Paul Guiraud

RZYM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

Założenie Rzymu.

2. Budownictwo rzymskie.

3. Dzielnice Rzymu za Cesarstwa.

4. Palatyn.

5. Forum.

6. Wodociągi.

7. Kanały i ścieki.

8. Łaźnie publiczne.

9. Cyrki, teatry i amfiteatry.

10. Portyki i ogrody.

11. Ulice Rzymu.

12. Policya w Rzymie.

ROZDZIAŁ II.

1. Małżenstwo w Rzymie.

2. Nadużycie rozwodu.

3. Pierwotna władza ojca.

4. Trybunał domowy.

5. Stanowisko kobiet.

6. Katon Starszy i kobiety rzymskie.

7. Pochwała pośmiertna matrony rzymskiej

8. Dzieci.

9. Przykłady surowości ojcowskiej.

10. Korzyści bezżeństwa.

ROZDZIAŁ III.

1. Wychowanie rzymskie.

2. Wychowanie za czasów Plautusa

4. Kary cielesne.

5. Stosunek nauczycieli do uczniów (według Quintilianusa).

6. Tematy wypracowań.

7. Szkoła w Autun i profesorowie za Cesarstwa.

8. Uczniowie uniwersytetu w Atenach.

9. Karyera profesora w końcu IV wieku.

ROZDZIAŁ IV.

1. Niewolnictwo w Rzymie.

2. Handlarze niewolników.

3. Niewolnicy domowi.

4. Dobry niewolnik.

5. Żywienie niewolników, według Katona.

6. Pan, wydający rozkazy niewolnikom.

7. Kary cielesne dla niewolników.

8. Uczucia niewolników względem panów.

9. Skazanie na śmierć 400 niewolników.

10. Zdanie Seneki o niewolnikach.

11. Obowiązki wyzwoleńca względem patrona.

12. Wyzwoleńcy w społeczeństwie rzymskiem.

13. Tiron, wyzwoleniec Cycerona.

14. Wyzwoleniec zbogacony.

15. Wyzwoleńcy cesarscy.

ROZDZIAŁ V.

1. Dom rzymski.

2. Ruchomości.

3. Wyroby ze szkła i złotnictwo w Gallii.

4. Mieszkania ludzi ubogich w Rzymie.

5. Domy wiejskie.

6. Plinius Młodszy na wsi.

7. Willa Hadriana w Tiburze.

ROZDZIAŁ VI.

1. Ubiory rzymskie.

2. Toaleta bogatej Rzymianki (w I wieku naszej ery).

3. Zabiegi toaletowe.

4. Łazienki domowe.

5. Śniadania, obiady, wieczerze.

6. Smakosz.

7. Skromny posiłek.

8. Śmieszna uczta.

ROZDZIAŁ VII.

1. Lekarze.

2. Środki lecznicze Katona Starszego.

3. Lekarstwa Pliniusa Młodszego.

4. Przepisy hygieniczne.

5. Chirurgia.

6. Pogrzeb.

7. Kult zmarłych.

8. Grobowce na Via Latina.

9. Napisy na grobowcach w Lyonie.

10. Columbaria.

11. Stowarzyszenia pogrzebowe.

ROZDZIAŁ VIII.

1. Stosunki towarzyskie.

2. Kilka typów Martialisa.

3. Przykrości z powodu klientów.

4. Zawiedzione nadzieje klienta.

5. Klient za stołem patrona.

6. Zebrania towarzyskie.

7. Odczyty publiczne.

8. Szynkownie.

9. Rozrywki w termach.

10. Przechadzki.

11. Widowiska.

12. Woźnica cyrkowy w II wieku.

13. Igrzyska publiczne na Zachodzie w IV wieku naszej ery.

14. Widowiska na Wschodzie w IV wieku po nar. Chr.

15. Podróże w państwie rzymskiem.

RZYM

Życie prywatne i publiczne Rzymian

Guiraud Paul

Przełożył J. L. Popławski

ROZDZIAŁ I.

MIASTO RZYM.

Założenie Rzymu.

Pierwszem staraniem założyciela był wybór miejsca na nowe miasto; ale wybór ten zostawiano zawsze postanowieniu bogów. Gdyby Romulus był Grekiem, pytałby o radę wyroczni w Delfach, — gdyby był Samnitą, szedłby za tropem świętego wilka lub śledził bieg świętego dzięcioła. Ponieważ zaś był Latynem, sąsiadem blizkim Etrusków, wtajemniczonym w sztukę augurów, prosił bogów, żeby mu objawili swą wolę za pomocą lotu ptaków. Bogowie wskazali mu wzgórze Palatyńskie.

W dniu zakładzin złożył naprzód ofiarę. Towarzysze otoczyli go kołem, zapalili stos chróstu, i każdy po kolei skakał przez ogień. Obrzęd ten oznaczał, że przy czynności, która miała nastąpić, lud powinien być czystym, — starożytni zaś wierzyli, że oczyszczają, się od wszelkiej zmazy, skacząc przez ogień poświęcony.

Po dokonaniu tych obrzędów świętych, przygotowujących lud do wielkiego dzieła założenia miasta, Romulus wykopał nieduży okrągły dół, w który rzucił bryłę ziemi, przyniesionej z Alby. Następnie każdy z jego towarzyszy zbliżał się z kolei do dołu i ciskał grudkę ziemi, którą zabrał ze swego kraju rodzinnego. Obrzęd ten zasługuje na uwagę, wykrywa nam bowiem myśl tych ludzi, którą należy zaznaczyć. Przed osiedleniem się na Palatynie każdy z nich mieszkał w Albie lub w innem z miast sąsiednich; tam było ich ognisko święte, tam żyli i pochowani zostali ich ojcowie. Otóż religia zabraniała opuszczać ziemię, w której znajdowało się ognisko domowe, w której boscy przodkowie spoczywali. Dla uniknięcia bezbożności trzeba było, żeby każdy z tych ludzi użył fikcyi, żeby wziął z sobą bryłkę ziemi, jako symbol gruntu poświęconego, w którym pogrzebane były ciała przódków, do którego przywiązane były ich Many(1). Człowiek może się przesiedlić, tylko zabierając z sobą ziemię swoją i przodków swoich. Spełnienie tego obrzędu było potrzebnem, żeby można było powiedzieć o nowem miejscu zamieszkania: "To także ziemia ojców moich (terra patria), to moja ojczyzna, bo tutaj są Many mojego rodu. "

Dół, do którego każdy rzucał bryłę ziemi, nazywano mundus, — wyraz zaś ten w starożytnym języku religijnym oznaczał specyalnie siedlisko Manów. Z miejsca tego, według podania, dusze zmarłych wymykały się trzy razy do roku, spragnione ujrzenia choć na chwilę światła dziennego. Czyż nie widzimy w tem podaniu prawdziwej myśli ludzi starożytnych? Składając w dole grudki ziemi z dawnej ojczyzny, wierzyli, że umieszczają w nim dusze przodków. Te dusze, zgromadzone tam, powinny odbierać cześć wieczną i czuwać nad swymi potomkami. Romulus postawił na tem miejscu ołtarz i rozniecił ogień. Było to ognisko święte miasta.

Dokoła tego ogniska powinno było wznieść się miasto, jak dom otacza ognisko domowe.

Romulus wyorał pługiem brózdę, która miała stanowić granicę miasta. W tym razie rytuał określał także najdrobniejsze szczegóły. Założyciel musiał wziąć pług z lemieszem miedzianym, zaprzężony w białego byka i białą krowę. Z nakrytą głową, w ubiorze kapłańskim, Romulus sam kierował pługiem, śpiewając modlitwy. Towarzysze jego szli za wodzem w milczeniu pobożnem. W miarę, jak lemiesz odwalał skiby ziemi, zbierano troskliwie każdą grudkę i odkładano na stronę wewnętrzną brózdy, ażeby najmniejsza cząstka świętego gruntu nie została po stronie obcych.

Ten obwód, który religia nakazywała zakreślić, był nietykalnym; ani cudzoziemiec, ani obywatel nie miał prawa go przekroczyć. Przeskakiwanie przez brózdę było czynem bezbożnym; tradycya rzymska opowiada, że brat założyciela popełnił to świętokradztwo i zapłacił za nie życiem.

Ponieważ jednak trzeba było wchodzić do miasta i wychodzić z niego, przerywano brózdę w kilku miejscach; Romulus podejmował wtedy w górę i niósł pług, — nazwano więc te przerwy portae (od portare — nieść) i taksamo później nazwano bramy, które w owych miejscach zbudowano.

Nad brózdą świętą, albo nieco poza nią stanął następnie mur miejski, który równie był święty; nie wolno było dotykać się do niego, nawet w celu naprawy, bez pozwolenia kapłanów. Po obu stronach muru pasy gruntu, kilka kroków szerokie, oddane były na użytek religijny. Nazywano te smugi pomaerium. Nie wolno było jeździć po nich wozem, ani stawiać na nich budynków.

Taki był, według mnóstwa świadectw starożytnych, obrzęd założenia Rzymu. Gdyby ktokolwiek dziwił się, jakim sposobem wspomnienie tej uroczystości zachowało się aż do czasów pisarzy, którzy nam je przekazali, odpowiemy, że obrzęd ten corocznie utrwalała w pamięci ludu uroczystość, jak ją nazywano, urodzin Rzymu. W starożytności stale obchodzono tę uroczystość, a lud rzymski święci ją dotychczas 21 kwietnia.

(Fustel de Coulanges, La cité antigue, str. 153 — 157, wydanie VII).

(1) Mannmi (Dii Manes) nazywano wogóle dusze zmarłych.

2. Budownictwo rzymskie.

Etruskowie byli pierwszymi nauczycielami Rzymian w sztuce budownictwa; ale Rzymianie wkrótce ich przewyższyli: udoskonalili stosowanie materyałów, poprzednio używanych, wynaleźli nowe, ulepszyli sposoby wznoszenia murów i krycia budowli.

Do budowania murów, jeżeli gmach miał pewne znaczenie, Etruskowie używali najchętniej kamieni ciosanych w kształcie wielkich płyt, możliwie jednakowego wymiaru, które układali poziomo w rzędach prawidłowych. Stosownie do rozmiarów kamieni, mówiono, że mury są wielkiego lub małego układu; opus quadratum nazywano mur z kamieni, ociosanych prostokątnie. Ten sposób murowania nadawał budowlom cechy powagi i trwałości, ale miał też strony ujemne. Naprzód kamień, używany do budownictwa w Italii, był wogóle niezbyt dobrego gatunku. Peperyn, którego wyłącznie używano w pierwszych wiekach istnienia Rzymu, jest po prostu konglomeratem skamieniałych popiołów wulkanicznych, — trawertyn zaś, później pospolicie brany do budowy, jest kamieniem miękkim i lichym. Z drugiej strony użycie tych materyałów wymagało dużo czasu i pracy: trzeba było znaleźć kamień w możliwie dobrym gatunku, wydobyć go z kopalni, sprowadzić do warsztatu, ociosać umiejętnie płyty, zawieźć je znowu na miejsce budowli i nieraz z wielkim mozołem podejmować wysoko, aż tam, gdzie miały być umieszczone; wszystkiego zaś należało dokonać za pomocą narzędzi pierwotnych. Ponieważ Rzymianie chcieli budować nie tylko trwale, lecz i pośpiesznie, poprzestać nie mogli na sposobach etruskich; wynaleźli więc cement, a właściwie zaprawę wapienną, lub przynajmniej pierwsi stale używać jej zaczęli.

Użycie wapna zwiększyło liczbę materyałów budowlanych i ułatwiło robotę. Kamienie w budowlach etruskich, układane bez wapna, trzymały się na zasadzie prawa ciężkości, trzeba więc było przy tej robocie pilnować się ściśle prawideł geometrycznych. Przeciwnie, od chwili, kiedy zaprawa wapienna umożliwiła spajanie materyałów, skrupulatne przestrzeganie prawideł stało się zbytecznemi w mur kładziono odłamy kamieni, głazy, drobne kamyki, kawałki cegły, dachówek, a nawet skorupy stłuczonych garnków. Kilku doświadczonych mularzy wystarczało do wyrabiania zaprawy, do prowadzenia linii murów, do robót przy wzmacnianiu załamów i występów zewnętrznych. Sam mur składał się z kamieni i innych drobnych materyałów, i bardzo szybko stawiać go mogli zwyczajni robotnicy, nie posiadający wprawy specyalnej.

Budowle Rzymian nie tylko prędko były wznoszone, ale miały też zaletę zadziwiającej trwałości. Zaprawa wapienna z piaskiem, wyrabiana bardzo starannie, z biegiem czasu stawała się coraz twardszą. Wskutek tego cały budynek był jakby jedną bryłą, zwłaszcza, że drobne materyały, z których mur się składał, przylegały doskonale do siebie. Dzisiaj nawet, po upływie tylu wieków, te stare mury nie rozpadają się, i z trudnością można je skruszyć.

Różnorodność materyałów, używanych przez Rzymian, pozwalała im urozmaicać do nieskończoności sposoby budowy i wygląd murów. Można jednak rozklasyfikować te odmiany i sprowadzić je do trzech typów głównych.

Najdawniejszy typ, znany pod nazwą opus incertum (układ lub wiązanie luźne), jest najbardziej nieprawidłowy; mur składał się z drobnych głazów i kamieni, umieszczonych bez żadnego porządku i symetryi i spojonych za pomocą zaprawy wapiennej, wypełniającej wszystkie luki między nimi. Typ ten był niemal wyłącznie używany aż do czasów Maryusza, to jest do końca II wieku przed Chrystusem; później, zdaje się, stosowano go tylko w budowlach najskromniejszych.

W początkach I wieku przed nar. Chr. zjawia się typ nowy — opus reticulatum (wiązanie siatkowe lub kratkowe), nazwany tak dlatego, że przedstawia jakby sieć, rozciągniętą na murze. Otrzymywano ten efekt przez użycie małych cegieł o bokach kwadratowych, lub kawałków tufu, ociosanych w sześciany, które układano nie na płask, ale opierając je na jednym kancie. Tego rodzaju muru nie używano wyłącznie, ale zawsze w obsadzie z większych lub mniejszych kamieni, jakby w ramach, co dawało widok bardzo przyjemny dla oka. Opus reticulatum zyskał dużą wziętość, ale miał jedną wielką wadę: brakowało mu trwałości, wskutek czego rychło został zaniechany, bo już w końcu I wieku naszej ery.

Zastąpił go typ trzeci — mur z cegieł, opus latericium, który za Cesarstwa był w użyciu powszechnem nawet w prowincyach. Cegły rzymskie były cienkie, szerokie i długie. Układano je poziomo i na płask na zaprawie z wapna z piaskiem. Nie troszczono się wcale o wygląd zewnętrzny i nie myślano o zastosowaniu układu cegieł do ozdobienia budowli. Często wprawdzie w pewnej odległości nad oknami i drzwiami układano rząd cegieł w kształcie łuku, ale czyniono to jedynie dla dodania mocy murowi.

Dziwną wydaje się ta obojętność architektów rzymskich na wygląd zewnętrzny murów w budowlach ozdobnych; ale trzeba pamiętać, że zazwyczaj pokrywano ściany sztukateryą lub tynkiem, który na zewnątrz malowano w ten sposób, że naśladował mur z kamieni ciosowych, wewnątrz zaś pokrywano rozmaitemi ornamentacyami. Często mur z cegły był w obsadzie z kamienia ciosowego.

Nie poprzestawano zresztą na tych materyałach grubych i prostych; w domach ludzi zamożnych kolumny w perystylach, ozdoby dekoracyjne, a nawet pokrycia ścian w salach paradnych były z marmuru. W II wieku przed narodzeniem Chrystusa Rzymianie zaczęli eksploatować kopalnie marmuru w Carrarze. Znajdująca się tam góra od podnóża do szczytu składa się z marmuru, którego pokłady ciągną się wzdłuż 8 kilometrów i dochodzą 800 metrów wysokości. Tysiące robotników pracowały ciągle przy łamaniu, wywożeniu, ociosywaniu i wygładzaniu tego kosztownego materyału. Później Rzymianie sprowadzali także marmury z Grecyi, Azyi i Afryki. Okręty posuwały się w górę Tybru i składały swój cenny ładunek u podnóża Aventinu, — musiały zaś przychodzić w znacznej liczbie, kiedy wyznaczono dla nich osobną przystań, która do dziśdnia nosi starożytną nazwę Marmorala.

Rzymianie wprowadzili budownictwo na drogę postępu nie tylko dzięki użyciu nowych materyałów, ale i dzięki nowym sposobom krycia i wieńczenia budowli. Bez wątpienia nie zarzucili całkowicie sposobów etruskich; budowali powały, jakich nauczyciele, robotą ciesielską, podpierane przez wystające tramy, z prawidłowem krzyżowaniem się belek, — ale nie poprzestali na tem i, zamiast poziomych pował, zaczęli budować sklepienia. W Etruryi używano sklepień tylko przy budowie kanałów ściekowych, wodozbiorów i korytarzy podziemnych, — Rzymianie zaś zastosowali je na szeroką skalę w domach mieszkalnych.

Zapewniło to wielkie korzyści ich budownictwu. Naprzód mogli pokrywać olbrzymie sale, nie podpierając pokrycia rzędami kolumn, wskutek czego mieli więcej przestrzeni i światła; powtóre — użycie sklepienia daje większą swobodę w kreśleniu planu budowy, pozwala urozmaicać kształty komnat, które niekoniecznie muszą być prostokątnemi.

Sklepienia rzymskie były doskonale obłączne, t. j. zakreślały całkowite półkole; lecz odróżniano sklepienia kabłąkowate, oparte na dwóch murach równoległych, — sklepienia szczytowe, powstające z przecięcia się dwóch poprzednich pod kątem prostym i właściwe do krycia sal czworobocznych, — i nakoniec sklepienia półkuliste, albo kopuły, odpowiednie dla sal okrągłych. Należy zaznaczyć w budownictwie rzymskiem sposób techniczny, uważany zwykle za wynalazek nowoczesny: w łaźniach i wielkich salach dla zebrań publicznych sklepienia, jak świadczy Vitruvius, opierały się często na rusztowaniu żelaznem, złożonem z pasów i zaokrąglonych kabląków z tego metalu.

Wogóle, podczas gdy Grecy lubili najbardzej linię prostą, Rzymianie mieli zamiłowanie wyraźne do linii krzywej. To lubowanie się w kształtach okrągłych skłaniało ich do pomnażania liczby sklepień w domach mieszkalnych, do wprowadzania luków i obłęków. Stanowi to na pierwszy rzut oka różnicę charakterystyczną pomiędzy ruinami budowli rzymskich i greckich; formy zaokrąglone, doskonale obłączne, są pospolite w ruinach rzymskich.

Trzeba dodać, że sklepienia lub kopuły stanowiły pokrycie dachowe tylko gmachów publicznych; w domach mieszkalnych nad sklepieniem, jak i nad powałą, stawiano robotą ciesielską dach, pokryty dachówkami.

(Garnier i Ammann, L'habitation humaine, str. 496 i nast).

3. Dzielnice Rzymu za Cesarstwa.

August podzielił Rzym na 14 regiones i 265 vici. Oto ich wykaz z oznaczeniem głównych gmachów. Liczba domus i insulae (1) wzięta jest z czasów Konstantyna, t. j. z pierwszej ćwierci czwartego wieku po nar. Chr.

Regio I [PorIa Capena). 10 vici. Dwie świątynie Marsa; gaj święty i źródło nimfy Egeryi; grobowiec Scipionów; łuki tryumfalne Drususa, Trajana, Luciusa Verusa; termy (łaźnie ciepłe) Commodusa (2) i Septimusa Severusa. 12O domus, 3250 insulae.

Regio II (Coelimontium). 7 vici. Świątynia Claudiusa; targ Nerona; dom Commodusa; świątynie Bacchusa i Faunusa. 127 domus i 3600 insulae.

Regio III (Isis et Serapis). 8 vici. Colosseum (Kolizeum); termy Titusa i Trajana; portyk Livii; świątynie Izydy i Serapisa. 160 domus, 2757 insulae.

Regio IV (Templum Pacis). 8 vici. Świątynia i Forum Pokoju; Forum Nerwy; świątynia miasta Rzymu; świątynia Wenery szczęśliwej (Venus felix) i wiecznego Rzymu; świątynia Ziemi; bazyliki Aemiliusa Paulusa i Konstantyna; łuk tryumfalny Konstantyna; Droga święta (Via sacra); posąg olbrzymi Nerona. 88 domus, 2757 insulae.

Regio V (Escuiliae). 15 vici. Nymphaeum Aleksandra Severusa; ogrody Mecenasa; świątynia Minerwy leczącej (Minerva medica); targ Livii. 180 domus, 3850 insulae.

Regio VI (Alta Semita). 15 vici. Świątynia Wenery; ogród Sallustiusa; termy Dioklecyana i Konstantyna; świątynia Quirinusa. 146 domus, 3403 insulae.

Regio. VII (Via lata), 15 vici. Grobowiec Publiliusa Bibulusa; Sepia Agrippy; świątynia Słońca; targ świński; łuk tryumfalny Marka Aureliusa; świątynie Nadziei i Fortuny. 120 domus, 3805 insulae.

Regio VIII (Formum). 34 via. Stare Forum (Forum Romanum), Forum Cezara, Augusta, Trajana; Kapitol (Capitolium). 130 domus, 3480 insulae.

Regio IX (Circus Flaminius). 35 vici. Targ na oliwę; teatry Pompejusa, Marcellusa, Balbusa; amfiteatr Statiliusa Taurusa; Panteon; termy Agryppy; mauzoleum Augusta; portyk Octavii; świątynie i kolumny Antonina i Marka Aureliusa; termy Aleksandra Severusa; świątynia Minerwy Chalcidiki. 140 domus, 2, 777 insulae.

Regio X (Palatium). 20 vici. Pałace (domus) Augusta, Tiberiusa, Caliguli, Nerona, Domitianusa; Septioconium Severusa. 89 domus, 2, 642 insulae.

Regio XI (Circus Maximus). 18 vici. Cyrk wielki; świątynie Cerery, Merkurego i Herkulesa. 88 domus, 2, 600 insulae.

Regio XII (Piscina publica). 14 vici. Termy Caracalli. 113 domus, 2, 487 inulae.

Regio XIII (Aventinus), 17 vici. Świątynia wolności (Aedes liberiatis), później Jupitera wyzwoliciela; świątynie Diany i Junony Królowej (Juno Regina); spichlerze Galby; targ mączny. 130 domus, 2, 487 insulae.

Regio XIV (Trans Tiberim). 78 mci. Cyrki Caliguli i Hadriana; mauzoleum Hadriana; gaj święty Cezarów; ogród Gety; świątynia Eskulapa. 150 domus, 4, 405 insulae.

Ogółem było wtedy w Rzymie (w początku IV wieku naszej ery) 1, 790 domus i 46, 602 insulae. Jeżeli przypuścimy, że pierwsze miały średnio po 30 mieszkańców (wraz z niewolnikami), drugie zaś po 40, otrzymamy około 2, 000, 000 ludności.

(1) Domus — były domy prywatne, które Francuzi nazywają hôtels particuliers, zaś insulae — domy, wynajmowane kilku lub więcej lokatorom.

(2) Z wyjątkiem imion i nazw, najbardziej znanych i od dawna w użyciu spolszczonych, wszystkie inne przytaczamy w pisowni łacińskiej, nadmieniając, że Rzymianie prawdopodobnie wymawiali c jak k nie tylko przed a, o, u, ale i przed e, i, y, a więc: Kikero — Cicero, Keler — Celer, Kynthia — Cynthia i t. p. (Przyp. tłóm. ).

4. Palatyn.

Palatyn (Palatium, Mons Palatinus) jest wzgórzem, mającem około 1, 800 metrów w obwodzie i 35 metrów wysokości, tworzącem jakby wyspę pośród innych pagórków, na których rozsiadło się "miasto wieczne. " Jakkolwiek pagórek palatyński jest najmniejszym, "inne zdają się otaczać go czcią, jak swego władcę. " Istotnie Palatyn zajmuje pierwsze miejsce w dziejach Rzymu.

Był on kolebką społeczności rzymskiej; wiadomo, że miasto Romulusa było zbudowane na tym pagórku. Granice pierwotnego obwodu oznaczały kamienie, kładzione w pewnej odległości jeden od drugiego. Pokazywano je jeszcze za czasu Tacyta. Była to Roma Quadrata, tak nazwana od kształtu samego pagórka, a bardzie] jeszcze wskutek tego, że miasto zbudowano według prawideł sztuki augurów, które zalecały taką postać. Znaleziono w naszych czasach w różnych miejscowościach szczątki murów pierwotnych, otaczających miasto; są to wielkie kamienic, które wydobywano na miejscu. Sądzą nawet, że wykryto główne wejście. Około łuku Titusa oddziela się od Via Sacra ulica i biegnie w górę: jest to Clivas Palatinus. Zaledwie przejdziemy po niej kilka kroków, spotykamy podstawy wielkiej bramy; nieco dalej leżą na ziemi olbrzymie bryły kamienne, oderwane od muru; jest to ten sam mur, którego wzniesienie przypisywano Romulusowi. Brama nie jest tak starożytną, ale prawdopodobnie zastąpiła tę, która prowadziła niegdyś do Roma Quadrata. Nazywano ją Porta Magunia; nazwa pochodzi, jak twierdzą, od ryczenia wołów, które co rano przez tę bramę wypędzano na pastwisko, późniejsze Forum.

Na prawo od tej bramy wznosiła się świątynia Jupitera Statora, zbudowana przez Romulusa na miejscu, gdzie Jupiter powstrzymał Rzymian, uciekających przed Sabinami. Titus Livius powiada, że Tarquinius Stary mieszkał w pobliżu tej świątyni. Niżej była świątynia Westy, w której płonął ogień święty; przypuszczają, że fundament jej istnieje dotychczas pod sąsiednim kościołem. Na pochyłości pagórka, naprzeciw targu wołowego, pokazywano ciekawym niewielką grotę, ocienioną drzewem figowem. Nazywano ją Lupercal; mówiono, że w niej wilczyca wykarmiła swem mlekiem Romulusa i Remusa. Dalej jeszcze widać było wielki ołtarz fara maxima), poświęcony przez Evandra; aż do końca Cesarstwa obchodzono tam zwycięstwo Herkulesa nad Cacusem. Wyżej, na szczycie pagórka, znajdował się zabytek, który każdy oglądał ze wzruszeniem: chata Romulusa.

Miasto nie mogło pozostawać długo zamkniętem w ciasnym obwodzie, który mu zakreślił pierwszy król jego; przekroczyło wkrótce ten obwód ze wszystkich stron i zajęło w końcu wszystkie otaczające Palatyn wzgórza. Odtąd Palatyn nie był już całym Rzymem, ale pozostał jedną z najważniejszych dzielnic powiększonego miasta. Znajdowała się tam znaczna ilość sławnych świątyń, jak Jupitera Zwycięzcy, bogini, godzącej małżeństwa, zwanej Viri placa, Matki bogów i t. d. Z tej ostatniej świątyni corocznie, 27 marca, wychodził wesoły orszak pobożnych kapłanów żebrzących, który, śpiewając swawolne piosenki, niósł przez ulice Rzymu posąg bogini, ażeby go wykąpać w rzeczce Almo. Na Palatynie mieszkali też niektórzy znani za czasów Rzeczypospolitej obywatele, jak n. p. Hortensius, Catilina, mówca Lucius Crassus, Cicero i wróg jego, Clodius.

Za Cesarstwa Palatyn stał się, według wyrażenia Tacyta, twierdzą świata rzymskiego. W młodości August mieszkał w pobliżu Forum; następnie, kiedy był jeszcze tylko ambitnym pretendentem do spadku po Cezarze, kupił na Palatynie dom Hortensiusa, który, rozszerzony później, został jedną z pierwszych rezydencyi cesarskich. Dom ten był już obszernym, kiedy zniszczył go pożar. Było zwyczajem w Rzymie, że w takiem nieszczęściu przyjaciele właściciela domu składali się, ażeby wynagrodzić chociaż część straty. Wszyscy obywatele Rzymu pośpieszyli z. ofiarami dla Augusta, ale on przyjął od każdego tylko drobną sumę i odbudował dom na swój koszt; skorzystał jedynie ze sposobności, żeby zbudować dom piękniejszy i większy. Kiedy wybrano go na "wielkiego kapłana" (pontifex maximus), zamiast, jak jego poprzednicy, zamieszkać przy świątyni Vesty, pozostał w swej rezydencyi, ale wzniósł nową świątynię bogini w swoim domu. Tym sposobem zasada była uszanowaną i wielki kapłan przebywał zawsze w pobliżu bogini, opiekunki Rzymu. W 1775 roku zarządzono poszukiwania na miejscu, gdzie przypuszczalnie stał ten dom. Doprowadziły one do odkrycia budowli dwupiętrowej. Piętro górne bardzo ucierpiało, ale dolne pozostało prawie nietkniętem. Kilka sal zapełniał gruz, — inne, puste, można było obejrzeć. Zachowały się w nich sztukaterye, cenne posadzki i tafle marmurowe, przytwierdzone do ścian klamrami żelaznemi. Piękne malowidła zdobiły sufity; znaleziono też godne podziwu posągi. Plan, zrobiony przez budowniczego, który kierował robotami przy odkopywaniu, wskazuje, że ten dom, według wszelkiego prawdopodobieństwa — pałac Augusta, podobny był do wszystkich domów rzymskich. Było w nim bardzo dużo pokojów, ale niewielkich; żaden nie miał takich rozmiarów, żeby mógł służyć do przyjęć urzędowych. Szczegół ten stwierdza to, co skądinąd wiemy o prostocie, jaką przybierał August w stosunkach zewnętrznych.

Tiberius, zdaje się, nie mieszkał w domu swego poprzednika; miał on własny pałac, Domus Tiberiana. Był to zapewne jego stary dom rodzinny, który przystosował do swego nowego stanowiska. Pozostało z pałacu tylko kilka małych pokoików, w których musieli mieszkać niewolnicy. Ale nie należy zapominać, że nie wszystko odkopano.

Dalej, w tym kącie Palatynu, który wychodzi na Forum, stał pałac Caliguli. Mówiono, że był wspaniały, ozdobiony malowidłami i rzeźbami greckiemi. Caligula zajął nawet część Forum i świątynię Castora zamienił na przedsionek swego pałacu. Ogłosiwszy swoją boskość, postępował z bogami Olimpu, jak z równymi sobie. Chcąc znosić się swobodnie z jupiterem, zbudował most, śmiało rzucony nad kotliną, który, przechodząc nad bazyliką Julii, łączył Palatyn z Kapitolem. Most wkrótce potem był zburzony, — ale wspomnienie Caliguli związane jest z innym szczątkiem jego siedziby; długi krypto-portyk, w którym go zamordowano, istnieje dotychczas, bardzo dobrze zachowany.

Zabójcy — mówią historycy — uciekli przez dom Germanicusa, ojca Caliguli. Odkopano z gruzów dom, uważany przez niektórych za ten właśnie; ale jest więcej prawdopodobne, że jest to dom Livii, wdowy po Auguście, jakkolwiek zresztą rozstrzygnie się ten spór, dom pomieniony wzbudza wielkie zajęcie. Widzimy w nim malowidła, najpiękniejsze z dotąd znanych z czasów Rzymu staryżytnego. Wzdłuż gzemsów biegną wdzięczne arabeski, girlandy z liści i kwiatów, skrzydlate geniusze, śliczne krajobrazy. Po środku ścian widzimy wielkie freski. Dwa obrazy przedstawiają sceny wtajemniczania i praktyk czarodziejskich, — trzeci, wysokości 3 metrów, ulicę Rzymu, na którą patrzymy przez otwarte okno, — nakoniec dwa pozostaie są treści mitologicznej: Polifem, prześladujący Galateę, i Hermes, uwalniający Jo od Argusa.

Na Palatynie nic nie zostawił po sobie Neron. Lubił on rozmiary olbrzymie; marzył o zbudowaniu dla siebie pałacu wielkiego jak miasto. Mały pagórek nie mógł dać przestrzeni dostatecznej; Neron pomyślał o zajęciu równiny, która oddziela Palatyn od Esquilinu. Kiedy straszny pożar w r. 64 uwolnił grunt od domów, które tam były natłoczone, architekci cesarscy, Severus i Celer, wzięli się do dzieła. Zbudowali oni dla imperatora pałac, jakiego nigdy nie widziano. Przy wejściu postawili posąg Nerona, kolos, wysoki 35 metrów, który później przedstawiał Słońce. Od strony Esquilinu ciągnęły się łąki, pola, winnice, gaje, pełne dzikich zwierząt; w środku równiny wykopano olbrzymi staw, otoczony malowniczemi budowlami. Pałac właściwy lśnił się cały od drogich metali i rzadkich kamieni, osadzonych w ścianach; nazywano go z tego powodu "domem złotym. " Były w nim obszerne portyki, — sale jadalne ze stołami z kości słoniowej i fontannami, z których tryskał na biesiadników nieustanny deszcz wonności, — łaźnie z wodą morską i z gorącą wodą siarczaną. Kiedy Neron przeniósł się do nowego pałacu, zawołał, że nakoniec przyzwoicie mieszka.

Ten "dom zloty, " który był jakby symbolem wszelkich nadużyć ich poprzednika, zburzyli Flaviusowie. Część gruntów zwrócili dawnym właścicielom, — zatrzymali tylko place, na których później zbudowano takie przepyszne gmachy, jak Colosseum i Termy Titusa. Vespasianus i Titus poprzestali na dawnych pałacach cesarskich, ale Domitianus wystawił sobie własny.

W ostatnich latach odkopano ten pałac całkowicie. Badano te ruiny już w XVIII wieku, ale zabrawszy, co zawierały cennego" na powrót zasypano je ziemią. W naszych czasach odsłonięto je ostatecznie. Pałac Domitianusa jest jeszcze domem rzymskim — z tą różnicą tylko, że ma olbrzymie rozmiary. Wejście do niego było z Clivus Palatinus, o którym wspomnieliśmy wyżej. Przy końcu tej ulicy znajdowała się fasada główna; pod wspaniałym portykiem, wspartym na kolumnach, otwierało się troje drzwi; środkowe prowadziły do wielkiej sali, niewątpliwie sali przyjęć — tablinum. Tutaj imperator dawał posłuchania, przyjmował posłów od królów i ludów obcych oraz deputacye prowincyonalne. W głębi sali był tron; dokoła ścian, pokrytych marmurem, wznosiły się kolumny, 8 metrów wysokości, cudownie rzeźbione; w ośmiu olbrzymich niszach stały wielkie posągi z bazaltu; po obu stronach drzwi wchodowych dwie inne kolumny; próg tworzyła płyta z marmuru greckiego, tak ogromna, że zrobiono z niej potem blat wielkiego ołtarza w kościele. Wszystkie te bogactwa rozproszono, — zostały tylko resztki marmuru na ścianach i posadzkach. Z obu stron tablinum widzimy sale nierównej wielkości, do których także można było wejść z portyku. Przypuszczają, że mniejsza była kaplicą domową (laravium), w której składano cześć bóstwom rodzinnym (Larom i Penatom); druga była basilica, to jest sala, przeznaczona do wydawania wyroków. Można dokładnie odróżnić wszystkie jej części; obok wzniesienia, na którem siedzieli sędziowie, zostały szczątki balustrady marmurowej, oddzielającej ten odcinek sali od miejsc, przeznaczonych dla publiczności. Tu imperator sądził sprawy cywilne i kryminalne, które mu przedstawiano.

Za temi trzema salami ciągnie się "perystyl, " jakby podwórze, otoczone portykami i zajmujące przestrzeń 3, 000 metrów kwadratowych. Można dostrzedz jeszcze szczątki kolumn z marmuru karraryjskiego, które podtrzymywały dach, i tafle z marmuru numidyjskiego, pokrywające ściany. W głębi perystylu, naprzeciw tablinum, szerokie drzwi prowadzą do triclinium, czyli sali jadalnej. Sala ta musiała być bardzo piękna; Martialis zapewnia, że "bogowie mogliby w niej pić nektar i brać z rąk Ganimeda czarę świętą. " Według zwyczaju rzymskiego, w sali były trzy stoły: dwa, ustawione równolegle do ścian bocznych, — trzeci zaś naprzeciw drzwi, w oddzielnej części sali, przepysznie ozdobionej, z której została część posadzki, wykładanej porfirem, serpentynem i t. d.; przy tym stole ucztował imperator i najznakomitsze osoby. Z każdej strony sali pięć wielkich okien, przedzielonych kolumnami z granitu różowego, otwierało się na dwa nymfea — wielkie baseny marmurowe, ozdobione niszami, w których stały posągi. Z łoża, na którem Ieżeli biesiadnicy podczas uczty, widać było wodę, tryskającą z fontanny i spadającą w kaskadach pośród zieleni, marmurów i kwiatów.

Ten pałac olbrzymi zawiera wiele innych sal, ale nie znaleziono w nim apartamentów prywatnych, służył więc tylko do przyjęć urzędowych. Monarchowie istotnie mieszkali gdzieindziej; prawdziwem ich mieszkaniem był pałac Augusta lub Tiberiusa. Do tego ostatniego z pałacu Domitianusa przeprowadzono galeryę podziemną. Tym sposobem imperatorowie pewną część dnia spędzali w przepysznym pałacu, który od czasu Nervy nazywał się Aedes Publicae, — drugą zaś część przebywali w mieszkaniu mniej zbytkownem, ale wygodniejszem, lepiej przystosowanem do życia rodzinnego, gdzie po spełnieniu obowiązków cesarskich mogli, według wyrażenia Antonina, używać rozkoszy, być ludźmi.

Już przeszło od wieku cezarowie przebywali w pałacach starożytnych, kiedy Septimusowi Severusowi przyszła myśl zbudować nowy, być może, dla nadania świetności dynastyi, którą założył. Palatyn zaczynał już być zanadto natłoczonym. Jednakże pozostawała jeszcze przestrzeń wolna naprzeciwko wzgórza Coelius. Część ta była mniej, niż inne, zabudowana, ponieważ grunt miała nierówny i łagodnie pochylony ku równinie. Wszelako pałac Domitianusa dochodził poniekąd aż do tego miejsca. Z jego perystylu przez cały szereg pokoi można się było dostać do domu Augusta. Poza tym domem założono stadyum, które obecnie jest zupełnie oczyszczone z gruzu i które musiało być bardzo wykwintnie urządzone, sądząc po loży cesarskiej, składającej się z dwóch salonów, jeden nad drugim. Poza stadyum, w południowo-wschodnim kącie pagórka, zbudował Severus swój pałac. Trzeba było przedewszystkiem wznieść podbudowania, złożone z arkad, ustawionych jedna nad drugą. Te podbudowania stoją dotychczas; pokrywająca je ziemia osypała się, i można widzieć ze wszystkich stron wysokie arkady, które z pierwszego wejrzenia wydają się ruinami pałacu, właściwie zaś są jego posadami. Z właściwego pałacu zostało tylko kilka ścian i ruiny loży cesarskiej nad wielkim cyrkiem. Z loży tej monarcha mógł przyglądać się igrzyskom, nie wychodząc ze swego mieszkania; spojrzenia jego obejmowały 400, 000 widzów, tłoczących się u nóg cezara. Niegdyś przed pałacem był portyk trzypiętrowy, Septizonium, który wznosił się w górę u podnóża pagórka, naprzeciw drogi do Ostii (Via Ostiensis), i przetrwał przez wieki średnie aż do końca XVI stulecia, kiedy go zburzono z rozkazu papieża Sykstusa V.

Severus był ostatnim z cezarów, który zbudował dla siebie nowy dom mieszkalny. Ale, oprócz pałaców cesarskich, były na Palatynie inne budowle; obok monarchy mieszkać musiała służba jego i gwardya. Jakkolwiek te domy dla niewolników i żołnierzy budowane były mniejszym kosztem i z mniejszą starannością, zostały jednak po nich ślady w różnych punktach; około łuku Titusa odkopano wiele izb niejednakowej wielkości, które, jak przypuszczają, zajmowała kohorta pretoryańska, znajdująca się na służbie, co wszakże wcale nie jest pewnem. Na przeciwległym krańcu, w pobliżu Velabrum, odsłonięto całą ulicę, dosyć dobrze zachowaną, w której poznają "drożynę zwycięstwa" (Clivus Victoriae) (1). Była to pamiątka Rzymu pierwotnego. Dostęp do niego dawała z tej strony Porta Romana, którą, według podania, zbudował Romulus. Od tej bramy wązka i stroma droga prowadziła ku szczytowi pagórka. Ulica, która z obu stron miała wysokie domy, nigdy nie mogła być bardzo widną, ale stała się jeszcze ciemniejszą, kiedy Caligula kazał część jej pokryć, ażeby rozciągnąć dalej tarasy swego pałacu. Prawa strona tej ulicy, przytykająca do pagórka, należała do pałaców cesarskich. Ze zdziwieniem spostrzegamy, że te ciemne mieszkania są niekiedy ozdobione z wielkim wykwintem; w niektórych zostały dotychczas sztukaterye i mozajki, — na ścianach znajdują się czasem wdzięczne malowidła, — jeden balkon ma delikatną balustradę marmurową. Jeżeli w domach tych mieszkali słudzy cesarscy, to widocznie były one przeznaczone dla niewolników i wyzwoleńców wyróżnionych, dla arystokracyi służebnej.

W domu tuż obok wielkiego cyrku mieszkali, być może, w różnych epokach niewolnicy i żołnierze. Na ścianach izb, otaczających atrium, pełno jest napisów, zrobionych ostrem narzędziem lub węglem, które Włosi nazywają graffiti. Zwykle kreślili napisy żołnierze, którzy nadają sobie tytuł veteranus domini nostri. Czasem napisy zawierają ostre epigramaty, w których weterani skarżą się, że służba dała im mało zysków. Zdaje się. że przez pewien czas znajdowała się w tym domu szkoła dla młodych niewolników (paedagogium), z których wychodzili paziowie cezara. Wielu uczniów zostawiło na murach napisy, świadczące, że pragnęli co rychlej opuścić szkolę. Tam także znaleziono znaną karykaturę, która przedstawia człowieka z oślą głową, przybitego na krzyżu, a u stóp jego osobę, patrzącą na ukrzyżowanego, z ręką przy ustach. Podpis wyjaśnia treść rysunku: "Alexamenes wielbi swego boga." Widocznie jest to dowcip, skierowany przeciw chrześcijanom: w drugim wieku naszej ery wierzono, że chrześcijanie, podobnie jak żydzi, składają cześć boską osłu.

(Boissier, Promenades archeologiques, roz. II).

(1) Clivus znaczy właściwie drożyna lub ścieżka, idąca pod górę. (Przyp. tłóm).

5. Forum.

Pierwsze Forum w Rzymie, to samo, które nazywano później Forum Romanum Magnum, zajmowało miejsce, będące dawniej bagnem. Znajdowało się ono niemal w środku miasta i dostęp do niego był łatwy. Pierwotnie była to miejscowość lekko falista, wilgotna, zarośnięta trawą; panowały nad nią wyżyny Kapitolu i Palatynu, przeznaczono zaś ją wyłącznie na targowisko. Dokoła stały chatki, pokryte stożkowatymi dachami słomianymi; w jednej z nich przechowywano "ogień publiczny. " Od strony północnej, u podnóża pagórka Capitolinus, sąsiadowały z Forum kopalnie kamienia, zwane Lautumiae, które później stały się sławnem więzieniem Carcer Mamertinus, albo Tullianum. Pozostały dotychczas jeszcze dwa źródła: jedno, które wytryska z kopalni, pokazują dziś podróżnym, jako osobliwość cudowną więzienia Świętego Piotra, — drugie, u stóp Palatynu, znane jest pod nazwą źródła Juturny.

Najdawniejszem ulepszeniem, dokonanem na Forum, było osuszenie wód stojących i skanalizowanie źródeł. Lecz i inne zmiany zaszły jeszcze w epoce królów: Numa Pompilius przedsięwziął odpowiednie środki w celu utrzymywania "ognia publicznego" i wystawił dom dla Westalek, którym to poruczono; Tullus Hostilius zbudował na wschodniej stronie Forum parkan murowany, otaczający miejsce zebrań senatu — Curia, a przed Kuryą oczyścił plac dla wyborów — Comitium; nakoniec Tarquinius Priscus nadał Forum kształt prawidłowy równoległoboku, który plac zachował aż do upadku Cesarstwa. Tarquinius sprzedał osobom prywatnym grunta sąsiednie, pod warunkiem wystawienia na nich sklepów.

Byłoby zbytecznem zaznaczać zmiany kolejne, jakim podlegał plac w każdem stuleciu. Wystarczy treściwy opis Forum w ostatnim okresie Respubliki, kiedy plac okazał się za małym dla licznej ludności i zaczął tracić swą indywidualność, gdyż dołączano do niego coraz to nowe forumy, obszerniejsze i zbytkowniej urządzone.

W tej epoce sklepy i domy prywatne, które niegdyś otaczały Forum, zupełnie zniknęły, ustępując miejsca gmachom publicznym. Zaczynając od północy, t. j. od Kapitolu, spotykamy naprzód świątynię Saturna, w której był złożony skarb państwa. Była to jedyna świątynia w Rzymie, do której pobożni mogli wchodzić z głową odkrytą, i pierwsza, w której zaczęto palić świece woskowe. Obok niej stała świątynia Zgody (Concordia), w której składano skarb wojenny; dalej Graecostasis, gdzie posłowie zagraniczni czekali na posłuchanie w Senacie; wreszcie więzienie Mamertyńskie.

Stronę wschodnią zajmowały dwa gmachy, przedzielone ulicą — pałac secretarium Senatu i bazylika Aemilia. Pałac Senatu, pomimo skromności budowy, był jednym z najważniejszych gmachów publicznych w Rzymie. Sala, mająca 28 metrów długości i 25 szerokości, stała na wzniesieniu, na które wchodziło się po kilku stopniach schodów. Zawierała ta sala kilka szeregów ławek drewnianych, krzesło dla prezydującego i trybunę drewnianą. Za siedzeniem prezesa był pokój, w którym znajdowało się archiwum zgromadzenia. Nigdy nie ogrzewano sali, nawet w środku zimy: W liście, pisanym w styczniu, Cyceron opowiada, że pewnego dnia, kiedy na porządku dziennym była ważna sprawa, prezydujący musiał zawiesić posiedzenie z powodu wielkiego zimna. W 53 r. przed nar. Chr. gmach ten, liczący przeszło 500 lat istnienia, spalili wraz z bazyliką Porcia stronnicy trybuna Clodiusa.

Na stronie południowej wypada zaznaczyć: luk tryumfalny, wzniesiony w r. 120 przed nar. Chr. dla uczczenia Fabiusa Maximusa, pogromcy Allobrogów; świątynię Westy i dom Westalek, świątynię Kastora i Polluksa, zbudowaną na tem samem miejscu, gdzie widziano obu bohaterów, obmywających swoje konie przy źródle Juturny, po zwycięskiej, bitwie nad jeziorem Regilskiem w 496 roku przed Chrystusem.

Strona zachodnia w większej części była jeszcze zajęta przez sklepy. Pierwotnie były to kramy najniższego rzędu, najczęściej jatki rzeźników, jak ta n. p., gdzie Virginius chwycił nóż, którym zabił córkę. Później rzeźnicy ustąpili miejsca nauczycielom szkolnym. Nareszcie w ostatniem stuleciu Respubliki bankierzy, pośrednicy i miennicy niemal wyłącznie objęli w posiadanie te sklepy.

Co się tyczy samego Forum, było ono tak zatłoczone wszelkiego rodzaju budowlami, że zachodzi pytanie: jakim sposobem publiczność mogła się na niem poruszać. Naprzód było tam mnóstwo posągów kamiennych, marmurowych i bronzowych: posąg Marsyasa około Rostrów, gdzie gromadzili się prawnicy ostatniego rzędu; posągi Tatiusa — na miejscu, gdzie był zawarty pokój między Rzymianami i Sabinami, Atty, Naeviusa, Pythagorasa, Alkibiadesa — około Kuryi; posąg Serviusa Sulpiciusa, którego potomkowie mieli prawo zajmować darmo 5 stóp kwadratowych miejsca przed samym pomnikiem podczas zabaw publicznych; posąg lwa — tam, gdzie, według podania, pochowany był Faustulus, wychowawca Romulusa; posągi Horatiusa Coclesa, posłów, zamordowanych w Fidenach, Q. Marciusa Tremulusa, pogromcy Herników i t. d. Te posągi tak tamowały ruch, że w 156 r. zobowiązano cenzora Corneliusa Scipiona do zniesienia ich, z wyjątkiem tych, które były postawione na mocy senatus-konsultów. Oprócz tego rosły na Forum wszelkiego rodzaju drzewa: Ficus Ruminalis, pod którego cień chronili się w niemowlęctwie Romulus i Remus, i który dopiero po upływie 841 lat schnąć zaczął; lotus, który wyrósł między świątyniami Saturna i Zgody, a był, jak mówiono, starszym od Rzymu; drzewo figowe, ścięte w 261 roku życia, ponieważ korzenie jego wywróciły starożytny posąg Silvanusa; krzew winny i drzewo oliwne przy źródle Juturny, i t. d.

Nie mówię o Rostrach, czyli trybunach do wygłaszania mów i odezw publicznych, ani o "kolumnie rostralnej" Duiliusa, zwycięzcy floty kartagińskiej, ani o Puteal Scribonianum, oznaczającem miejsce, gdzie uderzył piorun, ani o Jani, małych portykach, otwartych z czterech stron. Dodam jedynie, że niektóre osoby przywłaszczyły sobie zupełnie pewne części Forum lub miejscowości okolicznych.

Do takich osób należeli: subrostrani, niemający zajęcia prawnicy, którzy opanowali wejścia do Rostrów; canalicolae, hultaje i pijacy, zajmujący miejscowość, zwaną Canalis, o których mówi Plautus w jednej ze swych komedyi, i wogóle forenses, t. j. stali bywalcy na Forum, którzy spędzali czas na próżnowaniu i gawędzeniu albo około Solarium (zegar słoneczny), albo około Tabula Valeria, pewnego rodzaju panoramy, wymalowanej na ścianie zewnętrznej Kuryi w r. 261 i przedstawiającej zwycięstwo Valeriusa Messali nad Hieronem Syrakuzańskim. Sprzedawcy owoców obsiedli drożynę, prowadzącą z Forum w górę do Velii; jubilerzy, złotnicy, fabrykanci narzędzi muzycznych mieli sklepy na Via Sacra; handlarze wonnościami — na Vicus Tuscus, uliczce, idącej do Cyrku Wielkiego; kopiści, księgarze — na Argiletum; złodzieje kręcili się w dzielnicy Suburra, która używała złej sławy. Specyalne miejsce na Forum mieli lichwiarze i miennicy, jak również sprzedawcy ryb i wszelkich stworzeń morskich.

W VII wieku ery rzymskiej postanowiono urządzić targ rybny (Forum piscatorium). Około tego czasu zbudowano bazyliki — Fulvia Porcia, Sempronia, które były otoczone portykami i pozostawały otwarte zarówno w dzień jak w nocy. Były to przynależytości Forum. W r. 54 przed narodzeniem Chrystusa M. Aemilius Paulus zakupił posiadłość prywatną po stronie wschodniej Forum za 15 milionów sestercyi i zbudował bazylikę Aemilia, której wspaniałość wychwala Cyceron. Ta bazylika, najpiękniejsza z istniejących w Rzymie, była otwarta uroczyście dopiero w r. 34. W 18 lat potem uszkodził ją znacznie pożar, ale August i inni przyjaciele Aemiliusa Paulusa dostarczyli funduszu na odbudowanie gmachu i ozdobili go sławnemi kolumnami marmurowemi, które po pięciu wiekach przeniesiono do bazyliki "Św. Pawła za murami, " gdzie prawie zupełnie zniszczył je pożar w r. 1823.

Dzieło Aemiliusa naśladował Julius Cezar. Wydał on w r. 51 tyle pieniędzy na zakup gruntów na swoje Forum, że Plinius Starszy wolał: "Podziwiamy piramidy królów Egiptu, wówczas gdy dyktator Cezar wydał 100 milionów sestercyi na kupno gruntu, przeznaczonego na jego Forum. " Suma ta odpowiada 25 milionom franków, a ponieważ plac, o którym mowa, zajmuje przestrzeń najwyżej 83 arów, więc cena metra kwadratowego wynosi około 3, 000 franków! Forum Cezara miało formę obwodu świętego, otaczającego świątynię Wenery Rodzicielki (Venus Genitrix), t. j. bóstwa, od którego jakoby pochodził dyktator. Posąg bogini byt arcydziełem Archesilaosa. Przed świątynią stał posąg konny dyktatora. Wewnątrz podziwiano obrazy znakomitych malarzy greckich, które opisał Plinius, sześć zbiorów kamieni rytowanych i kamei, i pancerz na posąg bogini, cały pokryty perłami z Brytanii.

August poszedł za przykładem Cezara i urządził trzecie Forum, zwane Forum Augustum, albo Marsa, od świątyni Marsa Mściciela, zbudowanej pośrodku placu. Jedyny szczątek, jaki pozostał, t. zw. Arco de' Pantani, zaliczają do najpiękniejszych ruin Rzymu. Oryginalność tego Forum stanowiło zgromadzenie posągów wszystkich wodzów, których zwycięstwa zapewniły Rzymowi panowanie nad połową świata starożytnego. Pobieżnie tylko wspomnę o czwartem Forum, którego założycielem był Vespasianus, i o piątem, które zaczął urządzać Domitianus, a dokończył Nerva: oba są mniejsze i mniej zasługują na uwagę, niż poprzednie. W świątyni na Forum Vespasiana, poświęconem Pokojowi (Forum Pacis), złożono na ofiarę bogini (1) naczynia złote i świeczniki siedmioramienne, zabrane w Jerozolimie. Na Forum Domitiana, poświęconem Minerwie, stały olbrzymie posągi imperatorów, jako dalszy ciąg pomników na Forum Augustum.

Nakoniec dochodzimy do Forum Trajana, najświetniejszego zabytku Romy starożytnej. Dla zrozumienia jego ważności konieczne są niektóre szczegóły topograficzne. Pierwotnie wzgórze Kapitolijskie nie było odosobnionem, jak dzisiaj, lecz łączyło się z teraźniejszym Kwirynalem wązką a wysoką odnogą, która z południa spuszczała się prostopadle na Forum, a z północy — na Campus Martius. Wszystkie te wyżyny stanowiły prawdziwą przegrodę, która przecinała miasto na dwie części, mogące komunikować się tylko przez wybrzeże Tybru, co znacznie przedłużało drogę, albo przez ulicę bardzo spadzistą, chociaż przechodziła w najniższym punkcie pasma górskiego pomiędzy Kapitolem i Kwirynalem. Chcąc zapobiedz temu, a zarazem rozszerzyć istniejące place, Trajan zamierzył oddzielić Kapitol od Kwirynalu przekopem, mającym około 200 metrów szerokości. Plan ten wykonał w ciągu 15 lat biegły architekt Apollodoros. Dwie cyfry wykażą, jak olbrzymiem było to przedsięwzięcie. Grunta wywłaszczone zajmowały obszar około 2 1/2 hektarów; jeżeli więc przypuścimy, że metr kwadratowy kosztował tyleż, co za czasów Cezara, to za całą przestrzeń zapłacono 74 miliony franków. Wiemy zaś z dokumentu urzędowego, że z przekopu wydobyto 680, 000 metrów sześciennych ziemi.

Nie należy przedstawiać sobie Forum Trajana jako zwykłego placu, otoczonego portykami i ozdobionego dziełami sztuki. Samo Forum dzieliło się na kilka części, jako to: propyleje czyli łuk tryumfalny imperatora, plac właściwy z posągiem konnym monarchy pośrodku, bazylika Ulpia, biblioteka Ulpia, dwa hemicykle, kolumna pomnikowa i świątynia Trajana. Całość uchodziła za arcydzieło budownictwa rzymskiego, za jeden z cudów świata. Oto wrażenie, jakie wywarła na cesarza Constantiusa, według opowiadania Ammiana Marcellina: "Kiedy przybył do Forum Trajana, tej budowy jedynej w całym świecie i godnej podziwu samych bogów, stanął osłupiały, próbując zmierzyć myślą te proporcye olbrzymie, które urągają wszelkiemu opisowi i których żadne usiłowanie ludzkie nie zdoła odtworzyć. Uznając swą niemoc dla stworzenia czegoś podobnego, powiedział, że chciałby przynajmniej postawić konia na wzór tego, który dźwigał posąg Trajana. Był przy nim książę perski Hormisdas. Odpowiedział on imperatorowi z dowcipem, właściwym swemu narodowi: Zacznij od zbudowania stajni według tego wzoru, ażeby twój koń miał równie dobre mieszkanie, jak tamten. " Cassiodorus sądzi, że to Forum było dziełem cudownem, wyższem nad wszystkie dzieła ludzkie. (Lanciani, Ancient Rome, str. 75 — 89).

(1) Pokój — Pax, u Greków Eirene, przedstawiano w postaci bogini, którą czasem zaliczano do Hor. (Przyp. tłóm.).

6. Wodociągi.

Do 312 r. przed nar. Chr. Rzymianie używali do picia tylko wody z Tybru, ze studzien i źródeł. Dopiero w tym roku zaczęto budować wodociągi.

Oto spis wodociągów w epoce, kiedy Frontinus zarządzał tą gałęzią służby publicznej, t. j. między 97 i 106 rokiem naszej ery.

1. Aqua Appia. Zbudowany w 312 r. przed nar. Chr. przez cenzora Appiusa Claudiusa. Odkryto źródło jego w kopalniach starożytnych. Miał od źródła aż do bram miejskich 16 1/2 kilometrów długości i prawie cały szedł pod ziemią. Wychodził blizko brzegów Tybru, w sąsiedztwie przystani Marmorata. August zwiększył jego wydajność przez sprowadzenie wody z drugiego źródła.

2. Anio Vetus. Zaczęty w 272 r. przed nar. Chr. przez cenzora Maniusa Curiusa Dentatusa, ukończył go zaś w r. 270 M. Fulvius Flaccus. Miał 70 kilometrów długości: 16 od źródła do wodozbioru w sąsiedztwie Tiburu i 54 od wodozbioru do Rzymu. Tylko na przestrzeni 400 metrów szedł nad ziemią.

3. Aqua Marcia. Zbudował go w r. 144 przed Chrystusem pretor O. Marcus Rex. Zaczynał się o 61 kilometrów od Rzymu, w 7/8 długości był podziemnym. 10 ostatnich kilometrów przebiegał na potężnych arkadach, z których wiele dotychczas istnieje. Wychodził około Porta Capena. Naprawiano go z rozkazu Vespasiana i Caracalli. Funkcyonuje obecnie po odnowieniu przez papieża Piusa IX.

4. Aqua tepula. Zbudowany w r. 127 przed Chrystusem przez cenzorów Cnejusa, Serviliusa Coepiona i L. Cassiusa Longinusa. Woda z tego wodociągu była letnią — stąd jego nazwa. Zaczynał się o 15 kilometrów od Rzymu.

5. Aqua Julia. Zbudowany przez Agrippę w 33 r. przed narodzeniem Chrystusa. W połowie był podziemnym, w drugiej zaś opierał się na łukach murowanych lub innych mocnych podstawach. Na znacznej przestrzeni wody jego płynęły tym samym kanałem, co wody Agua Marcia i Aqua tepula. Wodociąg ten był zresztą przebudowany za panowania Augusta. Dokumenty świadczą, że kazali go naprawiać Titus, Septimus Severus i Caracalla.

6. Aqua Virgo. Zbudowany przez Agrippę, dostarczał wody do jego łaźni. Nazwa jego pochodzi od dziewczyny, która wskazała źródło żołnierzom. Miał 21 kilometrów długości, w znacznej części szedł pod ziemią. Dostarczał najlepszej wody w Rzymie.

7. Aqua Alsietina. Zbudowany przez Augusta dla zaopatrzenia w wodę wielkiej naumachii za Tybrem. Miał 33 kilometry długości, z tych 5 na arkadach. Według Frontinusa, woda z niego była dobrą.

8. Aqua Claudia i 9. Anio novus. Zaczęte przez Caligulę i ukończone przez Claudiusa w r. 52 naszej ery. Pierwszy miał 68 kilometrów długości, 15 na arkadach; drugi — 87 kilometrów, z tych 14 na arkadach, dochodzących niekiedy do 32 metrów wysokości. O 5 kilometrów oba wodociągi zlewały się w jeden. "Czyż można porównywać te tak ważne budowy z bezużytecznemi piramidami Egiptu lub z wystawnemi dziełami Greków, które nad miarę chwalono?" — powiada Frontinus. Za Nerona wodociąg Claudiusa był przedłużony aż do Palatynu. Pozostały jeszcze godne podziwu szczątki jego w Kampanii rzymskiej.

Z czasów późniejszych, niż zarząd Frontinusa, pochodzą dwa wodociągi:

10. Aqua Trojana. Zbudowany z rozkazu Trajana w r. 109. Wysokość jego była tak znaczną, że mógł wprowadzać wodę na górę Janiculus. Źródło, dostarczające wody, leży w pobliżu Lacus Sabatinus (dzisiaj Lago di Bracciano). Niektórzy papieże naprawiali go i obecnie jeszcze dostarcza dużo wody Rzymowi.

11. Agua Alexandrina. Zbudowany około 226 r. przez Aleksandra Severusa. Źródło jego było między Gabiami i jeziorem Regilskiem, o 22 1/2 kilometrów od miasta. I teraz sprowadza wodę, a nazywają go Aqua felice.

W starożytności nie przekraczano nigdy poza liczbę 11 wodociągów. Plinius i Frontinus zaliczają je do cudów świata. Dostarczana przez nie Rzymowi ilość wody, zdatnej do picia, wynosiła z pewnością najmniej 1 1/2 miliona metrów sześciennych dziennie.

Dla zabezpieczenia wodociągów przedsiębrane były bardzo surowe środki. Jako przykład przytoczę tekst prawa, który podaje Frontinus w swoim traktacie:

"Ktokolwiek po uchwaleniu tego prawa w złym zamiarze i rozmyślnie przedziurawi lub uszkodzi, albo będzie usiłował przedziurawić i uszkodzić kanały, przewody podziemne, rury, domy wodne, wodozbiory, należące dowód publicznych, lub kto popełni czyn występny, żeby zmniejszyć bieg wód w wodociągach albo w niektórych ich częściach i przeszkodzi im rozlewać się, ciec, dochodzić i być doprowadzonemi do miasta Rzymu, lub kto będzie krępował rozdawnictwo wody w gmachach publicznych Rzymu, w tych, które są przyległe do miasta lub będą w przyszłości, wreszcie ktokolwiek będzie przeszkadzał, żeby woda wytryskała, była wydawaną, dzieloną w domach wodnych, wysyłaną do wodozbiorów — ten zapłaci grzywnę 100, 000 sestercyi na rzecz ludu rzymskiego. Ten, kto bez złego zamiaru uczyni tajemnie jedną z tych rzeczy, będzie zniewolony do przerobienia, odnowienia, odbudowania, przywrócenia na dawne miejsca wszystkiego, cokolwiek zniszczył, i zburzenia tego, co zbudował. "

(Frontin, Des aquedues de Rome, str. 5 — 15, 129; Middleton, The remains of ancient Rome, II, str. 335).

7. Kanały i ścieki.

Pierwotnie pagórki Rzymu otaczała równina, której najniższe części zajmowały bagna. Taką była mianowicie kotlina pomiędzy Palatynem i Aventynem, jak również zagłębienie pomiędzy Palatynem, Kapitolem i Mons Coelius. Wcześnie już pomyślano o uzdrowotnieniu tych miejscowości i za panowania Tarquiniusa zbudowano z wybornych materyałów olbrzymi kanał podziemny, przeznaczony do odprowadzania wód z bagnisk do Tybru. Jest to Cloaca Maxima, do dziś dnia największy z tego rodzaju kanałów. Zaczyna się przy Forum i wychodzi na rzekę po przejściu pod ziemią 800 metrów.

W miarę tego, jak miasto posuwało się na sąsiednie wzgórza Esquilinus, Ouirinalis, Viminalis i przyległe do nich kotliny, trzeba było budować nowe kanały ściekowe; jedne z nich szły wprost do Tybru, drugie łączyły się z Cloaca Maxima, która stała się t. zw. kollektorem. Kanał ten po 24 wiekach zachował się doskonale i funkcyonuje dziś, jak dawniej. Wylot tworzy w murze bulwaru łuk półkulisty, mający około 5 metrów w średnicy. Sklepienia i ściany są zbudowane z wielkich płyt kamienia gabijskiego, długości 2 metrów, szerokości 1 metra, układanych bez cementu. Nie znamy wysokości otworu, ponieważ łożysko rzeki podniosło się i muł zapełnia kanał do tej wysokości, gdzie zaczyna się sklepienie. Niegdyś można było jeździć po kanale łódką. Agrippa, któremu August polecił naprawę kanałów, przepłynął na czółnie wzdłuż cały wielki kanał. Strabon i Plinius mówią, iż kanały Rzymu były tak szerokie, że w niektórych miejscach mogły przez nie przejeżdżać wozy, naładowane sianem.

Istnieje także w Rzymie drugi kanał, pochodzący z epoki królewskiej, sądząc ze sposobu budowy i gatunku kamienia. Kamienie są ciosane w wielkie płyty; podstawy bez cementu mają 90 centymetrów, niektóre zaś bryły 2 1/2 metra wysokości. Kanał ten funkcyonuje dotychczas.

Kanały królewskie szły w kierunku istniejących wówczas dróg i ulic. Po zburzeniu miasta przez Gallów odbudowywano Rzym tak pośpiesznie, że nie zawsze zwracano uwagę na kierunek kanałów, i kloaki tudzież ich rozgałęzienia znalazły się pod domami. Titus Livius powiada, że za Augusta całość miasta wykazywała raczej nieład niespodziewanego budowania, aniżeli rozkład prawidłowy.

Aventinus i inne części Rzymu pozostawały bez kanałów i dopiero w r. 185 przed nar. Chr. cenzorowie M. Porcius Cato i L. Valerius Flaccus kazali zbudować nowe i naprawić dawniej istniejące. W dole wylotu Cloaca Maxima widzimy otwory dwóch kanałów mniejszych z epoki Respubliki. Są to zapewne kanały Catona.

W r. 32 przed nar. Chr. Agrippa, podczas swego edylatu, oczyścił na koszt własny wszystkie te kloaki. Ażeby utrzymać je w stanie czystości, kazał skierować do siedmiu kanałów nadmiar wody z siedmiu wodociągów — i te obfite potoki uniosły wszelkie zawady. Oprócz tego na Campus Martius, gdzie tyle pomników zbudował Agrippa, wykopano z jego rozkazu kilka kanałów i ścieków. Jeden z nich, długości (szerokości?) 4 metrów i wysokości 3, służy do odprowadzania wód z najbardziej zaludnionej części dzisiejszego Rzymu. Z wiadomości, jakich nam dostarczają autorowie starożytni, możemy wnioskować, że niektóre kanały były odkryte, inne później dopiero zasklepione i że otwory ich miały wielkie wymiary. Ustęp z Plauta wskazuje, że otwory te za czasów autora były widoczne. Suetonius opowiada, że poseł grecki wpadł w otwór kanału i złamał sobie nogę. Lampridius w opowiadaniu o śmierci Elagabala (Heliogabal) twierdzi, że żołnierze, którzy w oczach ludu włóczyli po ziemi trup cezara, chcieli go potem wrzucić do kanału.

Kanały te nie były tak solidnie zbudowane, jak Cloaca Maxima. Kiedy na Palatyn sprowadzano olbrzymie kolumny marmurowe do budowy domu Scaurusa, przedsiębiorca, który się podjął utrzymywania w porządku kanałów, żądał kaucyi w celu zabezpieczenia się od możliwych szkód.

W Rzymie, jak i w całej Italii, wychodki w domach łączyły się z kanałami. Przysłowie francuskie: le tout à l'égout, które uważamy za współczesne, stosuje się i do Rzymu starożytnego.

(Guillaume, Diction. des antiq., I, str. 1261 — 1263).

8. Łaźnie publiczne.

Były w Rzymie łaźnie publiczne od czasu Katona, ale wielkie zakłady tego rodzaju, zwane thermae, pochodzą wszystkie z epoki cesarskiej. Główniejsze łaźnie były następujące:

1. Termy Agrippy, na Campus Martius, zbudowane w r. 21 przed nar. Chr.

2. Termy Nerona, na Campus Martius, w 60 r. naszej ery. Powiększone przez Aleksandra Severusa w r. 229, nosiły odtąd nazwę Thermae Alexandrinae.

3. Termy Titusa na Esquilinie, zbudowane w r. 80.

4. Termy Trajana, na Esquilinie, od 110 do 115 r.

5. Termy Caracalli, za Porta Capena, r. 206 — 217.

6. Termy Diocletianusa na Quirinalu i Esquilinie, budowane od 295 do 300 r.

7. Termy Konstantyna na Ouirinalu, 320 r.

Dodać należy znaczną liczbę mniejszych łazienek (balneae), które często należały do osób prywatnych. Sam Agrippa zbudował ich 170. Za Konstantyna było takich łazienek 856, później zaś liczba ich doszła do 952. W termach Caracalli mogło kąpać się jednocześnie 1, 600 ludzi, w termach Konstantyna 3, 600. Jeżeli weźmiemy jako średnią liczbę dla łaźni publicznych 1, 500, a dla prywatnych 50, to zobaczymy, że w końcu III (IV?) wieku mogło jednocześnie 62, 800 obywateli używać przyjemności kąpieli.

Termy Agrippy. Były bardzo obszerne i bardzo piękne, zdobiło je mnóstwo posągów, między innymi sławny Apoxyotnenos Lysippa. Do takiego stopnia podziwiano to dzieło sztuki, że kiedy Tiberius chciał je zabrać do swe go pałacu, prawdziwy bunt wybuchnął w teatrze — i cesarz musiał zostawić posąg na dawnem miejcu. Łaźnie były kilkakrotnie uszkodzone przez pożar; odnawiali je: Domitianus, Hadrianus i Septimus Severus. Zasilał je wodociąg Aqua Virgo. Termy znajdowały się w sąsiedztwie drugiego gmachu, który stoi dotychczas, bardzo dobrze zachowany — Panteonu Agrippy.

Termy Nerona. Zbudowane były w pobliżu term Agrippy. "Czy jest co gorszego od Nerona? — pytał poeta Martialis — czy jest co lepszego od jego łaźni?" Obecnie pod domami można dostrzedz godne uwagi ruiny. Kościół "Zbawiciela w Termach" od tych łaźni otrzymał część swej nazwy.

Termy Titusa. Zajmowały część Domu Złotego Nerona. Pozostały po nich dosyć znaczne szczątki. W łaźniach tych był olbrzymi zbiór posągów. W domu Titusa, sąsiadującym z termami, znaleziono sławną grupę Laokoona.

Termy Trajana, Zdaje się przylegały do poprzednich, ale miały mniejsze rozmiary i służyły wyłącznie dla kobiet.

Termy Caracalli. Septimu Severus zbudował łaźnie dosyć skromne dla użytku mieszkańców dzielnicy zatybrzańskiej. Ale w r. 206 zaczął budować nowe termy, zwane Caracalli, które tenże syn jego głównie upiększył, dokończyli zaś Elagabal i Aleksander Severus. Był to jeden z najwspanialszych gmachów w Rzymie. Ruiny teraz jeszcze sprawiają imponujące wrażenie, ale nie można sprawdzić czasem tożsamości rozmaitych części.

Termy stały na esplanadzie, wznoszącej się na 6 metrów nad zwykły poziom gruntu i opartej na potężnych podbudowach, między któremi było mnóstwo izb sklepionych. W izbach tych były bez wątpienia mieszkania niewolników, składy opału i kaloryfery.

Północno-wschodnią stronę gmachu zajmowała olbrzymia sala, frigidarium, z basenem marmurowym do pływania, głębokości i metra i 20 centymetrów, napełnionym zimną wodą. Do sali prowadziły dwa wejścia z vesti-bulum. Sufit tworzyły krzyżujące się pozłacane sztaby bronzowe; prawdopodobnie w środku jego ponad basenem był otwór dla przepuszczania światła. Z frigidarium kąpiący się przechodzili do tepidarium, olbrzymiej i wspaniałej sali, zajmującej środek gmachu i mającej około 50 metrów długości i 25 metrów szerokości. Sala ta, ozdobiona mnóstwem kolumn z granitu egipskiego i porfiru (niektóre mają w średnicy 1 1/2 metra), była ogrzana. Dalej leżało cal-darium, wielka sala okrągła (35 metrów w średnicy) z rotundą u góry. Dokoła tej sali były pokoje do kąpieli z wody gorącej. Takie pokoje, większe i mniejsze, znajdowały się w rozmaitych częściach gmachu. Oprócz nich zawierał on dwa perystyle i mnóstwo komnat, których przeznaczenia nie wiemy. Niektóre z nich były zapewne szatniami (apodyteria), w innych nacierano kąpiących się olejkami (elaeothesia) i t. p. Wszystkie były wspaniale ozdobione mnóstwem kolumn, tafli marmurowych, mozaikami, posągami, obrazami i rozmaitemi dziełami sztuki. Olbrzymia grupa znana pod nazwą Byka Farnezyjskiego, pochodzi z łaźni Caracalli, jak również piękna mozaika w Muzeum Laterańskiem.

Termy otaczał obszerny skwer, okolony znowu wielkim prostokątem murów. W północno-wschodniej połaci tego muru znajdowało się około 40 izb sklepionych, tworzących dwa piętra. Przed niemi ciągnął się długi portyk, w środku którego było główne wejście do łaźni, być może jedyne otwarte dla publiczności. Nie wiadomo, do czego służyły te pokoje: czy były to sklepy, czy mieszkania niewolników. Prawa i lewa połać muru miały występy wewnętrzne, w których znajdowały się sale do rozmowy i czytania, biblioteki, palestry, zbytkownie urządzone. Było nawet stadyum z tylnej strony gmachu, wprost naprzeciw portyku.

Osobny wodociąg sprowadzał do łaźni wodę z Aqua Marcia, która napełniała rezerwoar, złożony z 60 izb sklepionych, mających po 15 metrów długości, 8 1/2| szerokości i 10 wysokości.

Termy Dioklecyana. Zaczęto je budować w 302, otwarto do użytku publicznego w 305 r. Przypominały z wielu względów termy Caracalli, ale mogły pomieścić podwójną liczbę osób (3, 200). Pozostały po nich ruiny, w których obecnie pomieszczono Muzeum narodowe. Tepidarium ma 60 metrów długości i 25 szerokości, wodozbiór 103 metry długości.

Termy Konstantyna. Zniknęły prawie bez śladu. Dwa olbrzymie posągi, które stoją koło pałacu Kwirynalskiego i przedstawiają dwóch bohaterów, powściągających konie, wydobyto z ruin tego gmachu.

(Według Middletona, The remains of ancient Rome, II, roz. 5).

9. Cyrki, teatry i amfiteatry.

A. Cyrki.

W Rzymie było wiele cyrków — oto główniejsze: Cyrk Wielki (Circus Maximus), najdawniejszy, ponieważ sięga początkiem epoki królewskiej, i najobszerniejszy.

Circus Flaminius, zbudowany przez cenzora C. Flaminiusa, około 220 r. przed nar. Chr., na Campus Martius.

Cyrk Sallustiusa, prawdopodobnie między Quirinalem i Mons Pincius.

Cyrk Nerona, u podnóża pagórka Watykańskiego; na jego miejscu zbudowano bazylikę Świętego Piotra.

Circus Agonalis, który zbudował Domitianus, a przerobił Aleksander Severus (dzisiaj plac Navone).

Circus Hadriani, w pobliżu mauzoleum tego monarchy i cyrku Nerona, za Tybrem.

Cyrk Maxentiusa, o trzy kilometry od Rzymu, na Via Appia.

Oprócz tego było kilka naumachii, z nich najważniejsza Augusta za Tybrem.

Poprzestanę na opisie Cyrku Wielkiego.

Dolina Murcia między Palatynem i Aventinem nadaje się doskonale do urządzenia cyrku. Teraz, kiedy zburzenie budowli przywróciło poniekąd miejscowości charakter pierwotny, można przedstawić sobie łatwo tłum, stłoczony dokoła tej kotliny, stojący lub siedzący na trawnikach, zanim wzniesiono pierwsze estrady drewniane. Te estrady, które urządził Tarquinius Priscus, spłonęły i były potem na nowo postawione. Pierwsze wozownie (carceres) zbudowano w 330 r. przed nar. Chr. Julius Cezar powiększył cyrk, który odtąd mógł mieścić 150, 000 widzów. Wskutek pożaru w r. 36 naszej ery cyrk został przebudowany przez Claudiusa, a liczba miejsc podwyższona do 250, 000. Trajan dodał 50, 000 miejsc, a ostatecznie w IV wieku bywało po 485, 000 widzów.

Cyrk Wielki tworzył prostokąt, długi 640, a szeroki 190 metrów. Jeden koniec zakreślał półkole, przeciwny — lekko wygięty łuk. Na zewnątrz trzy portyki na arkadach, zbudowane jeden nad drugim, otaczały dwa boki i półkole. Na sklepieniach były ławki, ustawione stopniami, schody i vomitoria, czyli szerokie wychody z cyrku. Szeregi stopni nie dochodziły na 4 metry do areny i zatrzymywały się nad platformą, opatrzoną balustradą. Platforma tworzyła t. zw. podium, przeznaczone prawdopodobnie dla senatorów i znakomitych osób. Wyjścia były bardzo liczne.

Wszystkie ławki czyli stopnie podzielone były na trzy piętra (moeniana), odgraniczone ścianami prostopadłemi i równoległemi. Niższe stopnie były kamienne, na górnych zaś piętrach drewniane, osłonięte niewątpliwie portykiem, który wieńczył całą budowę. Nizkie listwy (lineae) oznaczały fori — przedziały, najmniej na dwie osoby. Widzowie opierali nogi o przednią ławkę. Siedziano zwykle na poduszkach, wypchanych słomą lub drobno pociętą trzciną. W pewnych odstępach musiały być przejścia, które łączyły rozmaite stopnie tego samego moenianum. Nie było w cyrkach oddzielnych miejsc dla mężczyzn i kobiet. Zapewne we wszystkich epokach senatorowie mieli wyłącznie dla nich przeznaczone ławki. Za Claudiusa urzędownie wyznaczano stałe miejsca senatorom, a za Nerona i rycerzom (eguites). Zwyczajni obywatele zasiadali według tryb, do których należeli. Podium przeznaczone było dla osób znakomitych. Cesarz miał lożę własną, z wyjątkiem przedstawień, na których prezydował igrzyskom, t. j. urządzał je na swój koszt. Prezydujący miał miejsce nad bramą wjazdową dla wozów, w pobliżu wozowni. Było dwanaście wozowni, osłoniętych z boków blankowanemi wieżami. Każda miała drzwi drewniane z kratą. Podanie mówi, że szczególny mechanizm pozwalał otwierać od razu wszystkie dwanaście drzwi; zapewne pociągano za pomocą sznurów długie zasuwy, które je zamykały.

Oprócz wielkiej bramy, położonej pośród wozowni, wznosiła się naprzeciw niej, na drugim krańcu cyrku, w środku półkola, brama tryumfalna, przez którą, być może, wychodzili zwycięzcy. Inne bramy znajdowały się z obu stron cyrku, w długiej połaci podium. Oto prawie wszystko, co wiemy o budowlach, górujących nad placem igrzysk.

Plac ten wysypany był piaskiem — stąd nazwa jego arena. Cesarze posuwali zbytek do tego stopnia, że kazali posypywać arenę czerwonym proszkiem z minium lub błyszczącym z miki. Arena miała przypuszczalnie 600 metrów długości i no szerokości, dzieliła się zaś wzdłuż na dwie części, przedzielone grubym murem — spina. Na pochyłej platformie tego muru, pokrytej marmurem, stały kolumny, fontanny, posągi, obeliski, ołtarze, trofea, małe świątyńki i mnóstwo innych przedmiotów, z których jedne były czysto dekoracyjne, drugie miały przeznaczenie specyalne lub charakter religijny.

Na obu krańcach spiny, w pewnej odległości od niej, wznosiły się na wysokich podstawach mety, które wozy musiały okrążać. Były to trzy stożkowate słupy drewniane, następnie — za Claudiusa — bronzowe, złocone: meta secunda stała w pobliżu wozowni, zaś meta prima na przeciwległym końcu areny. Na spinie znajdowała się świątyńka z siedmiu wielkiemi jajami, z których po każdym obiegu dokoła areny zdejmowano jedno, tak, że widzowie mogli je liczyć; druga świątyńka, odpowiednia tej, dźwigała siedmiu delfinów, których, być może, także usuwano dla użytku widzów, siedzących zbyt daleko, żeby mogli dostrzedz jaja. Nad spina wznosił się obelisk egipski od czasu Augusta, a dwa od czasu Constantiusa. Stały tam także wieże drewniane (phalae), ołtarze i kaplice, poświęcone wielkim bogom, bogom potężnym, bogom silnym, posągi Victorii, Pollentii, Sei albo Segesty, Messii, Tutuliny, Cybeli, siedzącej na lwie i t. p. Rów, głęboki 3 metry — euripus — wykopano z rozkazu Cezara wzdłuż podium, dla zabezpieczenia widzów, po przedstawieniu, na którem słonie o mało nie napadły na publiczność. Mówią, że Neron kazał zasypać ten rów, ażeby zyskać przestrzeń na nowe miejsca dla rycerzy.

B. Teatry.

Teatr rzymski był nieco zmienioną kopią teatru greckiego. Różnice dotyczyły tylko dwóch punktów: 1) podczas gdy w Grecyi orkiestra przeznaczona była wyłącznie dla chóru i, być może, dla aktorów, — w Rzymie zajmowali w niej miejsca senatorowie i urzędnicy; 2) Grecy urządzali zawsze teatry na pochyłości pagórka, dla zmniejszenia kosztów budowy, — w Rzymie zaś wznoszono całkowite gmachy.

Aż do połowy I wieku przed nar. Chr. nie mieli Rzymianie teatru stałego; stawiali tylko czasowe budynki z drzewa. Nie chciano naśladować pod tym względem zwyczajów zbytkownych Grecyi. Scipio Nasica uzyskał postanowienie senatu, nakazujące zburzyć teatr murowany, który zaczął budować w r. 154 cenzor C. Cassius Longinus. W r. 55, kiedy Pompejus wzniósł teatr swego imienia, przedstawił go jako należący do świątyni Venus Victrix.

M. Aemilius Scaurus, pasierb Sylli, zbudował podczas swego edylatu w r. 58 przed nar. Chr. teatr drewniany, którego wspaniałość wychwala Plinius i mówi, że mógł pomieścić 80, 000 widzów. Według niego, było to najznakomitsze dzieło z wykonanych rękami ludzkiemi i, jakkolwiek tymczasowe, wydawało się przeznaczonem do wiecznego trwania. Widownia, ozdobiona 360 kolumnami marmurowemi, dzieliła się na trzy piętra. Pierwsze piętro było całe marmurowe lub wykładane marmurem; ściany drugiego pokrywały sześciany szklane; trzecie zbudowano ze złoconego drzewa. 3, 000 posągów bronzowych stało między kolumnami. "Pozostałe urządzenie — obicia, obrazy i rozmaite ozdoby — miało taką wartość, że gdy Scaurus kazał przenieść do swej willi w Tusculum wszystko to, czego nie wymagał przepych codzienny, a niewolnicy przez zemstę spalili dom jego — straty wynosiły 100 milionów sestercyi (20 milionów franków). "

Teatr Pompejusa był otwarty w r. 55 przed nar. Chr., ale dopiero w pięć lat później całkowicie wykończony. Ten pierwszy teatr murowany w Rzymie zawierał 40, 000 miejsc. Siedzenia i wszystkie ozdoby wykonano z marmuru. Pozostały po nim ruiny, ale zakrywają je domy współczesne. Kilkakrotnie zniszczony przez pożary (za Augusta, Tiberiusa, Titusa, Filipa Araba i Dioklecyana), a następnie restaurowany, istniał jeszcze w VI wieku. Za widownią ciągnął się obszerny portyk, który otaczał plac, wysadzony sykomorami, ozdobiony wodotryskami, posągami marmurowymi i z bronzu pozłacanego. W pobliżu tego portyku stała Curia Pompeia, w której niekiedy zasiadał senat i gdzie zamordowano Cezara. Podczas rozruchu, jaki wybuchnął po śmierci dyktatora, gmach ten spalono. W pobliżu teatru i portyku znajdowano kilkakrotnie bardzo piękne posągi. Wiadomo, że teatr i Curia zawierały także mnóstwo obrazów greckich. Bramante, sławny budowniczy, wydobył z tych ruin 50 kolumn z czerwonego granitu egipskiego, które zdobią dzisiaj pałac "Cancellarii" papieskiej.

Teatr Marcellusa — zaczęty przez Cezara, a ukończony w r. 15 przed nar. Chr. przez Augusta, który mu nadał imię swego wnuka — znajdował się w pobliżu targu na oliwę. Zawierał prawdopodobnie 3, 000 miejsc. Ufortyfikowany w r. 1086 przez Piotra Leona, stał się później własnością rodziny Orsinich, którzy przerobili go na pałac.

Teatr Balbusa, zbudowany w 13 r. przed nar. Chr. i bardzo podobny do poprzedniego, miał prawie te same rozmiary.

C. Amfiteatry.

Za Rzeczypospolitej amfiteatry były drewniane. Plinius zaznacza w tej epoce amfiteatr szczególnie zbudowany. W r. 50 przed nar. Chr. "Scribonius Curion kazał zbudować dwa teatry drewniane, bardzo obszerne, położone obok siebie; każdy z nich obracał się dokoła około jednego punktu. Przed południem, podczas gry na scenie, były obrócone do siebie tyłem, ażeby hałas na jednej scenie nie przeszkadzał drugiej; po południu odwracano je, głębie się rozdzielały, krawędzie się łączyły i tworzył się amfiteatr dla walki gladyatorów. "

Pierwszy amfiteatr murowany był dziełem Statiliusa Taurusa, w r. 29 przed nar. Chr. Stał na Campus Martius i, jak przypuszczają, spłonął w czasie pożaru za Nerona. Amfiteatr Nerona, w tej samej miejscowości, był, zdaje się, drewniany. Amfiteatr Flaviański, który zaczął budować Vespasianus, a otworzył w r. 80 Titus, znany jest dziś pod nazwą Kolizeum, przerobioną z Colosseum. Mały amfiteatr, zwany amphiteatrum castrense, zdaje się, nieco późniejszy, przeznaczony był zapewne dla żołnierzy obozu pretoryańskiego.

Oto niektóre szczegóły o Kolizeum: Gmach zajmował część miejscowości, należącej do Domu Złotego Nerona, mianowicie tę część, gdzie wykopano jezioro sztuczne dla naumachii. Nazwa amfiteatru (Colosseum) pochodziła od kolosalnego posągu Nerona, stojącego właśnie w tem miejscu. Olbrzymia ta budowa wzniesiona była w dwóch oddalonych od siebie epokach: za panowania Vespasianusa, Titusa i Domitianusa zbudowano trzy pierwsze piętra, czwarte zaś należy do III-go wieku, do tych czasów, kiedy panował Alexander Severus lub Gordianus III.

Gmach w formie elipsy ma 546 metrów w obwodzie. Wysokość wynosi 49 metrów, największa długość 188, najmniejsza 156. Dokoła areny, która ma 76 metrów długości a 46 szerokości, obiega mur, wysoki 6 metrów, podium. Zaczynając od podium, na 50 metrów w głąb wznoszą się rzędy stopni, zawierające 87,000 miejsc. Oprócz tego 20,000 osób mogło, stojąc, przypatrywać się widowisku. Przestrzeń, przeznaczoną dla publiczności, linie krzywe, równolegle do elipsy areny, dzielą na kilka piętr (moeniana albo caveae), odgraniczonych wązkiemi przejściami i nizkiemi ściankami (praecinctiones). Każde piętro ma kilka rzędów miejsc. Piętro najniższe, nad podium, nazywało się infima cavea i było przeznaczone dla rodziny cesarskiej i dworu oraz dla znakomitszych osób. Na innych piętrach zasiadały, stosownie do swego stanowiska, różne klasy ludności. Najwyższe piętro, przylegające do ściany i ozdobione portykiem, miało tylko drewniane ławki.

Pasy koncentryczne przecięte były w pewnych odstępach kurytarzami, przez które napływała publiczność z vomitoriów, śpiesząc do swoich miejsc. Te kurytarze, czyli raczej przejścia, wszystkie dochodziły do podium. Patrząc z areny, cala masa stopni przedstawia seryę odcinków, coraz dalej rozszerzających się, w kształcie klinów; stąd nazwa cunei dla oznaczenia stopni w amfiteatrze.

Pod stopniami, równolegle do areny, ciągnęły się galerye sklepione, które za pomocą wielkiej liczby schodów, wychodzących na vomitoria, utrzymywały komunikacyę pomiędzy caveae i otaczającym gmach placem, i oprócz tego mogły służyć za schronienie dla publiczności.

Fasada zewnętrzna składała się z czterech piętr. W każdem z trzech piętr niższych było po 80 arkad sklepionych, przedzielonych kolumnami. Otwory arkad na pierwszem i drugiem piętrze były, zdaje się, ozdobione posągami. Najwyższe piętro, utworzone z pilastrów, miało 40 okien kwadratowych. Pomiędzy oknami i gzemsem dostrzedz można t. zw. konsole dla podpierania masztów, do których przywiązywano liny velarium, olbrzymiego namiotu z 240 żagli, osłaniającego publiczność od słońca.

W gruncie pod areną poszukiwania wykryły doły dla zwierząt, wodociągi do sprowadzania wody, niewątpliwie dla naumachii, i mnóstwo przejść, których przeznaczenie pozostaje jeszcze niepewnem.

(Według Pascal'a, Diction. des antiq. I, str. 1187 i nast.; Middleton'a, The remains of ancient Rome, II, roz. II — IV; i J. Martha, Archéologie romaine, str. 170 — 173).

10. Portyki i ogrody.

Za Cesarstwa portyki zajmowały sporą część Campus Martius, szły jeden za drugim prawie bez przerw, zapełniając przestrzenie między cyrkami, teatrami, stadyami i świątyniami. Naliczyć ich można najmniej 20 między Kapitolem, Kwirynalem i Tybrem. W epoce republikańskiej portyki były rzadkością, te zaś, które istniały, nie służyły do zwykłych przechadzek, ale miały przeznaczenie specyalne. Tak n. p. portyk Minuciusa był giełdą zbożową, portyk otaczający targ oliwny — przytułkiem dla warzywników, portyk w sąsiedztwie teatru Pompejusa dawał schronienie widzom podczas burzy. August wznosić zaczął portyki, przeznaczone dla wszystkich bez wyjątku. Kilka zbudował swoim nakładem, jak n. p. portyk Octavii, w późniejszem Ghetto, czyli dzielnicy żydowskiej, i portyk zwany Ad nationes, w którym znajdowały się posągi, przedstawiające różne narody świata. Zupełnie także przebudował August portyk, zwany "korynckim" od kapitelów, zdobiących jego kolumny, zrobionych ze złoconej miedzi korynckiej. Cornelius Balbus, przyjaciel zaufany imperatora, wystawił sławną Cryptę za swoim teatrem. Marcius Philippus wzniósł portyk, otaczający świątynię Herkulesa. Agrippa, który był jakby pierwszym ministrem Augusta, zaćmił obu poprzednich wielkością i wspaniałością swoich fundacyi. Rzymianie zawdzięczali mu portyk Vipsania, tak zwany od imienia jego siostry, sławne Septa, w których lud zgromadzał się dla oddawania głosów przy wyborach, t. zw. Villae publicae, portyk Argonautów, portyk Europy i t. d.

Mania budowania portyków trwała aż do upadku Cesarstwa, jak tego dowodzą portyki Konstanty na, Bonus Eventus, Gratianusa, Valentinianusa i Theodosiusa. Wiele było budowli tego rodzaju niedokończonych. Alexander Severus zaczął budować portyk długi 33O metrów, szeroki 33, wsparty na 1, 000 kolumn marmurowych, który miał łączyć Septa z jego termami. Gordianus Młody przystąpił do budowania na górze Pincius portyku, mającego w obwodzie 900 metrów, który otaczał ogród, zajmujący 44, 000 metrów kwadratowych obszaru; przedsięwzięcie przerwała śmierć monarchy. Taki sam los spotkał portyk Galienusa, władcy, słynnego z dziwactwa pomysłów artystycznych. Nieukończony ten portyk, długi 3 kilometry, miał iść od środka Rzymu do mostu Milviusa.

Zadaniem istotnem portyków było zabezpieczenie ludności od słońca, wiatru, deszczu lub zimna i zapewnienie jej przechadzek, przystosowanych do różnych pór roku, jak również do różnych godzin dnia. Wystarcza spojrzeć na plan Rzymu starożytnego, żeby spostrzedz, iż można było przejść przez całą równinę Campus Martius pod cieniem portyków.

Dwanaście wielkich portyków na tem polu miały 4, 600 metrów długości, zajmowały zaś obszar 28, 000 metrów kwadratowych; liczba kolumn dochodziła do 2, 000. Kolumny były z drogiego marmuru i często miały kapitele z miedzi złoconej; posadzkę wykładano jaspisem i porfirem. Każdy portyk stanowił muzeum rzeźb i galerye obrazów. Przestrzeń otoczoną portykami zdobiły ogrody, gaiki bukszpanów, mirtów, laurów, platanów, sadzawki, wodotryski i kaskady. Pod portykiem Agrippy ciekawi oglądali mapę wszystkich prowincyi Cesarstwa (Orbis pictus); pod portykiem Argonautów podziwiano sławny obraz, przedstawiający zdobycie "Złotego runa. " Septa stały się ogromnym zbiorem cacek z dalekiego Wschodu. Tam pomieszczono także okazy ciekawe z historyi naturalnej. W portyku Philippusa damy znajdowały najpiękniejsze modele uczesań głowy i peruk, które wymyślali artyści kunsztu fryzyerskiego w Rzymie.

Na krańcach miasta, a nawet w środku jego, były liczne ogrody i parki. Rzym leży na równinie, otoczonej od wschodu i zachodu podwójnym szeregiem pagórków, z których najwyższy ma około 150 metrów. Wszystkie te pagórki ozdobiono ogrodami. Mons Pincius, ulubione miejsce przechadzek dzisiejszego Rzymu, miał wspaniałe ogrody Aciliusa Glabriona. Na miejscu teraźniejszej willi Medyceuszów były ogrody rodziny Anicia. Ogrody Lucullusa piętrzyły się na pochyłości południowo-zachodniej tejże wyżyny. Ogrody Sallustiusa, najpiękniejsze ze wszystkich, obejmowały całe zagłębie między Pinciusem i Kwirynalem. Dalej ciągnęły się ogrody Lollii Pauliny, Mecenasa, Oeliusa Lumii, Torquatusa, Epaphroditusa, Gallienusa, Pallansa, Elagabala, Statiliusa Taurusa i wiele innych, mniejszych, tworzących razem pas zieloności, długi 3 kilometry a szeroki 8 — 900 metrów. Z drugiej strony Tybru znajdowały się: ogrody rodziny Minicia, na dzisiejszem Monte Mario, ogrody Juliusa Cezara na szczycie południowym Mons Janiculus; ogrody Pompejusa, Augusta, Caliguli, Nerona i t. d. ciągnęły się wzdłuż prawego brzegu Tybru.

(Lanciani, Ancient Rome, str. 94 i nast).

11. Ulice Rzymu.

"Jeżeli zdołasz oderwać się od igrzysk w cyrku, to możesz w Sorze, w Fabrateryi, w Frusinone kupić dom wyborny za sumę, jaką płacisz w Rzymie za najem roczny lichej ciupy. Będziesz miał mały ogród, studnię niegłęboką, z której możesz czerpać ręką wodę, do podlewania młodych roślin. Ach, tam należy ci żyć, kopiąc ziemię i pielęgnując starannie twą małą zagrodę: da ci ona dosyć jarzyn dla uraczenia Pytagorejczyka. To przecie coś znaczy — mniejsza o to gdzie, mniejsza o to, w jakim zakątku — być właścicielem chociażby nory jaszczurki!

W Rzymie chorzy umierają bardzo często z braku snu, sama zaś choroba pochodzi z pożywienia źle trawionego, które długo pozostaje i burzy się w żołądku. Czyż sen nawiedza kiedy poddasza? Chcąc spać w Rzymie, trzeba być bogatym. Oto źródło naszych chorób. Wozy, które przejeżdżają i zahaczają się na zakrętach naszych ulic wązkich, przekleństwa woźniców — wszystko to sprawia hałas taki, że obudziłby cielę morskie (fokę). Bogaty, jeżeli jaki interes wywołuje go z domu, leżąc w lektyce, niesionej przez rosłych niewolników illiryjskich, przesuwa się nad głowami tłumu, który ustępuje mu z drogi. W drodze czyta, pisze lub śpi, bo nic tak nie usposabia do snu, jak dobrze osłonięta lektyka. A jednak zdąża prędzej, niż my. Nic nie pomoże pośpiech nam, wciąż zatrzymywanym przez falę ludu przed nami, naciskanym przez tłum, który idzie za nami. Jeden trąca mię łokciem, drugi silniej jeszcze deską; inny uderza mię w głowę belką, lub wiadrem. Nogi moje grzęzną w tłustem błocie. Oto żołnierz nastąpił swoją ciężką stopą na mój wielki palec; wyciągani ćwiek, który został po jego bucie.

Patrz, jaka ciżba przed tą bramą, gdzie unosi się para nad "sportulą" (1). Stu biesiadników! Każdy niesie swoje naczynia kuchenne. Ileż garnków i statków natłoczonych na głowie tego biednego, małego niewolnika! A jednak, nie uginając się, dźwiga to rusztowanie, umieszczone na żarowni, w której bieg jego zwiększa ogień. Ileż dziur na tunikach, już pobróżdżonych sztukowaniami. Widać zdala na wozie długi bal, zbliża się pień sosny, za nim drugi. Wahają się nad głowami, którym grożą. A oto wóz, naładowany kamieniami z Lipari; jeżeli oś pęknie, jeżeli ta góra runie i spadnie na tłum, co zostanie z tych, którzy znajdą się pod nią?

Weź teraz na uwagę niebezpieczeństwa nocy. Zmierz okiem odległość między ziemią a oknami najwyższych piętr, z których leci na nas grad skorup, poszczerbionych lub popękanych dzbanków. Patrz, jak ich spadanie rysuje i nadweręża chodnik. Trzeba być człowiekiem obojętnym, nieprzewidującym wypadków, żeby nie napisać testamentu, idąc na wieczerzę do miasta. Kiedy przechodzisz, każde okno otwarte w mieszkaniu, w którem nie śpią, jest groźbą śmierci. Jedynie więc możesz pragnąć — a jest to życzenie bardzo skromne, — żeby te okna poprzestały na oblaniu cię zawartością swoich naczyń.

Natknąłeś się na pijaka: nicpoń nie spotkał nikogo, komu mógłby połamać kości, to też czuje się bardzo źle. Tak jest wzburzony tej nocy, jak Achilles, opłakujący druha swego, Patroklesa. Kładzie się twarzą do ziemi, potem przewraca się na wznak. Nie, nie może zmrużyć powiek, musi się bić. Są ludzie, którzy potrzebują tego przed zaśnięciem. Ale chociaż z zapałem młodości łączy się w nim upojenie winem, nie zaczepi przechodnia w płaszczu purpurowym, otoczonego gromadą klientów, który każe nieść przed sobą pochodnie i lampę spiżową. Są to ostrzeżenia, z któremi pijak się liczy. Ale ja, który dla oświetlenia drogi mam tylko księżyc i kawałek świeczki, ja nie budzę w nim najmniejszego szacunku dla siebie. I oto zaczyna się opłakana walka — przypuszczając, że może być walka tam, gdzie jest tylko bijący i bity. On zastępuje mi drogę: "Stój!" Zatrzymuję się — muszę to uczynić, bo cóż poradzę z szaleńcem, który zresztą jest silniejszy ode mnie? "Skąd idziesz? — krzyczy. — U kogo obładowałeś się bobem i lurą z rodzenek? Któryż to szewc poczęstował cię potrawką z porów i gotowaną głową baranią? Co? nie odpowiadasz? Dalej, mów, albo cię kopnę nogą; powiedz, gdzie siadujesz na grzędzie? Gdzie jest ta klitka twoja?... pomogę ci jej szukać. " — Odpowiesz lub nie — wszystko jedno, w każdym razie będziesz obity. Po tem wszystkiem szaleniec pozywa cię jeszcze do sądu. Oto wolność, którą cieszy się tutaj biedak; zbity, skatowany, powinien znieść wszystko cierpliwiej prosić, jak o łaskę, swego oprawcy, żeby pozwolił mu odejść z pozostałymi w gębie zębami.

Ale to nie kres twych cierpień, bo nie brakuje ludzi, gotowych cię obedrzeć, skoro tylko zamkną domy i zamilknie gwar w sklepach, po zaryglowaniu okiennic i spuszczeniu zasuw. Niekiedy wyskoczy nagle włóczęga uliczny — i nóż załatwi sprawę. W tym samym czasie patrole straży objeżdżają bagna Pontyjskie i las Gallinaria, i tam czuwają nad bezpieczeństwem publicznem, wskutek czego złodzieje zwracają się ku Rzymowi i pędzą na łup gotowy. "

(Juvenalis. Satyry, III, wiersz 222 i nast. ).

(1) Sportula — porcya jadła, które ludzie bogaci rozdawali swoim klientom.

12. Policya w Rzymie.

Rzym starożytny nie cieszył się nigdy dobrą sławą pod względem poszanowania własności prywatnej i stałego bezpieczeństwa obywateli. Główną przyczyną nieporządku był trudny do pojęcia fakt, że stolica tak bogata, tak zbytkowna, w nocy pogrążała się w zupełną ciemność. Dodać należy, iż od niepamiętnych czasów trapiły miasto i okolice podmiejskie dwie plagi: żebractwo i rozbójnictwo. Żebractwo miało swoje punkty określone. W Rzymie żebracy stawali najczęściej na mostach i przy bramach miejskich, gdzie był największy napływ publiczności. Za miastem siadali przy drogach, przeważnie przy t. zw. clivi, czyli dróżkach spadzistych, prowadzących od wsi okolicznych do Rzymu, lub w miejscach, gdzie wozy zawsze szły wolno. Złodzieje i rabusie także nakładali okup na podróżnych. Ażeby być silniejszymi, zbierali się w bandy w Italii środkowej i południowej, i już Tiberius musiał wysłać duży oddział wojska przeciw rozbójnikom w Sardynii. Napadali nawet w bezpośredniem sąsiedztwie stolicy. Droga z Rzymu do Tiburu nie była bynajmniej bezpieczną, pomimo bacznego śledzenia złoczyńców i skazywania ich na kary najokrutniejsze.

Zuchwalstwo ich dochodziło do tego stopnia, że rabowali pod samemi bramami miasta. Bagna Pontyjskie i wielki las Gallinaria w pobliżu miasta Cumae dawały im przytułek. Za Septimusa Severusa Feliks Bulla z bandą 600 rozbójników przez dwa lata był postrachem Italii. Napis, znaleziony o kilka kilometrów od Rzymu, głosi, że w tem miejscu, w początkach III stulecia, nauczyciel szkolny imieniem Julius Timotheus, w wieku 28 lat, bardzo poważany w Rzymie, podczas wycieczki zamiejskiej wpadł w zasadzkę i wraz z 7 uczniami był zamordowany przez złoczyńców.

Wśród ludności miejskiej znajdowały się liczne żywioły nieporządku: niewolnicy, wyzwoleńcy, wszelkiego rodzaju awanturnicy, którzy napływali ze wszystkich części świata rzymskiego — byli często łotrami, czyhającymi na sposobność do złego. Nawet ludzie uczciwi przez samo zbieranie się tłumne wywoływali zaburzenia, gromadząc się w cyrku, amfiteatrze i t. p., lub wylęgając na place i ulice z powodu jakiegokolwiek wypadku.

Należało wreszcie liczyć się z wypadkami nieprzewidzianymi, n. p. z pożarami. W mieście, w którem ulice były tak wązkie, domy tak wysokie, tak przepełnione mieszkańcami, tak źle zbudowane, przynajmniej w dzielnicach ludowych — pożary zdarzały się często. Historycy wspominają o kilku, które uczyniły straszne spustoszenia. Nie mówiąc o pożarze, który, być może, Neron sam wzniecił i umyślnie podsycał, ileż było innych, trwających po kilka dni z rzędu i chłonących mnóstwo domów prywatnych i pomników publicznych! Małe zaś pożary wybuchały tak często, że nie raz oskarżano właścicieli o podpalanie swych domów. Nie było wprawdzie wtedy towarzystw ubezpieczeń, ale gdy się zdarzyła podobna klęska, przyjaciele i klienci ofiary pożaru składali się i pomagali pogorzelcowi odbudować dom, a często bywało, że więcej mu dawano, niż stracił.

Wszystko to wywoływało konieczność utrzymywania policyi w Rzymie.

W odległej starożytności kierownictwo policyi miejskiej należało do trzech urzędników, zwanych triumviri nocturni, ponieważ głównym ich obowiązkiem było czuwanie nad bezpieczeństwem miasta w nocy. Valerius Maximus opowiada, że jeden z tych urzędników skazany został na karę pieniężną za niedbałe odbywanie obchodów nocnych. Innych skazano znowu za to, że nie przybiegli w czas do sklepu jubilerskiego, w którym wybuchnął ogień. Pod ich rozkazami zostawał oddział niewolników publicznych, rozkwaterowanych po 20 — 30 w sąsiedztwie bram i zaopatrzonych w narzędzia do gaszenia ognia. Oddział ten stał się niedostatecznym z powodu stopniowego rozszerzania się miasta, wówczas potworzyły się stowarzyszenia ochotników, pomagające tryumwirom w ich zadaniu. Wszelako te stowarzyszenia nie podobały się rządowi, tak za Rzeczypospolitej, jak i za Cesarstwa. Wskazuje to wyraźnie list Trajana do Pliniusa (Młodszego), wielkorządcy Bitynii: Cesarz zarzuca im dążenie do koteryi politycznych.

W 6 roku przed nar. Chr. wskutek olbrzymiego pożaru August ustanowił oddział t. zw. vigiles, którzy byli zarazem policyą i strażą ogniową. Liczono ich 7, 000, podzielonych na 7 kohort. Rozkwaterowano "wigilów" w obwodzie miasta w ten sposób, że każda kohorta miała pod swym dozorem dwie dzielnice (regiones). Siedm kompanii każdej kohorty były pod rozkazami centurionów, na czele kohort stali trybunowie, a naczelnikiem całego korpusu był praefectus vigilum, zawsze wybierany 2 pośród rycerzy.

Po każdym wypadku pożaru prefekt zarządzał śledztwo. Jeżeli pożar był przypadkowym, nie nakładano żadnej kary; jeżeli zaś wyniknął z niedbalstwa, prefekt dawał winnemu napomnienie, lub skazywał go na chłostę. Wreszcie, jeżeli podłożono ogień rozmyślnie, winowajca podlegał karze śmierci. Oprócz tego miał prefekt prawo badania kuchni w każdym domu, przekonywania się, czy zapas wody w danych warunkach jest dostatecznym, czy piece i przyrządy do ogrzewania są w dobrym stanie. Do atrybucyi jego należało także dozorowanie szatni przy wielkich termach i sądzenie służby, jeżeli wypadkiem cokolwiek tam zginęło. Służba "wigila" była wogóle bardzo uciążliwa, zwłaszcza, że nieraz czuwać musiał przez noc całą. To też cesarze nadawali tym agentom rozmaite przywileje.

W Rzymie było 7 koszar policyjnych (stationes) i 14 odwachów (excubitoria). Z siedmiu koszar odkopano cztery, a z odwachów dwa tylko (1).

Koszary pierwszej kohorty, w których była główna kwatera całego korpusu i biuro prefekta — odkopano w 1644 r. Archeolog, który je wtedy widział, mówi o obszernych salach, ozdobionych kolumnami, piedestałami i posągami, o ścianach wykładanych marmurem i posadzkach mozaikowych. Wspomina też o biurze, w którem były ławki marmurowe, a ściany pokryte freskami. W atrium i vestibulum stały posągi, przedstawiające geniusza opiekuńczego kohorty i cesarzów: Caracallę, Gordiana Pobożnego, Konstantyna, Constantiusa, Valentinianusa i Gratianusa, oraz cesarzowe: Furię Sabinie i Tranquillinę. Później wybudowano pałac i klasztor nad tym gmachem. Znamy również miejsca, na których stały koszary drugiej, czwartej i piątej kohorty. W ruinach koszar piątej kohorty znaleziono napis, wskazujący stan czynny kohorty w r. 105 i 210. W 105 roku liczyła 115 oficerów i podoficerów i 930 szeregowców; wr. 210 było w niej 109 oficerów i podoficerów i 1, 033 szeregowców, czyli, według tej normy, w całym korpusie wigilów w 105 r. — 7, 315, a 210r. — 7, 994 ludzi.

Odwach siódmej kohorty odkryto w roku 1868. Widocznie policya urządzała swe posterunki w miejcowościach, gdzie najbardziej należało obawiać się zaburzeń. W tym celu najmowano domy prywatne — w całości lub częściowo — i umieszczano tara wigilów, aż do chwili, kiedy okazywało się pożądanem przeniesienie posterunku gdzieindziej. W tej samej miejscowości posterunek pozostawał przynajmniej trzydzieści lat. Odwach, o którym mowa, jest budowlą bardzo wykwintną, z posadzką mozaikową, freskami na ścianach, wodotryskami marmurowymi, z łaźnią i kaloryferami. Ale najciekawszym dla nas czynią go przedewszystkiem napisy na ścianach, wyryte ostrem narzędziem, podczas godzin wypoczynku. Dają nam one pojęcie o życiu tych ludzi, o ich zajęciach, myślach, nawet o ich uczuciach względem imperatora i zwierzchników.

(Według Lanciani'ego, Ancient Korne, rozdział VIII).

(1) Oprócz wigilów były w Rzymie trzy kohorty miejskie, zostające pod władzą prefekta miasta (praefectus urbis), liczące po 1, 000 ludzi. W początkach III wieku podniesiono stan czynny każdej kohorty do 1, 500 ludzi. Liczba ich także wzrosła z czasem do 5, 6, a może nawet 9 kohort miejskich. Nie mówie o 9 kohortach pretoryańskich, tworzących gwardyę cesarską, które tylko wypadkowo były używane do służby policyjnej.

ROZDZIAŁ II.

RODZINA.

1. Małżenstwo w Rzymie.

Przed miesiącem Mamurra uzyskał dla mnie zaproszenie na ślub jednego ze swych przyjaciół, członka znakomitego rodu Fabia (1), który zaślubiał dziewicę z rodu Metellów. Było to małżenstwo patrycyuszowskie, to też, przybywając do Metellusa, znaleźliśmy przedsionek domu napełniony tłumem, który wylegał na ulicę. Z wielkim trudem przecisnęliśmy się do atrium, a następnie do peristylium.

Zamieszany w tłumie, słyszałem opowiadanie, w jaki sposób odbyły się zaręczyny. Młodą parę zaręczono w domu Metellusa, w obecności obu rodzin i ich przyjaciół, o pierwszej godzinie dnia (6-ta rano), która jest w tym razie najlepszą i najpomyślniejszą. "Jurisconsultus" Antistius Labeo przewodniczył obrzędowi i pragnął, żeby spisano akt umowy, chociaż przyzwolenie słowne stron było wystarczającem. Poważnie przemówił on do Metelli: "Zaręczyny, tak samo jak ślub, mogą się odbyć tylko za dobrowolną zgodą stron, i córka ma prawo sprzeciwić się woli ojcowskiej, jeżeli obywatel, którego jej przedstawiają jako narzeczonego, skazany był na infamię i prowadzi albo prowadził życie godne nagany. Czy masz, moje dziecko, cokolwiek do powiedzenia w tym względzie? Nie odpowiadasz wcale, poprzestaniemy więc na tem, ponieważ dziewczyna, która nie sprzeciwia się jawnie, zgadza się domyślnie. " Po podpisaniu aktu Fabius ofiarował swej narzeczonej, jako rękojmię zawartego zobowiązania, prosty pierścień żelazny, bez żadnych kamieni. Metella przyjęła dar i na znak związku serdecznego, który odtąd powinien łączyć ją z Fabiusem, włożyła pierścień na czwarty palec lewej ręki, ponieważ, jak mówią, istnieje nerw, idący od tego palca do serca.

Ktoś inny zauważył, że niegdyś nie zawierano małżeństwa bez odwołania się do wróżb (auspitia), ale od dawna zwyczaj ten poszedł w zapomnienie — i jeżeli młoda Rzymianka modli się jeszcze do opiekunek narzeczonych, bogiń, zwanych Camelae, to pobożność nie zmusza jej już do spędzania nocy, poprzedzającej zaślubiny, w świątyni, w towarzystwie matki lub jakiej krewnej, i oczekiwania tam głosu wyroczni. Jeden z kapłanów, którzy powinni pośredniczyć w objawieniu woli niebios, zjawia się, dla zachowania formy, i oznajmia, że niema wróżb niepomyślnych, wszyscy zaś poprzestają na tem zapewnieniu.

Rozmowę powyższą przerwało ukazanie się młodej Metelli w towarzystwie matki. Panna może uchodzić za typ piękności rzymskiej: jest blondynką, z czołem nizkiem, z nosem małym, nieco orlim, z żywemi, czarnemi oczyma, nad któremi wyginają się w łuk brwi, prawie połączone ze sobą; ma niewielkie usta, płeć przypominającą lilie i róże, małą nogę, rękę białą i długą, palce cienkie, z różowymi paznogciami.

Metella, która ma zaledwie czternaście lat, wydawała się piękniejszą niż zwykle w stroju narzeczonej. Miała na sobie suknię białą, powłóczystą, na niej zaś palię, która, wdzięcznie ułożona na głowie, otaczała twarz i odsłaniała nad czołem włosy, przedzielone na dwoje. Jest to zwykły strój matron, a układ palii i uczesanie głowy właściwe westalkom mają być symbolem niewinności i czystości. Palia jednak nie jest białą, ale barwy szafranu, a raczej żółtawo-ognistej, stąd jej nazwa flammeum. Tylko panna młoda nosi palię kolorową i jest nią jakby osłonięta, wskutek czego zaślubiny patrycyuszowskie nazywają nuptiae (od nubere — zakrywać, zasłaniać). Na nogach miała Metella trzewiki także żółte.

Władza cywilna nie miesza się wcale do tego rozaju małżeństw; należą one do władzy duchownej. Błogosławią je Pontifex Maximus i Flaminius Jupitera. Oczekiwano właśnie na tych kapłanów, gdy szmer, jaki sprawiają pęki rózeg, niesione przez liktorów, oznajmił o ich przybyciu. Natychmiast zaprowadzono obu do sacrarium domowego, dokąd udali się za nimi przyszli małżonkowie i ich rodzice, oraz dziesięciu świadków, wymaganych przez prawo. Metellus kazał otworzyć perlstylimn dla wszystkich — i tłum stanął w szeregach pod portykami.

Fabius i Metella usiedli na podwójnem krześle, pokrytem skórą owcy, którą złożono w ofierze. Flaminius włożył prawą rękę dziewicy w prawą rękę młodzieńca i wygłosił kilka słów uświęconych, oświadczając, że żona powinna podzielać majątek i wszystkie rzeczy święte męża. Złożył następnie Junonie, opiekunce małżeństw, ofiarę, w której libacyc robiono z wina słodzonego miodem i mleka, i której część główną stanowił chleb pszenny, zwany far, przyniesiony i podany przez pannę młodą. Ofiarowanie chleba — far — nadało tego rodzaju zaślubinom nazwę confarreatio. Nie zapomniano o rzuceniu pod ołtarz żółci zwierzęcia ofiarnego, dla przypomnienia, że wszelka gorycz powinna być z pożycia małżeńskiego wygnaną. Metellus dał swej córce podarunki ślubne, wyprawę, klejnoty i stroje. Był to dowód jego szczodrobliwości, ale warunki umowy, spisanej na tabliczkach ślubnych, określały, że Metella otrzyma w posagu milion sestercyi (zwykłe wiano panien z dobrej rodziny), płatnych w trzech terminach, z których pierwszy w dniu zawarcia małżeństwa (2). Po wyjściu z sacrarium obie radziny zamknęły się z augurem i dziesięcioma świadkami, dla załatwienia tej sprawy. Według zwyczaju, dosyć pospolitego, we wniosku Metelli policzony został niewolnik pod nazwą niewolnika posagowego. Następnie tabliczki złożono w tabularium ludu rzymskiego, a kopie ich w tablinum domowem. Tłum rozchodził się powoli. Szedłem za innymi, gdy wtem spotkałem na Forum liczny orszak, zdążający do trybunału pretora. Były to dwie rodziny plebejuszowskie, które miały połączyć się przez małżeństwo młodzieńca i dziewicy, postępujących na czele gromady.

Małżeństwo plebejuszowskie jest aktem kupna (coemplio). Mąż kupuje żonę, która prawnie staje się jego niewolnicą. Sprzedaje ją ojciec lub opiekun, w obecności urzędnika, 5 świadków, obywateli rzymskich, i libri pensa, t. j. wolnego czyli bezstronnego ważnika, który uczestniczy we wszystkich sprzedażach. Tu sprzedaż była zupełnie fikcyjną, cena panny młodej wynosiła tylko jeden as.

Oto dwie rodziny stanęły przed trybunałem pretora. Pierwszą formalnością jest przekonanie się o wzajemnej zgodzie stron. Zgoda konieczną jest do zaręczyn, tem bardziej do zaślubin. "Kobieto! — pytał młodzieniec — czy chcesz być moją matką rodziny?" "Chcę!" — odpowiedziała dziewczyna i zapytała z kolei: "Człowieku, czy chcesz być moim ojcem rodziny?" — "Chcę!" — odrzekł pan młody.

Dla przypomnienia nowozaślubionej zależności, w jakiej od tej chwili znajdować się będzie, mąż lekko rozdzielił jej włosy dzirytem, którego grotem sześciokrotnie dotknął jej głowy. Kilku młodzieńców zbliżyło się następnie do panny, porwali ją niby przemocą i zanieśli aż do domu męża, bacząc, żeby jej nogi nie dotknęły progu.

W drodze do domu pana młodego zatrzymano się na pierwszem rozdrożu, przed otwartą niszą, jakie często znajdują się w tych miejscach. Młoda mężatka wyciągnęła z zanadrza woreczek i wyjęła as, który złożyła w ofierze Larom rozdroża; następnie orszak ruszył w dalszą drogę.

Kobieta zaślubiona per coemptionem nie ma wcale udziału w kulcie Penatów męża, którym oddają cześć w najtajniejszej części domu. Małżenstwo prawnie stawia ją w warunki niewolnicy, może więc tylko składać ofiary Larom publicznym, bogom opiekuńczym niewolników. Winna jednak złożyć ofiarę Larowi ogniska domowego (3). As na tę ofiarę, według dosyć dziwnego zwyczaju, przynosi z sobą do domu męża w trzewiku.

Takie są formalności małżeństwa plebejuszowskiego. Ale zaślubiny patrycyuszowskie nie kończą się obrzędem, zwanym confarreatio, po nim bowiem następuje odprowadzenie panny młodej do domu małżonka. Mamurra przyszedł po mnie znowu, żebym zobaczył to widowisko. Zatrzymaliśmy się przed domem, ozdobionym wieńcami z zieleni i kwiatów, z bramą obitą białą tkaniną; było to mieszkanie Fabiusa. Naprzeciw wejścia, w głębi atriuni stało wspaniałe łoże, pokryte oponami purpurowemi, haftowanemi złotem. Dokoła łoża ustawiono sześć posągów bogów i bogiń, opiekujących się małżeństwem. Orszak wyruszył z domu Metellusa w chwili, gdy Vesper, gwiazda Wenery, ukazał się na niebie. Na czele orszaku pięciu wyzwoleńców niosło pochodnie weselne. Za nimi stanęli młodzi małżonkowie, z obu stron Marcii, matki Metelli. Trzymała ona ręce na ich ramionach i kazała córce ująć prawą ręką swoją prawą rękę męża. Wtedy trzej młodzi chłopcy, patrycyusze z rodu i w dodatku krewni państwa młodych, przystąpili do Metelli, która spuściła zasłonę aż na oczy. Udawali oni, że porywają pannę młodą z objęć matki. Dwaj wzięli Metellę za ręce, trzeci zaś szedł przed nimi z gałązką kwitnącej tarniny, dla odpędzenia uroków. Poprzedzali ich niewolnik i młody służący: pierwszy niósł kądziel z wełną i wrzeciono, drugi koszyk z sitowia z różnemi narzędziami do robót kobiecych.

Posągi czterech bóstw, które dźwigano na noszach przed orszakiem, były: Jugatinus, bóg jarzma, Domiducus, który odprowadza żonę do domu rnęża, Domitius, który ją tamże wprowadzą, i Manturna, która ją w nowej siedzibie zatrzymuje.

Orszak posuwał się przy świetle mnóstwa żagwi jodłowych. Pochód był hałaśliwy, ożywiony pieśniami fesceńskiemi, rubasznymi i wolnymi żartami, które dzieci śpiewały dla panny młodej. Słychać było także okrzyk symboliczny — wołano głośno: talassio (stary wyraz, oznaczając koszyk do wełny) — w celu przypomnienia młodej małżonce obowiązków prządki. Przy tym okrzyku kobiety lekko w takt klaskały.

Zaledwie orszak przybył do domu Fabiusa, pan młody stanął przed drzwiami, i zwracając się do Metelli, zapytał: "Kto ty jesteś?" — "Gdzie ty Cajus, tam ja będę Caja" (Ubi tu Caius, ibi ego Caia) — odpowiedziała ona, zaznaczając w ten sposób, że zgadza się żyć z mężem na stopie równości (4). Wówczas jeden z drużbów podał jej zapalone łuczywo sosnowe i wodę, dla oczyszczenia i na znak, że odtąd dzielić będzie z mężem ogień i wodę. Metella zawiesiła na drzwiach pęczek wełny, dla pokazania, że będzie dobrą prządką, i posmarowała smalcem wieprzowym odrzwia — dla odpędzenia uroków. Następnie towarzyszki wniosły ją do domu — uważanoby bowiem za profanacyę, gdyby noga jej dotknęła progu. Mąż także spełnił formalność symboliczną, mianowicie rzucił dzieciom garść orzechów, jakby zaznaczając tem, że wyrzeka się wszelkich błahostek.

Po wejściu Metelli do atrium, posadzono ją na skórze owczej i podano klucz, na znak objęcia przez nią zarządu gospodarstwem domowem, Fabius zaś położył na półmisku kilka sztuk złota. Nastąpiła potem wspaniała wieczerza: kobiety, które w swem życiu miały jednego tylko męża (univirae), ozdobiły sobie głowy wieńcami z białych kwiatów. Po wieczerzy najstarsze z nich zaprowadziły Metellę do łożnicy małżeńskiej. Zaledwie weszła do tego pokoju, chór młodych chłopców i dziewcząt śpiewać zaczął przy akompaniamencie fletów pieśń weselną:

"Ty, który mieszkasz na Helikonie, synu Wenery, Uranie, który pociągasz w objęcia małżonka słabą dziewicę, boże małżeństwa, Hymen, Hymen, boże małżeństwa.

"Uwieńcz swe czoło kwiatami majeranu, weź flammeum! Przybywaj, wdzięczny boże, pośpieszaj w żółtych trzewikach na białych jak śnieg nogach.

"Ożywiony radością tego dnia, przyłącz twój głos srebrny do naszych śpiewów weselnych, niech twa noga lekko dotyka ziemi, niech twa ręka wywija płonącą żagwią sosnową.

"Przywab do tego domu tę, która ma w nim panować. Niech pożąda swego małżonka, niech miłość obejmie jej duszę, jak bluszcz oplata wiąz swymi zwojami. "

Chór chłopców. A wy, czyste dziewice, dla których nadejdzie podobny dzień, powtarzajcie miarowo: boże małżeństwa, Hymen, Hymen, boże małżeństwa. " (Catullus).

Wkrótce matrony wyszły z komnaty małżeńskiej i, podczas gdy śpiewy trwały jeszcze, wprowadzono tam pana młodego.

Nazajutrz młodzi małżonkowie wyprawiali repotia, wieczerzę, przy której nowa mężatka pierwszy raz występowała w roli gospodyni domu.

(Dezobry. Rome au siècle d' Auguste. List LVIII).

(1) Gens Fabia. Ród rzymski byl właściwie grupą społeczną, w liczbie jego członków byli więc patrycyusze i plebejusze. Zdaje się, że jeden tylko ród Fabiusów, przynajmniej w dawniejszych czasach, do III w. przed nar. Chr., był wyłącznie patrycyuszowskim. (Przyp, tłóm. ).

(2) "Gdyby wszyscy ludzie bogaci postępowali jak ja i zaślubiali bez posagu córki obywateli ubogich, byłaby w rzeczypospolitej większa zgoda, wzbudzalibyśmy mniej zawiści, a kobiety, bardziej powściągane obawą kary, rzadziej narażałyby nas na wydatki. Starałyby się zastąpić posag dobrymi przymiotami, więcej byłyby warte. Żona nie odważyłaby się powiedzieć ci: "Mój posag podwoił twój majątek. Musisz dać mi purpurę, klejnoty, niewolnice, muły, woźniców, pokojowców, pachołków do posyłek, powóz do moich wyjazdów. " Szalone wydatki towarzyszą, wielkim posagom. Żona, która nic nie wnosi, uległą jest mężowi; ale małżonka bogato wyposażona jest dla niego klęska" utrapieniem. " (Plautus, Aulularius, wiersz 434 i nast. ).

(3) Każda rodzina miała zwykle jednego Lara i kilku Penatów. Larów publicznych było dwa, później dołączono do nich duch Juliusa Caesara. (Przyp. tłóm. ).

(4) Niektórzy inaczej tłómaczą znaczenie tej formuły, która, zdaniem ich, określa, że od tej chwili kobieta staje się zależną do męża. (Przyp. tłóm. ).

Koniec wersji demonstracyjnej.

2. Nadużycie rozwodu.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Pierwotna władza ojca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Trybunał domowy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Stanowisko kobiet.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Katon Starszy i kobiety rzymskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Pochwała pośmiertna matrony rzymskiej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Dzieci.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. Przykłady surowości ojcowskiej.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. Korzyści bezżeństwa.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

1. Wychowanie rzymskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Wychowanie za czasów Plautusa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Kary cielesne.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Stosunek nauczycieli do uczniów (według Quintilianusa).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Tematy wypracowań.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Szkoła w Autun i profesorowie za Cesarstwa.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Uczniowie uniwersytetu w Atenach.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. Karyera profesora w końcu IV wieku.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. Niewolnictwo w Rzymie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Handlarze niewolników.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Niewolnicy domowi.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Dobry niewolnik.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Żywienie niewolników, według Katona.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Pan, wydający rozkazy niewolnikom.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Kary cielesne dla niewolników.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Uczucia niewolników względem panów.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. Skazanie na śmierć 400 niewolników.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. Zdanie Seneki o niewolnikach.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. Obowiązki wyzwoleńca względem patrona.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. Wyzwoleńcy w społeczeństwie rzymskiem.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. Tiron, wyzwoleniec Cycerona.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. Wyzwoleniec zbogacony.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. Wyzwoleńcy cesarscy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

1. Dom rzymski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Ruchomości.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Wyroby ze szkła i złotnictwo w Gallii.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Mieszkania ludzi ubogich w Rzymie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Domy wiejskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Plinius Młodszy na wsi.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Willa Hadriana w Tiburze.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

1. Ubiory rzymskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Toaleta bogatej Rzymianki (w I wieku naszej ery).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Zabiegi toaletowe.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Łazienki domowe.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Śniadania, obiady, wieczerze.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Smakosz.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Skromny posiłek.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Śmieszna uczta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

1. Lekarze.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Środki lecznicze Katona Starszego.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Lekarstwa Pliniusa Młodszego.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Przepisy hygieniczne.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Chirurgia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Pogrzeb.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Kult zmarłych.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Grobowce na Via Latina.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. Napisy na grobowcach w Lyonie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. Columbaria.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. Stowarzyszenia pogrzebowe.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

1. Stosunki towarzyskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. Kilka typów Martialisa.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. Przykrości z powodu klientów.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. Zawiedzione nadzieje klienta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. Klient za stołem patrona.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. Zebrania towarzyskie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. Odczyty publiczne.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. Szynkownie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. Rozrywki w termach.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. Przechadzki.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. Widowiska.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. Woźnica cyrkowy w II wieku.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. Igrzyska publiczne na Zachodzie w IV wieku naszej ery.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. Widowiska na Wschodzie w IV wieku po nar. Chr.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. Podróże w państwie rzymskiem.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej