Kazimierz Laskowski

RUCHLA TIULIK

Konwersja: Nexto Digital Services

RUCHLA TIULIK

Powiastka

Laskowski Kazimierz

Koszerów był bardzo ładnem miastem, sławnem miastem. Prosty rachunek, który i na palcach zrobić można, pokazuje, że tam, gdzie mieszka trzy tysiące pięćset ludzi, a z tych trzy tysiące trzysta jest prawdziwych żydków, to takie miejsce musi być koniecznie miasto, śliczności miasto!

To też i Koszerów, nie był żadną osadą, gdzie, byle cham, byle grubijanin, może być zaraz urzędnik, zaraz wójt... ale prawdziwem miastem z magistratem, kahałem, bóżnicą, mykwą i innemi sanitarnemi ulepszeniami, ku wygodzie trzech tysięcy trzystu wyznawców Jehowy. Gdyby nie te dwieście gojów, prostych łyków do cep i motyki, to Koszerów byłby z pewnością jeszcze sławniejszy. Byłby bez mała tak sławnym jak Pacanów, Osick, Kozienice, byłaby to sławność pierwszej gildyi. Ale, jak w stadzie cienkowełnistych owiec kilka, parę sztuk włochatych świniarek, kilka braków robi gruby feler, tak te dwieście ordynaryjnych łyków, zwyczajnych grundali psuło cały porządek, cały gust!

Stąd między sławnością Osicka a Koszerowem był taki kawałek różnicy, jak miedzy kupcem pierwszej i drugiej gildyi. Zawsze to było bardzo rarytne miasto, poszukać daleko takiego miasta.

Miało nawet trzy murowane kamienice w rynku. A jaki to był rynek! Na wszystkie strony świata można było z niego wyjechać i na wywrót z każdej strony na rynek się dostać. Nie był on wprawdzie wybrukowany, bo i niech kto powie, poco? Kamieni siać nie trzeba, mówią starzy ludzie i dobrze mówią... O przypadek, o głupie zdarzenie nie trudno; koń ma cztery nogi, cztery podkute nogi, a potknie się, dlaczego człowiek nie miałby się potknąć? Może się potknąć, może upaść, co nie daj Boże! a każdy o swoją skórę dbać powinien. Wiadomo, jak człowiek upadnie na kamień, na twardy bruk, to może sobie na czole siniaka nabić, może prawą rękę zwichnąć, obie nogi złamać, a komu się taki wypadek na miękkiem miejscu przytrafi, to się podniesie, obejrzy dokoła, strzepnie z kurzu, lub z błota, splunie i bez bólu pójdzie dalej za interesem. Dlatego, nie był to żaden feler, że rynek koszerowski nie miał bruku, żaden wstyd. Było nawet trochę zysku, nie mały zarobek... Wiadomo każdemu, boskie stworzenie potrzebuje jadła, potrzebuje swojej wygody, to nie jest grzech! a koza bruku, kamienia nie ugryzie, a jak sobie trawy poskubie, to dwie i trzy, jak czasem, kwaterki dobrego mleka da. Trzeba mieć wyrozumiałość dla boskiego stworzenia. Co komu może być za przeszkoda, że biedny żydek ma trzy kwaterki mleka, koza swoją trawę, swoje pastwisko. Całkiem nic!

Rynek i tak był rynkiem, nic go na tym interesie nie ubyło. To też rynek koszerowski oprócz dni targowych, co drugi czwartek (z wyjątkiem świąt żydowskich) wyglądał jak wspólne kozie pastwisko, jakby na nim ciężył serwitut, kapka służebności.

Stały także na rynku w każdym rogu po jednej, na słupach dwa łokcie siedm cali wysokich, na zielono pomalowanych, cztery latarnie. Za samo tylko szkło i robotę od nich wziął Haskiel sześć złotych groszy dwadzieścia osiem i to z wielkim targiem. Chciał wziąć całe półośma złotego, ale rabin kazał mu spuścić z ceny i musiał brać o siedmnaście groszy mniej... Nieraz wyrzekał, że był stratny na tym interesie, ale on tylko tak gadał, a "chejrym" na to dać nie chciał... Paskudnik, te cztery latarnie były całkiem mało używane, prawie jak nowe. Mogą tak stać i dwa tysiące lat. Na to nie potrzeba delikatnego rozumu, każdy Bartek to pojmuje, że Pan Bóg stworzył noc do spania, a dzień do interesu. Po co Panu Bogu na przekór robić z nocy dzień i świecić światło? na co marnować naftę?

W nocy porządny człowiek śpi, a złodziej? on... i bez latarni (żeby go choroba ścisnęła) trafi i spokojnego kupca skrzywdzić może. Po co jemu jeszcze świecić? Dwa razy tylko w Koszerowie oświecono wieczorem rynek. To były dwie bardzo rzadkie okazje. Raz, jak jakiś starszy przyjechał na rewizję magistratowej kasy, spalono 1 i 1/2 kwarty kanfiny, a drugi raz, ale to już była cała illuminacya! — gdy pani burmistrzowa sprawiała wielki bal, tańcującą kawę. Nietylko się latarnie świeciły i była jasność wielka, ale służąca od pani burmistrzowej wzięła na borg u Ruchli Tiulik, trzy funty stearynowych świec po sześć sztuk na funt. Byłaby więcej wzięła, ale Ruchla Tiulik skłamała, co już brakuje towaru (żeby tak każdemu brakowało); ona się tylko bała więcej zborgować. Niedarmo rabińska wnuczka! to do każdego interesu ma swój rozsądek i dobry rachunek. Daleko poszukać takiej kupcowej jak Tiulik! I bogaczka i familjantka z takiego już rodu jest. Cały ród Tiulików taki zdatny, same najbogatsze osoby, najpierwsze kupcy w Koszerowie. Wszyscy mają wcale dobre utrzymanie, swoją posiadłość.

Najpiękniejsze budynki w Koszerowie, trzy murowane kamienice, do kogo naleleżą? Do Szymhy Tiulika. Kto ma największy sklep delikatesowy, porządny zajazd i numera od gości? Ruchla Tiulik, jego córka. Kto dzierżawi mostowe? Jankiel Tiulik. Kto trzyma propinacyę? Mendel Tiulik. Kto ma największą jatkę na cały Koszerów? Uszer Tiulik czasem bije i dwie sztuki w tydzień! Ale największy brylant w całej familii, najgrubsza osoba był stary Mojsie Tiulik, rabin koszerowski (niech jeszcze dwa tysiące sabatów świętuje), bardzo znany rabin, człowiek uczony, patryarcha całego rodu Tiulików. Dlaczego miał takie nazwanie Tiulik a nie inne, wielka ciekawość. Mówili starzy ludzie, że on nie tiulik, ale najrarytniejsza koronka, najgustowniejsza wstawka jest. Jaki z niego sławny rabin to cała historya, to całe dwie historye.

Kiedy pierwszy raz miano brać żydków do wojska i wspomnieć brzydko taki paskudny interes, to w całym Koszerowie nie było ani jednego Machabeusza, coby z ochotą chciał iść, kto słyszał! z bagnetem wywijać, albo z piką na koniu jechać, to nie jest żydowski kawałek chleba... Wtedy Mojsie rabi, słysząc wielki gwałt, głośny lament, straszny kram, wezwał na radę cały kahał.

Co uradzili niewiadomo. Ale gdzie tyle uczonych głów myśli, tam i dobry sposób się znajdzie. Pojechał Mojsie rabi do powiatu i złożył panu naczelnikowi deklaracyę na piśmie, dał rabińskie słowo "chejrym", że on na termin wszystkich popisowych żydków na plac dostawi, wszystkich, prócz tych, co będą leżeli na kirkucie.

Dał słowo i naczelnik przystał, ba żaden nieboszczyk w wojsku potrzebny nie jest. Wszyscy się dziwili, zwyczajnie proste rozumy, na co Mojsie rabi dał takie słowo? A to był właśnie sposób. Jak przyszedł dzień odbirki, Mojsie rabi wybrał młodych żydków co najzdrowszych, co najzdatniejszych kawalirów, każdemu kazał wziąć w kieszeń kawałek chały i po jednym śledziu. Wszyscy myśleli, co już na nich przyszedł ostatni dzień, czarna godzina.

Myśleli głupie barany, co Mojsie rabi na to kazał im brać wiktuały, żeby w powiecie mieli co jeść. Zaczęli płakać. A Mojsie rabi roześmiał się tyko, że u nich taki krótki rozum i kazał wszystkim iść na kirkut i tam leżeć, leżeć spokojnie, aż do nowego rozkazania. Wtedy wszyscy zrozumieli, na co Mojsie rabi dał "chejrym" i jaki mądry sposób obmyślił.

Do powiatu zaś odwiózł Mojsie rabi — bo słowo trzeba trzymać — drugą partyę żydków, same braki, sam wysortowany towar. Każdy miał jakiś feler, kawałek niedokładności. Byli i kulawi i ślepi na jedno oko i z wyrzutem na głowie, było i kilku głuchych. Pan naczelnik obejrzał całą chorowitą gromadę, dziwił się bardzo i kazał wszystkim iść do djabła. Więc oni poszli do Koszerowa i wszystko miałoby ładny koniec, ale ludzie są zazdrośni.

Jakiś łajdak, okrutnik zrobił denuncjacyę, wykrył cały sposób.

Nasłano śledztwo.

Trzech żydków, trzech hasytów wzięto pod karabin, biedne chłopaki, a Mojsie rabi zamknięto na trzy tygodnie do kozy. Wielka była z tego powodu niespokojność, ale wstyd żaden. Czy to jedna mądra głowa siedziała w kozie? Największym pryncypałom, najznaczniejszym osobom trafiał się taki przypadek, taka trefna okoliczność!

I prorok Daniel był w lwiej jamie, a wyszedł cało i włos mu z głowy nie odleciał i taki znany wojownik, taki chwat, jak Napoleon, siedział zamknięty na wyspie, na której nie było ani wody, ani ziemi, tylko dwóch wartowników, co go na zmianę pilnowali.

Więc i Mojsie rabi, choć był w kozie, nie miał stąd żadnego wstydu ani hańby. I krzywdy nie miał; codzień dostawał koszerne potrawy na gęsim szmalcu, i rybki, i inne marynaty. A jak wrócił, to był wielki fest, wielkie święto w Koszerowie.

Radni zakupili za kahalne pieniądze, kwartową butelkę śliwowicy i trzy flaszki rodzynkowego wina i kilkanaście sztuk miodownika i zrobili sobie traktament, a Mojsie rabi siedział na pierwszem miejscu i dziękował za ten honor, i jadł, i pił za pomyślność całego miasta.

I odtąd Mojsie Tiulik stał się jeszcze znańszym, jeszcze sławniejszym nietylko na cały Koszerów, ale i na inne miasta.

Koniec wersji demonstracyjnej.