Victor Hugo

RUY BLAS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

PRZEDMOWA AUTORA

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT CZWARTY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

AKT PIĄTY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

RUY BLAS

Dramat w pięciu aktach

Victor Hugo

OSOBY:

RUY BLAS

DON SALLUSTE DE BAZAN

DON CEZAR DE BAZAN

DON GURITAN

HRABIA DE CAMPOREAL

MARKIZ DE SANTA-CRUS

MARKIZ DEL BASTO

HRABIA ALBA

MARKIZ DE PRIEGO

DON MANUEL ARIAS

MONTAZGO

DON ANTONIO UBILLA

COVADENGA

GUDIEL

LOKAJ

ALKAD

ODŹWIERNY

ALGUAZIL

PAŹ

DONIA MARIA NEUBURSKA — królowa Hiszpanii

KSIĘŻNA D'ALBUQUERQNE

Kasyida

Duenia

Damy, panowie, radcy, paziowie, duenie, algnazile, gwardziści,

odźwierni.

Rzecz dzieje się w Madrycie w roku 169...

PRZEDMOWA AUTORA

Trzy rodzaje widzów składają się na to, co zwykliśmy nazywać publicznością: po pierwsze kobiety, po drugie intelektualiści, po trzecie właściwy tłum. Tłum domaga się od utworu dramatycznego niemal wyłącznie akcji; kobiety pragną przede wszystkim namiętności; intelektualiści szu- kają głównie charakterów. Jeżeli uważnie zbadać te trzy grupy widzów, oto co się spostrzega: tłum jest tak rozmiłowany w akcji, że nieraz lekce sobie waży charaktery i namiętności; kobiety, które zresztą akcja interesuje, są tak pochłonięte rozwojem namiętności, iż niewiele się przejmują rysunkiem charakterów; intelektualiści zaś tak są radzi oglądać charaktery, to jest życie ludzi na scenie, że choć zresztą chętnie witają namiętność jako naturalny wtręt w utworze dramatycznym, akcja im nieomal prze- szkadza. Pochodzi to stąd, że tłum żąda od teatru nade wszystko wrażeń; kobieta - wzruszeń; intelektualista - myśli. Wszyscy pragną rozkoszy; tłum - dla oczu; ko- bieta - dla serca; intelektualista - dla umysłu. W związku z tym z naszej sceny przemawiają trzy wyraźnie odrębne Czyli styl. Jeśli bowiem akcja w niejednym wypadku może się wyrażać sama przez się, namiętności i charaktery - z nader nielicznymi wyjątkami -- wyraża jedynie słowo. Otóż słowo w teatrze, wyraźnie umiejscowione, a nie zawieszone w próżni, to styl. Niechaj postać sztuki przemawia tak, jak mówić powinna, sibi ronstet, powiada Horacy. W tym cała rzecz, typy utworów: jeden pospolity i podrzędny, dwa pozostałe — znakomite i wyższe, lecz z których każdy jednej tylko potrzebie czyni zadość  — melodramat dla tłumu, dla kobiet tragedia będąca analizą namiętności, dla intelek- tualistów komedia, która przedstawia ludzką naturę. Zaznaczmy mimochodem, że nie pretendujemy tu bynajmniej do rygorystycznej ścisłości — i prosimy czytelnika, aby sam do naszych rozważań wprowadził zastrzeżenia, jakie mogą mu się nasuwać. W  uogólnieniach zawsze jest miejsce dla wyjątków; wiemy dobrze, że tłum — to rzecz wielka, w której znajdziesz wszystko: poczucie piękna obok upodobania do miernoty, umiłowanie ideału zarówno jak żądzę pospolitości; wiemy także, iż każdy pełnowartościowy intelektualista musi w subtelnych drgnieniach serca być kobietą; i jest dla nas jasne, że siłą owego tajemniczego prawa, co kojarzy z sobą płci, tak przez umysł, jak przez ciało — nieraz w niewieście żyje myśliciel. Co rzekłszy, i raz jeszcze prosząc czytelnika, by tego, co chcemy powie- dzieć, nie interpretował zbyt bezwzględnie, podejmujemy nasze rozumowanie. Dla każdego, kto spojrzy poważnie na wspomniane tu trzy kategorie widzów, jest oczywiste, że wszyscy mają rację. Kobiety słusznie pragną wzruszeń, intelektualiści - nauki, tłum - zabawy. Z tej oczywistości wyprowadzamy prawo dramatu. Istotnie - poza tą ogniową przegrodą zwaną rampą teatralną, a oddzielającą  świat rzeczywisty od świata idealnego - w złożonych warunkach sztuki i natury tworzyć i ożywiać charaktery, to jest, powtórzmy, ludzi; w tych ludzi, w te charaktery tchnąć namiętności, które jednych rozwijają, innych odmieniają, i wreszcie ze zderzenia owych charakterów i namiętności wielkimi  prawami Opatrzności wydobyć  życie ludzkie, to znaczy wielkie, drobne, bolesne, śmieszne, straszliwe wydarzenia, które zawierają dla serca ową rozkosz nazywaną ciekawością, a dla umysłu ową naukę nazywaną morałem — oto cel dramatu. Jak widzimy, dramat spokrewniony jest z tragedią obrazem namiętności, z komedią zaś -— obrazem charakterów. Dramat — to trzeci wielki rodzaj, ogarniający i zapładniający dwa pierwsze. Corneille i Moliere istnieliby niezależnie jeden od drugiego, gdyby nie było pomiędzy nimi Szekspira podającego pierwszemu lewą, drugiemu prawą rękę. W ten sposób dwie przeciwne elektryczności: komedii i tragedii stykają się, a powstała stąd iskra — to dramat. Wyjaśniając wedle swego rozumienia i tak, jak to już nieraz wskazywał, zasadę, prawa i cel dramatu, autor bynajmniej nie zamyka oczu na szczupłość własnych sil i ograniczoność swego umysłu. Określa tutaj - nie należy tego opacznie pojmować  - nie to, czego dokonał, lecz to, czego dokonać chciał. Wskazuje, co było dla niego punktem wyjścia. Nic ponadto. Mamy napisać we wstępie do tej książki zaledwie kilka zdań i brak nam miejsca na konieczne wywody. Niechaj więc nam będzie wolno, opuszczając pośrednie ogniwa - od zarysowanych tu pojęć ogólnych, które, naszym zdaniem, przy utrzymaniu zresztą wszelkich idealnych warunków, rządzą całą twórczością artystyczną  - przejść do kilku konkretnych idei, jakie dramat ten, Ruy Blas, może wzbudzić w naszych umysłach. Po pierwsze - aby poruszyć jedną tylko stronę zagadnienia - jaki jest z punktu widzenia filozofii dziejów sens tego dramatu? Wytłumaczymy to. 

W momencie gdy ma runąć jakaś monarchia, można zaobserwować szereg zjawisk. Przede wszystkim zaczyna się rozprzęgać klasa szlachecka, przy czym odbywa się to w taki oto sposób:

Królestwo chwieje się, dynastia wygasa, praworządność wali się w gruzy; jedność polityczna kruszy się, rozrywana intrygami; góra społeczeństwa wyradza i degeneruje się; u wszystkich odczuwa się  śmiertelne osłabienie tak zewnętrzne, jak wewnętrzne; wielkie instytucje państwowe runęły, tylko drobne trwają  — smętne to widowisko; nie ma już policji ani armii, ani finansów, każdy zdaje sobie sprawę, że zbliża się koniec. Stąd we wszystkich umysłach żal po dniu wczorajszym, lęk przed jutrem, nieufność wobec każdego, zniechęcenie do wszystkiego, głęboki niesmak. A że niemoc państwa lęgnie się w jego głowie, arystokracja, która jej dosięga, pierwsza pada ofiarą. Co się z nią wówczas dzieje? Część szlachty — najmniej uczciwa i najbardziej wyrachowana — pozostaje przy dworze. Wszystko ma się zapaść, czas nagli, trzeba się spieszyć, trzeba się bogacić, tuczyć się i korzystać z okoliczności. Wszyscy myślą już tylko o sobie. Każdy - bez litości nad krajem - wykrawa sobie osobistą dolę z wielkiej niedoli powszechnej. Jest dworakiem, ministrem - pilno mu do szczęścia i potęgi. Jest sprytny, demoralizuje się i dobija celu. Ordery państwowe, godności, posady, pieniądze - zagarnia się wszystko, sięga się po wszystko, wszystko rabuje, każdy żyje już tylko ambicją i chciwością. Tajne zaburzenia mogące być wynikiem ułomności człowieczej skrywa pod zewnętrzną powagą. A że pierwszym warunkiem tego życia oddanego próżnościom i rozkoszom pychy jest przekreślenie wszelkich uczuć przyrodzonych - człowiek staje się okrutny. Kiedy wybije godzina niełaski, w duszy strąconego dworaka rozwija się coś potwornego i człowiek przemienia się w demona.

Rozpaczliwy stan państwa zwraca drugą połowę szlachty — tę zacniejszego charakteru i zacniejszego rodu — na inną drogę. Ci wycofują się, wracają do swych pałaców, rezydencji, majątków. Brzydzą się interesami, nic nie mogą poradzić, koniec świata się zbliża; cóż tu począć i na co się zda smutek? Trzeba się oszołomić, zamknąć oczy, żyć, pić, kochać, używać. Któż wie, czy się ma jeszcze przed sobą rok choćby? To sobie rzekłszy — czy nawet tylko pomyślawszy — arystokrata wciela to zaraz w czyn, zwiększa dziesięciokrotnie poczet swej służby, kupuje konie, obdarowuje kobiety, urządza uczty, orgie, rozrzuca pieniądze, rozdaje, sprzedaje, kupuje, zaciąga długi na hipotekę, oddaje się w szpony lichwiarzy — i wszystkimi sposobami trwoni swój majątek.

Pewnego pięknego poranka uderza weń nieszczęście. Oto, chociaż państwo ku ruinie szybkim zmierzało krokiem, on zrujnował się pierwszy. Wszystko skończone, wszystko spłonęło. Z całej tej wspaniałej, płomiennej egzystencji nie pozostało nic, nawet dym po niej się rozwiał. Tylko popiół, nic więcej. Zapomniany i opuszczony przez wszystkich - z wyjątkiem wierzycieli - zubożały szlachcic staje się, ot, czym się da: po trosze awanturnikiem, po trosze zawadiaką, po trosze cyganem. Po- grąża się i znika w tłumie - w olbrzymiej czarnej masie bez blasku, którą dotychczas ledwo dostrzegał pod stopami. Zanurza się, chroni się w niej. Nie ma już złota, ale zostaje mu słońce, bogactwo tych, którzy nic nie mają. Niegdyś zajmował szczyty społeczne, teraz zamieszkał w dole i godzi się z tym; kpi sobie z ambitnego krewniaka, który jest bogaty i możny; staje się filozofem i porównuje złodziejów do dworaków. Przy tym jest dobry, dzielny, szlachetny i rozumny; mieszanina poety, włóczęgi i księcia; śmieje się ze wszystkiego; jak niegdyś swoją służbę, dzisiaj napuszcza kompanów, by sprawili lanie patrolowi nocnemu — lecz sam nie przykłada ręki; w obejściu kojarzy z niejakim wdziękiem arogancję markiza z bezczelnością włóczęgi; zbrukany na zewnątrz — wewnątrz czysty; a z jego wielkopaństwa pozostały mu jedynie: honor, którego strzeże, nazwisko, które zataja, i szpada, którą pobrzękuje.

Jeżeli ten podwójny obraz, jaki naszkicowaliśmy, w pewnym momencie występuje w historii wszystkich monar- chii, to szczególnie wyraźnie jawi się on w Hiszpanii pod koniec XVII wieku. Tak tedy, gdyby autorowi, czego bynajmniej nie utrzymuje, udało się wyrazić  w niniejszym dramacie tę cząstkę jego myśli, pierwszą połowę owoczesnej arystokracji wcieliłby don Sallusle, drugą  — don Cezar. Jest to, ma się rozumieć, para kuzynów.

Tu, jak wszędzie, kreśląc obraz arystokracji kastylskiej około roku 1695, zastrzegamy sobie, oczywiście, nieliczne a szacowne wyjątki. Idźmy dalej.

Przyglądając się wciąż tej monarchii i tej epoce, poniżej arystokracji, podzielonej w ten sposób i poniekąd uosobionej w dwu wymienionych postaciach, widzimy porusza- jącą się w mroku jakąś rzecz wielką, ciemną i nieznaną.

To lud. Lud, który posiada przyszłość, a nie posiada teraźniejszości; lud - sierocy, ubogi, rozumny i silny; umieszczony bardzo nisko, a mierzący bardzo wysoko; noszący na grzbiecie piętno niewolnictwa, a w sercu przeczucia geniuszu; lud - sługa wielkich panów, a rozmiłowany, wśród  swej nędzy i poniżenia, w jedynej postaci, która w tym rozpadłym w gruzy społeczeństwie przedstawia dla niego w boskiej aureoli władzę, miłosierdzie i żywotność. Ludem byłby Ruy Blas.

I oto nad tymi trzema ludźmi, którzy w takim ujęciu ożywialiby w oczach widza trzy sprawy, a w tych trzech sprawach całą monarchię hiszpańską w XVII wieku, ponad tymi trzema ludźmi — istota czysta i promienna, kobieta, królowa. Nieszczęśliwa jako żona, bo jak gdyby nie miała męża; nieszczęśliwa jako królowa, bo jak gdyby nie miała króla; nachyla się ku tym, co są niżej od niej — przez królewską litość, a może także instynktem kobiety — i patrzy w dół, podczas gdy Ruy Blas, lud, patrzy w górę. W oczach autora, bez względu na to, co figury drugoplanowe mogą wnieść w prawdę całości, te cztery postaci tak zestawione stanowiłyby główne punkty węzłowe, jakie oczom filozofa-historyka ukazywała monarchia hiszpańska przed stu czterdziestu laty. Do tych czterech osób można by dodać piątą: króla Karola II. Ale w historii, tak jak w dramacie, Karol II Hiszpański to nie postać, to tylko cień.

A teraz śpieszymy oświadczyć, że to, cośmy tu powiedzieli, nie jest analizą dramatu Ruy Blas. Jest to po prostu jeden z jego aspektów. To wrażenie, jakie mógłby wywrzeć ten dramat, gdyby go warto było przestudiować, w umyśle poważnym i sumiennym, który by go zbadał np. z punktu widzenia filozofii dziejów.

Wszelako, jakkolwiek ubożuchny, utwór ten - jak wszystkie sprawy tego świata - posiada wiele innych aspektów i może być rozpatrywany z wielu różnych punktów widzenia. Idea, podobnie jak góra, może mieć kilka zarysów. To zależy od miejsca, z którego się patrzy. Niech nam będzie wolno — gwoli większej jasności naszego rozumowania — wystąpić z niewspółmiernie ambitnym porównaniem: Mont-Blanc oglądany z Croix-de-Flecheres nie jest podobny do Mont-Blanc oglądanego z Sallenches. A przecie — to wciąż Mont-Blanc.

Podobnie — z wielkiej wysokości spadając bardzo nisko — ten dramat, którego wyłożyliśmy sens historyczny, przedstawiałby zgoła odmienne oblicze, gdyby został potraktowany z punktu widzenia jeszcze znacznie wyższego, z punktu widzenia czysto ludzkiego. Wówczas don Salluste okazałby się wcieleniem egoizmu, ustawicznej za- biegliwości; don Cezar, jego przeciwieństwo, uosabiałby bezinteresowność i beztroskę; w Ruy Blasie ujrzano by geniusz i namiętność dławione przez społeczeństwo i wzbija- jące się tym wyżej, im gwałtowniejszy jest ucisk; królowa wreszcie — byłaby cnotą trawioną przez nudę. 

Ze stanowiska wyłącznie literackiego aspekt owej ideinazwanej imieniem Ruy Blasa jeszcze by się zmienił. Można by tam dojrzeć personifikację i skrót trzech głównych rodzajów sztuki: don Salluste byłby dramatem, don Cezar - komedią, Ruy Blas - tragedią. Dramat zawiązuje akcję, komedia ją gmatwa, tragedia - przecina.

Wszystkie te aspekty są słuszne, ale żaden z nich nie jest pełny. Prawda absolutna zawiera się dopiero w całości utworu. Niechaj każdy tam znajdzie to, czego szuka, a poeta - który zresztą nie śmie do tego pretendować  - osiągnie swój cel. Treść filozoficzna Ruy Blasa - to lud rwący się do wyższych regionów, treść ludzka - to lokaj zakochany w królowej. Tłum, co wieczór cisnący się na przedstawienia tej sztuki - jako że we Francji nigdy nie zabrakło powszechnego zainteresowania dla wysiłków ducha, jakichkolwiek zresztą  — tłum widzi w Ruy Blasie jedynie ten ostatni wątek, wątek dramatyczny, lokaja; ma słuszność.

A to, cośmy powiedzieli o Ruy Blasie, wydaje się nam oczywiste w zastosowaniu do każdego innego utworu.

Czcigodne dzieła mistrzów właśnie tym się wyróżniają od innych, że dają więcej aspektów do badania. Tartuffe jednych rozśmiesza, a innych przeraża, Tartuffe to wąż domowy albo obłudnik, albo — obłuda. To jest raz człowiek, a raz — pojęcie. Otello — to dla jednych Murzyn zakochany w białej kobiecie; dla innych — parweniusz, który poślubił patrycjuszkę; jedni widzą w nim zazdrośnika, drudzy — zazdrość samą. A ta różnorodność aspektów w ni- czym nie uszczupla zasadniczej idei utworu. Jak to już powiedzieliśmy gdzie indziej: tysiąc gałęzi i jeden pień. Jeżeli autor tej książki szczególny nacisk położył na wykładnię historyczną  Ruy Blasa - to dlatego że w jego zamyśle sensem historycznym - i co prawda wyłącznie sensem historycznym -  Ruy Blas łączy się z Hernanim. W jednym i w drugim utworze wielka sprawa arystokracji występuje obok wielkiej sprawy monarchii. Tylko w Her- nanim, wobec tego, że nie powstała tam jeszcze monarchia absolutna, arystokracja walczy przeciw królowi - tu du- mą, tam szpadą, na wpół feudalna, na wpół zbuntowana. W roku 1519 wielki pan żyje z dala od dworu, w gó- rach - po bandycku jak Hernani albo patriarchalnie jak Ruy Gomez. W dwieście lat później sytuacja jest odwrócona. Lennicy stali się dworzanami. I jeżeli czasem wielki pan odczuwa potrzebę zatajenia swego nazwiska - to nie po to, by wymknąć się królowi, lecz wierzycielom. Nie zostaje bandytą, ale cyganem. Czuje się, że przez długie lata monarchia absolutna zawisła nad tymi szlachetnymi głowami, zginając jedne, roztrzaskując inne. I wreszcie — niech nam będzie wolno dodać to na zakończenie — między Hernanim a Ruy Blasem zawierają się dwa wieki Hiszpanii, dwa wielkie stulecia, podczas których potomkom Karola V dane było zawładnąć  światem; dwa wieki, których Opatrzność  — rzecz to osobliwa — nie zechciała przedłużyć ani o godzinę, Karol V bowiem urodził się w roku 1500, a Karol II umiera w 1700. W roku 1700 Ludwik XIV bierze spuściznę po Karolu V, tak jak Napoleon w roku 1800 po Ludwiku XVI. Te wielkie widma dynastii, chwilami uświetniające historię, stanowią dla autora piękne i melancholijne widowisko, na którym jego spojrzenie często się zatrzymuje. Niekiedy próbuje on przenieść coś z tego do swych utworów. Tak więc chciał napełnić  Hernaniego światłem jutrzenki, a Ruy Blasa zaćmić mrokami zmierzchu. W Hernanim słońce dynastii austriackiej wschodzi, w Ruy Blasie zachodzi.

AKT PIERWSZY

DON SALLUSTE

Salon Dana w pałacu królewskim w Madrycie. Wspaniale umeblowanie w stylu pól flamandzkim z czasów Filipa IV. Na lewo wysokie okno w złoconych ramach, o małych szybkach. W obu rogach salonu niskie drzwi prowadzące do wewnętrznych apartamentów. W głębi wielkie oszklone przepierzenie z pozłacanymi ramami; w nim szerokie drzwi, również oszklone, wychodzące na długą galerię. Wnętrze tej galerii, biegnącej przez całą scenę, jest zasłonięte ogromnymi kotarami, spływającymi od górnej krawędzi przepierzenia aż do posadzki. Stół, fotel, przybory do pisania. Niskimi drzwiami z lewej strony wchodzi Don Salluste, za nim Ruy Blas i Gudiel, który niesie szkatułę i różne pakunki jakby przygotowane do podróży. Don Salluste ma na sobie czarny aksamitny strój dworski z czasów Karola II. Na szyi order złotego runa. Na ramionach ma narzucony płaszcz z jasnozielonego aksamitu, suto haftowany złotem, podbity czarnym atłasem. Szpada z wielką gardą. Kapelusz z białymi piórami. Gudiel ubrany czarno, ze szpadą  u boku. Ruy BIas w liberii. Obcisłe spodnie do kolan i kamizela koloru brązowego. Kaftan liberalny, czerwony z czerwono-zlotymi galonami. Bez kapelusza. Bez szpady.

Scena pierwsza

Don Salluste de Bazan, Gudiel; chwilami Ruy Blas.

DON SALLUSTE

Zamknij drzwi, otwórz okno, Ruy Blas!

Ruy Blas spełnia polecenie, następnie na znak Don Salluste'a wychodzi drzwiami w głębi; Don Salluste podchodzi ku oknu.

Świt! W tym domu

Wszyscy śpią. Cisza.

zwraca się porywczo do GudieIa

Kiedy we mnie na kształt gromu

Uderzyła niełaska! Władza ma, zaszczyty —

W gruzach... Dziś mnie, Gudielu, czeka los banity.

W jeden dzień wszystkom stracił przez miłostkę lichą.

(Nikt jeszcze o tym nie wie! Więc i ty bądź cicho!)

W moim wieku to śmieszne — cóż tu mówić długo! —

I głupie... A z kim romans? Z prostą dworską sługą.

Uwiodłem tę pannicę  — straszne, daję słowo!

Lecz że to neuburżanka przybyła z królową,

Że naskarżyła na mnie, i to dziecko swoje

Bezczelnie na królewskie zawlokła pokoje,

Każą mi ją poślubić. Odmawiam. Za sprzeciw —

Wygnanie. Tak, wygnanie! I dwudziestolecie

Ambicji i wysiłków, trudów dniem i nocą...

Szef królewskich alkadów, co swą groźną mocą

Wszędzie budził nienawiść, którego imienia

Nikt by się nic ośmielił wymówić bez drżenia;

Głowa domu Bazanów; wszystka moja chwała,

To, o czym śniłem dumnie, i to, com już zdziałał  -

Dostojeństwa, honory... ach, naraz to wszystko

Ciśnięte motłochowi na urągowisko!

GUDIEL

Nikt jeszcze o tym nie wie.

DON SALLUSTE

Tak, dopóki ciemno...

Lecz jutro się dowiedzą. Wyjadę. Ty ze mną.

Ja nie chcę upaść, nie chcę! Zniknąć nagle muszę.

gwałtownie rozpina kaftan

Zawsze mi tak opinasz kaftan, że się duszę;

Kaftan — to nie sutanna, racz pamiętać, chłopie!

siada

Och! Ja skrycie, podstępnie ciemny dół wykopię,

Głęboką jamę... W niej się moja zemsta schowa.

Wygnano mnie!

Wstaje.

GUDIEL

Któż cios ten zadał ci?

DON SALLUSTE

Królowa.

Och, ja się zemszczę! Słyszysz mnie, Gudielu.

Ty, któryś mnie wychował, ty, co od lat wielu

Służysz mi i pomagasz, ty, co znasz me życie,

Wiesz dobrze, dokąd sięga moja myśl najskryciej -

Jak wprawnym rzutem oka biegły budowniczy

Głębokość studni, którą wykopał, obliczy.

Udaję się do Finlas, do mych dóbr w Kastylii.

Tam pomyślę. Dziewczyna! Kaprys jednej chwili!

Urządź wszystko do drogi, albowiem czas nagli.

Ja mam jeszcze pomówić z tym... wiesz, niech go diabli!

Czy mi się przyda? Nie wiem! Nie czekam go z planem.

Ja tylko do wieczora jestem tutaj panem.

Co zrobię? Nie wiem jeszcze, lecz wiem - jako żywo! -

Że to, co zrobię, zemstą musi być straszliwą.

Dość! Zachowaj dla siebie to moje wyznanie.

Jedziesz ze mną! Idź!

Gudiel wychodzi, Don Salluste woła:

Ruy Blas!

RUY BLAS

stając w drzwiach w głębi

Słucham, jaśnie panie.

DON SALLUSTE

Trzeba — gdy mi już tutaj nie sądzone bawić  —

Zasunąć okiennice i klucze zostawić.

RUY BLAS

skłoniwszy się

W tej chwili, jaśnie...

DON SALLUSTE

Czekaj, daj mi dojść do słowa!

Z kaplicy tą galerią uda się królowa

Do sali przyjęć, w której zbiorą się dworzanie.

Za dwie godziny bądź tu.

RUY BLAS

Będę, jaśnie panie.

DON SALLUSTE

podszedłszy do okna

Spójrz tam! Czy widzisz tego mężczyznę na placu?

Przedstawił jakiś papier strażom przy pałacu.

Wpuszczono go. Stań tutaj i daj mu znak niemy,

Wskazując wąskie schody.

Ruy Blas spełnia polecenie, Don Salluste mówi dalej, wskazując drzwi na prawo.

Nim się rozstaniemy,

Do tego pokoiku rzuć okiem na chwilę,

By sprawdzić, czy czuwają tam trzej alguazile .

RUY BLAS

idzie do drzwi, uchyla je, po czym wraca

Śpią.

DON SALLUSTE

Cicho! Pilnuj wejścia na wypadek, gdyby

Chciał nam przerwać rozmowę nieproszony przybysz!

I... będziesz mi potrzebny, chcę cię mieć pod bokiem.

Wchodzi Don Cezar de Bazan. Kapelusz ma zmięty. Spod obszernej opończy widać z całego ubioru jedynie pofałdowane pończochy i zniszczone trzewiki. Ma długą szpadą u boku. Wszedłszy spotyka się wzrokiem z Ruy Bl asem, obydwaj równocześnie okazują zdziwienie. Don Salluste obserwuje ich ukradkiem.

Czyżby się znali? Dziwnym zmierzyli się wzrokiem...

Ruy Blas wychodzi.

Scena druga

Don Salluste, Don Cezar.

DON SALLUSTE

Aha! To ty, bandyto!

DON CEZAR

z ukłonem

Tak! "Witam krewniaka! 

DON S ALLUSTE

Nadzwyczaj miło widzieć takiego łajdaka!

DON CEZAR

z ukłonem

Nawzajem...

DON SALLUSTE

Znamy sprawki szanownego pana.

DON CEZAR

uprzejmie

Są w twoim guście?

DON SALLUSTE

Oto jedna z nich — cacana!

Carlosowi de Mira nocą w drugie święto

Zabrano cenną szpadę i kaftan ściągnięto.

Tak, w Wielkanoc! I tylko ponieważ należy

Don Carlos do świętego Jakuba rycerzy -

Płaszcz mu pozostawiono.

DON CEZAR

Czemu? O Madonna!

DON SALLUSTE

Herb jest na nim wyszyty - odznaka zakonna.

No i cóż o napadzie tym powiesz?

DON CEZAR

Do czarta!

Powiadam, że epoka nasza nic nie warta!

Cóż nas czeka - gdy łasi się banda nicponi

Do świętego Jakuba, aby przystał do niej?

DON SALLUSTE

Byłeś tam!

DON CEZAR

Owszem. Alem twojego Karola

Nie tknął. Dawałem tylko rady.

DON SALLUSTE

Śliczna rola!

A wczoraj znów się taka scena rozegrała:

Na Plaza-Mayor w nocy gromada zuchwała,

Jakieś obskurne draby bose i obdarte

Ośmieliły się napaść na królewską wartę.

Tyś był z nimi.

DON CEZAR

Kuzynie, za ten honor dzięki!

Nie zwykłem bić pachołków - na to szkoda ręki.

Byłem tam. Lecz gdy bractwo tłukło się po karkach,

Ja układałem wiersze chodząc w cieniu arkad.

DON SALLUSTE

To jeszcze nie jest wszystko.

DON CEZAR

Doprawdy, kuzynie?

DON SALLUSTE

Z Francji o twym ostatnim donoszą mi czynie,

Że w kompanii wyrzutków na łatwy grosz łasych

Do jakiejś podatkowej włamałeś się kasy.

DON CEZAR

Nie przeczę. Ale Francja - to nasz wróg, do licha!

DON SALLUSTE

We Flandrii napotkałeś w drodze do Mons mnicha,

Co wiózł pieniądze, które ofiarni winiarze

Na potrzeby klasztoru wręczyli mu w darze.

Po grosz kościelny dłonią sięgnąłeś zuchwałą.

DON CEZAR

We Flandrii? Może... Tyle się podróżowało!

To już wszystko?

DON SALLUSTE

Cezarze, gdzie twoje sumienie?

Kiedy myślę o tobie, zawsze się rumienię.

DON CEZAR

Ładnyś z tym!

DON SALLUSTE

Lecz rodzina...

DON CEZAR

Ech, po co to wszystko?

Wszak ty jeden znasz moje prawdziwe nazwisko,

Więc nic do powiedzenia nie ma tu rodzina.

DON SALLUSTE

Wczoraj mnie po nieszporach pewna margrabina

Pyta: „Któż to ten hołysz o gestach magnata,

Co wzrokiem, rzekłbyś, ludzi na bok z drogi zmiata?

Obdarty, a wyniosły jak książę udzielny!

Świetność szat zastępuje mu uśmiech bezczelny,

Z rozprutego rękawa wysunięta ręka

Ściska głowicę szpady, co po bruku szczęka.

Kroczy, jak gdyby mówił: «Świat się na mnie kończy!

W połatanych pończochach i zmiętej opończy!"

DON CEZAR

spojrzawszy na swój strój

Pewnoś jej odpowiedział: „To ten zuch Zafari!"

DON SALLUSTE

Nie, spłoniłem się, panie.

DON CEZAR

Czyżby? Nie do wiary!

A dama — w śmiech? Ach! lubię budzić  śmiech wesoły

U dam.

DON SALLUSTE

Twym towarzystwem — nikczemne warchoły!

DON CEZAR

To sawanci, studenci - każdy jak baranek...

DON SALLUSTE

Wałęsasz się z dziewkami w roli twych bogdanek.

DON CEZAR

O lube Izabelle! o słodkie Lucyny!

Pięknymi określają was tutaj terminy!

Was, któreście wcieleniem wdzięku i urody,

Którym co wieczór składam me poranne ody!

DON SALLUSTE

Wreszcie: ten Matalobos, złodziej pełen sprytu.

Utrapienie policji i postrach Madrytu -

To twój druh!

DON CEZAR

Gdyby nie on — zważmy rzecz spokojnie! —

Chodziłbym nago, co by było nieprzystojnie.

Lichych szat moich widok — w grudniu! na ulicy! —

Wzruszył go mocno. No i... ten frant gładkolicy,

Hrabia Alba, postradał na skutek kradzieży

Pyszny kaftan jedwabny.

DON SALLUSTE

Więc cóż?

DON CEZAR

Spójrz, jak leży!

Dal mi go Matalobos.

DON SALLUSTE

Co? Kaftan hrabiego?!

Jakże ty się nie wstydzisz?...

DON CEZAR

Wstydzić się? A czego?

Że noszę piękny kaftan wyszyty brokatem,

Który mnie grzeje zimą, a przystraja latem?

Patrz, nowiutki!

rozchyla płaszcz ukazując wspaniały kaftan z różowego jedwabiu, haftowany złotem

A tutaj: pełne są kieszenie

Bilecików miłosnych... Graf ma powodzenie!

Nieraz - biedny romantyk - podchodzę zgłodniały

Ku jakiejś kuchni, gdzie się przeróżne specjały

Prażą. Nozdrza me pieści woń ich smakowita...

Siadani przy drzwiach i słodkie te liściki czytam.

Tak serca i żołądka jednoczesna złuda

Zsyła mi zapach uczty i miłości cuda.

DON SALLUSTE

Don Cezarze...

DON CEZAR

Kuzynie, dosyć, słów twych szkoda!

Tak, jestem wielkim panem i twym krewnym, zgoda.

Nazywam się don Cezar hrabia de Garofa.

Ale mam pęd do szaleństw — oto katastrofa!

Byłem bogaty, miałem pałace i włości,

Hojnie mogłem opłacać ponęty miłości...

Lecz cóż? Ledwiem ukończył drugi lat dziesiątek,

Zmarnowałem doszczętnie cały swój majątek.

Pozostała jedynie na polu zagłady

Gromada wierzycieli tropiących me ślady.

Więc zemknąłem - i oto pod zmienionym mianem

Dziś jestem już po prostu wesołym kompanem.

Któż to jest ten Zafari? Wiesz tylko ty jeden.

Nie dajesz mi pieniędzy. Mniejsza! Klepię biedę.

Sypiam na bruku - nie jest to ciężką ofiarą  -

Tam, przed hrabiów de Teve siedzibą prastarą.

Od lat dziewięciu tego noclegu się trzymam,

Kładąc się pod błękitnym niebios baldachimem.

Dobrze mi! Wcale miły taki los jest przecie.

Wszyscy myślą, żem w Indiach lub na tamtym świecie.

W pobliżu jest fontanna. Zaczerpnę  łyk wody

I przechadzam się, pełen wyniosłej pogody.

Mój pałac, gdzie fortunę zjadła mi swawola,

Zamieszkuje obecnie nuncjusz Espinola.

Niech tam! Gdy mnie w tę stronę przypadek zapędzi,

Ze sługami nuncjusza lubię pogawędzić,

Doradzić coś  — tak sobie, bez głębszych zamiarów...

Aha! Może pożyczysz mi dziesięć talarów?

DON SALLUSTE

Posłuchaj mnie, Cezarze...

DON CEZAR

skrzyżowawszy ramiona

Ha, trudno, niech będzie!

DON SALLUSTE

Wzywając ciebie, miałem dobro twe na względzie.

Jestem stary, bezdzietny, bogaty. I z trwogą

Patrzę, jak niebezpieczną postępujesz drogą.

Chcę cię ocalić. Chociaż puszysz się, niebożę,

Widzę twoją niedolę. Ja jej kres położę:

Spłacę twe długi, zwrócę pałace i włości

I na dwór cię wprowadzę Jej Królewskiej Mości.

Giń, Zafari! niech Cezar wskrześnie w pełni krasy!

I chcę, abyś do woli czerpał z mojej kasy

Garściami, bez obawy, bez najmniejszej troski.

Krewnych należy wspierać  - to wręcz nakaz boski!

Najmilszym obowiązkiem pomagać rodzinie!

W miarę tych słów twarz Don Cezara rozjaśnia się coraz bardziej, wyrażając zdumienie, radość i ufność.

DON CEZAR

Ach, zawsześ diablo dobrze w głowie miał, kuzynie!

Mów dalej, gdyż przemawiasz nad wyraz ciekawie.

DON SALLUSTE

Jeden ci tylko stawiam warunek w tej sprawie.

Wnet powiem, jakie będzie twe zadanie całe.

Lecz wprzódy weź tę kieskę.

DON CEZAR

ważąc w dłoniach kieską pełną złota

Ależ to wspaniałe!

DON SALLUSTE

I wyznaczam ci pięćset dukatów...

DON CEZAR

olśniony

Ach, książę!

DON SALLUSTE

Od dziś począwszy.

DON CEZAR

Brawo! To mnie ściślej wiąże.

Wyłóż swoje warunki. Na prochy pradziada -

Masz we mnie niewolnika, i ta moja szpada

Czeka twoich rozkazów. Wystaw ją na próbę.

Gotów jestem się zmierzyć z samym Belzebubem! .

DON SALLUSTE

Nie, myślę o czymś innym... To zbędne, Cezarze.

DON CEZAR

Ja nie mam nic prócz szpady. Cóż więc waść rozkaże?

DON SALLUSTE

przybliżając się do niego i zniżając głos

Tak się szczęśliwie składa, że dobrze znasz pono

Wszystkich łotrzyków w mieście...

DON CEZAR

Owszem, mam ten honor.

DON SALLUSTE

Włóczą się wciąż za tobą, żyjesz z nimi blisko;

Mógłbyś  — w razie potrzeby — zrobić zbiegowisko.

To mi się może przydać: tak, jakiś bunt, zamach...

DON CEZAR

wybuchając śmiechem

Dalibóg! Ty układasz chyba melodramat!

Czymże mam ci usłużyć w owym arcydziele?

Tekstem słownym? melodią? Mam talentów wiele.

Lubię kocią muzykę. Już ja się postaram!

DON SALLUSTE

z powagą

Nie Zafariego wzywam, ale don Cezara.

jeszcze ciszej

Słuchaj! Dla pewnych celów, które trzymam w mroku,

Potrzebny mi ktoś, kto by tajnie przy mym boku

Pomógł mi. Wielkim planem jestem pochłonięty.

Nie sądź, żem zły. Lecz w życiu bywają momenty,

Gdy człek najwytworniejszy przed robotą brudną

Zakasuje rękawy i powiada: „trudno!

Zbogacę cię, lecz musisz mi dyskretnie pomóc.

Trzeba zastawić nocą cichcem, po kryjomu,

Sieć, co się pod błyszczącym lusterkiem rozpina -

Tak, by w nią wpadł skowronek... lub młoda dziewczyna.

Plan mój bowiem misterny a straszny prowadzi -

Ze skrupułami chyba sobie waść poradzi -

Do zemsty!

DON CEZAR

Zemsty?

DON SALLUSTE

Tak jest.

DON CEZAR

Na kim?

DON SALLUSTE

Na kobiecie.

DON CEZAR

prostuje się i spogląda dumnie na Don SaIluste' a

Dość! Ani słowa więcej!W to mnie nie wciągniecie!

Niechże kuzyn usłyszy, co ja myślę o tem.

Ten, kto chyłkiem, podstępnie, ukryty za płotem

Mści się  — kiedy ma prawo do noszenia szpady,

Mężczyzna — na kobiecie, szlachcic — drogą zdrady,

Kto panem z urodzenia, a łotrem w działaniu,

Ten, powiadam, chociażby grandem był Hiszpanii,

Choćby ze stu trębaczów paradował  świtą,

Choćby miał orderami całą pierś okrytą,

Choćby się pieczętował najświetniejszym znakiem -

W moich oczach jest tylko ponurym łajdakiem,

I rad bym wręcz zobaczyć, jak ten tchórz dwulicy

Tam, gdzie zasłużył, znajdzie się: na szubienicy!

DON SALLUSTE

Cezarze!...

DON CEZAR

Nic już nie mów! Dosyć! Precz ode mnie!

rzucając mu pod nogi kieską

Nie chcę twoich pieniędzy ani twych tajemnic!

Och! ja pojmuję wszystko: kradzież, mord, rozboje,

Nocny szturm, by więzienne sforsować podwoje,

Wypad z toporem w garści wraz z setką zbójników,

Srogą rzeź wśród dozorców, siepaczy, kluczników,

Głośną, zaciekłą walkę, gdzie krew dłonie plami,

Oko za oko — tak jest! — między mężczyznami!

Ale gubić kobietę, dybać na nią milczkiem,

Zastawiając pułapki, kopiąc doły wilcze,

Oszukać ją, wyzyskać słabości godzinę,

Na lep ohydny złowić tę biedną ptaszynę  —

O! nigdy bym się taką nie okrył sromotą!

Chociażby mnie czekały zaszczyty i złoto,

Przysięgam — Bóg mi świadkiem, On, co widzi wszystko

Że nigdy bym nie zgodził się upaść tak nisko,

Nigdy! Niech raczej zginę pod katowskim mieczem,

A psów gromada niechaj szczątki me rozwlecze!

DON SALLUSTE

Kuzynie!

DON CEZAR

Twych dobrodziejstw nie jestem już ciekaw -

Dopóki wiodę  żywot wolnego człowieka,

Piję wodę  źródlaną, cień mi dają drzewa,

W Madrycie mam złodzieja, który mnie odziewa,

W sercu mam zapomnienie minionej świetności,

A wygodne przedproża w pałacach waszmości,

Gdzie mogę do południa w śnie spoczywać błogim,

Gdy mi głowę mur chłodzi, słońce grzeje nogi.

Żegnaj więc! Bóg wie, kto z nas jest na dobrej drodze...

Zostawiam cię i tobie podobnych. Odchodzę.

Wracam do mych złodziejów, zbójów, koniokradów:

Wolę  żyć pośród wilków niżeli wśród gadów.

DON SALLUSTE

Pozwól...

DON CEZAR

Nie, ta wizyta dość już trwała, dzięki!

Jeśli mnie chcesz uwięzić  — załatw to od ręki.

DON SALLUSTE

No! udała się próba — i na twoją korzyść

Wypadła... A, wyznaję, sądziłem cię gorzej.

Brawo! rad jestem z ciebie! Daj mi dłoń, kuzynie!

DON CEZAR

Jak to?

DON SALLUSTE

Wszystko, com mówił  - to żarty jedynie.

Chciałem cię wypróbować; teraz to z pamięci

Wymażmy...

DON CEZAR

Cóż to znaczy? W głowie mi się kręci...

A te plany, zasadzki, zemsta na kobiecie?

DON SALLUSTE

Majaczenia, fantazje, chimery...

DON CEZAR

No, przecie!

Więc i tamto o długach, włościach - to miraże?

I te pięćset dukatów - to majak?

DON SALLUSTE

Cezarze,

Zaraz ci je przyniosę.

Idzie ku dzwiom w głębi i daje znak Ruy Blasowi, żeby wszedł.

DON CEZAR

na stronie

W tej postaci zdrada.

Kiedy „tak" mówią usta, wzrok „może" powiada.

DON SALLUSTE

do Ruy Blasa

Zostań tu.

do Don Cezara

Zaraz wracam.

Wychodzi małymi drzwiami na lewo. Ruy Blas i Don Cezar żywo zbliżają się ku sobie.

Scena trzecia

Don Cezar, Ruy Blas.

DON CEZAR

Nie! to nie do wiary!

Nie mylę się? to Ruy Blas!

RUY BLAS

Ach, to ty, Zafari!

Co tutaj robisz?

DON CEZAR

Miałem małe posiedzenie...

Wnet odfrunę, bom ptakiem, co kocha przestrzenie.

Lecz ty! W przebraniu? Cóż to za liberia, proszę?

RUY BLAS

z goryczą

Niestety... jam przebrany — kiedy jej nie noszę.

DON CEZAR

Jak to?

RUY BLAS

Daj rękę, niech ją uścisnę czym prędzej,

Jak w owych dobrych czasach radości i nędzy,

Kiedy byłem bezdomny, w dzień dręczony głodem,

Nocą drżący od zimna, lecz miałem swobodę!

Gdyś znał mnie, byłem jeszcze człowiekiem... mój Boże!

Obaj wyszliśmy z ludu. W lat wiosennych porze

Byłeś do mnie podobny, niczym brat do brata.

Od świtu się piosenką  śmialiśmy do świata,

A wieczorem, oddawszy się w opiekę boską,

Pod rozgwieżdżonym niebem spaliśmy beztrosko.

Dzieliliśmy się wszystkim. Aż los niewzruszony

Rozłączył nas i w różne zaprowadził strony.

Minęły cztery lata... Czas cię nie dościga:

Wciąż wesołyś jak dziecko i wolny jak Cygan.

Zawsześ ten sam Zafari, co dumą bogaczy

Zaćmiewa, co nic nie ma, a pragnąć nie raczy.

Lecz jakaż zmiana w losach mojego żywota!

Przygarnięty z litości młodziutki sierota...

Szkoła... wiedza... ambicja... - przywilej, co drażni...

Miast pracy rąk poznałem wzloty wyobraźni.

Ty wiesz, jakie pragnienia i myśli z zapałem

Szaleńczymi strofami ku niebu ciskałem.

Nie zdołał mnie ostudzić twój uśmiech wzgardliwy,

W sercu mi się kłębiły dziwaczne porywy,

Wciąż mnie wabiły jakieś cele niewidzialne,

Wszystko mi się zdawało możebne, realne.

A jestem jednym z owych marzeń poławiaczy,

Co dzień cały spędzają w zadumie próżniaczej

Przy wspaniałym pałacu, patrząc, jak przed bramy

Zajeżdżają książęta i wytworne damy.

Aż nadszedł dzień, gdy głodny, ze schylonym czołem,

Po najemniczej służby gorzki chleb sięgnąłem.

Ach, gdym miał lat dwadzieścia, obdarty i bosy,

Ufny w swój geniusz, świata rozważałem losy,

Chciałem zbawić Hiszpanię, dźwignąć ją z niedoli,

Wierzyłem, żem stworzony do wybitnej roli,

Żem potrzebny, że ludzkość czeka na Ruy Blasa...

A wynik? Kogóż widzisz przed sobą? Fagasa!

DON CEZAR

Tak, głód nam karki zgina. W takich ciężkich chwilach

Bywa, że po kęs chleba najniżej się schyla

Najwyższy, do postawy takiej nienawykły.

Lecz przecie los - jak morze - ma odpływ i przypływ.

Nie smuć się!

RUY BLAS

potrząsając głową

Jestem sługą markiza Bazana.

DON CEZAR

Znam go. Mieszkasz więc tutaj?

RUY BLAS

Nie. Ledwo dziś z rana

Przybyłem. W tym pałacu wszystko dla mnie nowe.

DON CEZAR

Przecież twój markiz spędza tu życia połowę.

RUY BLAS

A tak, tego wymaga jego stanowisko:

Dwór wzywa go co chwila, więc chce go mieć blisko.

Lecz ma on drugie locum, nie znane nikomu.

W dzień bodaj tam nie bywa... W owym małym domu

Niedaleko pałacu właśnie mieszkam. Nieraz

Nocą ukryte drzwiczki markiz sam otwiera

I w jakiejś osobliwej zjawia się kompanii:

Ludzie ci mówią szeptem, są zamaskowani,

Długo coś uradzają, w pokoju zamknięci;

Nigdy nie wiem, co było treścią konferencji.

Mieszkam tam w towarzystwie dwóch Murzynów niemych.

Jam ich panem. Nic nadto o sobie nie wiemy.

DON CEZAR

Tak, tam zwierzchnik alkadów zbiera swoich szpiegów,

Co służą mu do intryg i krętych zabiegów.

Ten chytry człek w swych ręku wszystko trzyma skrycie.

RUY BLAS

Wczoraj rzekł mi: „Bądź jutro w pałacu o świcie.

Wejdziesz tędy, złoconą odemknąwszy kratę."

Po czym kazał mi przywdziać tę  „dostojną" szatę.

Bo tę wstrętną liberię, cięższą niż  łańcuchy,

Noszę dziś po raz pierwszy.

DON CEZAR

ściskając mu dłoń

Nie traćże otuchy!

RUY BLAS

Dla mnie, bracie, to słowo pozbawione treści!

Nie wiesz wszystkiego. Strój ten, co kala, bezcześci,

Rezygnacja z radości, życie w poniewierce —

To są drobiazgi wobec... Odsłonię ci serce:

Wiedz, że mi obojętna liberii sromota,

Gdyż w mojej piersi hydra ognista się miota.

Trwoży cię, przyjacielu, to, co na widoku?

Ach, gdybyś ujrzał wnętrze, to, co skryte oku!

DON CEZAR

Jak to?

RUY BLAS

Dziwnej zagadki szukaj rozwiązania,

Najśmielszym przypuszczeniom dostępu nie wzbraniaj,

Wyśnij fatalność losu, co niesamowicie

Drwi z człowieka: olśniewa go łamiąc mu życie.

Sporządź groźną truciznę. Wykop straszną przepaść,

Głębszą niż szal, czarniejszą niźli zbrodnia ślepa,

A jeszcze się nie zbliżysz do mego sekretu.

Nie zgadłeś? Ha, któż zgadłby? Któż by dognał mnie tu?!

Spójrz w otchłań, w której ginę. Niechaj padnie słowo,

Co mnie przejmuje lękiem: ja kocham królową!

DON CEZAR

Boże!

RUY BLAS

W zamku królewskim z herbem na portalu

Tu lub w Aranjuezie albo w Eskurialu

Przebywa mocarz... Postrach budzi jego imię.

Przy nim my tutaj wszyscy karły przy olbrzymie.

Wszyscyśmy przed nim równi — jak w obliczu Boga.

Służymy mu na klęczkach, wzrok nam mąci trwoga,

Wielkim zaszczytem przy nim stać z nakrytą głową;

By ścięto ją  — wystarczy jedno jego słowo.

Każdą jego fantazję historia stokrotni,

Czyni ją wydarzeniem. W swej dumnej samotni

Człowiek ten trwa zamknięty w cieniu majestatu,

Którego brzemię ciąży nad połową  świata.

Otóż  — słyszysz! — ja, lokaj, pachołek żałosny,

O niego, tak, o króla... ja jestem zazdrosny!

DON CEZAR

Ty - o króla!

RUY BLAS

Cóż robić? Kocham jego żonę.

DON CEZAR

Biedaku!

RUY BLAS

Serce moje bije jak szalone,

Gdy co dzień na jej przejście czekam. Nieszczęśliwa

To jest kobieta. Żywot jej smętnie upływa

Na tym dworze, gdzie pełza podłość i obmowa.

Jej mążpółgłówek spędza wszystek czas na łowach,

Trzydziestoletni starzec, co się nie nadaje

Zgoła ani do życia, ni do rządów krajem,

Zwyrodniałego szczepu pokraczna odnoga.

A ona taka piękna i młoda — na Boga! —

Jego żoną... Uwierzyć trudno tej ohydzie!

Codziennie na odwieczerz do klasztoru idzie

Sióstr Różańcowych. Widzisz: ta oto ulica.

Jak się we mnie zerwała owa nawałnica —

Sam nie wiem. Lecz posłuchaj, jest pewna odmiana

Błękitnych kwiatów z Niemiec, przez nią ukochana.

Więc co dzień po te kwiatki milę gnam piechotą

Stąd aż do Caramanchel; no tak, tylko po to...

Gdyż jedynie tam rosną; szukałem już wszędzie.

Słuchaj dalej o słodkim tym moim obłędzie!

Jak złoczyńca do parku nocą się zakradam

I na jej ulubionej ławce bukiet składani.

A wczoraj nawet — Boże, jak mi drżały dłonie! —

Wczoraj list między kwiaty wsunąłem - list do niej!

By się tam dostać, muszę wspinać się po murze,

Co park otacza. Mur ten najeżony w górze

Żelaznymi kolcami, które szarpią ciało.

Kiedyś może przypłacę  życiem swoją  śmiałość.

Jaki los mych bukietów? czy mój list ją doszedł?

Nie wiem. Szaleńczych rojeń co dzień mękę znoszę.

DON CEZAR

Do licha! Drżę o ciebie - boś mi niemal bratem.

W królowej też się kocha mistrz dworu Oniate;

Strzeże jej jako ochmistrz i jako wielbiciel.

Łacno może się zdarzyć, że postradasz życie

Z ręki nocnego stróża, który ci z pogardą

Ten twój bukiet do serca przypnie halabardą.

Lecz... kochać się w królowej? Zaiste dziwaczne!

Jakże do tego doszło?

RUY BLAS

z uniesieniem

Ach, od czegóż zacznę?!

Gotówem na mą duszę zawrzeć pakt z szatanem,

Bylebym stał się takim eleganckim panem

wskazując przez okno

Jak tamci — spójrz! Ten widok jak drwina mnie kole!

Wejść ze szpadą u boku i z dumą na czole!

O, tak! Oddałbym duszę, by zrzucić okowy,

Abym miał tak jak oni przystęp do królowej,

Abym się pozbył stroju, co mnie zerem czyni!

Lecz przebóg! w tej liberii stanąć przed nią, przy nich!

W liberii, jako lokaj! Lokajem być dla niej!

O Boże miłosierny, jak to strasznie rani!

zbliża się do Don Cezara

Pytasz, odkąd ją kocham. Czyż mam dni obliczać?!

I czemu? Cóż ci powiem? Zawsześ miał ten zwyczaj

- W najzacniejszych zamiarach, za to mogę ręczyć  -

Tysiącem pytań serce przyjaciela dręczyć.

Lecz do ognia nie trzeba podchodzić zbyt blisko!

Kocham ją do szaleństwa! Kocham ją  - to wszystko.

DON CEZAR

Gniewasz się?

RUY BLAS

blady, wyczerpany pada na fotel

Nie. Lecz cierpię. Wybacz! Albo raczej

Odejdź, bracie, pozostaw mnie mojej rozpaczy

Żałosnego szaleńca, co z trwogą zataja

Swą królewską namiętność pod strojeni lokaja!

DON CEZAR

kładąc mu dłoń na ramieniu

Odejść cię? Ja, co nie wiem, czym jest ból, czym urok

Miłości, ja — dzwon pusty, milczący ponuro,

Żebrak złudzeń, któremu do sakwy podróżnej

Los od czasu do czasu ciska grosz jałmużny,

Ja, człek o zziębłym sercu, gdzie trwa chłód bez zmiany,

Wczorajszego spektaklu afisz poszarpany,

Wyznaję ci: olśniony blaskiem twej miłości

Druh twój tyleż współczuje ci, ile zazdrości!

Chwila milczenia. Przyjaciele trzymają się za ręce, patrząc na siebie z wyrazem smutku i serdecznej przyjaźni. Wchodzi Don SalIuste. Zbliża się zwolna, z natężoną uwagą wpatrując się w Don Cezara i

Ruy BIasa, którzy go nie widzą. Don Salluste w jednej ręce trzyma kapelusz i szpadę: składa je zaraz po wejściu na fotelu. W drugiej ręce ma worek z pieniędzmi, który kładzie na stół.

DON SALLUSTE

do Don Cezara

Oto pieniądze.

Na dźwięk głosu don Salluste'a Ruy Blas zrywa się jakby ze snu i spuściwszy oczy przybiera postawę slużbistą.

DON CEZAR

na stronie, pozierając z ukosa na Don Salluste'a

Jakoś mi wygląda na to,

Że się nam przysłuchiwał zza drzwi pan senator...

A zresztą, pal go diabli!

głośno do Don Salluste'a 

Dzięki, don Salluste.

Otwiera worek, wysypuje pieniądze na stół i z zadowoleniem układa je w kupki na aksamitnej narzucie. Tymczasem Don SalIuste idzie w głąb sceny, oglądając się, czy nie został zauważony przez Don Cezara. Otwiera małe drzwi po prawej stronie. Na jego znak wchodzą trzej alguazile czarno odziani i uzbrojeni w szpady. Don Salluste z tajemniczą miną wskazuje im Don Cezara. Ruy Blas stoi nieruchomy jak posąg przy stole —  nie widząc nic ani nie słysząc.

DON SALLUSTE

szeptem do alguazilów

Kiedy ten człowiek, który siedzi lam pod lustrem,

Wyjdzie, ruszycie za nim i nie tracąc czasu

Schwytacie go gładziutko, zręcznie, bez hałasu.

Potem — prosto do portu. Stamtąd — na okręcie —

Do Denii

wręcza im papier z pieczęcią

Oto rozkaz, mój podpis, pieczęcie...

Kiedy rozpuści gębę  - macie mu ją zatkać!

Afrykańskim korsarzom sprzedacie gagatka.

Tysiąc piastrów nagrody! Żwawo do roboty!

Trzej alguazile kłaniają się i wychodzą.

DON CEZAR

kończąc układanie złota

Rozkosznie człek się czuje, gdy stos monet złotych -

Własnych! - w takie równiutkie szeregi układa!

dzieli pieniądze na dwie równe części i zwraca się do Ruy BIasa

Oto twoja część.

RUY BLAS

Jak to?

DON CEZAR

Bierz i nic nie gadaj!

Jesteś wolny!

DON S A L LU S T E

przypatrując im się z głębi sceny

Do diabła!

RUY BLAS

potrząsając głową przecząco

Nie, to nie wyzwoli

Serca... Muszę pozostać. Tu kres mojej doli.

DON CEZAR

Ha, trudno! Jak chcesz. Kto z nas mądry? kto szaleniec?

Bóg wie...

Zbiera dukaty do worka i chowa go do kieszeni.

DON SALLUSTE

wciąż ich obserwując, na stronie

Dziwnie podobni, postawą, wejrzeniem...

DON CEZAR

Żegnaj!

RUY BLAS

Daj rękę!

Ściskają sobie dłonie. Don Cezar wychodzi, nie zauważywszy Don SaIluste' a, który wciążstoi z boku w głębi sceny.

Scena czwarta

Ruy BIas, Don Salluste.

DON SALLUSTE

Ruy Blas!

RUY BLAS

odwracając się gwałtownie

Słucham!

DON SALLUSTE

Gdyś przede mną

Przyszedł tu, już  świtało?

RUY BLAS

O nie, całkiem ciemno

Było jeszcze, gdym mijał wartownię przy placu.

DON SALLUSTE

Byłeś w płaszczu?

RUY BLAS

Tak, panie.

DON SALLUSTE

Nikt zatem w pałacu

Nie widział cię w liberii?

RUY BLAS

Nikt w całym Madrycie.

Na pewno, jaśnie panie!

DON SALLUSTE

A, to wyśmienicie!

wskazując drzwi, którymi wyszedł Don Cezar

Zamknij drzwi, zrzuć ten ubiór!

Ruy BIas zdejmuje skwapliwie kaftan i rzuca go na fotel.

Podobno potrafisz

Pięknie pisać. Skorzystać chcę z twej kaligrafii.

gestem nakazuje Ruy BIasowi zasiąść przy stole, gdzie rozłożone są przybory do pisania

Bądź mi dziś sekretarzem! Siadaj do pisania!

Najpierw: słodki bilecik — serce ci odsłaniam! —

Do królowej mych myśli. Ta donia Prakseda

To anioł, dla którego piekłu bym się sprzedał!

dyktuje

„Burza wisi nade mną..." Już? Dyktuję dalej:

„Tylko moja królowa może mnie ocalić,

Jeśli do mego domu raczy przyjść dziś w nocy.

Inaczej zginę. Innej nie czekam pomocy.

Serce me, myśli, życie u stóp twoich składani

Całując je..."

przerywa dyktowanie i śmieje się

Ta burza to efekt nie lada...

Przyjdzie! Ja znam się na tym! Kobiety gest luby

Ratować właśnie tego, kto sprawcą jej zguby.

Dodaj: „Sekretne drzwiczki z tyłu, przy szpalerze,

Ktoś wierny ci otworzy. Nikt cię nie spostrzeże."

Dalibóg, epistoła jest całkiem udana!

A... prawda! jeszcze podpis...

RUY BLAS

domyślnie

Imię jaśnie pana?

DON SALLUSTE

Wie, podpisz „Cezar" — to mój bojowy proporzec.

RUY BLAS

waha się, wreszcie pisze

Lecz damę obce pismo gotowe zatrwożyć?

DON SALLUSTE

Eh! grunt to pieczęć! System ten stale mi służy.

Dzisiaj wyjeżdżam. Ty masz pozostać tu dłużej.

Szczerze pragnę, by życie twe uległo zmianie.

Lecz aby się to stało, musisz niezachwianie

Ufać mi i posłusznym być we wszystkim. Świetnie

Zawsześ mi służył, pilnie, wiernie i dyskretnie.

Godnyś wyższego losu...

RUY BLAS

z pokłonem

Ach, panie! Co słyszę?

po chwili

A... adres na tym liście?

DON SALLUSTE

Adres sam dopiszę.

ze znaczącym spojrzeniem zbliża się do Ruy BIasa

Chcę twego szczęścia. Teraz...

RUY BLAS

Słucham jaśnie pana.

DON SALLUSTE

po chwili, dając mu znak, by znów usiadł przy stole

Pisz: „Ja, Ruy Blas, służący markiza Bazana,

Przyrzekani każdy jego rozkaz bez dyskusji

Spełnić  — tak jak przykładny lokaj czynić musi."

Ruy BIas pisze.

Podpisz: nazwisko, data...

Don Salluste chowa do portfelu list i to oświadczenie

Teraz, przyjacielu,

Przyjrzyjmy się tej szpadzie, o tam, na fotelu.

wskazuje fotel, na którym położył szpadę i kapelusz, po czym podchodzi i bierze szpadę

Temblak jest wręcz przepiękny — jakem don Salluste! —

Jedwab przedni, haft suty, wykonany z gustem.

A rękojeść! Te skręty, te subtelne linie!

Robił ją Gil, mistrz wielki, który z tego słynie,

Że najzgrabniej głowicę rzeźbi; tu się chowa

Puzderko na pastylki - by damy częstować.

przywiesza szpadę do boku Ruy BIasowi

Przymierz ją! Sprawdzę, czy się równo pas układa.

Ależ pysznie wyglądasz: pan z dziada pradziada!

nasłuchuje

Ktoś idzie! Prawda! wkrótce królowa się zjawi.

Oto markiz del Basto!

Drzwi w głębi, od galerii, otwierają się. Don Salluste pospiesznie zdejmuje płaszcz i zarzuca go na ramiona Ruy BIasa w chwili, gdy się ukazuje Markiz del Basto; następnie idzie wprost ku niemu, ciągnąc za sobąoszołomionego Ruy BIasa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej