauczyciela, nie znał się na żartach.

— Wczoraj był ślub mojej siostry, panie rektorze — odpowiedział śmiało.

— Prawda, idź na miejsce, a naucz się wchodzić przyzwoiciej do szkoły, bo mógłbyś kiedy co oberwać. Styczyński! Więc jak jest perfectum od daref

«Wyrwany», chłopak duży, z głupkowatą fizyo-gnomią, podniósł się i oglądał bojaźliwie wokoło.

— Da, da... — jąkał się, trącając nogą swego sąsiada.

— Do, de... — pomagał nauczyciel.

— Do, de... — bąkał uczeń.

— Do jakiej koniugacyi należy dare?

— Do pierwszej.

— Bardzo dobrze. Więc jak będzie perfe-ctum?

— Do, do... davi! — zawołał Styczyński uradowany.

— Jesteś osieł!

Chłopak ruszał się niespokojnie na miejscu.

— Chodźno tu! — wyrzekł rektor. — Obiecywałeś tyle razy, że będziesz się uczył — mówił, kiedy uczeń stanął przed nim z opuszczoną głową — a głupiejesz z każdym dniem więcej. Choćbym cię i wybił, nie zda się to na nic, bo z takiego bałwana, jak ty, to i kij nic nie wy-krzesze. Zostaniesz dziś po lekcyach w kozie i będziesz siedział tak długo, aż nauczysz się słów nieregularnych pierwszej koniugacyi'. A teraz ruszaj na oślą ławę, pod piec, marsz!

W ten sposób energiczny wykonywał pan Le-wiński swoją czynność przez pięćdziesiąt minut wśród zupełnego spokoju. Chłopcy nie odważyli się spojrzeć na siebie. «Wyrwany» zrywał się na równe nogi i bladł, gdy na nim spoczęło groźne oko pana rektora. Odetchnęli dopiero, gdy dzwonek zwiastował koniec godziny.

Z trzaskiem i wrzawą wyleciała dziatwa z ław, wynagradzając sobie długie milczenie bieganiem i krzyczeniem podczas pauzy.

— Różyczka, a przyniosłeś nam placka z wesela? — zawołał Styczyński, stały mieszkaniec karceresu.

— Najesz się dziś w kozie dosyć słów nieregularnych — odciął się Staś, przezwany przez kolegów «różyczką».

Chłopcy rozśmieli się, a Styczyński podbiegł do Stasia i chciał go uchwycić za kołnierz.

— Tylko ty gębę trzymaj, bo jak cię lunę. Ty wiesz, żem mocny! — wrzasnął.

Ale Staś, zręczny jak piskorz, wywinął się z pod rąk przeciwnika i, skoczywszy za katedrę, wychylił z poza niej głowę, mówiąc:

— O la Boga, jaki pyszny, że ma ogromne łapy. Czy ty myślisz, że się ciebie boję, drągalu? Tylko się zbliż, to ci łeb rozbiję!

— Różyczka, jeno nie pyskuj — zawarczał «drągal» — bo będzie źle z tobą.

— Różyczka, różyczka, nie daj się — odezwali się koledzy chórem. — On duży, ale tyś zwinniejszy od niego.

— On myśli, że mi tam idzie o jego szwabski placek — mruknął Styczyński.

Zwrot ten podobał się uczniom.

— Szwabski placek, szwabski placek! — powtarzali.

— Jaki szwabski placek? — zawołał Staś, wychodząc z poza katedry.

— A czyjby? Twój! Ty przecież jesteś Szwabem, jak twój tata i szwagierek. Ruhsitzke, różyczka, tylko psy się tak nazywają — odpowiedział Styczyński.

Stasia oblała krew aż po same skronie, potem zbladł, oczy jego zaiskrzyły się ponurym blaskiem, a małe ramiona podniosły się w górę.

— Ja tobie dam Szwaba, drągalu! — krzyknął stłumionym od gniewu głosem i rzucił się na wysokiego chłopca. Zanim się Styczyński pomiarkował, co się dzieje, leżał już na podłodze. Staś runął mu całem ciałem na nogi, schwycił go za kolana i obalił na ziemię. «Drągal» chciał się podnieść, lecz «różyczka» siedział na jego piersiach, dusząc go za gardło. Po chwili ujęli się obydwaj w objęcia i zaczęli się szamotać. Przewracali się, w jedną sprzężeni całość, otoczeni kłębami kurzu, który wzbijał się pod sufit, gdyż żaden z nich nie chciał się znaleść pod przeciwnikiem. Staś nie mogąc pracować rękami, kąsał Styczyńskiego zębami, bódł go głową, gdzie trafił. Koledzy przypatrywali się temu widowisku z przyjemnością, podbudzając walczących krytyką ich ruchów.

— Źle trzymasz go za bary; prawą rękę podłóż, schwyć go za kark, pchnij go w żebra! — radzili wytrawniejsi znawcy takich pojedynków.

Nagle ucichły nawoływania, chłopcy rozbiegli się, spiesząc na miejsca. Na progu ukazał się rektor.

— Styczyński, Ruhsitzke! — odezwał się Głos jego uderzył w splątane członki zapalczywych szermierzów, jak prąd bateryi elektrycznej. Ręce ich opadły, nogi rozwinęły się. Zakurzeni, w sukniach starganych z pokaleczonemi twarzami, wyglądali tak pociesznie, że się groźny profesor nie mógł wstrzymać od uśmiechu, który pokrył jednak natychmiast ściągnięciem brwi.

— Zbliżcie się! — wyrzekł, zasiadłszy na katedrze. — Kto dał powód do bójki? — zapytał, gdy winowajcy stanęli przed swym sędzią.

Chłopcy milczeli.

— Kto zaczął burdę?

Nie było żadnej odpowiedzi.

— Mówić mi zaraz, kto zaczął? — huknął rektor, wydobywając z poza tablicy trzcinę.

— On się ze mnie wyśmiewał — odezwał się Styczyński.

— Dlaczego mu dokuczałeś, Ruhsitzke?

— On mnie nazwał Szwa...

W oczach Stasia zakręciły się łzy.

— On mnie nazwał Szwa... Szwabem — wybuchnął z płaczem.

Chłopcy w ławach zachichotali z cicha.

— Cicho tam, nicponie! Dlaczego nazwałeś kolegę tak brzydko? To nieszlachetnie, to nieuczciwie. Widzę, że jesteś tak złym, jak głupim. Przynieś krzesło i połóż się.

«Drągal» uczynił, co mu profesor rozkazał, i rozciągnął się bez oporu. Gdy poczuł na grzbiecie trzcinę nauczyciela, wyrzucał nogami i wrzeszczał, jak gdyby na niego ogień sypano.

— O la Boga, rety, zabijają mnie, ratujcie! Rektor nie żałował plag. Kiedy skończył z jednym, zwrócił się do drugiego.

— Teraz na ciebie kolej; kładź się! — wyrzekł.

— Ja mu nic nie zrobiłem — bronił się Staś. — Dlaczego on mnie nazwał Szwa...

I znów wstrząsnęły jego piersią głośne łkania.

— Nie za to dostaniesz w skórę, że obraziłeś się słusznie na tego osła, lecz za bijatykę. Mogłaś się mnie był poskarżyć, a byłbym ci wymierzył sprawiedliwość. No spiesz się, bo czekam.

— Ja nie umiem skarżyć.

— Kładź się, a nie zabieraj mi czasu — zawołał rektor, zniecierpliwiwszy się.

Staś, zamiast spełnić wolę profesora, oddalał się od krzesła.

— Co robisz? nie marudź, bo pogorszysz jeszcze swą sprawę — przekładał nauczyciel.

Ale chłopiec skoczył nagle do drzwi i, otworzywszy je, wybiegł do sieni.

— Jestem niewinny — zapłakał i ruszył po schodach na ulicę.

Bez czapki, z rozwianym włosem, biegł przez całe miasto i zatrzymał się dopiero przed samym domem, z którego wychodziła właśnie pani Ruhsitzke.

— Stasieczku, co się z tobą stało? — zawołała ujrzawszy syna.

Chłopiec uczepił się rąk matki i opowiadał jej spiesznie urwanemi zdaniami o swej przygodzie, błagając, aby go nie pozwoliła bić.

— Ja nie chcę, aby mnie nazywano Szwabem — szlochał.

Pani kalkulatorowa nie odpowiedziała nic na skargi dziecka. Usta jej drgnęły tylko kilka razy a twarz powlokła się bladością.

— Dziwne, dziwne — mówiła do siebie — tyle lat nie było o tem mowy, a teraz...

Nie poszła do miasta, jak zamierzała, lecz wróciła do dworku i zajęła się przebraniem Stasia. Umyła go, uczesała, włożyła na niego inne suknie i pocieszała jedynaka:

— Nie płacz, Stasieczku, nie płacz...

— Mamo, ja się boję tatki.

— I ja nie wiem, jak się ta awantura skończy, ale będę się starała, aby się ojciec nie gniewał na ciebie — uspakajała pani Zofia Stasia.

Gdy się pan Ruhsitzke stawił na obiad, usiłowała go żona przekonać o niewinności syna. Kalkulator słuchał w milczeniu, marszcząc brwi, a kiedy zamilkła, wyrzekł po niemiecku:

— To śmieszne drażnienie zaczyna mi się przykrzyć. Odbiorę go ze szkoły katolickiej i poszlę do protestanckiej pod komendę Wilhelma. Tam nie będą go prześladowali narodowością jego ojca. Nie rozumiem, skąd biorą się te nienawiści. Tyle lat żyliśmy obok siebie w zgodzie, a od pewnego czasu słyszę tu i owdzie wstrętne spory. Gdzie jest Staś?

Przestępca wyszedł z poza pieca, gdzie czekał na skutek rokowań matki. Widząc, że jego sprawa przybiera dobry obrót, zbliżył się bez obawy do najwyższego trybunału.

— Zrobiłeś znów burdę — odezwał się kalkulator po polsku. — Nie zaniechasz tych bijatyk, aż cię kto ciężko skaleczy.

— Tatusiu, on zaczął, nie ja; jak mamę kocham; ten drągal zaczepił mnie pierwszy — tłómaczył się Staś.

— Powiedziałem ci już nie raz, nie dwa, że mądry ustępuje głupiemu, ale ty nie chcesz słuchać.

— Tak mi się gorąco zrobiło, tatusiu, kiedy mi ten łobuz powiedział,że nie chce szwabskiegoplacka...

— Cicho! — zawołał gwałtownie kalkulator. — Dosyć tych bredni! Pójdziesz jutro do szkoły protestanckiej, ale przedtem przeprosisz pana Lewińskiego za nieposłuszeństwo, bo, choć miałeś słuszność, powinieneś był zrobić, co ci przełożony kazał. Na subordynacyi stoi świat.

— Ale, Ludwiku, jak możesz chcieć, aby twoje dziecko katowano — odezwała się pani Ruhsitzke.

— Dziecko, nie dziecko, a porządek musi być. Ty się nie wtrącaj, bo kobiety nie znają się na tem. Fiat justitia, pereat mundus — wyrzekł urzędnik pruski.

Ach, z waszą subordynacyą! — westchnęła pani.

— Tatusiu, ja byłem niewinny; ja nie chcę, aby mnie bili — szepnął Staś.

— Winny, niewinny, a mores znać trzeba. Taki dzieciak, jak ty, nie może jeszcze wiedzieć, czy jest winnym albo niewinnym.

— Ten drągal nazwał mnie różyczką i mówił, że się tak psy nazywają.

— Różyczką cię nazwał? — wymówił kalkulator z cicha i zamyślił się. — Różyczką? — powtórzył. — Różyczka, Różycki — ciągnął dalej półgłosem do siebie — dziwne, dziwne, tyle lat, a jednak...

Podniósł się z krzesła, na którem dotąd siedział i zaczął chodzić po salce stołowej.

— Krew nie zamiera — mruczał. — Ach, dummes Zeug! — wyrzekł nagle po niemiecku. — Matka, każ podać kawę!

Po obiedzie nie poszedł do gabinetu na drzemkę, jak zwykle, lecz udał się do ogrodu. Tu oglądał niby drzewa i zwiędłe kwiaty, majstrował coś w winnicy, poprawiał przy ławeczkach, stukał nawet w mur, jak gdyby go badał, czy nie potrzebuje naprawy, ale wszystkie te czynności wykonywał mechanicznie, bez myśli, przechodząc niespokojnie od przedmiotu do przedmiotu. Co chwila wymykało się z jego ust jakieś urwane zdanie, wygłoszone to po polsku, to po niemiecku, a monolog ten przeplatały wykrzykniki w rodzaju: dummes Zeug, głupstwo!

Gdy wrócił do mieszkania, zbliżył się do Stasia, a ująwszy jego głowę w swe ręce, nachylił się do niego i zapytał cichym głosem, oglądając się, czy go ktoś trzeci nie słyszy:

— Więc ty nie lubisz, kiedy ciebie nazywają Szwabem?

— Tatusiu, zaraz mi się tak coś zrobi, że muszę kropić.

Kalkulator uśmiechnął się pod wąsem.

— Pójdziesz jutro do szkoły Wilusia, tam ci dadzą spokój.

— Tam chodzą tylko dzieci niemieckie; ja tam nie pójdę.

— Pójdziesz, moje dziecko, pójdziesz — mówił ojciec, ale już bez gniewu.

— Ja ucieknę; niech mnie tatko nie posyła do Wilusia.

— A dokąd ty uciekniesz?

— W świat, do Ameryki.

— A czy ty wiesz, gdzie Ameryka?

— O, wiem, daleko.

— No, no, zobaczymy — wyrzekł ojciec, uśmiechnąwszy się po raz wtóry.

Wieczorem nie mógł kalkulator wytrzymać w domu. Kręcił się po pokojach, spoglądał to na syna, to na żonę, wkońcu ubrał się i wyszedł do miasta, na piwo.

Staś tymczasem, zamiast się uczyć, siedział w kuchni i szył sobie worek. Stara Katarzyna, niegdyś piastunka jedynaka państwa Ruhsitzke, a obecnie pomocniczka kucharki, przypatrywała się uważnie pracy swego ulubieńca, oparłszy chudą, pomarszczoną twarz na dłoniach.

— A na co to paniczowi taka torba, kiejby dla dziada, co to chodzi po żebrocie? — zapytała.

— Pójdę na wojnę — odpowiedział Staś, nie przerywając sobie roboty.

— Co też to panicz wygaduje! Ktoby tam wziął takiego dzieciaka za żołnierza. Jenoby dmuchnęli, a już po paniczu.

— Niechno Kasia nie mówi byle co. Bo to mnie mało nabili, a nic mi nie jest. O, jakie mam sińce na całem ciele.

I odwinąwszy rękaw, pokazał Staś Katarzynie ramię, pokryte niebieskiemi plamami.

— Takie same znaki mam na plecach i na nogach, a nic nie bolą — chełpił się chłopiec. — Co wy tam baby wiecie. Kiedy się człowiek rozgrzeje, to nic nie czuje, choćby go zabili.

Katarzyna kiwała dłową, a Staś szył z rozmachem. Kiedy skończył, udał się do salki jadalnej. Tu zakradł się do kredensu, wziął z niego pół bochenka chleba, garść suszonych gruszek i kawałek masła, które zawinął w papier.

Zrabowawszy spiżarnię matki, wsunął się ostrożnie do gabinetu ojca, wdrapał się na biurko i zdjął z gwoździa stary pistolet kalkulatora.

Ukrywszy wszystko pod spencerkiem, położył się na łóżko w ubraniu i zasnął.

Pan Ruhsitzke wrócił późno do domu. Kiedy się rozbierał, opowiadał żonie o przeszłości swego rodu: jak to się jego przodkowie nazywali Różyckimi, jak później zniemczeli i przekręcili nazwisko, wyrzekłszy się pierwotnej narodowości, jak dobrze zrobili, bo wszystko jest dummes Zeug, a główna rzecz subordynacya i chleb.

— Pił dziś za wiele — myślała pani Zofia — bo gdyby był trzeźwym, nie wspominałby o swem pochodzeniu polskiem. Omija zawsze starannie ten niemiły dla niego przedmiot.

Nazajutrz zbudził się kalkulator o godzinie ósmej z rana, jak codziennie od lat wielu. Jeszcze w łóżku leżąc, wydał rozporządzenie, aby ubrano

Stasia w suknie odświętne, bo chce go zaprowadzić do szkoły protestanckiej.

Zalewo wygłosił rozkaz, zrobił się w domu wielki rejwach. Służba biegała po ogrodzie, a pani Ruhsitzke zaglądała pod łóżka i kanapy.

— Stasia niema! — wołano.

Kalkulator zerwał się z łóżka, jak gdyby mu ubyło lat dwadzieścia.

— Szukać go! Może jest u Niziny — mówił gorączkowo, bo przypomniał sobie wczorajszą groźbę chłopca.

Ale Stasia nie było ani w domu, ani u sąsiada.

Katarzyna opowiedziała o worku, matka spostrzegła rabunek w kredensie, ojciec zauważył brak pistoletu nad biurkiem.

— Uciekł! Gonić go, nie może być jeszcze daleko...

Kalkulator wybiegł na ulicę, aby rozpytać ludzi, czy nie widzieli czasem jego syna.

Staś wędrował tymczasem w świat. Z torbą, przewieszoną przez ramię, zaopatrzony w wiktuały, zabrane matce, z starą krucicą w kieszeni, maszerował po szosie, wygwizdując krakowiaka. Jasne słonko pogodnego dnia wrześniowego spoglądało na niego, owiewała go świeża woń poranku, rumieniąc mu buzię.

Chłopcu było wesoło w duszy. Przed nim rozciągała się nieprzejrzana płaszczyzna, ponad nim uśmiechały się błękity niebieskie, a poza nim leżało miasto z ową przebrzydłą szkołą niemiecką. Ilekroć przejeżdżał drogą jaki wóz, lub przechodził chłop, spieszący do Pleszowiec, zdejmował Staś czapkę i wołał głośno:

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wieków — odpowiadali ludziska, dziwując się małemu podróżnikowi.

Ten i ów przystanął, spoglądał za chłopcem, ciekawszy nawet zapytał:

— A dokąd to, paniczyku, dokąd? Wówczas przyspieszał Staś kroku, odpowiadając:

— O, daleko, gospodarzu. W świat! Z Panem Bogiem!

— Z Panem Bogiem! — pozdrawiał chłop, kiwając głową.

Mały buntownik uszedł zaledwie pół mili, kiedy mu się jeść zachciało. Spoczął na kupce tłuczonych kamieni, wydobył z worka chleb, ułamał spory kawał, nałożył na niego palcem masło i zabrał się do śniadania. Okrutnie mu smakowało. Schrupawszy jeszcze kilka gruszek, wydobył z kieszeni pistolet i zaczął mu się z rozkoszą przypatrywać. O, żeby miał proch, toby dopiero strzelał! Właśnie usiadła wrona na drzewie przydrożnem. Staś przyłożył rusznicę do czoła, mierzył, przymrużał powieki, potem nabrał w usta powietrza i zawołał: bum! Ale ptak ani się ruszył. Spoglądał obojętnie na myśliwego bez nabojów, nie obawiając się wcale jego srogiej broni.

— Żebym tylko miał kule, dałbym ja ci! — mruknął Staś, podnosząc z ziemi odłamek krzemienia.

Zamierzył się, rzucił. Wrona zakrakała i wzbiła się w górę, a Staś groził jej rusznicą, pukając słowami: bum! pif! paf! Kiedy ptak utonął w przestrzeni, ciskał chłopiec kamieniami do drzew, a znudziwszy się jednostajną zabawą, ruszył w dalszą drogę. Naprzód jednak obejrzał się na miasto, ciesząc się, że go już nie widzi.

Uszedł może znów z pół mili, kiedy usłyszał za sobą tętent szybko idących koni. Mało go to jednak obchodziło, bo spotkał już dziś wozów mnóstwo.

Wtem zawołał ktoś obok niego:

— A tuś mi, bratku, a zachciało się drapaka urządzić! Ale moje wałachy prędsze od ciebie. Siadajże i jazda do chałupy, bo tam matczysko mdleje ze strachu o ciebie.

Staś, usłyszawszy głos pana Niziny, skoczył w bok i zaczął uciekać. Mały mieszczanin jednak puścił się za nim w pogoń, skacząc po bruzdach i dogonił go po kilku minutach.

— Nie bądź głupi — przekonywał pan Nizina, oddychając z trudem po szybkim biegu — nie zjedzą cię w domu. Stary poturbuje cię trochę i będzie zgoda.

Przemocą wziął pan Nizina opierającego się chłopca i zaniósł go na bryczkę.

— Kiedy mi powiedzieli, żeś urządził fugas chrustas, kazałem zaraz zaprzęgać i jazda na szosę. Ludzie widzieli, jak szedłeś koło protestanckiego krypla. I zgadłem — mówił pan Nizina, wracając ze zbiegiem do miasta. — A poco uciekałeś, hę? — zapytał po chwili.

— Bo mnie tatko chciał oddać do szkoły niemieckiej, to wolałem iść w świat — odpowiedział Staś, oglądając się, czy nie da się uciec powtórnie.

— Nie próbuj, nie drapniesz, trzymam cię mocno — zaśmiał się Nizina, czując, że się chłopiec pragnie uwolnić z jego rąk. — A że nie chcesz pójść do tej owczarni szwabskiej, to robisz dobrze. Tam chodzą tylko same pludry. Niby to tacy ludzie, jak my, a przecież nie tacy sami. Gęby jakieś mają, ani to do Boga, ani do ludzi podobne, a z oczu to im źle patrzy. Nie bój się; już ja tam ojcuszkowi przełożę, to cię nie będzie przymuszał.

Ale «ojcuszek» nie był wcale w usposobieniu uległem. Gdy ujrzał syna wiezionego przez sąsiada, jak jeńca, nastroszył wąsy i krzyknął:

— Do komórki z nim, na dwadzieścia cztery godziny o chlebie i wodzie.

Daremnie błagała matka, wstawiała się służba, prosił pan Nizina. Kalkulator zaciął się i nie ustąpił.

— Niech się smarkacz nauczy subordynacyi — zawołał i kazał odprowadzić przestępcę do ciemnego pokoiku, który służył za garderobę.

Lecz zaciął się i Staś. Zmarszczył się, jak ojciec, spochmurniał i nie wyrzekł ani słowa na swoje uniewinnienie. Kiedy go wsadzono do kozy domowej, usiadł sobie na podłodze, mrucząc:

— Niech mnie zabiją, ale do szkoły Wilusia nie pójdę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej