Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

RYCERZ - BANDYTA

opowiadanie z XV w.

Teodor Jeske-Choiński

I.

Pan Jaroszek Garca, dziedzic lasów ślesińskich, po śmierci ojca wałęsał się kilkanaście lat po Niemczech. Bywał w zamkach rycerzów niemieckich, brał udział w turniejach, bitwach i rozpustach. Na obcej ziemi nauczył się sztuki wojennej i lekceważenia cudzego mienia. Rycerze niemieccy przestali już w czternastem i piętnastem stuleciu być prawdziwymi rycerzami. Zamiast służyć swoim cesarzom, królom, książętom i opiekować się poddanymi, służyli głównie tylko swoim kabzom, kieszeniom. Nazywano ich »Raubritterami« czyli rabusiami.

Rabusiami, bandytami, było ich w istocie dużo. Biada kupcowi który wiózł do swojego miasta towary. Na towary czuwał »Raubritter«, łapał je, a właścicielowi, który się bronił, łamał kości, albo odbierał życie.

Takim »rycerzem« wrócił Garca do domu po przeszło dziesięciu latach, prowadząc z sobą bandę łotrów, wyszkolonych do rabunku i mordu. Jego warowny grodek wznosił się w lesie ślesińskim na wysepce, otoczony zewsząd wodą. Nie zdobiły go wieże kamienne, nie broniły go potężne mury.

Jak zwierz drapieżny, unikający światła dziennego, tak krył się gródek zbójecki przed okiem ludzkiem. Nie było go widać ani z jeziora, ani z wieży ślesińskiej. Trzeba było stanąć tuż przed jego bramą, aby go spostrzec.

Zdaleka omijali ludzie miejscowi »wyspę zbójecką« Bo stu drabów, uzbrojonych we włócznie, młoty, topory i duże mlecze niemieckie, myszkowało dniem i nocą po lasach ślesińskich, mikorskich, wąsoskich i licheńskich i rabowało wszystko, co się tylko dało.

Podróżnym zabierał Garca wozy, konie i pieniądze, a kupcom towary. Żył ze swoją bandą cudzym kosztem bez troski jak zwierz leśny, na którego wszyscy pracują.

Zabawiwszy się w ten zbójecki sposób, zaczął się nudzić. Przywykł na obcej ziemi do wesołych zebrań, hulanek i ładnych kobiet, tu, w domu swoim, uczuł się samotnym. Trzeba się ożenić — myślał — abym nie był tu sam jak jaki dziwak.

Klasnął w dłonie. Gdy na znak ten wbiegł do jego komnaty pachołek, rozkazał :

— Starego Janusza mi zawołaj!

Stary Janusz, stary sługa, który pamiętał jeszcze jego dziadka, przyczłapał Sędziwe lata zgięły w pałąk jego postać niegdyś olbrzymią, przygasiły wzrok dawniej orli, stępiły słuch, wysuszyły jego kości. Krwią zaszłem okiem spojrzał na młodego pana, ruszając ciągle ustami, jakby coś żuł.

Garca podsunął mu krzesło.

— Nie twoim wysłużonym nogom stać przed młodym paniczem — rzekł.

Staruszek uśmiechnął się wdzięcznie i mówił:

— He, he, he, jaki panicz podobniusieńki do pana Bolesława. Ho, ho, były to czasy, były czasy! Wilczysko brało się za gardło niby szczenię, jelenia za rogi, żubra za brodzisko. Cała knieja huczała, kiedy pana Bolesława pieski grały. A na polu, na tem krwawem, z onymi djabłami krzyżackimi bywał taki łopot jako w kuźni. Miecz o miecz, tarcz o tarcz, ino iskry pryskały i Niemczysko buch z konia o ziemię, niczem ścięta kłoda.

Zaśmiał się starowina zcicha do wspomnień dalekiej młodości.

Odpoczywał sobie od lat dwudziestu na chlebie łaskawym. Z dziadkiem Garcy chodził pod Płowce i na Prusy, ojca jego wprawiał do konia i oszczepu, Jaroszka kołysał. Nie wiedział nawet, ile lat przeżył na świecie. Tyle tego było... Ktoby tam zliczył...

— Słuchaj-no stary — odezwał się Garca.

— Hę? — mruknął Janusz, przykładając rękę do ucha.

— Ty znasz dobrze całą naszą okolicę — mówił Garca głośniej.

— Wilczycąę?

— Okolicę! — krzyknął Garca w samo ucho starowiny.

— Aha, niby nasze sioła i grodki okoliczne? Jakżebym nie miał znać? Tyle lat deptało się tę świętą ziemię...

— Czy nie wiesz, gdzieby tu była w pobliżu jaka grzeczna, godna panna, w sam raz pani — żona twojego Jaroszka?

— Hę? Jałoszka?

— Dla Jaroszka! — śmiał się głośno panicz.

— Aha, niby dla panicza. Utrapienie z temi mojemi uszyskami, wszystko przekręcają. Panna, hm? Gładka, grzeczna, godna? A którażby taka chciała takiego urwipołcia, jako mój Jaroszek? Oj, oj, paniczu, ustatkuj się, uszanuj uczciwą pamięć pana dziadka i pana ojca. Nie rycerską ani chrześcijańską, katolicką idziesz drogą. Niemcy cię zgorszyły...

Płomień gniewu oblał twarz Garcy. Podniósł zwiniętą pięść na starca, opuścił ją jednak. Ta ruina ludzka była jego piastunem, jego niańką, gdy go matka odumarła. Niech sobie staruch zrzędzi...

— Pomyśl tylko, Januszku, może znajdziesz dla swojego Jaroszka jaką ładną i dobrą żoneczkę — rzekł Garca.

Stary medytował, żując bezzębnemi ustami.

— Ano, hm, no, tak, byłaćby o miedzę w sam raz zacna gospodyni dla naszego gródka, ale gdzieby tam chciała ? To pani pobożna, świętobliwa i ładna jako łania. Patrzy się jej prawdziwy, szanowany rycerz.

— O miedzę, mówisz? któż to taki?

— A któżby inny, jeżeli nie panna Klara na zamku mikorskim?

— Dziedziczka Mikorzyna, ta, co siedzi na jeziorze, na wyspie jak czapla?

— Jako boginka naszego jeziora. A juści, to ona... Książątko by się na nią złakomiło. Krzepka w garści jako najtęższy rycerz. Kiej zamaluje pachoła w gębę, to chłopisko bęc o ziemię i ani piśnie. Z oszczepem, łukiem i toporem chodzi do lasu na dziki i wilki. Nawet kudłate niedźwiedzisko nie jest jej straszne.

Garca mlasnął językiem.

— W sam raz dla mnie taka żona — rzekł. — Muszę się jej dobrze przypatrzeć, bo ty, staruszku, nie znasz się na kobietach.

II.

Na jeziorze mikorskiem rozsiadła się samotna wyspa, podobna zdaleka do olbrzymiego ptaka wodnego z rozpostartemi skrzydłami. Olchy, wieńczące brzegi, przeglądały się w sinej wodzie, rzucając na nie długie, czarne cienie.

Codziennie z wieży kaplicy zamkowej, czerwieniejącej się na tle zielonych wierzchołków olch, rano i wieczorem wylewały się miękkie dźwięki dzwonów i szły po jeziorze aż do Slesina i Lichenia, iż zdawało  się, że cała okolica gra. Rybki przystawały w wodzie i słuchały, rybacy zdejmowali z głowy baranie czapki, mówiąc: Pani Klara się modli...

Od czasu do czasu odrywały się od brzegu wyspy łodzie, szły ku lądowi i wkrótce potem rozbrzmiewał las wesołem naszczekiwaniem ogarów. Wówczas

mówili rybacy: Pani Klara poluje...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Na skraju wyspy od strony Slesina stała jednego dnia wysoka postać niewieścia, odziana w szarą suknię i w czarny jedwabny kabat, podbity gronostajem. Piwne oczy świeciły na jej białej twarzy, bogate kasztanowate włosy oplotły ramą puszystą jej okrągłą głowę Wielkopolanki. Była urodziwa. Usta tylko wąskie, zwarte i broda energiczna ujmowały jej wdzięku niewieściego.

Tą wysoką postacią niewieścią była Klara Mikorska,

Obok niej stał krępy, barczysty mężczyzna w baranim kubraku, przepasany rzemieniem, z poza którego wyglądał ostry topór. Był to burgrabia jej zamku, nazywał się Wojsławem.

— Skarżył mi się wczoraj jeden z kupców kaliskich na pana Garcę — mówiła — opowiadał mi, że pan Garca napadł go i zrabował mu mnóstwo towarów. Prawdaż to, Wojsławie?

— Kupiec nie kłamał, bo pan Garca jest rabusiem, bandytą — rzekł burgrabia.

— Jak możesz mówić tak bezwględnie o naszym sąsiedzie?

— Dziwię się, że Wasza Miłość nie zna tego łotra. Cała okolica uciekła i kryje się przed nim. Nie tylko rabuje, ale zabija także niewinnych, uczciwych ludzi, jeśli się bronią.

— Słyszałam o nim przykre wiadomości, zdawało mi się jednak, że jego nieprzyjaciele przesadzają. Tobie wierzę, Wojsławie, bo mówisz zawsze prawdę. Trzeba zanieść skargę do grodu.

— Siła skarg poszła już do naszego grodu na pana Garcę, a nasz pan grodowy rusza wąsami i odgraża się i na tem koniec. Ślamazarem jest, niedołęgą, nie lubi się narażać podłości nikczemnych ludzi.

— Mamy przecież energicznego króla. Władysław Jagiełło umie karać łotrów.

— O, w to mi graj! Trzeba się udać do niego i prosić go o pomoc przeciw zuchwałym łajdakom.

Kiedy słów tych domawiał Wojsław, odezwało się zdaleka jakieś rzewne śpiewanie. Nikt nie słyszał w tych stronach nigdy takiego śpiewania. Szło ono jeziorem od strony ślesińskiej, zrazu ciche, ledwie dosłyszalne, potem bliższe, głośniejsze, aż przypłynęło szeroką strugą, idąc po wodzie wprost na wyspę. Śpiewały dwa głosy męskie , jeden baryton, drugi tenor, przy wtórze skrzypiec i harfy.

Panna Klara i burgrabia Wojsław spojrzeli na siebie zdumieni.

— Śpiewają jak anieli w niebie — odezwał się Wojsław głosem ściszonym.

— Śpiewanie takie słyszałam zeszłego roku w Poznaniu, na dworcu wojewody — mówiła panna Klara. — Tak śpiewają rycerze polerowani na dworcach zagranicznych, albo trubadurowie i ich żonglerowie.

Zbliżały się powoli łodzie. Furkotały na nich, poruszone lekkim wiatrem, żagle niebieskie z jakimś znakiem herbowym pośrodku.

— Jacyś goście jadą do nas — rzekła panna Klara. — Niech nasi zbrojni chłopcy czekają na nich w przystani. Rycerskich gości należy powitać obyczajem rycerskim.

To rozkazawszy, udała się panna Klara do zamku, aby się przyodziać na przyjęcie nieznanych gości.

Straż zamku mikorskiego otworzyła przystań półkolem. Dwudziestu dorodnych, młodych pachołów, włożywszy na siebie w pośpiechu hełmy i blachy napierśne, czekało z wielką ciekawością na gości.

Na przodzie łodzi, prowadzącej inne, stał jakiś młody pan, dobrego wzrostu, zbudowany kształtnie, przystojny, lśniący w słońcu jedwabnemi, różowemi sukniami. Małą czapeczkę, ozdobioną sokolem piórem, miał na głowie, złoty łańcuch na szyi, biały pas rycerski na biodrach, złote ostrogi u trzewików; długi, biały płaszcz, spięty na prawem ramieniu dużym szafirem, okrywał jego kształtną postać.

Obok niego stał na łodzi jakiś jegomość, ubrany w długie czarne suknie żonglera (grajka).

— Jakiś wielki pan — zauważył burgrabia Wojsław. — Takich widuje się tylko na pańskich dworach w Poznaniu albo Krakowie.

Na powitanie dostojnego gościa schyliły się mlecze pachołów, gdy wjechał do przystani.

On podziękował im uprzejmym ruchem ręki i odezwał się:

— Zaprowadźcie mnie do zamka! Dziwowali się wielce pachołkowie mikorscy, że w świcie tak godnego pana szli mężowie, podobni raczej do zbójów aniżeli do towarzyszów rycerza. Strasznie patrzyło im z oczu. Spoglądali zpodełba jak złe wilki.

Na ostatnim stopniu wschodów pałacu zamkowego czekała na gości panna Klara. W żółtej, jedwabnej sukni, w szkarłatowym płaszczu, obramowanym sobolami, była tak piękna, iż rycerz ogarnął ją zachwyconem spojrzeniem.

Zdjąwszy czapeczkę, skłonił się gość nizko, aż do kolan dziedziczki Mikorzyna.

Potem odezwał się:

— Jaroszek Garca przybywa do miłościwej sąsiadki, na przyjaźń naszych ojców pomny.

— Garca ? — wyrwało się z ust panny Klary.

— Garca? — przebiegło w szeregu pachołków mikorsklch.

Gdyby cudaczny raróg zerwał się z pod ich stóp, nie byliby się więcej dziwowali.

Ten przystojny, wykwintny, jedwabiami szeleszczący, złotym łańcuchem i drogiemi kamieniami błyszczący, a taki układny, polerowany rycerz, iż nie było takiego drugiego w całym powiecie — to on rabuś, bandyta z gródka leśnego ? Być że to może?

Najwięcej zdziwił się burgrabia.

On, szlachcic, który jeździł w sprawach swojej pani do Poznania, i widział tam różnych dostojnych panów, wiedział, co znaczyły: biały pas, złote ostrogi i złoty łańcuch. Tylko rycerz pasowany i uwieńczony na turniejach miał prawo nosić takie oznaki.

Oglądając Garcę ze wszystkich stron, potrząsł Wojsław głową, mrucząc:

— Ktoby się tego spodziewał... Pasowany rycerz i bandyta?... No, no...

I panna Klara nie chciała wierzyć oczom. Taki wytworny rycerz miałby być osławionym rabusiem ? — myślała — chyba to jaki inny Garca.

— Wy jesteście pan Jaroszek Garca z gródka leśnego? — zapytała.

Garca, skłoniwszy głowę, odrzekł:

— Wasz pokorny sąsiad, miłościwa. pani, Jaroszek, syn pana Kazimierza.

Na czole panny Klary powyżej nosa utworzyła się głęboka brózda.

— Gościnność jest obowiązkiem domu szlacheckiego, bezbożny jednak, zuchwały grzech rozwiązuje wszelkie obowiązki — mówiła głosem twardym — odwiedziny swoje, panie Garca, zanieście do innych domów. Zamek mikorski będzie dla was aż do mojej śmierci zamkniętym.

— Miłościwa Pani — bąknął Garca.

— Nie miłościwą dla was jestem, panie Garca. Nosicie pas rycerza pasowanego, a łamiecie przysięgę, którą złożyliście Bogu i św. Jerzemu. Piersi wasze zdobi złoty łańcuch zasługi, a plamicie tarcz herbową zbrodniami pospolitego bandyty, Hańba wam, panie Garca!

Garca zbladł. Pochylił się ku przodowi, jakby się chciał rzucić na pannę Klarę, wyprostował się jednak po chwili.

— Wola wasza przyjąć gościa albo odpędzić go od swoich progów — rzekł z pozornym spokojem — panią u siebie jesteście.

Skłoniwszy się tak samo nisko jak na powitanie, oddalił się ze swoją świtą.

— Możeby tę hałastrę pomacać mleczem i toporem ? — szepnął Wojsław do panny Klary.

— Nie można — rzekła dziedziczka — bez zbroi w gościnę przyszła. — Rabusiami jak oni nie jesteśmy. Odprowadźcie ich do przystani, Wojsławie, by im nasi pachołkowie nie uczynili jakiego wstrętu.

Gdy Garca usiadł w swojej łodzi, zdjął z ręki rękawiczkę, a cisnąwszy ją pod nogi Wojsława, krzyknął:

— Zanieście rękawicę pani Klarze i zapowiedzcie jej moje powtórne odwiedziny. Do rychłego widzenia!

Burgrabia spochmurniał, wiedział bowiem, co znaczy rzucona rękawica.

Był to znak wojny...

Wojna z rycerzem, którego rozkazów słucha stu sprawnych, ćwiczonych zbójów, zafrasowała Wojsława. Wprawdzie broniło zamku mikorskiego jego wyjątkowo korzystne położenie. Zanimby łodzie najeźdźcy dotarły do grodu, pogrążyłyby je kusze w toniach jeziora. Ale przyjdzie zima, mróz zetnie ciche wody i połączy wyspę z lądem mostem tak silnym, iż nawet największe kusze przejdą po nim bezpiecznie. A wówczas nie wytrzyma garstka pachołków mikorskich napaści zbójów Garcy.

Z troską na pomarszczonem czole szedł burgrabia do pani. Nie znalazłszy jej w zamku, wiedział, gdzie jej szukać.

Na skraju wyspy od strony Ślesina, w klombie obok stała kamienna ławka. Tu siadywała zwykle panna Klara, gdy jej bystre oko nie było potrzebne w zamku.

Burgrabia podał jej rękawiczkę Garcy.

— Garca wypowiada nam wojnę? — rzekła — nie spodziewałam się tego. Wierzyłam, iż pasowany rycerz uszanuje spokój samotnej niewiasty.

— Gdyby Wasza Miłość chciała posłuchać rady pierwszego sługi, opuściłaby natychmiast wyspę i udała się w miejsce bezpieczniejsze, do Konina albo Kalisza. Ja tymczasem zebrałbym w naszej okolicy odważniej szych chłopców i zmierzyłbym się z tym wilkiem w skórze rycerskiej.

Na radę Wojsława odpowiedziała panna Klara:

— Przed zimą nie odważy się Garca uderzyć na wyspę, widział bowiem na wieży i na murach wielkie kusze, a do lodów jeszcze daleko. Będziemy czuwali i nie pozwolimy się napaść.

Wy tymczasem, Wojsławie, pojedziecie jeszcze dziś do Konina i poprosicie pana grodowego, żeby mi przysłał pomoc swoich żelaznych żołnierzów. Z Konina udacie się do Poznania. Może dowiecie się tam u pana wojewody, gdzie przebywa obecnie pan Janusz z Góry. Gdyby go nie było w Poznaniu, pojedziecie jego śladami, a znalazłszy go, opowiecie mu, co mi grozi. Gdy wrócicie z panem Januszem, rozprawimy się z tym leśnem opryszkiem.

— Niech się Wasza Miłość dobrze namyśli, zanim opuszczę wyspę — radził jej Wojsław — bo taki łotrzyk, jak ten nasz bezecny sąsiad, gotów podnieść rękę na moją panią.

— Tak mało ufacie mojemu ramieniu, Wojsławie? Samiście je wprawiali do oszczepa, miecza i kuszy. Wiecie, iż mi zuchwalstwo męskie nie jest straszne.

— Wiem, że ramię Waszej Miłości nie jest gorsze, słabsze od ramienia wojaka. Ale wiem także, że przemoc łamie ramię najsilniejsze. Słuchajcie mnie, pani, jedźcie ze mną! Czuję, że was czeka jakieś nieszczęście.

— Uczyńcie, o co proszę, dam sobie sama radę, nieszczęścia się nie boję.

Znając stanowczość swojej pani, poddał się jej woli. Ruszył w drogę.

Kiedy panna Klara została sama, splotła wieczorem ręce na łonie i posłała wzrok na jezioro.

Pogodny dzień wrześniowy świecił jasno, ale promienie słońca już nie grzały. Wielka cisza uśpiła wyspę, drzewa i wody, ale od czasu do czasu podnosił się, niewiadomo skąd, chłodny wietrzyk, a wówczas marszczyły się wody, jak gdyby dreszcz po nich przeszedł, i drżały olchy i brzozy. Suche, żółte rdzą pokryte liście spadały bezustannie z drzew, zsuwając się wolno na ziemię. Gdy wiatr musnął gałęzie, sypały się gradem, wirując w powietrzu jakby przerażone.

Smutek zbliżającego się zniszczenia zwarzył więdnące oblicze przyrody, Resztki żywych barw wiosny i lata wyzierały jeszcze z pod żółtych zmarszczek jesieni, ale świeżość ich gasła z każdym dniem, z każdą godziną.

Smutek wlał nad wyspą, nad jeziorem i rzucał także czarne cienie na serce panny Klary. Temu rok poznała w Poznaniu pana Janusza z Góry, wielkiej sławy rycerza, ozdobionego wawrzynem na polu grunwaldzkiem, i serce jej dziewicze, dotąd obce miłości, zatrzepotało w jej piersi strwożone, jak nagle ujęta ptaszyna. Słodka to była trwoga, pełna rumieńców, przeczuć i pragnień.

Cicho szemrały fale jeziora, uderzając lekko, o brzeg wyspy, cicho szemrały osowiałe olchy, a w sercu panny Klary płakała tęsknota za ukochanym.

Już rok nie widziały go jej oczy kochające. Wolę jego krępował dotąd jakiś ślub rycerski. Miał przybyć po nią i zawieźć ją do Góry, do gniazda swoich przodków, kiedy czas onego ślubu minie. Tak obiecał, tak przysiągł na swoją cześć rycerską, albowiem i jego serce zapłonęło do niej wielkim płomieniem miłości.

Ale serce ludzkie bywa zmienne, niestałe. Może zapomniał, może spotkał w drodze do Rzymu, do progu świętych Apostołów, dokąd go uczyniony ślub prowadził, inną dziewicę rycerską, urodziwszą od niej, lepiej wypolerowaną, znakomitszego rodu córkę i odwrócił myśli swoje od panny, wyrosłej wśród borów ślesińskich jak łania leśna.

Cicho szeptały fale jeziora, uderzające lekko o brzeg wyspy, cicho szumiały osowiałe olchy, a łzy panny Klary spływały wolno po jej bladych licach.

— Smutno mi, smutno — mówiła do siebie — jestem samotną...

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej