Emil Zola

RZYM I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VII

VIII

IX

RZYM

tom I

Emil Zola

I

W ciągu nocy między Pizą a Civita-Vecchia pociąg opóźnił się znacznie i dochodziła dziewiąta rano, gdy ksiądz Piotr Froment po uciążliwej dwudziestopięciogodzinnej podróży przybył nareszcie do Rzymu. Obarczony jedną tylko walizką, wyskoczył żwawo z przedziału w tłum przepychający się na peronie i odsunąwszy ofiarujących swe usługi tragarzy, chwycił swój lekki pakunek, aby czym prędzej zostać samemu i zobaczyć miasto. Przed dworcem, na placu Cinquecento wsiadł natychmiast do jednego: z małych odkrytych powozików stojących przy brzegu chodnika, postawił walizkę koło siebie i rzucił adres dorożkarzowi:

— Via Giulia, Palazzo Boccanera.

Był to poniedziałek, trzeciego września, poranne niebo jaśniało cudownie cichym i łagodnym blaskiem. Dorożkarz, mały okrągły człowieczek o błyszczących oczach i białych zębach, uśmiechnął się poznając po  akcencie francuskiego księdza. Zaciął batem chudego konia i powóz potoczył się szybko, tak jak zazwyczaj rzymskie dorożki zachęcająco czyste i wesołe. Prawie natychmiast, gdy tylko minęli zieleń małego skwerku i znaleźli się na placu delie Termę, woźnica odwrócił się i, ciągle uśmiechnięty, wskazał batem ruiny.

— Termy Dioklecjana — powiedział złą francuszczyzną, jak usłużny dorożkarz, który pragnie zaskarbić sobie względy przejezdnych cudzoziemców.

Z wyniosłości wzgórza Viminale, gdzie znajduje się dworzec, powóz potoczył się szybko wzdłuż spadzistej Via Nazionale. Dorożkarz nieustannie odwracał teraz głowę w kierunku pasażera i stereotypowym gestem wskazywał każdy zabytek. Na tym odcinku szerokiej ulicy znajdowały się same tylko nowe budowle. Dalej, na prawo wznosiły się wysepki zieleni, nad którymi górował ciągnący się w nieskończoność budynek, przypominający klasztor lub koszary.

— Kwirynał, pałac królewski — powiedział dorożkarz.

Od tygodnia, odkąd zdecydował się na podróż, Piotr spędzał całe dnie na studiach topografii Rzymu, przeglądając plany miasta i przerzucając książki. Mógł był poruszać się po Rzymie nie pytając nikogo o drogę; wyjaśnienia woźnicy nie przynosiły mu nic nowego. Zbijały go tylko z tropu gwałtowne nierówności terenu, ciągle napotykane wzgórza, całe dzielnice opadające tarasami. Głos dorożkarza zabrzmiał głośniej z odcieniem ironii, zaś bicz jego zatoczył szerokie koło, gdy wymienił nazwę wielkiej budowli po lewej stronie, jeszcze zupełnie świeżej, kredowo-białego koloru, która wznosiła się jak gigantyczny blok z kamienia, przeładowany rzeźbą, frontonami i posągami.

— Bank Narodowy.

Niżej, gdy powóz skręcił na trójkątny plac, Piotr podnosząc w górę oczy spostrzegł, przejęty zachwytem, zawieszony bardzo wysoko, podparty wielkim gładkim murem ogród, z którego wystrzelał rysujący się wytwornie i potężnie zarazem na tle przejrzystego nieba profil stuletniej pinii o kształtach parasola. Zrozumiał w tej chwili, na czym polega wspaniałość i wdzięk Rzymu.

— Willa Aldobrandini.

Niżej ostatecznie oczarował księdza nowy przelotny widok. Na samym rogu ostro skręcającej ulicy ukazała się w dole świetlista wyrwa — biały plac podobny do słonecznej studni, zalany oślepiająco złotym pyłem; w chwale poranka wznosiła się po środku olbrzymia marmurowa kolumna, lśniąca złocisto z tej strony, gdzie od wieków padało na nią wschodzące słońce. Ksiądz zdziwił się, gdy dorożkarz wymienił jej nazwę. Nie wyobrażał jej sobie tak właśnie, w tym wgłębieniu promieniującym blaskiem wśród otaczających ją mroków.

— Kolumna Trajana.

Na dole pochyłości Via Nazionale skręcała po raz ostatni. Posypały się nazwy w takt szybkiego truchtu konia: Palazzo ,Colonna, z ogrodem otoczonym nędznymi cyprysami, Palazzo Torlonia, na pół rozwalony z powodu przeprowadzanych właśnie upiększeń, Palazzo Venezia, nagi i groźny, o ząbkowanych bastionach, tra gicznie surowy, średniowieczny obronny zamek, zagubiony w banalaiym mieszczańskim otoczeniu. Nieoczekiwany wygląd napotykanych, budowli pogłębiał zdziwienie Piotra. Doznał szczególnie silnego wstrząsu, gdy dorożkarz triumfalnym ruchem bata pokazał mu Corso, długą, wąską ulicę, zaledwie tak szeroką jak paryska ulica Saint-Honore, bielejącą w słońcu z lewej, a pogrążoną w cieniu z prawej strony, z odległą Piazza del Popolo jak świetlistą gwiazdą w głębi; czy istotnie było to serce miasta, sławna promenada, ożywiona arteria, którą płynęła krew Rzymu? Powóz wjechał w Corso Vittorio-Emanuele, przedłużenie Via Nazionale. Te dwie nowo powstałe drogi miejskie przecinały stare miasto na odcinku od dworca do Ponte Sant Angelo. Na lewo okrągła absyda kościoła del Gesu jaśniała w radosnym słońcu poranka. Dalej, pomiędzy kościołem a ciężkim masywem Palazzo Altieri, którego nie ośmielono się zburzyć, ulica zwężała się i wiodła w cień wilgotny, pełen chłodu. Dalej jeszcze, na placu przed fasadą kościoła del Gesǔ, słońce kładło znowu złociste plamy, podczas gdy w głębi Via Aracoeli, także pogrążonej w mroku, rysowały się skąpane w słońcu wierzchołki palm.

Po pewnym czasie dorożkarz rzucił:

— A tam Kapitol.

Ksiądz wychylił się żywo. Zobaczył jedynie zieloną plamę u wylotu ciemnego korytarza. Te gwałtowne przeskoki od gorącego blasku do zimnego cienia przejmowały go dreszczem chłodu. Na widok Palazzo Venezia czy kościoła del Gesǔ, wydawało mu się, że noc minionych wieków spada jak lodowaty płaszcz na jego ramiona; potem na każdym placu lub gdy nowoczesna ulica rozszerzała się, wstępował jakby w pełnię światła, w radosną, ciepłą słodycz życia. Pęki słonecznych strzał odbijały się o dachy i spadały na ulicę tysując wyraźnie niebieskawe cienie. Między budynkami jaśniały skrawki nieba o niezwykle ciepłym, nasyconym błękicie. Powietrze, którym oddychał, miało jakiś swoisty smak, trudny do nakreślenia, jakby smak nieznanego owocu, i to wzmagało w nim jeszcze gorączkę przyjazdu.

Mimo swej nieregularności, Corso Vittorio-Emanuele jest bardzo piękną, nowoczesną arterią; wydawało się Piotrowi, że znajduje się w jakimś mieście zabudowanym wielkimi czynszowymi kamienicami. Lecz gdy mijał Cancelleria, arcydzieło Bramanta, typową zabytkową budowlę rzymskiego renesansu, zdziwienie jego znowu wzrosło, na myśl przyszły mu pałace, które widział przed chwilą, zastanowiła go ta pozbawiona ornamentów architektura, olbrzymia i przytłaczająca, te ogromne bloki z kamienia, podobne z wyglądu do budynków szpitalnych lub zabudowań więziennych. Nigdy nie wyobrażał sobie w ten sposób słynnych rzymskich pałaców, nie przypuszczał, że są tak pozbawione wdzięku i fantazji oraz wszelkiej zewnętrznej wspaniałości. Niewątpliwie były one bardzo piękne i Piotr myślał, że zastanawiając się nad ich architekturą zrozumie w końcu, na czym to piękno polega.

Powóz minął już ludne Corso Vittorio-Emanuele i jechał teraz krętymi uliczkami tak wąskimi, że z trudem w nich się mieścił. Zrobiło się cicho i pusto; stare miasto spoczywało w uśpieniu i chłodzie, w przeciwieństwie do pławiących się w słońcu i tętniących gwarem nowych dzielnic. Piotr przypomniał sobie oglądane plany, istwierdzając, że znajduje się obecnie niedaleko Via Giulia; wzmagająca się ciekawość spowodowała, że odczuł jakby dotkliwy ból, tę rozpaczliwą świadomość, iż nie zdoła zobaczyć teraz nic więcej, że nie dowie się już na razie niczego. Stan gorączkowego podniecenia, w jakim trwał od chwili wyjazdu, zdziwienie wywołane odmiennością prawdziwego obrazu od wizji zrodzonej w wyobraźni, ciosy, jakie dotknęły jego imaginację, wszystko to wzmagało jego niecierpliwość, pobudzało pragnienie, aby bez zwłoki zaspokoić dojmującą potrzebę zobaczenia wszystkiego natychmiast. Wybiła właśnie dziewiąta, rozporządzał więc całym przedpołudniem, w ciągu którego mógł zgłosić się do Palazzo Boccanera: dlaczegóż więc miałby nie pojechać od razu do tego klasycznego miejsca, skąd widać całą panoramę Rzymu rozsiadłego na siedmiu pagórkach? Ta: myśl prześladowała go tak, że wreszcie jej uległ.

Dorożkarz nie odwracał się już do niego, Piotr uniósł się więc na siedzeniu i głośno rzucił mu nowy adres:

— Do San Pietro in Montorio.

Człowiek zdziwił się początkowo. Wydawało się, że nie rozumie.

Końcem bata wskazał kierunek, dając jednocześnie do zrozumienia, że jest to bardzo daleko. Gdy jednak ksiądz nalegał, uśmiechnął się usłużnie i przyjacielsko potrząsnął głową. — Dobrze, dobrze! Jemu to nie sprawia różnicy.

Koń ruszył znowu, tym razem szybciej i powóz zagłębił się. w labiryncie wąskich uliczek. Droga wiodła teraz poprzez jedną z nich, wciśniętą między wysokie mury, do której światło przenikało skąpo niczym w głąb okopu. U jej wylotu ukazała się znowu słońcem zalana przestrzeń i poprzez most Sykstusa dorożka przedostała się na drugi brzeg Tybru. Na kamiennych wybrzeżach widniały ślady rozbiórki i stosy wapna świadczyły o nowych konstrukcjach. Dzielnica Trastevere z drugiej strony Tybru robiła także wrażenie zburzonej; powóz jechał teraz w górę wzdłuż pochyłości Gianicolo, szeroką ulicą, gdzie na wielkich tablicach wypisane było imię Garibaldiego. Po raz ostatni dorożkarz zrobił gest wyrażający dobroduszną dumę, wymieniając nazwę tej arterii przypominającej zwycięstwo.

— Via Garibaldi.

Chód konia stał się powolniejszy i Piotr opanowany dziecinną niecierpliwością odwracał się, aby patrzeć, jak poza nim stopniowo wyłaniało się miasto w całej swej rozciągłości. Pochyłość, na którą wjeżdżał powóz, ciągnęła się na znacznej przestrzeni, nieustannie ukazywały się nowe dzielnice, a nawet dalekie wzgórza. Piotr, przejęty coraz bardziej, tak że odczuwał wyraźnie przyśpieszony rytm swego serca, zdał sobie sprawę z tego, że rozbijając na poszczególne cząstki widok całości, obejmując wzrokiem tylko fragmenty horyzontu nie zaspokoi w pełni swego wielkiego pragnienia. Chciał otrzymać gwałtowne uderzenie prosto w pierś, objąć cały Rzym jednym spojrzeniem, w jednym uścisku zawrzeć całe święte miasto.. Zdobył się więc na wysiłek, żeby nie odwracać się mimo że cała jego istota rwała się do tego.

Na górze znajdował się obszerny taras oraz kościół San Pietro in Montorio w tym właśnie miejscu, gdzie, jak głosi legenda, święty Piotr został ukrzyżowany. Pusty, spalony przez letnie skwary plac był rudawej barwy; nieco dalej na tyłach kościoła z trzech wielkich kielichów fontanny spadały z szumem przeczyste, wiecznie chłodne strugi wody. Oparci o parapet ciągnący się wzdłuż tarasu spadającego stromo ku Zatybrzu stali turyści — szczupli Anglicy i barczyści Niemcy — z otwartymi w konwencjonalnym podziwie ustami, trzymając w ręku przewodniki, do których często zaglądali, aby nie pomylić się przy rozpoznawaniu zabytków.

Piotr wyskoczył lekko z powozu i ręką dał znać dorożkarzowi, aby zaczekał. Powóz ustawił się natychmiast w szeregu za innymi dorożkami, zaś jego właściciel pozostał filozoficznie na koźle w pełnym słońcu i podobnie jak koń opuścił głowę, z rezygnacją godząc się na długi postój.

Piotr oparty o parapet, w wąskiej czarnej sutannie, nerwowo zaciskając płonące gorączką dłonie, pożerał wzrokiem i chłonął całą duszą rozciągającą się przed jego oczami panoramę miasta. Rzym, Miasto Cezarów, Miasto Papieży, Wieczne Miasto, które dwukrotnie zdobyło świat, Miasto Wybrane, przedmiot jego gorących marzeń, o którym śnił od długich miesięcy! Miał je nareszcie przed sobą, widział je na własne oczy. W ciągu kilku ostatnich dni przelotne burze złagodziły nieco sierpniowe upały. Cudowny wrześniowy poranek błyszczał świeżością w bladym błękicie bezchmurnego nieba ciągnącego się w nieskończoność. To był właśnie pełen słodyczy Rzym, Rzym jego snów, które teraz zdawały się rozwiewać w jasnym, porannym słońcu. Lekkie, niebieskawe, zaledwie dostrzegalne mgły niby przejrzysta gaza unosiły się nad dachami nisko położonych dzielnic; wielkie przestrzenie Kampanii, odległe góry tonęły w bladoróżowym blasku. Zrazu Piotr nie rozróżniał nic, nie chciał zatrzymywać się na żadnym szczególe, lecz obejmował całą duszą Rzym spoczywający teraz u jego stóp na tej ziemi, na którą złożyły się prochy pokoleń. Każda epoka wznawiała jego sławę jakby pod wpływem życiodajnych soków wiecznej młodości. Ale największym wstrząsem, który przyśpieszał rytm jego serca w tej pierwszej chwili spotkania, było stwierdzenie, że Rzym jest taki, jakim go pragnął widzieć, wiośniany i odmłodzony jakąś lotną radością, prawie niematerialną, uśmiechnięty nadzieją jutrzenki nowego życia w tym czystym poranku pięknego dnia.

Wówczas to Piotr, stojąc nieruchomo przed wspaniałą panoramą, przeżył raz jeszcze w ciągu kilku minut ostatnie trzy lata swego życia. Ach! Jaki straszny był ten pierwszy rok, rok, który spędził w małym domku w Neuilly, przy zatarasowanych drzwiach i oknach, ukryty niczym śmiertelnie ranne zwierzę w swej norze. Przyjechał z Lourdes z obumarłą duszą, z krwawiącym sercem, czując, że wszystko w nim obróciło się w popiół. Cisza i noc zapadały nad ruiną jego wiary i miłości. Mijały dni, a on nie czuł, że w żyłach jego płynie krew, nie dostrzegał żadnego światełka, które by rozjaśniło mroki jego opuszczenia. Żył jak automat i czekał chwili, gdy będzie miał dość odwagi, aby rozpocząć życie na nowo w imię i przemożnego rozsądku, dla którego wszystko poświęcił. Dlaczego nie okazał się bardziej wytrzymały, bardziej silny, czemu nie przystosował spokojnie swego życia do nowych warunków? Nie chciał zrzucić sutanny wierny swej jedynej miłości i pełen wstrętu do wiarpłomstwa, ale czemu nie poświęcił się jednej z gałęzi nauk dozwolonych dla stanu duchownego, astronomii lub archeologii? Coś w nim płakało, może była to natura matki, jakaś niezmierzona tkliwość, nigdy dotąd nie zaspokojona, nieustannie jątrząca, gdyż nie mogła zaznać ukojenia. Cierpiał bez miary nękany poczuciem samotności, z otwartą wciąż raną, zachowując dumną postawę człowieka, który odzyskał rozsądek.

Pewnego jesiennego wieczoru, gdy niebo zasnute było deszczem, przypadek zetknął go ze starym księdzem nazwiskiem Rosę, który pełnił funkcje wikarego przy kościele Świętej Małgorzaty na przedmieściu Świętego Antoniego. Poszedł go odwiedzić w jego mieszkanku mieszczącym się na wilgotnym parterze przy ulicy de Charonne; składało się ono z trzech pokoi przekształconych na przytułek dla opuszczonych dzieci, które ksiądz znajdował na sąsiedinich ulicach. Odtąd w życiu Piotra zaszła zmiana, obudziło się w nim gorące zainteresowanie; z czasem stał się żarliwym współpracownikiem starego księdza. Neuilly dzieliła od ulicy Charonne duża odległość. Początkowo odbywał tę drogę tylko dwa razy tygodniowo. Potem robił to każdego dnia, wychodził rano, a wracał dopiero wieczorem. Trzy pokoje już nie wystarczały, wynajął więc pierwsze piętro zachowując dla siebie jeden pokój, gdzie często spędzał noc. Wszystkie jego drobne dochody szły na doraźną pomoc dla biednych dzieci. Stary ksiądz zachwycony i wzruszony do łez tym niłodzieńczym poświęceniem, które spadło jak z nieba, ściskał go z płaczem, nazywając dzieckiem bożym.

Wówczas to Piotr zapoznał się z nędzą, z nędzą zbrodniczą i odrażającą, żył pośród niej i razem z nią przez całe dwa lata. Zaczęło się ód małych istot przygarniętych z ulicy, które przyprowadzili do niego litościwi sąsiedzi, odkąd przytułek stał się znany w dzielnicy: mali chłopcy, małe dziewczynki, maleństwa bez dachu nad głową, podczas gdy ojcowie i matki pracowali, pili i umierali. Często zdarzało się, że ojciec gdzieś znikał, matka oddawała się prostytucji, pijaństwo i rozpusta wchodziły do mieszkań razem z bezrobociem; malcy konali na bruku z głodu i zimna, podczas gdy starsze dzieci nurzały się w występku i zbrodni. Pewnego wieczoru na ulicy de Charonne ksiądz Piotr wyciągnął spod kół ciężarowego wozu dwóch małych chłopców, braci, którzy nie umieli nawet podać swego adresu, gdyż nie wiedzieli, skąd pochodzą. Kiedy indziej przyniósł do przytułku małego jasnowłosego aniołka, dziewczynkę liczącą nie więcej nad trzy lata, znalezioną we łzach na jakiejś ławce. Dowiedział się, że pozostawiła ją tam matka. Potem siłą rzeczy, oprócz tych wychudłych i budzących litość ptasząt wyrzuconych z gniazda, Piotr poznał także życie ich rodziców, poprzez nieszczęścia ulicy dotarł do samego siedliska nędzy, zapuszczał się z każdym dniem coraz głębiej w to ohydne piekło, poznając budzące grozę tajniki, krwawiące serce okropności. Szalał z udręki w poczuciu bezsilności swego miłosierdzia! Ach! to miasto nędzy, bezdenna przepaść upadku i cierpienia, jakież straszne wędrówki odbył przemierzając je w ciągu tych dwóch lat, jakże wstrząsnęły one całą jego istotą! W dzielnicy Świętej Małgorzaty, w samym środku pulsującego życiem i tak pracowitego przedmieścia Świętego Antoniego, Piotr odkrył niechlujne domy, całe zaułki zabudowane ruderami bez światła i powietrza, ziejące piwniczną wilgocią, gdzie pleśniały i umierały masy nędzarzy. Na chwiejących się schodach nogi ślizgały się pośród nagromadzonych odpadków. Każde piętro dawało świadectwo tego samego ubóstwa, tego samego brudu i upadku. Brakowało szyb, wiatr hulał bezkarnie, deszcz lał się strumieniami do izb. Wielu z tych nędzarzy spało na nagiej kamiennej posadzce, nigdy się nie rozbierając. Nie było ani sprzętów, ani bielizny, ludzie żyli jak zwierzęta, które dają folgę swoim potrzebom zgodnie z podszeptami instynktu, od przypadku do przypadku. Gnieździli się tam ludzie różnej płci, różnego wieku, człowieczeństwo, które doszło do stanu zezwierzęcenia z braku nieodzownych do życia przedmiotów i z tak dotkliwej nędzy, że resztki ze stołów bogaczy wydzierano tu sobie zębami. Najgorszym objawem była tu degradacja istoty ludzkiej; to nie był już wolny dzikus chodzący nago,, polujący i zjadający swą zdobycz w głębi dziewiczych lasów, lecz człowiek cywilizowany, który powrócił dostanu zwierzęcego, obarczony wszystkimi nałogami swego upadku, skażony, zeszpecony, osłabły pośród przepychu i wyrafinowanej kultury królującej światu metropolii.

W każdej rodzinie Piotr odnajdywał tę samą historię. Na początku była młodość, radość," prawo pracy przyjmowane z całą odwagą. Potem przychodziło zniechęcenie: po co pracować, jeżeli człowiek i tak nigdy do niczego nie dojdzie? Mężczyzna zaczynał pić, aby wydobyć z życia należną mu cząstkę szczęścia, kobieta zaś zaniedbywała gospodarstwo, zaglądając także czasem do kieliszka, pozwalając dzieciom rosnąć jak dziczki. Reszty dokonywało opłakane środowisko, ciemnota i nadmierne zagęszczenie mieszkań. Częściej jeszcze głównym winowajcą było bezrobocie: nie dość że opróżniało szuflady z uciułanych z trudem oszczędności, lecz podkopywało odwagę i przyzwyczajało do próżniactwa. Przez całe tygodnie warsztaty stoją, ramiona ogarnia bezwład. W tym tętniącym życiem Paryżu niemożliwością jest znalezienie jakiejkolwiek pracy. Wieczorem mężczyzna wraca płacząc po całodziennej wędrówce, w ciągu której ofiarowywał siłą swoich ramion, nie zdoławszy nawet otrzymać pracy zamiatacza ulic, gdyż zajęcie to jest poszukiwane i wymaga rozlicznych protekcji. Czyż to nie potworne, że na bruku wielkiego miasta, gdzie błyszczą i dźwięczą miliony, może znaleźć się człowiek poszukujący pracy, aby jeść, a który nie znajdując jej cierpi głód? Żona jego też nie ma co jeść, dzieci są głodne. Wówczas następuje okres czarnej nędzy, ogłupienie, potem bunt. Wszystkie społeczne więzy zostają zerwane w poczuciu strasznej niesprawiedliwości w stosunku do biedaków skazanych na śmierć, gdyż są słabi. Na jakim legowisku, w jakiej norze położy się, aby umrzeć, stary robotnik wyniszczony pięćdziesięcioletnią harówką, w ciągu której nie zdołał zaoszczędzić ani grosza? Czy należy go dobić jednym uderzeniem obucha, tak jak niezdolne do pracy zwierzę pociągowe, z chwilą gdy nie mogąc już pracować nie ma prawa jeść? Prawie wszyscy idą do szpitala, aby umrzeć. Inni znikają wchłonięci przez błotnisty nurt ulicy. Pewnego rana Piotr znalazł jednego z takich biedaków, który umarł z głodu w jakiejś podłej lepiance, na wiązce przegniłej słomy i leżał tu w zapomnieniu od tygodnia, ze zjedzoną przez szczury twarzą.

Lecz litościwe serce młodego księdza doznało szczególnego wzruszenia pewnego wieczoru podczas ostatniej zimy. O tej porze roku cierpienia nędzarzy gnieżdżących się w nieopalanych norach, dokąd śnieg przedostaje się wszystkimi szparami, stają się straszne. Sekwana zamarza, ziemia pokrywa się lodem, różnego rodzaju warsztaty zmuszone są przerwać pracę. W dzielnicy skazanych na bezrobocie szmaciarzy szerząca się gwałtownie gruźlica kosi całe bandy wyrostków, bosych, licho odzianych, zgłodniałych i kaszlących. Piotr w swych wędrówkach napotykał całe rodziny, matki tulące do siebie, aby utrzymać nieco ciepła, jpięcioro lub sześcioro dzieci, które nie jadły od trzech dni. Straszny był wieczór, kiedy odkrył w głębi ciemnego korytarza przerażającą izbę, w której matka popełniła samobójstwo wraz z pięciorgiem dzieci, a uczyniła to z rozpaczy i głodu. Ten dramat nędzy wstrząsnął całym Paryżem. W izbie nie było ani jednego mebla, ani jednej szmatki, wszystko zostało sprzedane sztuka po sztuce u handlarza starzyzną z sąsiedztwa. Na ziemi stał dymiący jeszcze piecyk. Na wytartym sienniku leżała matka, śmierć zastała ją w chwili, gdy karmiła swoje najmłodsze dziecko, trzymiesięczne zaledwie niemowlę; na piersi jej, ku której wyciągały się spragnione usta małego trupka, zastygła kropelka krwi. Dwie dziewczynki, trzy- i pięcioletnia, ładne blondyneczki, spały snem wiecznym, leżąc tuż koło siebie; dwaj starsi chłopcy nie żyli także, jeden z nich zastygł z głową ukrytą w dłoniach, siedząc w kucki przy ścianie, drugi leżał na ziemi w pozie świadczącej o tym, że czołgał się na kolanach, aby otworzyć okno. Zaalarmowani sąsiedzi opowiadali banalną i straszliwą historię powolnej ruiny: ojciec bezrobotny, być może ze skłonnością do pijaństwa, zniecierpliwiony właściciel grożący eksmisją, oszalała z bólu matka, która postanowiła umrzeć wraz ze wszystkimi dziećmi, podczas gdy mąż nieobecny od samego rana daremnie przemierzał całe miasto w poszukiwaniu pracy. Nieszczęśliwy człowiek wrócił do domu prawie jednocześnie z komisarzem, który przybył w celu skonstatowania zgonu. Gdy ujrzał straszną scenę, gdy zrozumiał jej znaczenie, upadł na podłogę jak ogłuszony obuchem wół i zaczął wyć, a mieszkańcy całej ulicy słysząc ten jęk śmiertelnego bólu płakali z przerażenia.

Ten okropny krzyk skazanej na wymarcie rasy ludzkiej, umierającej w opuszczeniu i głodzie, brzmiał bez ustanku w uszach Piotra i zapadł mu głęboko w serce; tego wieczora nie mógł jeść ani zasnąć. Czyż podobna ohyda, czyż tak wielki niedostatek, czarna nędza, której kres kładła śmierć, była rzeczą możliwą w wielkim Paryżu obfitującym w bogactwa, cieszącym się do szaleństwa, życiem, wyrzucającym miliony dla zadowolenia kaprysu? Z jednej strony wielkie fortuny umożliwiające zaspokojenie bezcelowych zachcianek, szczęśliwa, beztroska egzystencja,, z drugiej zaś — straszliwa bieda, głód, ani cienia nadziei na poprawę losu, matki-odbierające sobie życie wraz, z maleńkimi dziećmi, nie mogąc im dać nic więcej prócz krwi z wyschniętych piersi! Księdza ogarną? bunt, uświadomił sobie śmieszną bezużyteczność miłosierdzia. I na cóż zdało się robić to, co robił, przygarniać dzieci i nieść pomoe rodzicom, przedłużać cierpienia starych ludzi? Strukturę społeczną przeżarła od podstaw zgnilizna, wszystko utonie kiedyś w morzu krwi i błota. Jedynie jakiś wielki akt sprawiedliwości może zmieść z powierzchni ziemi stary świat, aby na jego miejsce zbudować nowy. I w tejże chwili jasno zdał sobie sprawę, jaki rozłam dzieli ludzkość, uprzytomnił sobie, że na to zło, na tego straszliwego śmiertelnego raka nędzy, nie ma ratunku, zrozumiał zbuntowanych i poczuł, że gotów jest wziąć udział w tej zawieruisze, która wszystko burzy i wszystko uszlachetnia, odradza ziemięogniem i żelazem tak jak wówczas, gdy rozgniewany Bóg zesłał z nieba ogień, aby nim oczyścić wyklęte miasto.

Tego wieczora ksiądz Rosę słysząc jego łkania wszedł na góręi jął go po ojcowsku strofować. Ten człowiek był chyba święty, tyle miał w sobie słodyczy i nieskończonej ufności. Wielki Boże! Jak można się poddawać zwątpieniu, gdy istnieje ewangelią! Czyżaby zbawić świat, nie wystarcza boskie przykazanie: Miłujcie się jak bracia? Nienawidził przemocy i był zdania, że niezależnie od rozmiarów zła można sobie ż nim poradzić, i to w krótkim czasie, pod warunkkiem, że cofnie się do okresu pokory, prostoty i czystości obyczajów, do czasu, gdy pierwsi chrześcijanie żyli jak bracia niewinni.

Jakiż cudowny obraz ewangelicznej społeczności malował ksiądz staruszek, mówiąc o jej odrodzeniu z takim radosnym spokojem, jakby miało się ono dokonać nazajutrz! Piotr w końcu, uśmiechnął się; upodobał sobie tę piękną pocieszającą bajkę czując potrzebę wyzwolenia się ze strasznego koszmaru, na jaki patrzył w ciągu Idnia. Rozmawiali tak do późna i dni następnych podejmowali na nowo ulubiony temat, a stary ksiądz dodawał ciągle nowe szczegóły, mówiąc o rychłym nastaniu królestwa miłości i sprawiedliwości ze wzruszającą ufnością poczciwca, który był pewien, że zanim umrze, doczeka się jeszcze zstąpienia Boga na ziemię.

Wówczas dokonała się w Piotrze nowa przemiana. Praktyka miłosierdzia w tej biednej dzielnicy zrodziła w nim ogromną tkliwość: serce jego ściskało się przerażone, zbolałe na widok tej nędzy, której nigdy nie spodziewał się uleczyć. Pod naporem tego rozbudzonego uczucia milknął cały jego rozsądek. Piotr powracał jakby do okresu swego dzieciństwa, ożywała w nim na nowo potrzeba czułości, którą ogarniał całą ludzkość, czułości wszczepionej mu przez matkę snującą w wyobraźni chimeryczne obrazy przyszłego świata, gdzie jakieś nieznane siły miały ulżyć doli uciśnionych. Powodowany lękiem i nienawiścią do brutalnych postępków zapragnął gorąco zbawić bliźnich przez miłość. Już nadszedł czas, laby zażegnać nieuniknioną straszną katastrofę, bratobójczą walkę klas, która, miała zburzyć stary świat skazany na zagładę przez ogrom swoich zbrodni. W przekonaniu, że niesprawiedliwość społeczna dosięgła szczytu, że bliska jest godzina zemsty, kiedy biedni zmuszą bogatych do podziału mienia — Piotr znalazł pokojowe rozwiązanie tego problemu, marząc o pocałunku braterskim wymienionym między wszystkimi ludźmi, o powrocie do ewangelicznej czystej moralności, głoszonej przez Jezusa.

Dręczyły go z początku wątpliwości: czy możliwa jest taka koncepcja odmłodzenia dawnego katolicyzmu, czy można by przywrócić mu młodość i pogodę pierwotnego chrześcijaństwa? Rozpoczął więc studia, dużo czytał, prowadził dyskusje i zapalał się coraz bardziej do tego wielkiego zagadnienia socjalizmu katolickiego, które od kilku lat wywoływało tak gorące dyskusje; przejęty namiętną miłością dla nędzarzy, w oczekiwaniu na cud braterskiego zespolenia — Piotr zatracał powoli wszelkie rozumowe skrupuły i przekonywał siebie, że Chrystus zejdzie na świat po raz drugi, aby odkupić cierpiącą ludzkość. Wszystkie te myśli sformułowały się jasno w jego umyśle jako pewność, że oczyszczony, przywrócony do swej pierwotnej postaci katolicyzm jest jedynym wyjściem, najwyższym prawem, które zdoła uratować współczesne społeczeństwo zażegnując jednocześnie krwawą katastrofę, jaka mu grozi. Przed dwoma laty, gdy opuścił Lourdes oburzony na całe to podłe bałwochwalstwo, czując, że na zawsze utracił wiarę, a jednocześnie nurtowany odwieczną potrzebą pierwiastka boskiego, właściwą każdej istocie, z najgłębszych zakątków jego duszy wydzierał się okrzyk: Nowa religia! Nowa religia! I oto dzisiaj wydało mu się, że odkrył tę nową religię, a właściwie nową formę religii, aby uratować ludzkość, wyzyskując dla jej szczęścia jedyny istniejący jeszcze autorytet moralny, daleko w przeszłość sięgającą organizację, najbardziej precyzyjne narzędzie, jakie kiedykolwiek wykuto, aby za jego pomocą rządzić ludźmi.

W ciągu tego długiego okresu powolnej przemiany wewnętrznej, jaką przeżywał Piotr — dwaj ludzie, poza księdzem Rosę, wywarli na niego wielki wpływ. Działalność dobroczynna zetknęła go z biskupem Bergerot, który właśnie otrzymał od papieża nominację na kardynała, mimo że całe otoczenie ojca świętego podejrzewało francuskiego dostojnika Kościoła o wolnomyślność, w nagrodę za praktykowane przez całe życie godne podziwu miłosierdzie, z jakim po ojcowsku rządził swoją diecezją. Piotr jeszcze bardziej zapalił się do swojej idei stykając się z tym apostołem, z tym pasterzem dusz, jednym z tych dobrych i pełnych prostoty przewódców, jakich życzył sobie widzieć w mającej narodzić się społeczności. Lecz znajomość z wicehrabią Filibertem de la Choue, zawarta w jednym z katolickich stowarzyszeń robotniczych, jeszcze bardziej umocniła w nim ideę apostolstwa. Wicehrabia — piękny mężczyzna o postawie wojskowego, podłużnej twarzy i szlachetnych rysach, które szpecił tylko zbyt mały, jakby przełamany nos świadczący o ostatecznym niepowodzeniu tej niezrównoważonej natury — był jednym z najbardziej czynnych bojowników francuskiego socjalizmu katolickiego. Posiadał dużą fortunę, mimo że nieszczęśliwe przedsięwzięcia rolnicze zredukowały do połowy jego majątek. Usiłował założyć w swoim powiecie wzorowe gospodarstwa rolne, wprowadzając w czyn swe przekonania; nie wydawało się jednak,, aby osiągnięte na tym polu sukcesy dodały mu pewności siebie. Dzięki swej działalności uzyskał stanowisko posła: zabierał głos w Izbie Deputowanych wygłaszając wspaniałe mowy i przedstawia-jjąc program partii, jaką reprezentował. De la Choue z niestrudzonym zapałem prowadził osobiście pielgrzymki do Rzymu, przewodniczył na zebraniach, wygłaszał odczyty i udzielał się zwłaszcza w środowisku ludowym, gdyż jak twierdził w kółku zaufanych, jedynie zdobycie tej klasy społecznej mogło zapewnić zwycięstwo Kościołowi. Osoba wicehrabiego miała przemożny wpływ na Piotra. Z całą naiwnością podziwiał w nim bezkrytycznie te zalety,, których jemu brakowało, a mianowicie dar organizacji i silną wolę, wojującą w nieco nieskoordynowany sposób o wskrzeszenie we Francji chrześcijańskiego społeczeństwa. Młody ksiądz wiele się, nauczył, lecz mimo, to pozostał zawsze niepoprawnie sentymentalnym marzycielem, który, pomijając wszelkie polityczne konieczności, dążył wprost do stworzenia wielkiej metropolii powszechnego szczęścia; wicehrabia wyobrażał sobie natomiast, że uda mu się ostatecznie zlikwidować idee liberalne roku 1789, wykorzystując w, tym celu rozczarowanie i gniew demokracji.

Piotr trwał całe miesiące w oszołomieniu. Żaden neofita nie żył bardziej wyłącznie dla dobra bliźnich. Był samą miłością, płonął cały pasją swego apostolstwa. Ci nędzarze, których odwiedzał, ci mężczyźni bez pracy, te dzieci pozbawione kawałka chleba, pogłębiali w nim coraz bardziej przekonanie, że nowa religia powinna się narodzić po to, by położyć kres niesprawiedliwości, od której w niedługim czasie zbuntowany świat zginie w sposób gwałtownyżarliwą pracą chciał przyczynić się do odrodzenia pierwotnego, chrześcijaństwa, przyśpieszyć jego triumf wszystkimi siłami swej istoty. Jego wiarą katolicka nadal była martwa, nie wierzył w dogmaty, w cuda, w tajemnice wiary. Wystarczała mu jednak nadzieja, że Kościół może jeszcze dokonać wiele dobrego, ujmując w swe dłonie nieokiełznany współczesny ruch demokratyczny, aby ocalić wszystkie narody od grożącej im. katastrofy społecznej. Uspokoił się wewnętrznie z chwilą, gdy oddał się całkowicie wielkiej misji wprowadzenia z powrotem ewangelii do zgłodniałych i dyszących buntem serc biednych mieszkańców przedmieść.

Prowadząc życie czynne Piotr mniej cierpiał z powodu okropnej pustki, jaką odczuwał po powrocie z Lourdes; nie badając swego serca, nie doznawał udręki niepewności. Mszę świętą odprawiał teraz z pogodą, .jaką daje wypełnienie zwykłego obowiązku. Doszedł nawet do wniosku, że tajemniczy ten obrządek, jaki dokonuje się codziennie przy jego udziale, oraz wszystkie tajemnice wiary i wszystkie dogmaty są w istocie tylko symbolami, rytuałem koniecznym w epoce dziecięctwa ludzkości, a których będzie można potem zaniechać, gdy ludzkość, dojrzała, oczyszczona i oświecona, zdolna będzie wreszcie udźwignąć ciężar nagiej prawdy.

Przejęty gorliwą chęcią stania się użytecznym, trawiony pragnieniem głoszenia nowej Wiary, zasiadł pewnego rana przy stole, z zamiarem pisania książki. Stało się to w sposób zupełnie naturalny, przelewał na papier tylko krzyk swego serca, daleki od wszelkiej myśli o formie literackiej. Pewnej bezsennej nocy zarysował mu się ognistymi zgłoskami na tle ciemności tytuł pisanej książki — „Nowy Rzym". Tytuł ten mówił wszystko, bo czyż nie z Rzymu, wiecznego i świętego miasta, wyjść powinna idea odkupienia ludzkości? Jedyny autorytet istniał właśnie tam, odnowienie powinno było zrodzić się na tej świętej bierni, gdzie wyrósł niegdyś potężny dąb katolicyzmu. W ciągu dwu miesięcy napisał książkę, którą przygotowywał podświadomie cały rok, studiując zagadnienia współczesnego socjalizmu. Był to jakiś poetycki wybuch, miał wrażenie, że pisze te karty we śnie, iż dyktuje mu je jakiś wewnętrzn i daleki głos. Gdy odczytywał Filibertowi de la Choue kartki napisane dnia poprzedniego, wicehrabia chwalił je gorąco  jako doskonały materiał propagandowy mówiąc, że lud tylko poprzez wzruszenie może dać się porwać jakąś ideą i że należy tak komponować nabożne pieśni, by zachowując jednocześnie charakter rozrywkowy nadawały się i do śpiewania w warsztatach. Kardynał Bergerot nie analizując książki od strony dogmatycznej, zachwycony żarem miłosierdzia, jakim tchnęła każda stronica, popełnił nawet nieostrożność i napisał list z. oceną pozytywną, pozwalając jednocześnie umieścić go jako przedmowę do dzieła. I oto właśnie to dzieło, które wyszło drukiem w czerwcu, potępiła Kongregacja Indeksu, i dla obrony tego dzieła młody ksiądz przyjechał do Rzymu zdziwiony i pełen entuzjazmu, pragnąc najgoręcej triumfu swych przekonań, gotów podjąć się obrony swej sprawy przed ojcem świętym, przeświadczony, że książka jego wyraża właśnie myśli papieża.

Przeżywając na nowo ostatnie trzy lata, Piotr stał nieruchomo przy parapecie i od tak dawna spragniony widoku Rzymu, patrzył na to miasto, przedmiot swoich najskrytszych marzeń. Poza nim zajeżdżały dorożki, chudzi Anglicy i ociężali Niemcy przesuwali się jak w kalejdoskopie, poświęciwszy klasycznemu widokowi pięć minut, zgodnie z przepisami trzymanego w ręku przewodnika; woźnica i koń dorożki, którą przyjechał Piotr, czekali usłużnie, pochylając głowy w pełnym słońcu, grzejącym też i- walizkę pozostawioną samotnie na siedzeniu. Ksiądz wydawał się jeszcze szczuplejszy w swej/czarnej sutannie, jakby wydłużony, nieruchomy i smukły, zapatrzony w roztaczający się przed nim cudowny krajobraz. Schudł znacznie od czasu pobytu w Lourdes, twarz jego jakby stopniała. Odkąd podobieństwo do matki zaczęło brać w nim górę, jego wysokie proste czoło, wieżyca umysłu, jakie odziedziczył po ojcu, zmniejszyło się, a pełne dobroci, nieco zbyt wydatne usta, delikatny owal twarzy, przepojony tkliwością, zdawały się dominować zdradzając duszę, która jarzyła się także w oczach płonących ogniem miłosierdzia.

Jakże tkliwie i gorąco patrzyły teraz jego oczy na Rzym, miasto jego książki, ów nowy Rzym, o którym marzył. Początkowo widok miasta zamglony słodyczą cudownego poranka zrobił na nim wielkie wrażenie.

Obecnie odróżniał już szczegóły, zatrzymywał wzrok na poszczególnych zabytkach przeszłości. Patrzył nienasycony wodząc wzrokiem z jednego krańca horyzontu w drugi. Wzrok jego przykuwały delikatne koronkowe wycięcia, wyniosły wdzięk Gór Sabińskich i Albańskich, usianych domostwami, szczyty graniczące z niebem. Kampania rzymska rozciągała się niby ogromna równina naga i majestatyczna, niczym pustynia śmierci, ciemnozielona jak stojąca wóda; rozróżniał niską i okrągłą wieżę grobowca Cecylii Metelli, za którym wąską bladą linią zaznaczała się starożytna . Droga Appijska. Ruiny akweduktów zaścielały skąpą trawę leżąc w pyle zawalonych światów. Gdy sięgnął wzrokiem bliżej, widział znowu miasto, mieszaninę budynków rozsianych bez żadnego planu.

Piotr na próżno szukał Colosseum. Lekki północny wiatr jął rozpraszać poranne opary. Na tle zasnutej jeszcze mgłą dali rysowały się kontury całych dzielnic, tak jak przylądki wyłaniające się z rozsłonecznionego morza. Miejscami wśród niezbyt widocznych skupisk domów jaśniał bielą jakiś odcinek muru, jakiś szereg okien rzucał płomienie, jakiś ogród znaczył się czarną plamą w przesyconym gorącym kolorytem powietrzu. Gmatwanina ulic, placów, niezliczone wysepki zieleni, rozsiane we wszystkich kierunkach, zlewały się, ze sobą, zacierały w wiecznie żywej chwale słońca, podczas gdy wysoko snujące się ponad kominami białe dymy wolno przepływały po nieskończenie czystym niebie.

Wkrótce Piotr, wiedziony jakimś tajemniczym instynktem, skupił całą uwagę na trzech punktach rozległego horyzontu. Wzruszenie wywoływała w nim linia smukłych cyprysów w oddali czar, ną frędzlą obrzeżająca zarysy Palatynu. Poza nią widział tylko pustkę, pałace cezarów zniknęły, zawaliły się podcięte kosą czasu; przywoływał je w swej wyobraźni, zdawało mu się, że je widzi, niby złociste cienie, niewyraźne i rozedrgane w purpurze tego cudownego poranka. Spojrzenie jego skierowało się następnie w stronę bazyliki Świętego Piotra, gdzie widniała nietknięta kopuła, chrom. niąca w swym cieniu sąsiedni Watykan, przylepiony do boku kolosa; widział ją w pełni triumfu, błękitną jak niebo, tak potężną i tak rozległą, jak król olbrzym, panujący nad miastem, zewsząd widoczny po wieczne czasy. Piotr przeniósł później wzrok wprost przed siebie w stronę innego wzgórza — Kwirynału, gdzie pałac królewski wyglądał jak płaskie i niskie koszary, pomalowane na żółto. Cała wielowiekowa historia Rzymu, nieustanne wstrząsy i następujące po sobie odrodzenia, zamykała się dla Piotra w tym właśnie symbolicznym trójkącie, w tych trzech szczytach, które spoglądały na siebie poprzez Tyber. Rzym starożytny rozkwitał obfitością pałaców i świątyń w olbrzymi kwiat potęgi i chwały cesarstwa; Rzym papieży, zwycięski w okresie średniowiecza, ciążył nad całym chrześcijaństwem kolosem wskrzeszonego na nowo piękna; Rzym nowoczesny, którego ksiądz nie znał Wcale i który lekceważył, reprezentowany był przez nagi i zimny pałac królewski o szpetocie dającej wyobrażenie jakiegoś biurokratycznego i nieudolnego wysiłku, jakiejś świętokradczej próby stworzenia nowoczesnego, odrębnego miasta, które należało pozostawić marzeniom przyszłości. Piotr odsuwał od siebie to uczucie dotkliwej przykrości, jakie budziła w nim niefortunna teraźniejszość, nie chcąc zatrzymywać wzroku na nowoczesnej dzielnicy, o bladawym kolorycie, jeszcze zapewne w trakcie budowy, którą rozróżniał tuż koło bazyliki Świętego Piotra, na brzegu rzeki. Ten. nowy Rzym, jaki sobie wymarzył, nosił w swym sercu nawet teraz patrząc na Palatyn unicestwiony pyłem wieków, na bazylikę Świętego Piotra i Watykan drzemiący w jej cieniu, na Kwirynalski Pałac odnowiony i odmalowany, panujący po mieszczańsku nad nowymi dzielnicami, które wyrastały ze wszystkich stron kosztem starego miasta o rudych dachach, świecącego jaskrawo w jasnym porannym słońcu.

Nowy Rzym — tytuł jego książki, jaśniał płomiennymi głoskami przed Piotrem i ksiądz dał się zawładnąć nowej fali marzeń: przeżywał swoją książkę, podobnie jak przed chwilą przesunął mu się przed oczami obraz jego życia. Pisał ją w porywie, entuzjazmu, zużytkowując notatki nagromadzone przypadkowo; podział na trzy zasadnicze człony sam mu się narzucił: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.

Przeszłość to była podziwu godna historia pierwotnego chrześcijaństwa, powolnej ewolucji, dzięki której chrystianizm przerodził się w dzisiejszą formę katolicyzmu. Autor udowodnił, że każda ewolucja religijna kryje w sobie zagadnienie ekonomiczne i że w istocie nieustannie rozgrywała się odwieczna walka pomiędzy bogaczem i biednym.

Historia Żydów wskazuje, że natychmiast po epoce życia koczowniczego, gdy zdobyto Chanaan i powstała własność prywatna, rozgorzała walka klas. Istnieją bogaci i biedni — stąd rodzi się zagadnienie społeczne. Przejście było gwałtowne, nowy stan rzeczy pogorszył się tak nagle, że biedni, pamiętając jeszcze złoty okres lat wędrówki, cierpieli i domagali się gwałtownie jego powrotu. Aż do nadejścia Chrystusa prorocy nie są niczym innym jak buntownikami, którzy rekrutują się spośród nędzarzy, mówią o cierpieniach ludu,, oskarżają bogaczy przepowiadając, że przyjdzie na nich okres nieszczęść jako kara za niesprawiedliwość i okrucieństwo. Chrystus jest ostatnim z nich i w jego osobie ucieleśniają się żądania ubogich domagających się swych praw. Prorocy-socjaliści i anarchiści — propagowali równość społeczną domagając się zburzenia świata, jeśliby niesprawiedliwość miała trwać nadal: Chrystus przynosi również nędzarzom nienawiść do bogaczy. Cała jego nauka jest groźbą skierowaną przeciw bogactwu, przeciw własności prywatnej; jeśli więc interpretować królestwo niebieskie jako: pokój i braterstwo na ziemi, będzie to powrót do złotego wieku i życia pasterskiego, marzenie o chrześcijańskiej spólnocie, zrealizowane po jego śmierci przez jego uczniów. Przez pierwsze trzy wieki każdy kościół był próbą wprowadzenia w życie idei komunistycznych, stowarzyszeniem, gdzie nie istniała własność prywatna — poza kobietami.

Apologeci i pierwsi ojcowie Kościoła dają temu świadectwo: chrześcijaństwo w tym okresie to religia nędzarzy i maluczkich, demokracja i socjalizm w walce ze społeczeństwem rzymskim. Gdy państwo rzymskie upadło, zżarte przez pieniądz, istotną przyczyną tego upadku były raczej spekulacje, nieuczciwość bankierów, krachy finansowe, a nie zalew barbarzyńców i podziemna praca chrześcijańskich termitów. Kwestia pieniężna leży zawsze na dnie zagadnienia. Nowy tego dowód to triumf chrześcijaństwa, które dzięki warunkom historycznym, społecznym i ogólnoludzkim zostało uznane za religię państwową Aby utrwalić swoje zwycięstwo, Kościół musiał sprzymierzyć się z bogaczami i możnymi, ojcowie Kościoła wykazali nie lada subtelność w operowaniu sofizmatami, aby odkryć w Ewangelii Chrystusa obronę własności doczesnej. Chrześcijaństwo musiało zająć podobne stanowisko w imię konieczności życiowej i tylko za tę cenę stało się ono katolicyzmem, religią powszechną; odtąd ta niebezpieczna machina stanowi broń zwycięską, zapewniającą panowanie: u góry stoją możni i bogacze, którzy mają obowiązek dzielenia się z biedakami, ale tego nie robią: na dole — ubodzy, ludzie pracujący, którym wpaja się zasadę rejzygiiacji i posłuszeństwa, obiecując im za to królestwo niebieskie jako boską i wieczną nagrodę. Ta godna podziwu .konstrukcja, która przetrwała całe wieki, opiera się na obietnicy nagrody w życiu przyszłym, na niezaspokojonym pragnieniu nieśmiertelności i sprawiedliwości, wiecznie nurtującym człowieka.

Pierwszą część książki — historię przeszłości — Piotr uzupełnił ogólnym zarysem historii katolicyzmu aż do czasów współczesnych. Nakreślił sylwetkę świętego Piotra, prostaka dręczonego niepokojem, który przybył do Rzymu przypadkowo i wcielił w życie dawne przepowiednie dotyczące wieczystej niezniszazalności Kapitolu. W następnych rozdziałach mówił o pierwszych papieżach, z początku zwykłych naczelnikach stowarzyszeń pogrzebowych, o powolnym narastaniu wszechwładzy papiestwa ustawicznie walczącego o podbój całego świata, o zawładnięcie kulą ziemską. W czasach średniowiecza, w okresie panowania wielkich papieży, wydawało się, że papiestwo, bliskie swego celu, stanie się wszechwładnym panem wszystkich narodów. Czyż zrealizowaniem absolutnej prawdy nie byłby fakt zjednoczenia w ręku papieża najwyższej władzy kościelnej i ziemskiej — królewskiej, panowanie nad duszą i- ciałem ludzi, sprawowanie takiej władzy, jaką posiada sam Bóg, którego był przedstawicielem? Te totalistyczńe i przesadnie ambitne marzenia o nieporównanej logice zostały zrealizowane przez Augusta, cesarza i najwyższego kapłana, władcę świata. Po. stać Augusta pełna sławy, odradzająca się. wciąż z ruin. starożytnego Rzymu, nie przestawała nigdy nęcić papieży; to jego krew pulsowała w ich żyłach. Lecz po upadku cesarstwa rzymskiego władza uległa rozdwojeniu, należało zgodzić się na podział, pozostawić cesarzowi rządy doczesne rezerwując prawo namaszczania go w imieniu boskim. Lud należał do Boga, papież oddawał lud cesarzowi w imię Boga, ale miał prawo go odebrać, co w gruncie rzeczy obdarzało, go bezgraniczną władzą, a straszliwa broń — klątwa, dawała papiestwu istotną i ostateczną przewagę nad cesarstwem. Między papieżem a cesarzem toczyła się ustawiczna walka o panowanie nad ludem, bezwolną masą nędzarzy i cierpiących, wielkim niemową, który głuchymi pomrukami wyrażał tylko czasem swą   nieuleczalną nędzę. Rozporządzano nim jak dzieckiem, rzekomo dla jego dobra. Powracały wciąż w marzeniach dawne dążenia do społeczności chrześcijańskiej, zwłaszcza w klasztorach: jedna trzecia zgromadzonych bogactw — na potrzeby kultu, jedna trzecia dla księży, jedna trzecia dla biednych. Czyż nie był to ideał uproszczonego życia, wierni uchronieni przed pokusami ziemskimi, w oczekiwaniu na niewypowiedziane rozkosze nieba? Dajcie nam całą ziemię, podzielimy na trzy części wszystkie dobra doczesne, a zobaczycie, że nastanie wiek złoty, powszechna zgoda i posłuszeńtwo!

Piotr przedstawiał następnie w swej książce epokę największych dla papiestwa niebezpieczeństw, gdy  skończył się okres średnio, wiecznej potęgi. Wydawało się, że renesans uniesie je w powodzi przepychu i rozpusty, we wrzeniu żywotnych soków tryskających. z wiecznie żywej natury, pogardzanej, uważanej za martwą przez całe wieki. Jeszcze groźniejsze były głuche zrywy ludu, wielkiegoniemowy, który zdawał się uleczony ze swego kalectwa reformacja wybuchła jako protest roizsądku i sprawiedliwości, jako nawrót do zapoznanych prawd ewangelii, i jedynie ustanowienie ostrej obrony w postaci trybunału Inkwizycji, powolna i uparta działalność soboru trydenckiego, który miał za zadanie utwierdzić dogmaty i zapewnić kościołowi władzę świecką, uratowały Rzym od zagłady Wówczas nastąpił dla papiestwa dwuwiekowy okres pokoju orazosłabienia jego wpływów, gdyż na silnych podstawach oparte monarchie absolutne, podzieliwszy między sobą Europę, doskonale obywały się bez pomocy Rzymu, nie drżały już przed gromem klątwy, która przestała być niebezpieczna, uznawały papieża jedynie jako mistrza ceremonii celebrującego pewne uroczystości. Władza nad ludem wymknęła się, z rąk papiestwa; jeśli królowie po dawnemu otrzymywali ją z rąk Boga, to papież mógł jedynie rajzna zawsze potwierdzić tę dotację nie będąc w stanie przy żadnej nadarzającej się okazji interweniować w rządach. Nigdy jeszcze Rzym nie był tak daleki od zrealizowania odwiecznych, marzeń o panowaniu nad światem. Kiedy wybuchła Rewolucja Francuska, można było przypuszczać, że proklamacja praw człowieka zada ostateczny cios papiestwu będącemu depozytariuszem władzy nad ludem, prawa nadanego mu przez Boga. Toteż Watykan, ogarnięty z początku niepokojem, potem oburzeniem, rozpaczliwie broni się zwalczając ideę wolności, to nowe wyznanie wiary oswobodzonego z pęt rozsądku i ludzkości, która nareszcie odzyskała prawo stanowienia o sobie. Tak pozornie zakończyła się długa walka między cesarzem i papieżem o panowanie nad ludem; cesarz zniknął, a lud, dysponujący teraz swoim losem, starał się uchylić władzępapieża — rozwiązanie zupełnie nieprzewidziane, które zdawało się pociągać zawalenie się całego rusztowania katolicyzmu.

Na tym Piotr kończył pierwszą część swojej książki, apelując do powrotu do prymitywnego chrześcijaństwa, przeciwstawiając -mu dzisiejszą formę katolicyzmu, która jest triumfem bogaczy możnych. Czyż Rzym katolicki w ciągu wielu wieków nie odbudował potęgi rzymskiej przez swą politykę opartą na pieniądzu i dumie — potęgi, którą zniweczył Chrystus w imieniu nędzarzy i biedaków? Czyż stwierdzenie faktu, że po tysiącu ośmiuset latach panowania idei ewangelicznych świat zawala się na nowo z powodu spekulacji giełdowych, nieuczciwych operacji bankowych, finansowych krachów i przerażającej niesprawiedliwości kilku ludzi dławiących się bogactwem, podczas gdy tysiące ich braci umiera z głodu, nie jest gorzką ironią? Całe dzieło zbawienia nędzarzy należało rozpocząć od nowa. Wszystkie te straszne rzeczy Piotr podawał w słowach tak złagodzonych miłosierdziem, tak tchnących nadzieją, że zatraciły one cały niebezpieczny, rewolucyjny sens. Nigdzie zresztą nie atakował dogmatów. Książka jego była jedynie głosem apostoła, sentymentalnym poematem płonącym miłością bliźniego.

Następowała teraz druga część książki, której treścią były czasy obecne, ocena współczesnego społeczeństwa katolickiego. Tutaj Piotr odmalował okropną nędzę biedaków, nędzę wielkiego miasta, którą znał tak dobrze. Ileż razy krwawiło mu serce, gdy zetknął się osobiście z jej zatrutymi ranami. Niesprawiedliwość stała się już nie do zniesienia, praktykowane miłosierdzie okazywało się bezsilne wobec tych strasznych cierpień, głuszących wszelką nadzieję w sercach ludzkich. Czyż ten przerażający obraz chrześcijaństwa, którego ohyda dokonywała takich zniszczeń w jego duszy i przyprawiała go o ataki rozpaczy, nienawiści i pragnienia zemsty, nie przyczynił się do zabicia w nim wiary? Bezpośrednio po tym obrazie cywilizacji w trakcie rozkładu młody autor powracał znowu do historii Rewolucji Francuskiej, do niezmierzonej nadziei, którą idea wolności przynosiła światu.

Obejmując władzę burżuazja, przedstawicielka liberalizmu, podjęła się uszczęśliwić ludzkość. Najgorsze jednak, że wolność ta po stuletniej praktyce nie dała wydziedziczonym, jak można było sądzić, więcej szczęścia niż miniony ustrój społeczny. W dziedzinie polityki przychodzi rozczarowanie. Na ogół biorąc, jeśli stan trzeci wydaje się zadowolony z objęcia władzy, to stan czwarty, ludność pracująca, cierpi w dalszym ciągu i żąda wciąż należnej mu części. Ogłoszono ich wolnymi, korzystali z tych samych praw pod względem politycznym, lecz obdarowano ich jakby na pośmiewisko, gdyż wobec ekonomicznego ucisku mają oni nadal, jak i niegdyś jedynie swobodę umierania z głodu. Wszystkie socjalistyczne żądania stąd, wzięły swoje źródło: przerażający konflikt, którego rozwiązanie grozi zawaleniem się całego współczesnego ustroju, wyłonił się między pracą a kapitałem. Gdy w świecie starożytnym zniknęło niewolnictwo, aby ustąpić miejsca wyrobnictwu, przewrót wydawał się ogromny; idea chrześcijańska była zapewne jednym z potężnych czynników obalających niewolnictwo. Dzisiaj, kiedy nasuwa się konieczność zastąpienia wyrobnictwa czymś innym, może dopuszczeniem robotnika do udziału w zyskach, czemuż chrześcijaństwo nie zainteresuje się tą akcją? Rychłe i nieuniknione nadejście demokracji jest początkiem następnej fazy historii ludzkości, tworzeniem się przyszłej formy społeczeństwa. Rzym nie może pozostać obojętny ma te sprawy, papiestwce powinno zająć jakieś stanowisko w tym konflikcie, jeśli nie chce zniknąć ze świata, niczym część składowa maszyny, której czynność jest całkowicie zbędna.

Na tym właśnie polega słuszność socjalizmu katolickiego. Gdy partie socjalistyczne wiodą ze sobą spory, w jaki sposób zapewnić szczęście ludziom, i poszukują najtrafniejszego rozwiązania problemu, Kościół musi wziąć także udział w tej rozgrywce. I w tym właśnie momencie wchodzi na arenę nowy Rzym, zakres ewolucji staje się pełniejszy, budzi się znowu bezbrzeżna nadzieja. W zasadzie Kościół katolicki nie może być przeciwny idei demokracji. Musiałby tylko powrócić do tradycji ewangelicznej, stać się znowu kościołem nędzarzy i biedaków, przywrócić powszechną wspólnotę chrześcijańską. Z natury rzeczy ma on charakter demokratyczny i jeśli sprzymierzył się z bogaczami, z możnymi tego świata, gdy z chrystianizmu stał się katolicyzmem, to uległ tylko konieczności obrony swej egzystencji, rezygnując przy tym z pierwotnej czystości. Gdyby w obecnej chwili zerwał z klasami panującymi skazanymi na zagładę i zwrócił się w stronę nędznego pospólstwa, zbliżyłby się tym samym do Chrystusa, odmłodził, oczyścił z kompromisów politycznych, jakim musiał ulegać. We wszystkich epokach Kościół, nie wyrzekając się swej władzy, umie ugiąć się w obliczu nakazu chwili; zachowuje przy tym całkowitą suwerenność, toleruje tylko po prostu to, czemu nie jest w stanie przeszkodzić, oczekując cierpliwie przez całe wieki na moment, gdy znowu stanie się władcą, świata. Czyż godzina ta nie wybiła właśnie teraz, w chwili gdy nadchodzi wielki przewrót? Wszystkie potęgi kłócą się znowu o panowanie nad ludem. Odkąd wolność i oświata uczyniły z niego siłę, istotę pełną świadomości i woli, dopominającą się o należny mu udział, wszystkie rządy usiłują zjednać go sobie i panować z jego pomocą, a, jeśli będzie trzeba, wspólnie z nim. Socjalizm to przyszłość, to nowe narządzie panowania; wyznają go wszyscy, królowie zachwiani na tronach, mieszczańscy wodzowie niepewnych republik, pełni ambicji trybunowie marzący o władzy. Wszyscy zgadzają się z tym, że państwo kapitalistyczne to powrót do świata pogańskiego, do handlu niewolnikami, wszyscy mówią o przełamaniu tego strasznego żelaznego prawa pracy — towaru zależnego od podaży i popytu, z wynagrodzeniem skalkulowanym w ramach ściśle wymierzonego minimum, jakiego potrzebuje robotnik, aby nie umrzeć z głodu. Tam w dole mnożą się nieszczęścia, robotnicy giną z głodu i rozpaczy, podczas gdy ponad ich głowami toczą się dyskusje, krzyżują się projekty systemów, dobra wola wyjaławia się w usiłowaniach, które nie dają żadnego rezultatu. Sprawa nie rusza z miejsca, zbliżanie się wielkich katastrof społecznych budzi strach obłąkańczy. Socjalizm katolicki, równie zagorzały jak socjalizm rewolucyjny, stanął w szeregu i przystąpił do walki o zwycięstwo.

Następowało teraz szczegółowe omówienie długiego wysiłku socjalizmu katolickiego w całym świecie chrześcijańskim. Godny uwagi jest fakt, że ta walka zaostrza się i staje się zwycięską, gdy rozgrywa się na terenie propagandowym jeszcze nie całkowicie zdobytym dla idei katolickiej. Na przykład u narodów, gdzie katolicyzm styka się z protestantyzmem, księża katoliccy walczą z całą. zaciekłością, współzawodniczą z pastorami o władzę nad ludnością stosując odważne posunięcia, wyznając skrajne demokratyczne zasady. W Niemczech, na ziemi klasycznie socjalistycznej, kardynał Ketteler jeden z pierwszych mówił o konieczności nałożenia kontrybucji na bogaczy i zapoczątkował agitację na szeroką skalę, którą obecnie podjął cały kler dzięki działalności stowarzyszeń i licznych dzienników. W Szwajcarii kardynał Mermillod popierał tak jawnie sprawę ubogich, że biskupi idą teraz prawie ręka w rękę z socjaldemokracją, którą prawdopodobnie mają nadzieję nawrócić, gdy nadejdzie chwila podziału władzy. W Anglii, gdzie socjalizm tak nikłe czyni postępy, kardynał Manning odniósł znaczne zwycięstwo, wziął w obronę robotników podczas słynnego strajku, przyczynił się do powstania ruchu ludowego, który zaznaczył się licznymi wypadkami nawrócenia. Lecz zwłaszcza w Ameryce, w Stanach Zjednoczonych, triumfuje socjalizm katolicki w środowisku demokratycznymi, które zmusiło biskupów, na przykład Irelanda, aby stanęli na czele domagających się swych praw robotników. Rodzi się tam cały nowy Kościół, jeszcze nieukonstytuowany i pulsujący nadmiarem sił, lecz pełen nadziei jak w zaraniu chrześcijaństwa. Jeśli chodzi o Austrię i Belgię, kraje katolickie, to w pierwszym z nich socjalizm katolicki miesza się z antysemityzmem, w drugim nie ma określonego znaczenia. Ruch socjalistyczny nie rozwija się, a nawet zanika w Hiszpanii i we Włoszech, które są od wieków krajami katolickimi. W Hiszpanii szerzą się gwałty rewolucjonistów, a uparci biskupi zadowalają się rzucaniem gromów na niedowiarków i odszczepieńców jak w dniach Inkwizycji, Włochy zaś unieruchomione przez tradycję, pozbawione wszelkiej inicjatywy, zapatrzone w stolicę apostolską, skazane są na milczenie. We Francji natomiast walka ma charakter żywiołowy, lecz jest to walka przede wszystkim ideowa. W istocie prowadzi się tu wojnę przeciwko Rewolucji i wydaje się, że wystarczyłoby przywrócić dawny ustrój monarchiczny, aby nastąpił powrót do złotego wieku. Zagadnienie korporacji robotniczych staje się jedynym problemem; jakby uniwersalnym lekarstwem na wszystkie robotnicze dolegliwości. Lecz do porozumienia jest daleko, katolicy nie zgadzają się na ingerencję rządu, proklamują akcję wyłącznie moralną i chcą, aby stowarzyszenia robotnicze były fakultatywne; drudzy, ci młodzi zapaleńcy gotowi do czynu, żądają, by stowarzyszenia posiadały własny kapitał, zapewnioną opiekę państwa oraz by przynależność do nich była obowiązująca. Wicehrabia Filibert de la Choue prowadzi zaciekłą kampanię słowem i piórem, wypowiadając się za obowiązkowymi zrzeszeniami; kłopocze się bardzo, że nie udało mu się jeszcze namówić papieża, aby wypowiedział się na temat tego, czy korporacje powinny być instytucjami otwartymi, czy zamkniętymi. Jego zdaniem los społeczeństwa zależy właśnie od tej sprawy, to jedyny sposób, aby pokojowo rozwiązać zagadnienie socjalne, w przeciwnym bowiem razie grozi światu straszna katastrofa, która uniesie ze sobą wszystko. W gruncie rzeczy, mimo że się do tego nie przyznawał, wicehrabia pogodził się z ideą socjalizmu opartego o państwo. Mimo braku jednomyślności agitacja przybrała olbrzymie rozmiary; poczyniono niezbyt zresztą szczęśliwe próby założenia stowarzyszeń spółdzielczo-żywnościowych, kooperatyw mieszkaniowych, banków ludowych, co było powrotem, mniej lub więcej zamaskowanym, do dawnego samorządu pierwotnych gmin chrześcijańskich; z dnia na dzień, pośród zamieszek doby obecnej, w okresie ogólnego przygnębienia i niepewności, jakie wstrząsały krajem, wojująca partia katolicka czuła, że nadzieje jej wzrastają, i nabierała ślepej pewności, że zdoła zdobyć władzę nad światem.

Druga część książki kończyła się zobrazowaniem intelektualnego i moralnego przygnębienia, jakie nurtuje ten schyłkowy okres wieku. Jeśli masy pracujące cierpią wskutek niesprawiedliwego podziału i żądają, by nowy podział zapewnił im co najmniej chleb codzienny, to elita intelektualna też nie jest zadowolona żaląc się na pustkę, w jaką wtrąca ją wyzwolony z pęt rozum i rozszerzony zakres świadomości. Jest to osławione bankructwo racjonalizmu, pozytywizmu i całej wiedzy. Umysły trawione potrzebą absolutu czują się zmęczone błądzeniem, powolnością rozwoju tej wiedzy, opierającej się jedynie na dowiedzionych rozumowo prawdach; dręczy je pragnienie elementu nadzmysłowego, czują potrzebę całkowitej i natychmiastowej syntezy, aby móc spać spokojnie; złamani, padają na kolana na drodze, przerażeni myślą, że nie zdołają nigdy zgłębić wszystkiego, zwracają się do Boga, objawionej zagadki, aktem wiary uznanej. W dzisiejszych czasach wiedza nie zaspokaja jeszcze naszego pragnienia sprawiedliwości ani potrzeby pewności, ani nawet odwiecznego problemu szczęścia w życiu pozagrobowym, które ma być nie kończącym, się pasmem rozkoszy. Wiedza rozszyfrowuje zaledwie podstawowe zagadnienia tego świata i przynosi każdemu człowiekowi poczucie wspólnego wszystkim obowiązku bycia, poczucie, że jest on zaledwie jednym z elementów składowych jakiejś wszechświatowej pracy; jakże zrozumiały jest wówczas bunt wzbierający w sercu, tęsknota za chrześcijańskim niebem zaludnionym pięknymi aniołami, pełnym słońca, muzyki i zapachów! Ach! Żegnać się ze zmarłymi w przekonaniu, że się ich odnajdzie, że będzie się wspólnie z nimi żyło przez długą,.pełną chwały wieczność! Mieć tę pewność boskiej sprawiedliwości, która pozwala znosić ohydę doczesnego życia! Zabić w sobie straszną myśl o nicości, uwolnić się od koszmaru, że wraz ze śmiercią zanika cała osobowość człowieka, uspokoić się niezachwianie wierząc, że szczęśliwerozwiązanie wszystkich z losem człowieka związanych problemów odkłada się do chwili śmierci! Wszystkie narody snuć będą to marzenie przez długie jeszcze lata! Wszystko to tłumaczy fakt, że u schyłku tego wieku, przeciążenie pracą umysłów, a także głębokie wstrząsy, jakie przeżywa ludzkość mająca wydać na świat nową epokę, powodują przebudzenie uczucia religijnego w człowieku trawionym niepokojem, spragnionym ideału i nieskończoności, domagającym się prawa moralnego i zapewnienia wyższej , sprawiedliwości. Religie mogą zniknąć, uczucie religijne natomiast stworzy nową formę religii, choćby za pomocą nauki. Nowa religia! Nowa religia! I czyż to właśnie nie stary katolicyzm w dzisiejszych czasach, gdy wszystko zdaje się sprzyjać dokonaniu się tego cudu, odrodzi się, puści zielone pędy, rozwinie się w młodociany, przeogromny kwietny bukiet?

Wreszcie w trzeciej części swojej książki Piotr wypowiedziałw płomiennych apostolskich słowach, czym stanie się w przyszłości ten odrodzony katolicyzm niosący umierającym narodom zdrowiei pokój, zapomniany złoty wiek okresu prymitywnego chrześcijaństwa! Na początku autor naszkicował rozrzewniający i pełen chwały portret Leona XIII, ideału papieża, wybrańca, na którego spada obowiązek zbawienia ludów. Wywołując jego obraz przed oczami, widział go właśnie takim, przepojony gorącym pragnieniem, by nadszedł pasterz, który położy kres nędzy. Nie był to wierny portret, lecz obraz oczekiwanego zbawcy o niewyczerpanym miłosierdziu, ó sercu i rozumie szerokim, taki, jakim go sobie wymarzył. Piotrbadał dokumenty, studiował encykliki, opierał się, rysując ten portret, na faktach; wykształcenie duchowne w Rzymie, krótki okres nuncjatury w Brukseli, dłuższy episkopat w Perugii. Gdy po śmierci Piusa IX zasiadł na stolicy apostolskiej, zastał sytuację nad wyraz trudną; wówczas objawia się dwoistość jego natury: niewzruszony strażnik dogmatów jest zarazem giętkim politykiem, gotowym pójść na ugodę tak dalece, jak na to pozwala możliwość. Zrywa, zdecydowanie ze współczesną filozofią i cofa się poprzez epokę odrodzenia do średniowiecza, przywraca w szkołach katolickich wykłady filozofii chrześcijańskiej w duchu świętego Tomasza z Akwinu, anielskiego doktora. Następnie, zabezpieczywszy w ten sposób niewzruszalność dogmatów, usiłuje zachować równowagę, stara się zjednać sobie wszystkie mocarstwa, wyzyskać każdą okazję. Widzimy go, jak rozwija ożywioną działalność, doprowadza do zgody Watykanu z Niemcami, zbliża się do Rosji, przychyla się do próśb Szwajcarii, nawiązuje stosunki przyjacielskie z Anglią, wysyła list do cesarza Chin w sprawie opieki nad misjonarzami i chrześcijanami znajdującymi się w jego państwie. Później przychodzi kolej na interwencję we Francji oraz uznanie słuszności praw republiki. . Od samego początku przejawia się w jego poczynaniach pewna idea, idea, która czyni go jednym z wielkich papieży-polityków; jest to zresztą odwieczna idea papiestwa: wszystkie dusze ogarnąć siecią rybacką, a Rzym uczynić centrum i władcą świata. Wola jego napięta jest tylko w jednym kierunku, ma przed sobą jeden cel — pracę nad jednością Kościoła, sprowadzenie na jego łono wszystkich dysydentów, aby zbliżający się przewrót socjalny nie mógł zachwiać jego potęgą. Stara się, aby Rosja uznała moralny autorytet Watykanu; marzy o rozbrojeniu w Anglii Kościoła anglikańskiego i chce doprowadzić go do braterskiego zawieszenia broni; najgorętszym jego życzeniem jest uzyskać porozumienie na Wschodzie z Kościołami schizmatyckimi; uważa je po prostu za rozłączonych kłótnią braci, których powrotu do rodziny pragnie jego ojcowskie serce. JaMmiż zwycięskimi siłami dysponować będzie Rzym z chwilą, gdy roztoczy swe panowanie nad chrześcijanami całego świata?

Tutaj następował wykład poglądów socjalnych Leona XIII. Jeszcze jako biskup Perugii napisał on list pasterski, lekko zabarwiony socjalizmem humanitarnym. Lecz przywdziawszy tiarę papieską zmienił zdanie; zaczął gromić rewolucjonistów, którzy swymi śmiałymi czynami siali przerażenie we Włoszech. Natychmiast zresztą cofa się, gdyż wypadki upewniły go, jak śmiertelnym niebezpieczeństwem byłoby pozostawienie .socjalizmu w rękach nieprzyjaciół Kościoła katolickiego. Udziela więc posłuchania popularnym biskupom z krajó,w objętych propagandą, zaprzestaje interwencji w sprawie irlandzkiego sporu, cofa klątwę, którą obłożył w Stanach Zjednoczonych „rycerzy pracy", zakazuje umieszczać na indeksie śmiałe książki socjalistycznych pisarzy katolickich. Ta ewolucja w kierunku demokracji uwidocznia się w najsławniejszych jego encyklikach: Immortale Dei, dotyczącej konstytucji państw, Libertas, na temat wolności ludzkiej, Sapientiae, o obowiązkach obywateli-chrześcijan, Rerum novarum, o położeniu klas pracujących; ta ostatnia zwłaszcza przyczyniła się do odmłodzenia Kościoła. Papież ubolewa tam nad niezasłużoną nędzą robotników, zbyt długimi godzinami pracy, niedostatecznym wynagrodzeniem. Każdy człowiek ma prawo do życia, zaś zobowiązanie wymuszone widmem głodu nie jest umową sprawiedliwą. Papież.stwierdza przy tym, że nie należy tolerować wyzysku bezbronnego robotnika — wyzysku, który sprowadza się do tego, że jednostka zdobywa majątek kosztem nędzy mas. Nie mogąc zająć zdecydowanego stanowiska co do zagadnień organizacji, papież nie szczędzi słów zachęty dla ruchu spółdzielczego, który to ruch oddaje pod opiekę państwa; przywróciwszy w ten sposób ideę, autorytetu świeckiego, stawia Boga na naczelnym miejscu, uważa, że ratunek osiągnąć można tylko na drodze moralnej: przywracając dawny szacunek dla rodziny i idei własności. Czyż ta wyciągnięta na pomoc ręka dostajnego wikariusza. Chrystusa, podana otwarcie nędzarzom i biedakom, nie jest widomym znakiem przymierza, zapowiedzią nowego królestwa Chrystusa na ziemi? Lud wiedział odtąd, że nie jest całkowicie opuszczony. Jaką chwałą okrył się Leon XIII, którego jubileusz kapłański i jubileusz biskupi obchodzone były z przepychem przy udziale olbrzymich tłumów, podczas gdy wszyscy panujący świata zasypali go niezliczonymi podarkami oraz masą pochlebnych listów! Piotr omawiał następnie z całą swobodą zagadnienie władzy, doczesnej. Wiedział o tym, że papież prowadząc zatarg z rządem włoskim równie mocno jak na początku obstaje przy swoich prawach do Rzymu, lecz uważał; że ta postawa tłumaczy się koniecznością zachowania pozorów, narzuconą przez polityczne racje, i że ulegnie ona zmianie, gdy wybije godzina czynu. Był przekonany, iż papież dlatego właśnie wywiera tak potężny wpływ, że utracił władzę doczesną i dzięki temu rozszerzył autorytet i zdobył potęgę moralną, która otacza go nimbem chwały. Czyż na przestrzeni piętnastu wieków historia tego małego rzymskiego państewka nie jest długim pasmem błędów i konfliktów! W IV wieku, gdy Konstantyn opuszcza Rzym, na opustoszałym Palatynie pozostaje tylko kilku podrzędnych urzędników i papież ujmuje władzę w swe ręce. Życie miasta skupia się, teraz koło Lateranu. Ale dopiero w cztery wieki później Karol Wielki uznaje oficjalnie świecką władzę papieża, oddając mu formalnie w posiadanie Państwo Kościelne. Odtąd ustawicznie trwa walka między władzą duchowną i potęgami świeckimi; czasami ma ona charakter, ukryty, czasami wybucha otwarcie topiąc świat w morzu krwi i ognia. Dziś, gdy cała Europa stoi pod bronią, jakże pozbawione rozsądku są marzenia, aby papież panował nad małym skrawkiem terytorium, gdzie byłby narażony na wszelkiego rodzaju przykrości i mógłby się utrzymać jedynie przy pomocy jakiejś cudzoziemskiej armii? Jaki spotkałby go los, gdyby wybuchła powszechna masakra, czy nie jest bezpieczniejszy, bardziej godny, czy nie stoi wyżej, gdy wyzwolony od wszelkich ziemskich trosk panuje nad światem ducha! W pierwszych latach istnienia Kościoła — papiestwo z instytucji lokalnej, czysto rzymskiej, przekształciło się w katolicyzm, nabrało charakteru uniwersalnego zdobywając władzę nad całym chrześcijaństwem! Takie same koleje przebyło Święte Kolegium, które początkowo utrzymywało tylko tradycje senatu rzymskiego, dopiero potem stało się instytucją międzynarodową i jest obecnie najbardziej wszechświatowym z istniejących zgromadzeń, gdzie zasiadają przedstawiciele wszystkich narodowości. Czyż nie jest oczywiste, że papież w oparciu o kardynałów stał się jedynym wielkim autorytetem międzynarodowym i o tyle zyskał na sile, że wolny od monarchistycznych ambicji, wyższy ponad pojęcie ojczyzny, może przemawiać w imieniu ludzkości? Istota zagadnienia, o które tak liczne i tak uporczywe toczyły się wojny, streszcza się w pytaniu: czy oddać papieżowi władzę doczesną nad światem, czy pozostawić mu jedynie władzę duchowną? Przedstawiciel Boga na ziemi, władca absolutny i nieomylny jako wysłannik boski, powinien pozostawać w sanktuarium w roli władcy dusz, aż do chwili gdy wszystkie narody uznają go za jedynego władcę ziemskiego, króla nad królami.

Jakże niezwykłym zjawiskiem jest ta nowa ingerencja papiestwa w dziedzinę zapłodnioną przez ducha Rewolucji Francuskiej, co pozwoli mu może zapewnić sobie panowanie nad światem, do którego dąży od tylu wieków! Ono tylko jedno ostało się w obliczu ludu: królowie bowiem są obaleni z tronów, a ponieważ lud rozporządza teraz swobodnie swoim losem, co stoi na przeszkodzie, aby się oddał w ręce papiestwa? Zawód, jaki go spotkał, jeśli chodzi o ideę wolności, pozwala żywić teraz wielkie nadzieje. Stronnictwo liberalne ponosi klęskę w dziedzinie ekonomicznej, warstwy ludowe, niezadowolone z roku 1789, narzekają na wciąż wzrastającą nędzę i burzą się szukając rozpaczliwie jakiegoś wyjścia zapewniającego im szczęście. Z drugiej strony, nowy ustrój pogłębił wpływy Kościoła na" terenie międzynarodowym, w parlamentach republik.

I monarchii konstytucyjnych znaczna liczba posłów wchodzi w skład stronnictwa katolickiego. Wydaje się, że wszystkie okoliczności sprzyjają niezwykłemu powodzeniu starzejącego się katolicyzmu, który odzyskał młodzieńczą siłę. Nawet wiedza jest na drodze do bankructwa; fakt ten ratuje od śmieszności „Syllabus", co przeje. muje trwogą bardziej chwiejne umysły i otwiera nieograniczone pole dla pierwiastka nadprzyrodzonego.

Dawna przepowiednia, że papież zyska nieograniczoną władzę na ziemi w dniu, gdy stanie na czele demokracji, przyłączywszy uprzednio schizmatyckie Kościoły Wschodu do apostolskiego i rzymskiego Kościoła katolickiego, znów zyskuje sobie zwolenników. Chwila ta z pewnością nadeszła, gdyż papież odwraca się od możnych i bogaczy, nie interweniuje w sprawie zrzuconych z tronu królów i podobnie jak Chrystus opowiada się po stronie pozbawionego chleba ludu pracującego i wędrownych żebraków. Może zaledwie jeszcze kilka lat nękać będzie ludzkość potworna nędza, zamęt pełen-niepokoju oraz groźba przewrotu społecznego. Lud — ten wielki niemowa, który dotychczas nie miał głosu — przemówi, powróci do kolebki, do zjednoczonego Kościoła rzymskiego, aby uniknąć grożącej społecznościom ludzkim nawałnicy.

Piotr kończył swą książkę pełną pasji wizją nowego Rzymu, Rzymu — siedliska ducha, który z nadejściem nowego, złotego wieku zapanuje nad, pogodzonymi w braterskim uścisku narodami. Przewidywał wyzwolenie się z, przesądów, posunął się nawet tak daleko, że nie atakując bezpośrednio dogmatów snuł marzenia, iż uczucia religijne pogłębią się i wolne od rytualnych ceremonii służyć będą wyłącznie praktyce miłosierdzia. Z jątrzącą ciągle jeszcze raną po swej podróży do Lourdes, ksiądz Piotr, uległ przemożnej chęci zaspokojenia potrzeb swego serca. Czyż kwitnące w Lourdes zabobony, tak bardzo wulgarne, nie są ohydnym symptomem epoki obarczonej nadmiarem cierpień? W dniu, w którym ewangelia zagościwszy we wszystkich sercach będzie praktykowana na całym świecie, nieszczęśliwi nie będą szukać tak daleko i w tak tragicznych okolicznościach opartej na iluzji ulgi w cierpieniu, gdyż znajdą opiekę, pociechę i ratunek u siebie w domu, w otoczeniu najbliższych! Niegodne machinacje pieniężne stosowane w Lourdes każą wątpić w istnienie Boga, są przyczyną nieustannych ataków na religię, co nie będzie miało miejsca w chrześcijańskim społeczeństwie jutra.

Książkę księdza Piotra przenikało gorące pragnienie rychłego nadejścia tego społeczeństwa. Chrześcijaństwo stawało się na nowo religią sprawiedliwości i prawdy, takim, jakie było, zanim zawojowali je bogacze i możni tego świata. Następowało panowanie maluczkich i biednych, którzy dzielili między sobą dobra doczesne, uznając jedynie równające wszystkich ludzi prawo pracy! Papież stałby sam jeden na czele zjednoczenia narodów jako władca pokoju, wytyczna moralna, więź miłosierdzia i miłości łącząca wszystkich ludzi! Czyż nie byłoby to wcieleniem w życie obietnic Chrystusa? Społeczeństwo świeckie i społeczeństwo duchowne, doskonale zespolone, stanowić będą jedną całość; nastanie epoka trium. fu i szczęścia głoszona przez proroków, ucichną wszelkie walki, wygaśnie antagonizm między ciałem a duchem, nastąpi cudowna równowaga, która zabije zło i ziemię uczyni królestwem Boga! Nowy Rzym stanie się ośrodkiem świata i da światu nową religię!

Piotr poczuł, że oczy zbierają mu łzami, i nie bacząc na zdziwienie otaczających go chudych Anglików i przysadzistych Niemców, otworzył instynktownie ramiona wyciągając je ku rzeczywistemu Rzymowi, skąpanemu w pięknym blasku. słońca u jego stóp. Czy to miasto spełni jego marzenia? Czy znajdzie tam lekarstwo, jak to w dziele swym wymarzył, na wszystkie ludzkie zwątpienia i niepokoje? Czy katolicyzm może się odrodzić, odzyskać ducha pierwotnego chrześcijaństwa, stać się religią demokracji, wiarą, do której tęskni śmiertelnie zagrożony nowoczesny świat — aby móc żyć w spokoju? Przenikało go na wskroś szlachetne uniesienie, gorąca wiara. Widział znowu księdza Rose płaczącego ze wzruszenia przy czytaniu jego książki; słyszał słowa wicehrabiego Filiberta de la Choue, który twierdził, że dzieło jego jest tyleż warte co armia wojska; czuł się zwłaszcza pokrzepiony aprobatą kardynała Bergerota, tego apostoła o niewyczerpanych zasobach miłosierdzia. Dlaczego więc Kongregacja Indeksu chce zabronić czytania jego książki? Od dwu tygodni, odkąd usłużnie zawiadomiono go o konieczności przyjazdu do Rzymu, jeśli chce się bronić, wciąż powracał do tego zagadnienia, nie mogąc w żaden sposób zrozumieć, jakie ustępy dzieła są przedmiotem krytyki. Jego zdaniem wszystko, co napisał, płonęło najczystszym ogniem chrystianizmu. Przybywał do Rzymu pełen entuzjazmu i otuchy, chciał jak najspieszniej znaleźć się u kolan papieża, polecić się jego najwyższej opiece i powiedzieć mu, że każdą linijkę swego dzieła pisał natchniony jego wielkim duchem, przepojony pragnieniem triumfu jego polityki. Czy to możliwe, aby potępiono książkę, gdzie tak szczerze, z tak wielkim zapałem wygłaszał hymn pochwalny na cześć Leona XIII, przychodząc mu z pomocą w jego dziele jedności chrześcijańskiej i wszechświatowego pokoju?

Piotr stał przy parapecie tarasu jeszcze chwilę. Minęła już przeszło godzina, a on nie mógł nasycić wzroku wielkością Rzymu, który chciał natychmiast wziąć w posiadanie wraz z tajemnicami, jakie się przed nim kryły. Ach! poznać to miasto, dowiedzieć się prawdy, której tak bardzo pożądał! Była to jedna jeszcze próba, może cięższa, bardziej decydująca niż pobyt w Lourdes, czuł, że wyjdzie z niej pokrzepiony lub złamany na zawsze. Nie pragnął już odzyskać bezkrytycznej, naiwnej wiary małego dziecka, lecz raczej posiąść wiarę intelektualisty, wyzwoloną z wszelkich rytuałów i symboli, intelektualisty pracującego dla szczęścia ludzkości. Tętna w skroniach biły mu przyśpieszonym rytmem: jaka będzie odpowiedź Rzymu? Okrągła, powiększona tarcza słońca wzniosła się na horyzoncie, wyżej położone dzielnice odcinały się teraz wyraziście na płonącym tle nieba. W dali złociły się wzgórza jakby skąpane w purpurze, zaś fasady domów rysowały się wyraźnie jaśniejąc konturami tysiąca okien. Poranna mgła unosiła się jeszcze w powietrzu, lekkie opary wypływały jakby z nisko , położonych ulic, zasnuwając szczyty gór, gdzie roztapiały się na płonącym bezkresnym błękicie. Zdawało mu się przez chwilę, że zatarł się przed nim zarys Palatynu, dostrzegał zaledwie ciemną linię cyprysów, jakby przysypaną pyłem ruin. Zniknął mu także z oczu Kwirynał; pałac królewski jakby osnuł się mgłą, jego niska i płaska fasada rysowała się tak niewyraźnie w oddali, że ksiądz nie mógł jej rozpoznać; na lewo ponad drzewami wyrosła jeszcze potężniejsza kopuła Świętego Piotra w jaśniejącej promiennej aureoli słońca, koncentrując w sobie jakby całe niebo i górując nad miastem.

Ach! Ten Rzym pierwszego spotkania, ten Rzym w porannej krasie! Płonąc gorączką przyjazdu, nie zauważył nawet nowych dzielnic! Jakże wielkie nadzieje budził w nim ten Rzym, który odnalazł żywy, taki, jakim go sobie wymarzył! Tego pięknego dnia przypatrywał mu się z uwagą; krzyk bliskiego odrodzenia zdawał się unosić z dachów, ta ziemia święta, która dwa razy już królowała światu, tchnęła zapowiedzią. powszechnego pokoju! To był trzeci Rzym, Rzym nowy, który promieniując jakby, ojcowską tkliwością, nie bacząc na dzielące świat granice, obejmował wspólnym uściskiem wszystkie narody, aby je połączyć w jedną całość i przynieść im pocieszenie. Widział to miasto wymarzone w najczystszych snach, ten Rzym zawsze młodzieńczy, nakryty kopułą wielkiego, czystego nieba, unoszący się jakby w górę w świeżości poranka.

Piotr oderwał się wreszcie od czarującego widoku. Dorożkarz i koń stali na dawnym miejscu, na przedniej ławeczce leżała walizka nagrzana słońcem. Piotr wsiadł do powozu i znów podał adres:

— Via Giulia, Palazzo Boccanera.

II

O tej porze dnia Via Giulia, ciągnącą się w prostej linii na prze- . strzeni około pięciuset metrów od Palazzoi Farnese do San-Giovan-ni dei Fiorentini, zalewały potoki jasnego słońca nagrzewając do białości drobną kostkę pozbawionej trotuarów ulicy; powóz przejechał ją prawie całą i minął wielkie szare domostwa wznoszące się po obu stronach drogi, jakby pogrążone we śnie i zupełnie puste. Żelazne kraty chroniły wielkie okna, zaś głębokie bramy wjazdowe pozwalały dostrzec ponure, podobne do studzien podwórza. Zbudowana przez papieża Juliusza II ulica ta była najbardziej regularną i najpiękniejszą arterią ówczesnego Rzymu i w wieku XVI spełniała rolę spacerowej alei. Ta niegdyś piękna, a dzisiaj w ciszę zapomnienia- zapadła dzielnica tchnęła pustką, opuszczeniem i jakąś słodką, klerykalną jakby dyskrecją. Stare fasady ciągnęły się jedna za drugą, żaluzje były zapuszczone, na progach siedziały koty, nędzne sklepiki mieszczące się w przybudówkach drzemały wraz z nagromadzonymi wewnątrz ubogimi towarami.

Ulicą, szli nieliczni przechodnie, śpieszyły pracowite mieszczki, biedne kobiety z gołymi głowami ciągnęły za rękę dzieci, przejeżdżał jakiś wózek, z sianem zaprzężony w muła, mignęła sylwetka wspaniale wyglądającego mnicha, udrapowanego w brunatną wełnę, welocypedysta sunął bezszelestnie na świecącej w słońcu maszynie.

Dorożkarz odwrócił się wreszcie i pokazał wielki prostokątny budynek na rogu uliczki opadającej w stronę Tybru.

— Palazzo Boccanera.

Piotr podniósł głowę i serce ścisnęło mu się na widok nagiej i masywnej architektury, surowej rezydencji o murach poczerniałych ze starości.

Uwagę Piotra przyciągnęła przede wszystkim tarcza herbowa wyrzeźbiona nad jednym z okien parterowych, przedstawiająca godło rodu Boccanera, skrzydlatego smoka, z którego nozdrzy buchały płomienie. Bez trudu odczytał dewizę zachowaną w całości: Bocca nera, Alma rossa: usta czarne, dusza czerwona. Po drugiej stronie bramy, także nad oknem, mieściła się mała kapliczka, jakich sporo spotyka się, w Rzymie, we wnęce stała Matka Boska w atłasowej sukience; dniem i nocą paliła się.przed nią lampka.

Dorożkarz, wedle przyjętego w mieście zwyczaju, miał zamiar skręcić w otwartą ciemną bramę, lecz młody ksiądz zatrzymał go nagle onieśmielony:

— Nie, nie, proszę nie wjeżdżać do wewnątrz, to zbyteczne.

Wysiadł z dorożki, uregulował należność i znalazł się z walizką w ręku pod sklepieniem, a następnie na głównym podwórzu pałacowym nie napotkawszy żywego ducha.

Wielkie podwórze o kształcie prostokąta otoczone było portykiem, jak dziedziniec klasztorny. Pod mrocznymi arkadami uszeregowane wzdłuż muru walały się szczątki zdruzgotanych posągów, marmury pochodzące z wykopalisk, jakiś posąg Apollina bez rąk, jakiś tułów Wenery; delikatne źdźbła trawy wyrosły między kamykami czarno-białej mozaiki. Słońce nie dochodziło chyba nigdy do tych wilgotnych, pokrytych pleśnią płyt. Zalegała je cisza, cień, wielkość śmierci i bezmierny smutek.

Piotr, zdziwiony pustką tego niemego pałacu, szukał jakiegoś dozorcy czy służącego. Zdawało mu się, że gdzieś daleko mignął jakiś cień, zagłębił się, więc w drugą sklepioną bramę, która prowadziła do małego schodzącego aż do Tybru ogródka. Od tej strony fasada pozbawiona zupełnie ornamentów świeciła trzema rzędami symetrycznie rozstawionych okien. Piotr doznał jeszcze silniejszego skurczu serca na widok zaniedbanego ogrodu. W samym jego środku na miejscu zasypanego basenu wyrosły wielkie gorzkie bukszpany. Pośród chwastów jedynie drzewa pomarańczowe o dojrzewających złocistych owocach przypominały dawne rozplanowanie alei. Z prawej strony pod ścianą, pomiędzy dwoma wielkimi drzewami, laurowymi, stał pochodzący z drugiego wieku sarkofag ozdobiony płaskorzeźbą przedstawiającą faunów ścigających nagie kobiety, jedna z tych scen wyuzdanej bachicznej miłości, jakie upadający Rzym z upodobaniem rzeźbił na swoich grobowcach; marmurowy, wyszczerbiony i pozieleniały sarkofag służył jako rezerwuar na wodę, która spływała wąskim strumieniem z ust tragicznej wielkiej maski przytwierdzonej do muru. Od strony Tybru wznosiło się tu dawniej coś w rodzaju loggii z portykiem, taras, o podwójnych schodach prowadzących aż do rzeki. Lecz prace nad uregulowaniem wybrzeża i sypaniem wałów dokonały zmian w poziomie terenu tak, że taras zasypany gruzem odłamków i porzuconymi kamieniami ciosowymi znalazł się teraz poniżej prowadzonych robót ziemnych, w samym środku bielejącego kredą i żałośnie wyglądającego wykopu, który zamieniał w ruinę całą dzielnicę.

Tym razem Piotr najwyraźniej dostrzegł jakąś postać w kobiecej sukni. Zawrócił więc na podwórze i znalazł się oko w oka z pięćdziesięcioletnią kobietą, o twarzy okrągłej i wesołej, czarnych włosach i przysadzistej figurze. Na widok księdza w jej jasnych, małych oczach odbiła się jakby nieufność.

Piotr natychmiast wyjaśnił swą obecność, szukając z trudem słów, gdyż słabo znał język włoski:

— Jestem ksiądz Piotr Froment...

Lecz ona nie pozwoliła mu dokończyć rozpoczętego zdania i odezwała się doskonałą francuszczyzną, przeciągającym i nieco chrapliwym akcentem mieszkańców prowincji Ile-de-France.

— Ach! proszę księdza, ja wiem, wiem... właśnie czekałam na księdza stosownie do wydanego mi polecenia.

I w odpowiedzi na jego osłupiałą minę dodała:

— Jestem Francuzką... od dwudziestu pięciu lat mieszkam w tyra . kraju i nie mogę się przyzwyczaić do ich diabelskiej gwary!

Wówczas Piotr przypomniał sobie, że wicehrabia mówił mu o tej służącej; nazywała się Wiktoryna Bosąuet, pochodziła z prowincji Beauce, ze wsi Auneau, mając dwadzieścia dwa lata przybyła do Rzymu wraz ze swą chorą na suchoty panią, której nagła śmierć pogrążyła Wiktorynę w takiej rozpaczy, jakby znalazła się w kraju dzikusów. Oddała się też duszą i ciałem hrabinie Ernestynie Bran ini, pochodzącej z rodu Boccanera, która niedawno odbywszy połóg zabrała wyrzuconą na bruk dziewczynę i zatrudniła ją jako niańkę swej córki Benedetty z myślą, że piastunka będzie mogła .. pomóc dziecku w nauce francuskiego. Przebywając w tej rodzinie od lat dwudziestu pięciu, Wiktoryna wyniesiona została do roli gospodyni, chociaż była analfabetką tak pozbawioną zdolności językowych, że zdołała przyswoić sobie zaledwie parę zdań w okropnej włoszczyźnie, aby porozumiewać się z domownikami oraz pozostałą służbą.

— Jak. się miewa pan wicehrabia? — podjęła znowu ze szczerą poufałością. — Jest taki miły i tak się cieszymy, ilekroć zatrzymuje się tutaj podczas swych podróży! Wiem, że contessina otrzymała wczoraj od niego list, który zawiadamiał o przyjeździe księdza.

Wicehrabia, rzeczywiście dołożył starań, aby ułatwić Piotrowi pobyt w Rzymie. Ze starego i pełnego żywotności rodu Boccanera pozostali przy życiu jedynie kardynał Pius Boccanera, księżniczka, jego siostra, stara panna, którą przez szacunek nazywano donną Serafina, następnie ich siostrzenica Benedetta, której matka Ernestyna poszła do grobu w ślad za mężem hrabią Brandini, i wreszcie ich bratanek, Dario Boccanera, którego ojciec, książę Onofrio Boccanera, nie żył już, a matka, z domu Montefiori, wyszła po raz drugi za mąż. Wicehrabia był spowinowacony z rodem Boccanera przez młodszego brata ożenionego z panną Brandini, siostrą ojca Benedetty i jako wuj Benedetty, zatrzymywał się kilka razy w pałacu przy Via Giulia jeszcze za życia hrabiego. Przywiązał się także do jego córki, zwłaszcza od chwili osobistego dramatu, jaki przeżyła młoda kobieta w związku z,  niefortunnym małżeństwem, o unieważnienie którego rozpoczęła już starania. Teraz, gdy zamieszkała znowu z ciotką Serafina i wujem kardynałem, wicehrabia chcąc ją , rozerwać pisywał do niej często i przysyłał jej książki z Francji. Między innymi przysłał jej też książkę Piotra, co spowodowało wymianę listów. W jednym z ostatnich Benedetta zawiadamiała go, że książka została zgłoszona do oceny Kongregacji Indeksu; list zawierał także radę, aby autor przyjechał jak najprędzej do Rzymu, gdzie, znajdzie uprzejmie ofiarowaną mu w pałacu gościnę. Wicehrabia był tak samo zdziwiony jak młody ksiądz i nic nie rozumiał, lecz namówił Piotra do podróży, która miała być dyplomatycznym, posunięciem, i zapalił się sam do myśli o zwycięstwie, jak gdyby wchodził tu w grę jego własny interes. Zrozumiałe więc było zmieszanie Piotra, gdy znalazł się nagle w tym obcym domu, wplątany w heroiczną przygodę, której przyczyn i okoliczności nie znał zupełnie.

Wiktoryna zaczęła nagle mówić znowu.

— Ale ja księdza tak tutaj zatrzymuję, zamiast zaprowadzić go zaraz do przygotowanego dlań pokoju. Gdzie jest kufer księdza?

Wskazał jej swoją walizkę, którą postawił na ziemi, objaśniając, że w przewidywaniu kilkunastodniowego pobytu w Rzymie ograniczył się do przywiezienia tylko nowej sutanny na zmianę i niewielkiej ilości bielizny. Wiktoryna wyraziła swe zdziwienie.

— Dwa tygodnie! Ksiądz myśli zostać tylko dwa tygodnie? Zobaczymy!

Zawołała też zaraz drągala lokaja, który nareszcie się pokazał:

— Jakubie, proszę to zanieść do czerwonego pokoju... Ksiądz będzie łaskaw za mną.

To niespodziewane spotkanie w rzymskim pałacu rodaczki, pełnej życia i poczciwej kobiety, rozweseliło i pokrzepiło Piotra. Idąc teraz przez podwórze słuchał jej opowiadania, że księżna wyszła na miasto, zaś contessina, którą ciągle jeszcze nazywano Benedettą mimo jej zamążpójścia, nie opuściła jeszcze swego pokoju tego rana, gdyż czuła się nieco cierpiąca. Wiktoryna powtórzyła jednak raz jeszcze, że księdza powierzono jej opiece.

Główne wejście mieściło się w rogu dziedzińca pod arkadami: monumentalne, schody o szerokich i niskich stopniach miały tak łagodny spadek, że koń mógłby po nich stąpać bez trudu. Kamienne ściany natomiast świeciły nagością, zaś podesty były puste i głuche; śmiertelna melancholia zdawała się spływać z wysoko wiązanych sklepień.

Na pierwszym piętrze Wiktoryna widząc zdziwienie Piotra uśmiechnęła się. Pałac zdawał się niezamieszkały, najmniejszy szmer nie dochodził z zamkniętych salonów. Gospodyni wskazała z prostotą wielkie dębowe drzwi znajdujące się na prawo.

— Jego Eminencja zajmuje to skrzydło pałacu wychodzące na dziedziniec i rzekę, och, nawet nie czwartą część piętra. Wszystkie salony przyjęć od strony ulicy są zamknięte. Trudno utrzymywać w porządku tak wielkie sale i zresztą w jakim celu? Trzeba by przyjmować tłumy gości..

Wchodziła dalej po stopniach szybkim krokiem, a gdy doszli do drugiego piętra, powiedziała znowu:

— Tutaj na lewo znajdują się pokoje donny Serafiny, zaś na prawo mieszka hrabianka. Jest to najcieplejsza część domu, gdzie jakoś jeszcze można żyć... Zresztą, dziś jest poniedziałek, dzień przyjęć księżnej. Sam ksiądz zobaczy.

Potem i otwierając drzwi prowadzące na inne, bardzo wąskie schody, dodała:

— My wszyscy mieszkamy na trzecim piętrze... Czy ksiądz pozwoli, że pójdę przodem?

Wielkie pałacowe schody wiodły tylko na drugie piętro; Wiktoryna objaśniła Piotra, że trzecie piętro ma oddzielne wąskie schody służbowe, które wychodzą na uliczkę biegnącą do Tybru. Znajduje się tam też osobna, brama, co jest bardzo wygodne. Wreszcie na trzecim piętrze Wiktoryna zapuściła się w korytarz i znowu zaczęła wskazywać drzwi:

— Oto mieszkanie don Vigilio, sekretarza Jego Eminencji... A to są drzwi do pokojów księdza. Ilekroć wicehrabia przyjeżdża do Rzymu, zawsze chce mieć te pokoje, a nie inne. Mówi, że czuje się tu swobodniejszy mogąc wychodzić i wracać, kiedy zechce. Dam księdzu jego klucz od bramy na dole... Zobaczy ksiądz, jaki jest śliczny widok z okien pokoju!

Na mieszkanie to składały się dwa pokoje: dosyć duży salon obity czerwoną tapetą w wielkie kwiaty i pokój sypialny lnianoniebieską w ciemniejsze wypłowiałe bukiety. Salon zajmował narożnik, od strony bocznej małej uliczki i Tybru. Wiktoryna podeszła natychmiast do okien, z których jedno wychodziło na widniejącą w oddali rzekę, z drugiego zaś rozciągał się widok na Zatybrze i wzgórze Gianicolo, po drugiej stronie Tybru.

— Tak, to bardzo przyjemny widok — powiedział Piotr stając w oknie obok gospodyni.

Jakub nie śpiesząc się nadszedł za nimi z walizką... Minęła godzina jedenasta. Widząc, że ksiądz jest zmęczony, i domyślając się, że musi być głodny po tale długiej podróży, Wiktoryna zaproponowała, że natychmiast poda mu obiad w salonie. Będzie rozporządzał całym popołudniem, aby wypocząć lub wyjść na miasto, ponieważ dopiero wieczorem po kolacji zostanie przedstawiony paniom. Ksiądz zaprotestował żywo, mówiąc, że wyjdzie z pewnością na miasto, gdyż nie ma zamiaru stracić całego popołudnia. Zgodził się natomiast zjeść obiad, bo rzeczywiście umierał z głodu.

Piotr musiał jeszcze czekać dobre pół godziny. Jakub, który usługiwał mu pod nadzorem Wiktoryny, nie okazywał pośpiechu. Gospodyni, nieufnie usposobiona do służącego, nie chciała pozostawić księdza, póki nie upewniła się, że mu nic nie brakuje.

— Proszę księdza, co to za ludzie, co to za kraj! Trudno sobie wyobrazić! Gdyby mi przyszło żyć tu sto lat, nigdy bym się nie przyzwyczaiła... Ale hrabianka jest taka prękna i taka dobra!...

Stawiając własnoręcznie na stole talerz z figami, wypowiedziała zdanie, które zaskoczyło księdza. Oświadczyła, że miasto, w którym mieszka tylu księży, nie może być dobrym miastem. Ta służąca pozbawiona wiary, taka czynna i taka wesoła, przebywająca od tylu lat w pałacu, zaczynała budzić w nim niepokój.

— Jak to! pani jest niewierząca?

— Nie, nie, proszę księdza; tylko nie lubię księży. Znałam już takiego jednego we Francji, kiedy byłam młoda. Potem tutaj napatrzyłam się na nich do syta i wiem, co o nich myśleć Oczywiście nie mówię tego o Jego Eminencji, to święty człowiek, godzien najwyższego szacunku... W tym domu wiedzą, że jestem porządną kobietą i nigdy nie prowadziłam się źle. Czemu nie mieliby pozór stawić mnie w spokoju, gdy wiedzą, że kocham moich chlebodawców i gorliwie spełniam swoje obowiązki?

Roześmiała się, dobrodusznie.

— Gdy mi powiedziano, że ma do nas przyjechać jakiś ksiądz, tak jakbyśmy nie mieli ich dosyć, zaczęłam zrzędzić po kątach... Ale miarkuję, że ksiądz jest dobrymi człowiekiem, i zdaje mi się, że będziemy się doskonale rozumieli... Sama nie wiem, czemu opowiadam księdzu to wszystko i zajmuję mu tyle czasu, chyba dlatego, że ksiądz przyjeżdża, z Francji, a może i dlatego także, że hrabianka interesuje się księdzem... Nie gniewa się chyba ksiądz na mnie i proszę mi wierzyć, że trzeba dzisiaj odpocząć i nie biegać po tym ich mieście, gdzie nie ma znowu tak wiele do oglądania, jak o tym mówią.

Kiedy Piotr został sam, zmęczenie wywołane podróżą, pogłębione jeszcze gorączkowymi przeżyciami tego ranka, ogarnęło go nagłą falą przygnębienia. Zjadłszy pośpiesznie dwa jajka i kotlet, rzucił się oszołomiony w ubraniu na łóżko z myślą, że pozwoli sobie na półgodzinny odpoczynek. Nie zasnął od razu, myślał o rodzinie

Boccanera. Znał częściowo historię, tego rodu i wyobrażał sobie życie prywatne tych ludzi w odpowiednim wyolbrzymieniu, zaskoczony zarazem i zdziwiony poznawszy ten wyludniony i cichy pałac, nie tylko pełen melancholii, ale i wielkości, mimo widocznych zniszczeń. Potem myśli jego zmąciły się, zapadł w sen. W jego sennych widziadłach wirował korowód cieni, maski tragiczne lub tchnące słodyczą, twarze o rysach wyblakłych i oczach pełnych tajemnic. Boccanera liczyli w swoim rodzie dwóch papieży, jeden żył w XIII, drugi w XV wieku tym właśnie dwu wybrańcom, wszechwładnym panom świata, zawdzięczała rodzina olbrzymi niegdyś majątek, rozległe ziemie w okolicy Viterbo, kilka pałaców w Rzymie, przedmioty sztuki, którymi zapełnić można było całe muzeum, znaczne zapasy złota w piwnicach. Członkowie tej rodziny uchodzili za najpobożniej szych wśród patrycjatu rzymskiego, słynęli z żarliwości wiary, miecz ich służył zawsze Kościołowi, lecz jednocześnie znana była ich gwałtowna skłonność do walk, zamiłowanie do waśni i zatargów, a ich niepohamowany gniew stał się przysłowiowy. Od tych cech charakteru pochodził też herb rodu — uskrzydlony smok z paszczą miotającą płomienie oraz dzika i gorejąca dewiza oparta na grze słów nazwiska: Bocca nera, Alma rossa — usta sczerniałe od gniewu, dusza płonąca żarem jak stos wiary i miłości. Żyły jeszcze w pamięci rzymian legendy o straszliwych wymiarach sprawiedliwości czy aktach niepohamowanej pasji miłosnej w tej rodzinie. Głośna była historia pojedynku Onfreda Boccańery, który w połowie XVI wieku kazał wybudować obecny rodowy pałac na miejsce zburzonej starej siedziby. Onfredo dowie dziawszy się, że jego żona pozwoliła się pocałować w usta młodemu hrabiemu Costamagna, kazał go pochwycić pewnego wieczoru i skrępowanego sznurami przyprowadzić do swojego domu; tam, w wielkiej sali, zanim uwolnił go z więzów, kazał mu się wyspowiadać przed mnichem. Potem rozciąwszy sznury krępujące więźnia, przewrócił lampy i zawołał, aby hrabia chwycił swój sztylet i gotował się do obrony. W sali zastawionej sprzętami, pogrążeni w całkowitych ciemnościach dwaj ludzie szukali się nawzajem, uciekali od siebie, zwierali się, ćwiartując się ciosami noża. Kiedy po godzinie wyważono drzwi, wśród powywracanych stołów i połamanych krzeseł znaleziono w kałuży krwi hrabiego Costamagna i Onfreda. Hrabia miał obcięty nos i trzydzieści dwie szarpane rany na nogach, Onfredo stracił dwa palce prawej ręki, a ramiona jegobyły podziurawione jak sito. Cudem tylko obydwaj wrócili do zdrowia. Sto lat wstecz przed opowiedzianym wydarzeniem na tym samym brzegu Tybru pewna panna z rodziny Boccanera, szesnastoletnie zaledwie dziecko, piękna i namiętna Cassia, wzbudziła przerażenie i podziw w całym Rzymie. Kochała Flavia Corradini, syna znienawidzonej przez Boccanerów rodziny; ojciec w stanowczy spór sób zabronił córce małżeństwa z Flayiem, zaś starszy brat Ercole poprzysiągł, że jeśli spotka kochanka siostry, zabije go. Młody człowiek widywał ukochaną przypływając do niej łodzią, ona zaś wychodziła mu na spotkanie bocznymi schodami wiodącymi ku rzece. Szpiegujący ich Ercole wskoczył pewnego wieczora do łodzi i zatopił sztylet w sercu Flavia. Na podstawie ustalonych później faktów można było domyślić się, że Cassia, oszalała z rozpaczy, sama dokonała aktu sprawiedliwości. Nie chcąc przeżyć kochanka, rzuciła się na brata i objąwszy w jednym silnym uścisku zabójcęi ofiarę umyślnie przechyliła łódź. Gdy odnaleziono trzy ciała, nagie śnieżnobiałe ramiona Cassii obejmowały obu mężczyzn, przyciskając ich twarze jedną do drugiej.

Działo się to w zamierzchłych czasach. Dzisiaj w rodzinie Boccanera wiara była, równie gorąca; lecz żar krwi ochłódł. Wielki majątek stopniał także powoli w katastrofach finansowych, jakie od stu lat doprowadzały do ruiny patrycjat rzymski. Ziemia przeszła w obce ręce, pałac opustoszał nabierając powoli mieszczańskiego wyglądu, właściwego nowoczesnej epoce. Ród Boccanera wystrzegał się z dawną zawziętością jakiegokolwiek obcego związku, chlubiąc się czysto rzymską krwią płynącą w jego żyłach. Nie narzekali na ubóstwo, znajdowali w nim zadowolenie swej dumy i żyli w odo- sobnieniu nie skarżąc się, pogrążeni w ciszy i cieniu wymierającego rodu. Książę Ascanio, który umarł w 1848 roku, miał z małżeństwa z panną Cbrvisieri czworo dzieci: Piusa, późniejszego kardynała, Serafinę, która nie wyszła za mąż, aby pozostać przy bracie, Ernestynę, która pozostawiła tylko córkę, i Onofrio, ojca obecnego dziedzica rodu, trzydziestoletniego księcia Dario Boccanera. Na nim, jeśliby umarł bezpotomnie, wygasał słynący z żywotności ród Boccanerów, ród, którego czyny  zapełniły karty historii.

Od lat dziecinnych Dario i jego kuzynka Benedetta kochali się uczuciem głębokim i spontanicznym. Stworzeni dla siebie nie wyobrażali sobie, że cokolwiek mogłoby wpłynąć na zmianę ich przeznaczenia, przekonani, iż z chwilą gdy osiągną odpowiedni wiek, zostaną połączeni węzłem małżeńskim. Blisko czterdziestoletni hrabia Onofrio, człowiek miły i bardzo popularny w Rzymie, trwoniący resztki swego majątku dla zaspokojenia zachcianek, zdecydował się poślubić młodą markizę Flavię Montefiori, która doprowadzała go do szaleństwa swą wspaniałą urodą młodzieńczej Junony; zamieszkał w willi Montefiori, stanowiącej jedyne bogactwo, jedyną posiadłość, jaka pozostała markizie i jej matce, w okolicy Sant' Agnese fuori le Mura. Posiadłość składała się z wielkiego ogrodu, raczej parku, o stuletnich drzewach, oraz walącej się w gruzy willi, brzydkiej zresztą, osiemnastowiecznej budowli. Panie te nie cieszyły się dobrą sławą; matka zdeklasowana od śmierci męża, córka zaś zbyt piękna i o sposobie bycia zanadto zdobywczym. Toteż małżeństwo brata nie zostało uznane przez donnę Serafinę, która wyznawała bardzo surowe poglądy, ani przez starszego brata, Piusa, piastującego wówczas stanowisko tajnego szambelana ojca świętego i kanonika Bazyliki Watykańskiej. Jedynie Ernestyna utrzymywała stosunki z bratem, którego uwielbiała za niezwykle pogodne usposobienie. Najmilszą jej rozrywką były cotygodniowe odwiedziny w willi Montefiori, dokąd wybierała się na cały dzień z córką. Jakież cudowne dnie pełne braterskiej czułości spędzali dziesięcioletnia Benedetta i piętnastoletni Dario w tym ogromnym, prawie opuszczonym ogrodzie w cieniu parasolowatych pinii, rozrosłych bukszpanów i gajów dębowych, gdzie można było błądzić jak w dziewiczym lesie!

Biedna Ernestyna miała namiętną i wrażliwą duszę. W młodości rwała się do słońca, do szczęścia, do życia wolnego i czynnego. Miała wielkie jasne oczy i twarz o uroczym owalu. Bardzo mało wykształcona, podobnie jak wszystkie córki szlacheckich rodów rzymskich, zawdzięczała niewielki zasób wiedzy wychowaniu w klasztorze francuskich zakonnic; zamknięta w ponurym pałacu Boccanera, poznawała świat jedynie w czasie codziennych spacerów, jakie odbywała powozem jeżdżąc z matką na Corso lub Pincio. Gdy miała dwadzieścia pięć lat, już zmęczona i znudzona pustką życia, zawarła konwencjonalny związek małżeński z hrabią Brandini, ostatnim potomkiem starej arystokratycznej rodziny, bardzo licznej i ubogiej; mąż musiał zamieszkać w pałacu na Via Giulia, gdzie całe jedno skrzydło drugiego piętra oddano do dyspozycji młodego małżeństwa. Nie zaszła więc żadna zmiana, Ernestyna pozostawała jak dawniej w zimnym cieniu, pośród tej umarłej przeszłości, która niczym kamień grobowy ciążyła coraz mocniej na jej ramionach. Było to zresztą dla obu stron bardzo zaszczytne małżeństwo. Hrabia Brandini uznany został wkrótce za najgłupszego i najdumniejszego człowieka w Rzymie. Formalista, wysoce nietolerancyjny, obserwował skrupulatnie przepisy religijne. Odniósł triumf zdoławszy niezliczonymi intrygami, podziemną robotą przez okres lat dziesięciu, uzyskać nominację na wielkiego koniuszego przy Watykanie. Wraz z objęciem tego urzędu hrabia Brandini wniósł do swego domu ponurą atmosferę dworu papieskiego. Za pontyfikatu Piusa IX do roku 1870 Ernestynie układało się życie dość znośnie. Mogła otwierać okna wychodzące na ulicę, przyjmować w domu, nie kryjąc się z tym, swoje przyjaciółki, brać udział w życiu towarzyskim. Lecz kiedy armia królewska zdobyła Rzym i papież uznał się za dobrowolnego więźnia Watykanu, pałac na Via Giulia stał się. grobem. Zamknięto główne drzwi wejściowe, zaryglowano je, zabito gwoździami na znak żałoby; przez dwanaście lat posługiwano się tylko małymi bocznymi schodami wychodzącymi na uliczkę. Okiennice od strony frontu musiały pozostać stale zamknięte. Był to manifestacyjny objaw niezadowolenia, protest stronnictwa klerykałów. Pałac pogrążył się w bezruchu śmierci, w całkowitym odosobnieniu; z rzadka tylko przesuwały się jakieś cienie zaufanych donny Serafiny, którzy w poniedziałki wchodzili tajemniczo przez na wpół uchylone boczne drzwi. Przez te dwanaście ponurych lat młoda kobieta płakała całymi nocami, biedna, zrozpaczona, a jej dusza zdawała się zamierać powoli, jakby żywcem zakopana w grobie.

Ernestyna urodziła córkę dosyć późno, mając trzydzieści trzy lata. Z początku dziecko było dla niej rozrywką. Potem z góry uregulowane życie uchwyciło ją w swe tryby; musiała oddać dziewczynkę do klasztoru Sacre-Coeur na Trinita de Monti, do francuskich zakonnic, gdzie kształciła się kiedyś sama. Benedetta opuściła klasztor jako dorosła panna, w wieku lat dziewiętnastu; umiała mówić po francusku, znała ortografię, nieco arytmetyki, katechizmu oraz miała trochę powierzchownych wiadomości z historii. . Życie dwu kobiet potoczyło się dalej, życie kobiet wschodu zamkniętych w haremie; nigdy nie ukazywały się poza domem w towarzystwie męża czy ojca. Całe dnie spędzały w zamkniętym apartamencie; ich jedyną rozrywkę stanowił codzienny, nieodzowny spacer na Corso i Monte Pincio. W domu obowiązane do absolutnego posłuszeństwa — więzy rodzinne posiadały autorytet i siłę — obie kobiety poddawały się woli hrabiego bez możliwości jakiegokolwiek sprzeciwu. Zarówno donna Serafina jak i kardynał — surowi obrońcy starych obyczajów — popierali wolę męża. Odkąd papież nie wydalał się z Rzymu, stanowisko wielkiego koniuszego pozostawiało hrabiemu dużo wolnego czasu, gdyż stajnie papieskie zostały zredukowane do minimum; mimo to pełnił on w Watykanie służbę będącą jedynie funkcją honorową. Czynił to z pobożną gorliwością na znak bezustannego protestu przeciw uzurpatorskiej władzy monarchii, której siedliskiem był Kwirynał. Benedetta miała lat dwadzieścia, gdy ojciec jej wrócił pewnego wieczoru z jakiejś uroczystości u Świętego Piotra, skarżąc się na kaszel i dreszcze. W tydzień później umarł na zapalenie płuc. Śmierć ta, mimo że okryła żałobą obie kobiety, przyniosła im wyzwolenie: nareszcie poczuły się wolne. Ernestyna żyła teraz jedyną myślą: pragnęła uratować córkę od tego strasznego życia za murami, od pogrzebania żywcem. Ją samą przeżarła już nuda, ona nie wróci do życia, ale za wszelką cenę chciała uchronić Benedettę od egzystencji przeciwnej naturze, umożliwić jej wyrwanie się z tego grobu. Podobne zresztą objawy zmęczenia i buntu dały się już zauważyć w kilku rodzinach patrycjuszowskich, które po okresie odosobnienia zaczęły teraz zbliżać się do kół związanych z Kwirynałem. Z jakiej przyczyny młode pokolenie, spragnione czynu, wolności i pełnego słońca, miałoby kontynuować zapoczątkowane przez ojców kłótnie? Mimo że jakiekolwiek porozumienie między światem czarnym i światem białym było nie do pomyślenia, zarysowały się pewne nieoczekiwane przymierza. Ernestyna nie interesowała się polityką, nie znała się na tym wcale, pragnęła tylko, aby jej ród wyszedł nareszcie z czarnego i niemego pałacu Boccanera, wstrętnego jak grób, gdzie wszystkie jej kobiece radości ścięła jak powłoką lodową długa śmierć.

Cierpiała jako młoda dziewczyna, jako kochanka i małżonka, ulegała okrutnemu losowi bez walki, zrezygnowana i stępiała.

Wybór nowego spowiednika wpłynął w tym okresie na jej postawę — zawsze bowiem bardzo religijna, praktykująca, ulegała radom duchowego kierownika. Jednak aby bardziej się uniezależnić, porzuciła ojca jezuitę, którego polecił jej mąż, i zwróciła się do księdza Pisoni, proboszcza sąsiedniego małego kościółka Świętej Brygidy na Piazza Farnese. Był to pięćdziesięcioletni człowiek, bardzo łagodny i bardzo dobry, o wyjątkowo jak na ludzi w tym kraju miłosiernym sercu. Zajmował się przy tym archeologią; ta właśnie namiętność do starych kamieni wzbudziła w nim gorący patriotyzm. Opowiadano, że mimo iż był tak skromny, występował kilkakrotnie jako pośrednik między Watykanem a Kwirynałem przy załatwianiu drażliwych spraw. Zostawszy spowiednikiem Ernestyny i Benedetty z upodobaniem opowiadał obu paniom o potędze zjednoczonych Włoch, skoro nastąpi przymierze między papieżem i królem.

Benedetta i Dario kochali się od dzieciństwa silną i spokojną miłością kochanków, którzy są pewni, że należą do siebie. Ernestyna sprzeciwiła się jednak stanowczo małżeństwu. Nie, nie! Tylko nie Dario, tylko nie ten kuzyn ostatni z rodu, który zamknie znowu żonę w czarnym grobowcu Palazzo Boccanera! Byłaby to znowu śmierć za życia, wieczne, dumne odosobnienie, które wyniszcza energię i działa jak narkotyk. Znała dobrze młodego człowieka, wiedziała, że Dario to słaby egoista, niezdolny do samodzielnej myśli i czynu, skazany na to, aby na nim wygasł jego ród, człowiek, który beztrosko i biernie pozwala, aby waliły mu się na głowę ostatnie ocalałe jeszcze kamienie jego domostwa, nie czyniąc przy tym najmniejszego wysiłku, aby założyć nową rodzinę. Pragnęła zapewnić . córce inny los; chciała dla Benedetty bogactwa i życia na szerokim jasnym świecie wraz ze zwycięzcami, a nie zwyciężonymi. Od tej chwili matka postanowiła uszczęśliwić córkę wbrew jej woli; zwierzała się jej z goryczy swego życia błagając, aby nie szła w jej ślady. Byłaby jednak uległa stanowczości młodej dziewczyny, która na zawsze oddała swe serce, gdyby szczęśliwy zbieg okoliczności nie zetknął jej z człowiekiem, jakiego wymarzyła sobie na zięcia. W willi Montefiori, w tym samym miejscu, gdzie Benedetta i Dario przysięgali sobie miłość, poznała młodego: hrabiego Pradę, syna Orlanda, jednego z bojowników o zjednoczenie Włoch. Mając lat osiemnaście młody człowiek przybył wraz z ojcem z Mediolanu do Rzymu w okresie okupacji i został urzędnikiem w ministerstwie skarbu, podczas gdy jego ojciec, stary żołnierz, mianowany senatorem, żył ze skromnej renty stanowiącej resztkę wielkiej fortuny, jaką utracił walcząc za ojczyznę. Piękne bojowe porywy starego towarzysza Garibaldiego przerodziły się u młodego człowieka w pełną furii pogoń za zyskiem z chwilą osiągnięcia zwycięstwa. Młody Prada stał się prawdziwym zdobywcą Rzymu, jednym z tych dra pieżców, którzy rozdzierali na sztuki i pożerali miasto. Pochłonięty pasją spekulacji terenowych na wielką skalę, jak powiadano, bardzo już zamożny, zbliżył się do księcia Onofrio, którego opętał podszepnąwszy mu pomysł sprzedania wielkiego parku należącego do willi Montefiori, aby na tym miejscu pobudować nową dzielnicę. Mówiono, że młody Prada był kochankiem księżnej, pięknej Flavii, starszej od niego o lat dziewięć, uroczej jeszcze kobiety. Cechowała go niezwykła gwałtowność pożądań, szalona chęć zysku oraz brak skrupułów w stosunku do cudzego majątku i cudzej żony. Od pierwszego spotkania Benedetta wzbudziła w nim pożądanie. Lecz była to panna, którą mógł posiąść tylko przez małżeństwo. Nie zawahał się ani na chwilę, zerwał z Flavią, opanowany gwałtowną żądzą  zdobycia tej dziewiczej czystości, tego cudownie młodego ciała, w którym płynęła stara patrycjuszowska krew. Gdy zrozumiał, że matka dziewczyny jest po jego stronie, pewien zwycięstwa oświadczył się o rękę córki. Fakt ten wywołał zdziwienie, ponieważ Prada był o piętnaście lat starszy od Benedetty: przemawiały za nim tytuł hrabiowski, historyczne nazwisko, nagromadzone miliony, dobre stosunki z Kwirynałem, wreszcie wielkie widoki na przyszłość. Cały Rzym pasjonował się tymi konkurami.

Benedetta nigdy nie mówiła, co ją skłoniło do tego, że zgodziła się zostać żoną hrabiego Prady. Gdyby to miało miejsce sześć miesięcy wcześniej lub sześć miesięcy później, to z pewnością projekt tego małżeństwa wywołałby tak straszliwy skandal w czarnym świecie, że nie doszłoby ono do skutku. Panna z rodziny Boccanera, ostatnia latorośl starego papieskiego rodu, wydana za jednego z Pradów, grabieżcę Kościoła! Ten szalony projekt powstał właśnie w tym krótkim i zupełnie wyjątkowym okresie, w chwili gdy dokonywała się ostatnia próba zbliżenia między Watykanem i Kwirynałem. Chodziły słuchy, że dojdzie nareszcie do porozumienia, że król uzna suwerenność papieża nad grodem Leona i niewielkim skrawkiem terytorium ciągnącym się aż do morza. W takim stanie rzeczy małżeństwo Benedetty z hrabią Prada stawało się symbolem porozumienia, jedności narodowej. Ta piękna panna, czysta lilia wyrosła w cieniu Watykanu, ,była jakby dobrowolną ofiarą, zakładniczką oddaną światu białemu. Przez dwa tygodnie nie mówiono o niczym innym, roztrząsano całą sprawę, rozczulano się, budowano na tym małżeństwie wielkie nadzieje. Młoda dziewczyna nie brała bynajmniej udziału w tych kalkulacjach; wiedziała tylko, że serce oddała innemu, więc nie może nim rozporządzać. Od, rana do wieczora musiała słuchać perswazji matki, błagalnych próśb, aby nie odrzucała szczęśliwego losu. Decydujący wpływ miał na nią jej spowiednik, dobry ksiądz Pisoni, który w tej sytuacji wykazał pełnię patriotycznej gorliwości. Nacisk, jaki wywierał na swoją penitentkę, płynął z jego głębokiej wiary w chrześcijańskie przeznaczenie Włoch; dziękował Opatrzności, że wybrała jedną z jego owieczek, aby przyśpieszyć porozumienie, które przyczyni się do triumfu Boga na ziemi. Benedetta zgodziła się na małżeństwo ulegając wpływowi spowiednika, gdyż była bardzo pobożna i szczególną adoracją darzyła obraz Matki Boskiej w małym kościółku na Piazza Farnese. Pewien fakt wywarł na niej wielkie wrażenie. Ksiądz Pisoni opowiedział jej, że za każdym razem, gdy klękał błagając Matkę Najświętszą, aby skłoniła serce Benedetty do zawarcia tego związku, płomień lampy gorejącej przed obrazem stawał się biały. Wobec tej wyraźnej woli nieba Benedetta nie śmiała dłużej stawiać oporu woli matki. Kardynał i donna Serafina, przeciwni z początku planom Ernestyny, wyrazili swą zgodę, gdy w grę weszły siły nadprzyrodzone. Benedetta wyrosła w atmosferze tak absolutnej czystości, tak nieświadoma życia, że poślubiając innego mężczyznę niż Dario uważała, iż łamie tylko obietnicę wspólnego życia, ale nie odrywa się od ukochanego fizycznie i duchowo. Płakała bardzo, ale wyszła za mąż za hrabiego Pradę w chwili depresji, nie znajdując dość siły woli, aby oprzeć się namowom swoich bliskich, godząc się na związek, który skojarzył niemal cały Rzym.

Noc poślubna była dla niej gromem z jasnego nieba. Czy pochodzący z. Piemontu Prada, Włoch z północy, z kraju podbojów, okazał brutalność najeźdźcy i chciał zdobyć swoją żonę tak, jak zdobywał miasto, to znaczy jak niecierpliwy w zaspokojeniu swych pragnień władca? Czy też może sam akt miłości był rewelacją tak nieprzewidzianą dla Benedetty, czymś tak brudnym ze strony człowieka, którego nie kochała, że nie była zdolna mu się poddać. Nigdy nie wytłumaczyła tego jasno. Dość że zamknęła gwałtownie drzwi do swego pokoju, zaryglowała zamek i z niezłomną stanowczością trwała przy swojej decyzji. Przez cały miesiąc Prada czynił szaleńcze usiłowania, aby złamać upór żony, doprowadzony do pasji przeszkodą w zaspokojeniu namiętności. Obrażony, srodze dotknięty w swej dumie i żądzy, przysięgał, że poskromi swą żonę, tak jak poskramia się narowistą klacz uderzeniami bata. Cała zmysłowa furia silnego mężczyzny rozbijała się o niezłomną wolę, która zrodziła się w ciągu jednego wieczora pod wąskim i pełnym wdzięku czołem Benedetty. Rozbudziła się w niej stanowczość rodu Boccanera: z całym spokojem oświadczyła, że nic na świecie, nawet śmierć nie może wpłynąć na zmianę jej decyzji. Ta brutalna rewelacja istoty miłości przywołała w jej duszy nawrót uczuć do Daria, ugruntowała przekonanie, że tylko jemu powinna oddać swe ciało, ponieważ tylko jemu to przyrzekła. Młody człowiek od czasu małżeństwa Benedetty, które musiał przyjąć, jak przyjmuje się żałobę, wyjechał w podróż po Francji. Nie ukrywając się z tym wcale, Benedetta napisała do niego, aby wrócił, i powtórzyła przyrzeczenie, że należeć będzie tylko do niego. Zresztą pobożność jej jeszcze bardziej wzrosła. Nieodwołalne postanowienie, że zachowa swe dziewictwo dla wybranego oblubieńca, wiązało się w jej myślach z wiernością dla Chrystusa. Odkryła w sobie płomienne serce wielkiej miłośnicy gotowej na śmierć męczeńską, byle tylko nie złamać przysięgi. Gdy zrozpaczona matka ze złożonymi błagalnie rękami zaklinała ją, aby wypełniła obowiązek małżeński, Benedetta odpowiadała, że nie poczuwa się do niczego, ponieważ wychodząc za mąż nie była uświadomiona. Zresztą czasy się zmieniły, porozumienie pomiędzy Watykanem a Kwirynałem nie doszło do skutku, a stosunki pogorszyły się nawet do tego stopnia, że dzienniki obu partii podjęły na nowo obraźliwą i niezwykle gwałtowną kampanię. Ten błyszczący związek, którego wszyscy pragnęli widząc w nim gwarancję pokoju, walił się w gruzy, był tylko jeszcze jedną ruiną pośród ruin.

Nieszczęśliwe małżeństwo córki stało się powodem śmierci Ernestyny. Zawiedziona w swym odartym z radości pożyciu małżeńskim popełniła największy błąd jako matka. Klęska ta obarczała wyłącznie ją samą, brat kardynał i siostra donna Serafina nieustannie czynili jej wyrzuty zrzucając na nią cały ciężar winy. Pocieszenie mogła przynieść jej jedynie rozpacz księdza Pisoni, którego boleść była podwójna: zawiedziony w swych, uczuciach, patriotycznych, cierpiał także, że przyczynił się do takiej katastrofy. Pewnego rana znaleziono Ernestynę w łóżku zimną i bladą, mówiono o udarze sercowym, lecz zmartwienie wystarczyło, aby ją zabić. Znosiła tortury moralne, nie skarżąc się, w milczeniu, tak jak zwykła była cierpieć całe życie. Już blisko rok minął ód czasu ślubu, a Benedetta ciągle jeszcze opierała się mężowi, nie opuszczając jednak domu Prady, aby oszczędzić matce publicznego skandalu. Ciotka Serafina wywierała na nią pewien wpływ robiąc nadzieję, że możliwe jest unieważnienie małżeństwa, jeśli młoda dziewczyna rzuci się do nóg ojca świętego. Od chwili gdy Benedetta oddała się pod opiekę spowiednika donny Serafiny, jezuity Lorenza, udało się ciotce przekonać ją całkowicie. Ojciec jezuita był to poważny, zaledwie trzydziestopięcioletni człowiek o miłej powierzchowności i jasnych oczach, obdarzony ogromnym darem przekonywania. Benedetta powzięła decyzję dopiero po śmierci matki i pod wpływem spowiednika przeprowadziła się do pałacu Boccanera zajmując to samo mieszkanie, w którym się urodziła i gdzie umarła jej matka.

Natychmiast rozpoczęto starania o unieważnienie małżeństwa, wniesiono podanie do pierwszej instancji na ręce kardynała wikariusza, który zajmował się sprawami diecezji rzymskiej. Opowiadano, że contessina zdecydowała się na wszczęcie procesu dopiero po uzyskaniu tajemnej audiencji u papieża, który okazał jej podczas tej rozmowy współczującą sympatię. Hrabia Prada początkowo rozpowiadał, że na drodze sądowej zmusi żonę do powrotu. Potem jednak ulegając prośbom swojego ojca, starego Orlanda, zgodził się na wniesienie sprawy do władz kościelnych. Kardynał wikariusz, posiadający uprawnienia biskupa rzymskiego, przekazał cały proces w ręce Kongregacji Koncylium, co było dla Benedetty pierwszym sukcesem; sprawa utknęła teraz na martwym punkcie. Benedetta czekała, aż Kongregacja wypowie się definitywnie, żywiąc nadzieję, że unieważnienie ślubu kościelnego dostarczy jej niezwykle ważkich argumentów przy staraniu się o rozwód w sądzie cywilnym. W lodowatym apartamencie, gdzie jej matka Ernestyna, istota bierna i zrozpaczona, zmarła tak niedawno, contessina rozpoczęła na nowo życie młodej panny; okazywała wiele spokoju, wiele wytrwałości w odniesieniu do przedmiotu swoich uczuć, przysiągłszy sobie, że odda się tylko swemu kuzynowi i wówczas dopiero, gdy ksiądz połączy ich świętym węzłem w obliczu Boga.

Dario pół roku wcześniej od Benedetty, po śmierci ojca i katastrofie, jakiej uległ jego majątek, zamieszkał w pałacu Boccanera. Idąc za radą Prady książę sprzedał willę Montefiori za sumę dziesięciu milionów jednemu z towarzystw finansowych i zamiast zatrzymać te pieniądze w kieszeni, uniesiony gorączką spekulacji trawiącej miasto, zaczął grać na giełdzie. W rezultacie wielki krach, który pochłonął majątki mieszkańców całego miasta, doprowadził go do zupełnej katastrofy. Doszczętnie zrujnowany, nawet zadłużony, książę, zawsze piękny i cieszący się popularnością mężczyzna, odbywał jednak swoje codzienne spacery po Corso. Pewnego dnia umarł spadłszy z konia podczas rannej przejażdżki. W jedenaście miesięcy później wdowa, piękna Flavia, zdoławszy uratować z katastrofy nowoczesną willę i czterdzieści tysięcy franków renty, poślubiła wspaniałej prezencji mężczyznę młodszego od niej o lat dziesięć, Szwajcara nazwiskiem Jules Laporte. Były sierżant straży ojca świętego, potem pokątny pośrednik w handlu relikwiami, obecnie na skutek ożenku uzyskał tytuł markiza Montefiori, przyznany mu specjalnym dekretem papieskim. Księżna Boccanera stała się markizą Montefiori. Wówczas to kardynał Boccanera dotknięty w swej rodowej dumie zażądał, aby bratanek Dario zajął mały apartamencik w jego bezpośrednim sąsiedztwie, na pierwszym piętrze pałacu. Serce tego świętego człowieka, który wydawał się umarły dla świata, zachowało niezwykle silne poczucie dumy rodowej, jakąś specjalną tkliwość do tego chłopca, ostatniego Boccanery, dzięki któremu stare drzewo rodowe mogło się jeszcze okryć zielenią. Kardynał nie był zresztą przeciwny małżeństwu z Benedetta, którą obdarzał także ojcowskim uczuciem, będąc jednocześnie tak dumny i tak głęboko przekonany o cnocie i pobożności dwojga młodych ludzi, że otwarcie pogardzał obrzydliwymi plotkami, jakie rozpuszczali przyjaciele hrabiego Prady na temat faktu, iż kuzyn i kuzynka mieszkali pod jednym dachem. Donna Serafina opiekowała się Benedettą, podobnie jak kardynał opiekował się Dariem; w ciszy i cieniu starego opuszczonego pałacu, gdzie rozegrało się tyle krwawych dramatów, żyło teraz tylko czworo ludzi, których namiętności spoczywały w uśpieniu. Byli to ostatni przedstawiciele świata walącego się w gruzy na progu świata nowego.

Gdy ksiądz Piotr Froment obudził się nagle z głową ociężałą od przykrych snów, stwierdził z przerażeniem, że dzień jest u schyłku. Zegarek, na który spojrzał, wskazywał godzinę szóstą. Obiecywał sobie odpocząć najwyżej godzinę, a spał prawie siedem, owładnięty znużeniem nie do przezwyciężenia. Teraz nawet, po przebudzeniu, leżał wciąż jeszcze na łóżku rozbity, jakby już pokonany przed rozpoczęciem walki. Co było przyczyną tego wyczerpania, tego niczym nie uzasadnionego zniechęcenia, dlaczego przejmował go dreszcz lęku tłumiąc jego poranny młody entuzjazm? Czyżby rodzina Boccanera była bezpośrednim powodem tej nagłej słabości ducha? W ciemnej mgławicy snu widział, zarysy jakichś twarzy budzące niepokój. Nie wyzwolił się jeszcze z tego koszmaru, a przebudzenie się w tym zupełnie obcym pokoju pogłębiło jego złe samopoczucie. Pewne rzeczy wydawały mu się niejasne, nie umiał sobie wytłumaczyć, jak to się stało, że Benedetta napisała list do wicehrabiego Filiberta de la Choue z zawiadomieniem, że książka Piotra została zgłoszona do Kongregacji Indeksu; czym powodowała się wyrażając życzenie, aby autor przybył osobiście bronić się do Rzymu; w jakim celu posunęła uprzejmość tak dalece, żeby ofiaro,-wać mu gościnę w swoim domu? Świadomość, że znalazł się tutaj, na tym łóżku, w tym pokoju i w tym pałacu spowitym w śmiertelną ciszę, wprawiała go w osłupienie. Czując bezwład w członkach i pustkę w mózgu  ksiądz Piotr doznał nagłego" olśnienia, zrozumiał, że wymyka mu się istotny sens rzeczy, iż pozorna prostota faktów kryje w sobie jakąś zawiłość. Był to jednak tylko przebłysk. Zerwał się z łóżka gwałtownie, otrząsnął się w przekonaniu, że zapadający zmrok wywołał w nim ten stan dziwnego niepokoju i zwątpienia.

Aby zmienić kierunek myśli, zaczął rozglądać się po obu pokojach. Były bardzo prosto, prawie ubogo umeblowane mahoniowymi sprzętami z początku XIX wieku. Łóżko nie posiadało zasłon, podobnie jak drzwi i okna. Na gołej kamiennej posadzce, zaciągniętej czerwono i wyfroterowanej, leżały gdzieniegdzie przed krzesłami małe dywaniki. Przypomniał sobie, patrząc na te chłodne i obce wnętrze, mieszczański pokój, w którym gościł jako dziecko jeszcze w Wersalu u swojej babki posiadającej podówczas, za panowania Ludwika Filipa, mały sklepik z towarami norymberskimi. Zainteresował go stary obraz wiszący na jednej ze ścian sypialni pośród innych dziecinnie śmiesznych, pozbawionych zupełnie wartości. Zaledwie widoczna w zapadającym mroku widniała na obrazie postać kobiety siedzącej na progu wielkiego i ponurego domostwa, skąd jakby ją wypędzono. Dwuskrzydłowe drzwi z brązu zamknęły się za nią na zawsze, a ona siedziała spowita tylko w białe płótno, podczas gdy części ubrania leżały byle jak, walając się na stopniach z granitu, jakby rzucone gniewną ręką. Miała bose stopy i obnażone ramiona. Twarzy nie było widać, gdyż zakrywały ją fale wspaniałych włosów opadających złotopłową kaskadą. Jakaż nieznana boleść, jaki wstyd straszliwy, jakież męki opuszczenia targały sercem odrzuconej, uparcie miłującej żony, której historię snuć można by bez końca z gwałtownie bijącym sercem! Wyczuwało się, że jest młoda i cudownie piękna mimo nędzy, mimo łachmanów ledwie okrywających jej ramiona; lecz wszystko tonęło w mrokach tajemnicy, jej namiętność, nieszczęście, może nawet jej grzech. Bez imienia i twarzy była może symbolem ludzi, którzy drżą i płaczą przed wiecznie zamkniętymi drzwiami wiodącymi w nieznane. Piotr patrzył na obraz długo; wydawało mu się, że rozróżnia bosko piękny profil kobiety, wyrażający ból. Ale uległ tylko złudzeniu, obraz był zniszczony, poczerniały, zaniedbany i ksiądz zapytywał siebie, jakiego mistrza jest dziełem, skoro zdołał wzruszyć go do tego stopnia. Na sąsiedniej ścianie znajdował się obraz Matki Boskiej, jakaś marna kopia osiemnastowiecznego płótna, która drażniła go banalnością uśmiechu.

Zapadał coraz gęstszy mrok. Piotr otworzył w salonie okno i oparł się o  parapet. Naprzeciw niego po drugiej stronie Tybru wznosiło się Monte Gianicolo, wzgórze, skąd rankiem oglądał panoramę Rzymu. Lecz w. tej godzinie zamglonego zmierzchu miasto nie było już obrazem młodości i marzeń, ozłoconym w porannym słońcu. Noc spływała na Rzym deszczem szarego popiołu, horyzont zacierał się niewyraźny i posępny. Na lewo rozpoznać można było zarysy Palatynu ponad dachami domów; na prawo wznosiła się zawsze szafirowa kopuła Świętego Piotra na tle ołowianego nieba; w głębi, po drugiej stronie pałacu, niewidoczny już Kwirynał ginął w gęstej mgle. Po kilku minutach wszystko zatarło się jeszcze bardziej tak, jakby cały Rzym rozwiał się w jakimś nieznanym ogromie. Piotr owładnięty znowu dręczącym zwątpieniem nie mógł dłużej stać przy oknie. Zamknął je i usiadł pozwalając ogarnąć się ciemności i. fali bezmiernego smutku. Z rozpaczliwych rozmyślań ocknął się dopiero wówczas, gdy drzwi otworzyły się cicho, a blask lampy rozweselił nieco pokój.

Weszła Wiktoryna niosąc światło.

— Ach, więc ksiądz już się obudził? Byłam tutaj koło czwartej, lecz ksiądz spał tak smacznie! Bardzo dobrze ksiądz zrobił pozwalając sobie na dłuższą drzemkę.

Potem w odpowiedzi na utyskiwania Piotra, że czuje się rozbity i że ma dreszcze, odparła z niepokojem:

— Byle tylko ksiądz nie nabawił się tej ich szkaradnej febry! Bliskie sąsiedztwo rzeki nie wpływa dobrze na zdrowie. Don Vigilio, sekretarz Jego Eminencji, cierpi na tę chorobę i proszę mi wierzyć, to wcale nie jest zabawne.

Poradziła mu też, aby nie schodził dzisiaj do salonu i położył się do łóżka. Podjęła się wytłumaczyć go przed księżną i hrabianką. Piotr nie protestował, był całkowicie pozbawiony energii. Stosując się do rady gospodyni, zjadł na kolację talerz zupy i skrzydełko kurczęcia oraz nieco konfitur, które przyniósł mu do pokoju służący Jakub. Posiłek wpłynął dobrze na jego samopoczucie, podziałał tak pokrzepiająco, że postanowił jeszcze tego wieczora podziękować paniom za uprzejme udzielenie mu gościny. Ponieważ donna Serafina przyjmowała gości właśnie w poniedziałki, więc skorzysta z okazji, aby zostać przedstawionym.

— Dobrze, dobrze — przytakiwała Wiktoryna. — Jeśli tylko ksiądz czuje się nieźle, to będzie to nawet pewna rozrywka... Najlepiej, jeśli don Vigilio, sąsiad księdza, przyjdzie tutaj, aby go zabrać o dziewiątej, i będzie księdzu towarzyszył. Proszę na niego czekać.

Piotr właśnie umył się i włożył nową sutannę, gdy punkt o dziewiątej zapukano dyskretnie do drzwi. Wszedł niskiego wzrostu ksiądz lat zaledwie trzydziestu, szczupły i wątły, z twarzą pociągłą, zniszczoną i żółtą. Ataki febry, powtarzające się od dwóch lat codziennie o tej samej porze, wyniszczały jego organizm. W czarnych błyszczących oczach palił mu się w chwilach zapomnienia żar płomiennej duszy. Ukłonił się i powiedział wyborną francuszczyzną:

— Jestem don Vigilio, oddaję się całkowicie do dyspozycji księdza... Jeśli ksiądz życzy sobie, możemy zejść do salonu.

Piotr poszedł za nim wyrażając słowa podzięki. Don Vigilio uśmiechnął się w milczeniu. Zeszli na drugie piętro i znaleźli się na obszernym podeście pałacowych schodów. Piotra zdziwiło słabe . oświetlenie: gdzieniegdzie paliły się gazowe płomyki upodabniając pałacowe schody do korytarza podrzędnego hotelu; żółte plamy światła zaledwie rozpraszały głęboką ciemność wysokich, ciągnących się w nieskończoność korytarzy. Wszystko w tym pałacu tchnęło ogromem i atmosferą cmentarza. Nawet w pobliżu apartamentu donny Serafiny, znajdującego się naprzeciw mieszkania jej siostrzenicy, nic nie wskazywało na to, że tego wieczoru przyjmowano gości. Żaden szmer nie przedostawał się poprzez zamknięte drzwi, śmiertelna cisza panowała w całym pałacu. Don Vigilio, skłoniwszy się jeszcze raz, ostrożnie nacisnął klamkę nie dotykając dzwonka.

W przedpokoju paliła się jedna tylko naftowa lampa postawiona na stole. Przedpokój był obszerny, o nagich ścianach malowanych al fresco na kolor czerwony i złoty, które zdobiła na sposób antyczny biegnąca wokoło draperia. Na krzesłach leżało kilka męskich płaszczy, dwa okrycia kobiece; stos kapeluszy mieścił się na konsoli. Pod ścianą siedział lokaj drzemiąc w półcieniu. Don Vigilio usunął się grzecznie, aby pozwolić Piotrowi wejść do pierwszego salonu wybitego czerwonym brokatem. Panował tu półmrok; Piotr sądził, że pokój jest zupełnie pusty. W tej chwili jakaś ciemna postać kobieca w czarnej sukni, której rysów twarzy nie można było rozpoznać, stanęła niespodziewanie naprzeciw niego. Piotr na szczęście usłyszał, jak jego towarzysz powiedział z ukłonem:

— Hrabianko, mam zaszczyt przedstawić pani księdza Piotra Froment, który przyjechał z Francji dziś rano.

Piotr pozostał przez chwilę sam z Benedettą pośrodku tego pustego salonu, w usypiającym świetle dwu pokrytych koronkowymi. abażurami lamp. Z sąsiedniego wielkiego salonu dobiegał szmer głosów, szeroko otwarte dwuskrzydłowe drzwi rysowały się wyraźnie prostokątem jaśniejszego światła.

Młoda kobieta przyjęła Piotra niezwykle uprzejmie, witając go w słowach serdecznych i prostych:

— Ach, jak się cieszę, że księdza widzę. Lękałam się, że ksiądz rozchorował się ze zmęczenia, ale już lepiej, prawda?

Słuchał tych słów oczarowany powolnością jej głosu o chropowatym nieco brzmieniu, który zdradzał jakby tłumioną przez rozsądek namiętność. Zobaczył wreszcie ją całą, ciężkie i bardzo ciemne włosy, białą cerę o odcieniu kości słoniowej. Twarz miała okrągłą, usta dość wydatne, nos cienki, rysy delikatne jak dziecko. Zwłaszcza oczy pełne były życia, oczy ogromne, niezgłębione, których nikt odgadnąć nie zdołał. Czy śniła, czy pogrążona była w marzeniach? Czy nieruchomość jej twarzy kryła w sobie płomienny żar świętych niewiast i wielkich miłośnie?

Młodzieńcza i pełna spokoju, miała ruchy powściągliwe, harmonijne i rytmiczne. W uszach nosiła dwie wielkie perły cudownej czystości, pochodzące z naszyjnika jej matki, sławnego w całym Rzymie.

Piotr wypowiedział słowa przeprosin i podziękowania.

— Jestem szczerze zakłopotany i chciałem już rano wyrazić pani, jak bardzo wzruszyła mnie jej ogromna dobroć.

Na twarzy Benedetty malował się spokój i życzliwość, wyraźnie starała się, żeby młody ksiądz czuł się swobodnie.

— Proszę, niech ksiądz będzie jak u siebie w domu — mówiła dalej — wystarcza nam zupełnie, że nasz kuzyn, pan de la Choue, lubi księdza i interesuje się jego książką. Mam dla niego bardzo. dużo uczucia...

W głosie jej dało się odczuć pewne zakłopotanie, ponieważ zdała sobie sprawę, że należałoby teraz powiedzieć coś o książce, dla której jedynie Piotr przyjechał do Rzymu i był goszczony w pałacu.

— Wicehrabia przysłał mi książkę księdza, przeczytałam ją, zdaniem moim jest bardzo piękna, wzruszyła mnie. Ale jestem taką ignorantką, że z pewnością nie zdołałam zrozumieć wszystkiego i chciałabym bardzo móc porozmawiać o niej z księdzem dla wyjaśnienia pewnych zagadnień.

W jej przejrzystych oczach, które nie umiały kłamać, wyczytał zdziwienie, dziecinny wprost niepokój, zakłopotanie, w jakie wprawiały ją problemy, z którymi nigdy dotąd się nie zetknęła. Może to właśnie ona zapaliła się do jego sprawy, może chciała stać u jego boku, aby podtrzymać go w trudnych chwilach i wziąć udział w jego zwycięstwie? Opadły go znów podejrzenia, wyczuwał jakiś tajemniczy wpływ, jakby czyjaś ręka kierowała wszystkim, popychała do jakiegoś nieznanego celu. Oczarowała go prostota i szczerość tej pięknej, młodej i szlachetnej istoty, te parę słów, które z nią zamienił, podbiły go zupełnie. Miał właśnie zamiar jej powiedzieć, że jest całkowicie na jej usługi, gdy przeszkodziło mu w tym nadejście innej kobiety; wysoka i szczupła jej postać czarno ubrana odcinała się ostro na tle jasnego prostokąta otwartych szeroko drzwi.

— Czy powiedziałaś już Jakubowi, żeby poszedł na górę dowiedzieć się, co się tam dzieje? Don Vigilio przyszedł sam, to dowodzi braku taktu.

— Ależ nie, ciociu, ksiądz jest tutaj. Spiesznie dokonała prezentacji.

— Ksiądz Piotr Froment — księżna Boccanera.

Wymieniono ceremonialne ukłony. Księżna miała zapewne pod sześćdziesiątkę, ale ściskała się gorsetem, tak że sądząc po sylwetce można ją było wziąć za młodą kobietę. Przejawiała się tu zresztą jej ostatnia i jedyna kokieteria, włosy bowiem, aczkolwiek gęste i bujne, miała zupełnie siwe, jedynie brwi, czarne dotychczas, znaczyły się ciemną linią na podłużnej, szeroko pooranej zmarszczkami twarzy o dużym, wolę znamionującym nosie, charakterystycznym dla rodziny Boccanera. Nigdy nie była piękna; pozostała panną, śmiertelnie dotknięta wyborem hrabiego Brandini, który pojął za żonę jej młodszą siostrę, Ernestynę. Jedyną radość swego życia czerpała odtąd z zaspokajania rodowych ambicji, zawsze  dumna z nazwiska, jakie nosiła. Rodzina Boccanera liczyła już dwóch papieży; donna Serafina miała nadzieję, że nie umrze wcześniej, zanim jej brat kardynał nie zasiądzie na tronie watykańskim. Stała się mężem zaufania kardynała, nie opuszczała go nigdy, czuwała nad nim, udzielała mu rad, prowadziła w sposób mistrzowski dom, dokonując cudów, by ukryć powolną ruiną majątkową wiszącą nad mieszkańcami pałacu. Jeśli od lat trzydziestu przyjmowała w poniedziałki kilku najbliższych przyjaciół należących wyłącznie do kół watykańskich, czyniła to powodowana wzglądami politycznymi; należało utrzymać salon czarnego świata, będący siłą i groźbą zarazem.

Po przyjęciu, jakiego doznał od księżnej, Piotr domyślił się natychmiast, jak mało ważyła jego osoba w jej oczach. Był tylko skromnym księdzem — nie nosił nawet tytułu prałata. I coraz bardziej zdziwiony zadawał sobie nurtujące go pytanie: w jakim celu zaproszono go tutaj, co robił w tym świecie zamkniętym dla maluczkich. Wiedział,. że księżna praktykuje niezwykle surową nabożność, i wydawało mu się, że przyjmuje go jedynie ze względu na wicehrabiego. Przy powitaniu zdobyła się na wypowiedzenie tylko tego zdania:

— Cieszymy się, bardzo z dobrych wiadomości od pana de la Choue! Dwa lata temu przyprowadził do Rzymu taką piękną pielgrzymkę!

Przestąpiła próg przyległego salonu, wprowadzając ze sobą młodego księdza. Była to duża kwadratowa komnata, obita starym żółtym brokatem w wielkie kwiaty w stylu Ludwika XIV. Bardzo wysoki sufit, rzeźbiony i malowany, zdobiły kasetony o złoconych rozetach. Umeblowanie nie było jednolite: wysokie lustra, dwie wspaniałe złocone konsole, kilka pięknych foteli z XVII wieku, a obok sprzęty rażące pospolitością: jakiś ciężki stolik w empirowym stylu, który znalazł się tutaj nie wiadomo z jakiego powodu, jakieś dziwaczne drobiazgi bazarowego pochodzenia, jakieś pospolite fotografie ustawione na drogocennym marmurze konsoli. Nie było tam ani jednego dzieła sztuki, które by mogło wzbudzić zainteresowanie. Na ścianach wisiały średniej wielkości stare płótna; jedynie cudowny, nieznanego pędzla prymityw „Zwiastowanie" z XIV wieku, przedstawiający Marię Pannę o przeczystych, delikatnych rysach jako dziesięcioletnią dziewuszkę oraz wielkiego, wspaniałego anioła, który zdawał się ogarniać ją falą lśniącej nadludzkiej miłości, był cennym zabytkiem. Naprzeciw prymitywu wisiał stary portret młodej, pięknej dziewczyny w turbanie na głowie; przypuszczano, że jest to wizerunek Cassii Boccanery, namiętnej kochanki, która sama dokonała zemsty rzucając się do Tybru wraz ze swoim bratem Ercole i trupem swego ukochanego, Flavia Corradini. Cztery lampy oświetlały spokojnym światłem tę przywiędłą salę, jakby pożółkłą w pełnym melancholii zachodzie słońca, ponurą, pustą i nagą, bez jednej wiązanki kwiatów.

Donna Serafina przedstawiła Piotra zebranym w salonie gościom; nagle zapanowała cisza, rozmowy ustały i Piotr poczuł, że wszystkie spojrzenia skupiły się na nim niby na ciekawym, z góry zapowiedzianym obiekcie. W salonie znajdowało się najwyżej dziesięć osób; stojący wśród nich Dario rozmawiał z młodziutką księżniczką, Celią Buongiovanni, której towarzyszyła starsza wiekiem kuzynka, prowadząca półgłosem rozmowę z monsignorem Nani w ustronnym kącie salonu. Uwagę Piotra przyciągnęło nazwisko adwokata konsystorskiego, Morano. Wicehrabia de la Choue wysyłając młodego księdza do Rzymu uważał za stosowne wyjaśnić mu zupełnie wyjątkową rolę Morano w pałacu Baccanera, aby uchronić go od popełnienia nietaktu. Od trzydziestu lat Morano był przyjacielem donny Serafiny. Stosunek ten, niegdyś ukrywany, ponieważ adwokat miał żonę i dzieci, stał się z czasem, gdy adwokat owdowiał, związkiem jawnym, uznawanym przez wszystkich, czymś w rodzaju starych, uświęconych przez czas wolnych związków, na które świat patrzy z tolerancją. Oboje byli bardzo nabożni i postarali się zapewne o wymagane przez kościół dyspensy. Morano znajdował się więc w salonie donny Serafiny na miejscu, które zajmował od przeszło ćwierć wieku, w fotelu tuż obok kominka, mimo że nie palił się tam ogień. Donna Serafina, dopełniwszy obowiązku gospodyni domu, usiadła na swym zwykłym miejscu po drugiej stronie kominka, naprzeciw adwokata.

W momencie kiedy Piotr zajmował miejsce obok don Vigilią, siedzącego w milczeniu na krześle, Dario głośno podjął wątek swego opowiadania. Był to przystojny, średniego wzrostu młody człowiek; szczupły, elegancki, o wypielęgnowanym zaroście, podłużnej twarzy i wydatnym nosie, tak charakterystycznym dla tej rodziny. Rysy twarzy miał łagodne, jakby zniewieściałe wiekowym zubożeniem krwi.

—Och, jakaż ona jest piękna— powtarzał z emfazą — jaka zadziwiająco piękna!

— Ale kto? — zapytała Benedetta podchodząc bliżej.

Celia, podobna z urody do małej Madonny z wiszącego ponad jej głową prymitywu, zaśmiała się mówiąc:

— Moja droga, rozmawiamy właśnie o pewnej biednej dziewczynie, którą Dario widział dziś na ulicy.

Dario musiał od nowa powtórzyć swe opowiadanie. Przechodząc przez jedną z wąskich uliczek w pobliżu Piazza Navona zauważył na stopniach podcienia piękną, wysokiego wzrostu dziewczynę, zanoszącą się od płaczu. Wzruszony jej łzami, a nade wszystko jej urodą, podszedł do niej; dowiedział się, że pracowała w fabryce woskowych paciorków, skąd została zwolniona z powodu zamknięcia warsztatów. Teraz bała się wrócić do domu rodziców, gdzie panowała straszliwa nędza. Poprzez łzy spływające po jej policzkach spojrzała na niego oczami tak pięknymi, że zdjęty litością sięgnął do kieszeni, by dać jej parę groszy. Ale dziewczyna wyprostowała się gwałtownie z płomienną i zakłopotaną twarzą i ukrywając ręce . w spódnicy, odmówiła przyjęcia jałmużny; niech raczej idzie za nią i da pieniądze jej matce. Po czym pobiegła szybko w kierunku mostu Świętego Anioła.

— Ach, co za uroda — powtarzał Dario w ekstazie — co za cudowna uroda!... Wyższa ode mnie, szczupła, mimo że silnie zbudowana, z piersią kształtną jak u bogini! Przypominała klasyczny posąg młodzieńczej Wenus. Miała silnie zarysowany podbródek, usta i nos o doskonałym rysunku, i oczy, ach te oczy! Czyste, wielkie. Ciężkie czarne włosy pokrywały jej głowę niby kaskiem; cerę miała olśniewającą, jakby wyzłoconą słońcem!

Wszyscy z zachwytem przysłuchiwali się opisowi dziewczyny, ogarnięci podziwem dla urody kobiecej, na którą rzymianie są tak wrażliwi. — Coraz rzadziej widzi się piękne dziewczęta z ludu — powiedział Morano. — Można przebiec całe Zatybrze i nie spotkać ani jednej urodziwej dziewczyny. Widać są jednak, przynajmniej jedna.

— A jak na imię ma twoja bogini? — zapytała ze śmiechem Benedetta, podobnie jak i reszta towarzystwa zachwycona i rozbawiona opowiadaniem.

— Nazywa się Pierina — odpowiedział Dario śmiejąc się także.

— I cóżeś z nią zrobił?

Twarz młodego człowieka przybrała wyraz takiego niepokoju i strachu jak twarz dziecka, które bawiąc się napotka jakieś wstrętne zwierzę.

— Ach, nie pytaj nawet, bardzo mi przykro... Zobaczyłem nędzę tak odrażającą, że na sam jej widok można było się rozchorować.

Z dalszego opowiadania okazało się, że idąc przez ciekawość śladami dziewczyny znalazł się po drugiej stronie mostu Świętego Anioła, w nowobudującej się dzielnicy, która powstawała na terenach należących kiedyś do zamku; tam na pierwszym piętrze jednego z opuszczonych domów zobaczył straszny obraz, który przyprawił go o mdłości: cała rodzina, matka, ojciec, stary niedołężny wuj, dzieci umierające z głodu, gnijące w nieczystościach! Dario starał się złagodzić swoją opowieść odpowiednio dobieranymi słowami i czynił ręką gesty, jakby chciał odsunąć od siebie odrażającą wizję.

— Przyznam się, że uciekłem, i zapewniam was, że nie wrócę tam więcej...

Wszyscy pokiwali głowami i jakiś przykry chłód powiał po salonie. Ciszę przerwał Morano, w pełnych goryczy słowach oskarżając zaborców, klikę Kwirynału, którzy jego zdaniem ponosili wyłączną odpowiedzialność za nędzę mieszkańców Rzymu. Czyż nie krąży pogłoska, że ministrem ma zostać deputowany Sacco, ten intrygant skompromitowany w tylu nieczystych sprawkach? Byłby to już szczyt bezwstydu, niechybną zapowiedź zbliżającego się bankructwa.

Jedna tylko Benedetta, patrząc na Piotra i myśląc o jego książce, powiedziała cicho:

— Biedni ludzie, jakież to smutne! Dlaczego nie mielibyśmy ich odwiedzić?

Piotr, początkowo skrępowany i nieswój, poczuł się głęboko wstrząśnięty opowiadaniem Daria. Przeżywał czasy swej działalności apostolskiej pośród nędzy Paryża i ogarnęła go litość i tkliwość na myśl, że natychmiast po przyjeździe do Rzymu styka się z tą samą plagą. Bezwiednie podniósł głos i powiedział dobitnie:

— Jeśli pozwoli pani sobie towarzyszyć, pójdziemy tam razem; te sprawy interesują mnie bardzo.

Uwaga skupiła się teraz na Piotrze. Obecni zasypywali go pytaniami, jakby zaniepokojeni, że pierwsze jego wrażenie przy zetknięciu się z Rzymem będzie ujemne. Go pomyśli o mieście i o nich samych? Zalecano mu, aby nie dał się omamić pozorom, dopytywano się, jakie wrażenie zrobiło na nim miasto, jaki sąd o nim powziął. Piotr odpowiadał grzecznie na pytania. Nie mógł wiele powiedzieć, gdyż całe popołudnie spędził w domu. Odczuwał wyraźnie, że obecni chcą wywrzeć na niego jakiś wpływ, jakby usilnie starali się wywołać w nim uczucie podziwu i zachwytu. Dawano mu rady, zaklinano go, aby nie uległ pierwszemu niefortunnemu wrażeniu; należało poczekać, póki Rzym nie odkryje przed nim swej duszy, swego piękna i wielkości.

— Jak długo zamierza ksiądz pozostać z nami? — zapytaj jakiś uprzejmy głos o miłym i czystym brzmieniu.

Monsignore Nani odezwał się po raz pierwszy ze swego ustronnego kącika. Już kilka razy zdawało się Piotrowi, że dostojnik Kościoła nie spuszcza z niego żywych, niebieskich oczu, udając tylko, że słucha paplaniny ciotki Celii. Zanim  udzielił odpowiedzi, Piotr przyjrzał mu się uważnie. Monsignore nosił sutannę obrzeżoną karmazymem, przewiązaną szarfą z fioletowego jedwabiu. Mimo przekroczonej pięćdziesiątki wyglądał młodo, miał jasne włosy, prosty i delikatny nos, usta o łagodnym zarysie, nie pozbawione jednak stanowczości, i lśniące, białe zęby.

— Mam zamiar zabawić w Rzymie dwa, najwyżej trzy tygodnie. Wszyscy obecni zaprotestowali. Jak to! Trzy tygodnie! Czyż można poznać Rzym w ciągu trzech tygodni? Trzeba na to pół roku, rok, dziesięć lat.

— Trzy tygodnie! — powtórzyła donna Serafina lekceważącym tonem. — Czyż można poznać i polubić Rzym w ciągu trzech tygodni! Tylko ci, którzy nas dobrze poznali, wracają do nas często.

Nani nie protestując, jak to czynili inni, zadowolił się lekkim uśmiechem. Zrobił przy tym nieznaczny ruch ręką o delikatnym rysunku, zdradzającą jego arystokratyczne pochodzenie. Piotr tłumaczył się skromnie, wyjaśniając, że przyjechał tylko w celu załatwienia pewnych spraw i odjedzie, gdy sprawy te załatwi. Prałat powiedział uśmiechając się ciągle:

— Jestem pewien, że ksiądz zostanie tu dłużej niż trzy tygodnie i będziemy mieli szczęście cieszyć się dłużej jego obecnością.

Chociaż to zdanie wypowiedziane zostało w tonie spokojnym i uprzejmym, młody ksiądz zmieszał się. Dlaczego oni wszyscy to mówią? Czy coś wiedzieli, czy chcieli mu dać coś do zrozumienia? Pochylił się i zapytał zupełnie cicho don Vigilia siedzącego w milczeniu obok niego:

— Kim jest monsignore Nani?

Sekretarz nie odpowiedział od razu. Jego rozpalona gorączką twarz stała się jeszcze bardziej ołowiana. Powiódł płomiennym wzrokiem po obecnych, upewniając się, czy nikt ich nie podsłuchuje, i rzucił jednym tchem:

— Jest asesorem Trybunału Inkwizycji.

Wyjaśnienie było wystarczające; Piotr wiedział, że asesor, obecny bez prawa głosu na zebraniach Trybunału, udawał się w każdą środę wieczorem po zakończeniu obrad do ojca świętego, aby mu zdać sprawozdanie z przebiegu popołudniowych obrad. Ta cotygodniowa audiencja, ta godzina spędzona z papieżem na osobności, umożliwiająca poruszanie wszystkich tematów, stawiała osobę asesora w zupełnie wyjątkowej sytuacji, dając w jego ręce wielką władzę. Sprawowana funkcja równała się nieledwie godności kardynalskiej, asesor mógł być mianowany tylko kardynałem. Monsigriore Nani, który wydawał się Piotrowi tak bezpośredni i uprzejmy, patrzył tak zachęcająco na młodego księdza, że tenże uważał za stosowne usiąść na miejscu opuszczonym przez starą ciotkę Celii. Czyż to spotkanie zaraz pierwszego wieczoru po przyjeździe z wpływowym dostojnikiem, który jednym słowem mógł sprawie, że wszystkie drzwi staną przed Piotrem otworem, nie było przepowiednią zwycięstwa? Ogarnęło go wzruszenie, gdy Nani zaraz na początku rozmowy zapytał uprzejmie, tonem, w którym przebijało prawdziwe zainteresowanie:

— Mój drogi synu, słyszałem, że wydałeś książkę.

Porwany entuzjazmem, zapominając, gdzie się znajduje, Piotr otworzył przed dostojnikiem całą duszę, zwierzył mu się ze swej gorącej miłości dla cierpiących i nędzarzy, dał się unieść marzeniom o społeczności chrześcijańskiej, o triumfie odmłodzonego katolicyzmu, który stanie się religią powszechnie panującej demokracji. Powoli głos jego przybierał na sile — w ciszy zalegającej stary surowy salon wszyscy przysłuchiwali się z uwagą, pełni zarazem wzrastającego zdziwienia i lodowatej nieprzystępności, której Piotr nie odczuwał płonąc zapałem swoich przekonań.

Nani przerwał mu łagodnie i z nieodstępnym uśmiechem, w którym nie wyczuwało się prawie ironii, zapytał:

— Zapewne, zapewne, drogi synu, to, co mówisz, jest bardzo piękne, och, bardzo piękne i godne czystej i szlachetnej imaginacji chrześcijanina... Ale co masz zamiar teraz robić?

— Chcę iść wprost do ojca świętego, aby się bronić.

Zebrani powstrzymali lekki uśmiech, a donna Serafina, jakby wyrażając przekonanie ogółu, powiedziała:

— To nie jest tak łatwo zobaczyć ojca świętego! Piotr zawołał porywczo:

— Muszę go zobaczyć, muszę! Czyż nie wypowiedziałem jego własnych poglądów, czy nie broniłem jego polityki? Czy możliwe jest, aby potępił moją książkę, książkę, którą natchnęły jego najlepsze myśli?

— Zapewne, zapewne — pośpiesznie powtórzył Nani, tak jakby się obawiał, aby temu młodemu entuzjaście nie odebrano zbyt brutalnie nadziei — ojciec święty posiada wysokiej miary inteligencję! Trzeba koniecznie go zobaczyć... Tylko, mój drogi synu, nie trzeba się tak przejmować, należy wszystko rozważyć, poczekać, nie postępować zbyt gwałtownie...

Potem dodał zwracając się do Benedetty:

— Czy nie mam racji? Jego Eminencja nie poznał jeszcze księdza Froment? Trzeba wystarać się o audiencję u niego chociażby jutro rano i skorzystać z jego mądrych rad.

Kardynał Boccanera nigdy nie brał udziału w urządzanych przez siostrę poniedziałkowych przyjęciach, wszyscy jednak czuli, że mi mo iż nieobecny, jest wszechwładnym panem tego domu.

— Lękam się tylko — powiedziała hrabianka z wahaniem — że wuj nie będzie podzielał poglądów księdza Piotra.

Nani znowu się uśmiechnął:

— To właśnie dobrze, bo powie mu wiele rzeczy pożytecznych.

Ustalono natychmiast z don Vigilio, że sekretarz zapisze księdza Piotra na audiencję nazajutrz na dziesiątą rano.

W tej właśnie chwili przyszedł nowy gość. Nosił galowy kardynalski strój, długą czarną suknię z czerwonymi wypustkami i guzikami tegoż koloru, czerwony pas i czerwone pończochy. Był to kardynał Sarno, długoletni przyjaciel rodziny. Gdy tłumaczył swe opóźnienie nawałem pracy, wszyscy obecni słuchali w milczeniu, okazując mu najwyższy szacunek. Ten pierwszy kardynał, jakiego Piotr ujrzał w Rzymie, przyprawił go o rozczarowanie, spodziewał się bowiem więcej majestatu i wyniosłości. Kardynał Sarno był to człowiek niskiego wzrostu, dość szpetny, z lewym ramieniem nieco wyższym od prawego, z twarzą zniszczoną, ziemistego koloru i oczyma o martwym spojrzeniu. Robił wrażenie bardzo starego urzędnika, którego ogłupiły Sprawowane przez pół wieku, ściśle biurokratyczne funkcje, zdeformowanego i ociężałego ustawicznym siedzeniem za biurkiem. Dzieje życia kardynała Sarno były następujące: wątłe dziecko drobnomieszczańskiej rodziny, był wychowankiem seminarium rzymskiego, potem profesorem prawa kanonicznego w tymże seminarium w ciągu lat dziesięciu, następnie sekretarzem propagandy, a od dwudziestu pięciu lat piastował godność kardynała. Niedawno obchodzono właśnie jego jubileusz. Urodzony w Rzymie, nigdy nie spędził ani jednego dnia poza murami miasta; był doskonałym typem księdza wyrosłego w cieniu Watykanu. Aczkolwiek nie sprawował nigdy żadnej funkcji dyplomatycznej, oddał tak wielkie usługi propagandzie swą metodyczną pracą, że wybrano go na przewodniczącego dwu komisji, które dzieliły między siebie zarząd rozległymi niekatolickimi krajami na zachodzie. W głębi tych martwych oczu, pod tym niskim czołem wyrażającym upór i ciasnotę pojęć, zdawała się być wyrysowana cała ogromna mapa świata chrześcijańskiego.

Nawet Nani podniósł się z fotela, przejęty ślepym szacunkiem dla tego niepokaźnego i strasznego człowieka, którego ręce sięgały wszędzie, aż do najdalszych zakątków ziemi, chociaż nigdy nie przekroczył progu swojego biura. Wiedział, że mimo swego niepozornego wyglądu prowadzi on powolną pracę metodycznego podboju i jest potęgą zdolną wstrząsnąć mocarstwami.

— Czy Waszej Eminencji przeszedł już ten katar, który tak nas wszystkich niepokoił?

— Nie, wciąż jeszcze kaszlę... To wina korytarza. Jak tylko wyjdę z gabinetu, czuję lodowate zimno na plecach.

Od chwili wejścia kardynała Piotr zdał sobie sprawę, jak mało tutaj znaczy i jak bardzo jest obcy w tym towarzystwie. Zapomniano nawet przedstawić go kardynałowi. Pozostał w salonie jeszcze prawie godzinę, przypatrując się i obserwując. Cały ten zgrzybiały świat wydawał mu się zdziecinniały i smutny. Pod pokrywką dumy i wyniosłej rezerwy, odgadywał teraz istotną nieśmiałość, wstydliwie ukrywaną nieufność wypływającą z wielkiego nieuctwa. Jeśli ogólna rozmowa nie została nawiązana, to stało się to dlatego, że nikt nie śmiał odezwać się głośno. Słyszał ploteczki szeptane po kątach, pachnące zakrystią i salonami. Ludzie ci widywali się rzadko i najdrobniejsze wydarzenia urastały do ogromnych rozmiarów. Ksiądz miał wrażenie, że znajduje się w salonie francuskim z czasów Karola X, w jednym z diecezjalnych miast Francji. Nie podano żadnego chłodzącego napoju. Stara ciotka Celii zagarnęła teraz dla siebie kardynała Sarno, który nie odpowiadał nawet na. jej pytania, potrząsając tylko od czasu do czasu brodą. Don Vigilio nie otworzył ust przez cały wieczór. Nani i Morano prowadzili cichym głosem jakąś długą rozmowę, a donna Serafina nachylała się ku nim, aby dosłyszeć, co mówią, i kiwała głową na znak potwierdzenia. Rozmawiali zapewne o rozwodzie Benedetty, bo spoglądali na nią z powagą od czasu do czasu. W tym obszernym salonie, w mdłym świetle lamp, życie skupiało się dokoła grupy młodych: Benedetty, Daria i Celii, którzy gawędzili półgłosem, tłumiąc nawet czasem wybuchy śmiechu.

Siedzący w milczeniu Piotr zauważył, jak bardzo Benedetta podobna jest do wiszącego na ścianie portretu Cassii. Ten sam delikatny, dziecinny wyraz, te same namiętne usta, te same wielkie niezgłębione oczy i okrągła twarz świadcząca o rozsądku i zdrowiu. Wygląd jej znamionował wielką prawość duszy i płomienne serce. Piotr przypomniał sobie pełną uroku i czystości główkę Beatryczy Cenci pędzla Guido Reni, której portret Cassii wydał mu się w tym momencie dokładną reprodukcją. To podwójne podobieństwo wzruszyło go, kazało mu patrzeć na Benedettę z jakąś sympatią pomieszaną z niepokojem, tak jakby cały fatalizm kraju i rasy ciążył nad jej głową. Lecz Benedetta była spokojna, emanował z niej rozsądek i cierpliwość. Od początku wizyty Piotr nie dostrzegł między nią a Dariem żadnej oznaki czułości, której nie można by złożyć na karb braterskiego, pogodnego uczucia, zwłaszcza ze strony Benedetty. W pewnym momencie Dario żartując ujął jej ręce i uścisnął je mocno; zaczął się przy tym śmiać nieco nerwowo, w oczach zapaliły mu się krótkie błyski, ona natomiast nie śpiesząc się uwolniła z uścisku dłonie, jakby to była zabawa starych zażyłych przyjaciół. Widać było, że kochała go całą swą istotą, na całe życie.

Pod koniec zebrania Dario stłumił lekkie ziewanie i spojrzawszy na zegarek wysunął się cicho z salonu, aby udać się do pewnej damy, gdzie jego przyjaciele grali w karty. Benedetta i Celia usiadły na kanapie tuż koło krzesła księdza Piotra, który usłyszał niechcący kilka zdań z rozmowy młodych panien. Mała księżniczka była najstarszą córką księcia Macieja Buongiovanni, ojca pięciorga dzieci, ożenionego z panną Mortimer, Angielką, która przyniosła mu w posagu pięć milionów. Wymieniano zresztą rodzinę. Buongiovan-ni jako jedną z niewielu rodzin patrycjatu rzymskiego, które pozostały jeszcze zamożne, uniknąwszy ogólnej ruiny. Buongiovanni liczyli również w swoim gronie dwóch papieży, co nie przeszkadzało jednak księciu Maciejowi sprzymierzyć się z Kwirynałem, zachowując jednocześnie dobre stosunki z Watykanem. Książę Maciej był synem Amerykanki i w jego żyłach nie płynęła czysta krew rzymska. Wyznawał on w polityce zasadę elastyczności. Znany ze swego skąpstwa walczył, aby zachować dawną świetność i potęgę rodu, aczkolwiek żywił przekonanie, że ludzi jego typu czeka niechybna śmierć. W tej właśnie rodzinie, pysznej i dumnej, zdarzył się skandal, wywołując nie kończące się plotki. Celia zakochała się w młodym poruczniku, którego znała tylko z widzenia. Kochankowie widywali się codziennie na Corso, wymieniając ze sobą jedynie wymowne spojrzenia. Młoda dziewczyna oświadczyła ojcu, że wyjdzie za mąż tylko za swego ukochanego, i czekała teraz niewzruszenie, pewna, że przezwycięży wszelkie trudności. Na nieszczęście porucznik Sacco był synem deputowanego, dorobkiewicza, którym pogardzał cały czarny świat. Uważano, że jest to człowiek ślepo posłuszny Kwirynałowi, zdolny do każdej podłości.

— To, co mówił przed chwilą Morano, było skierowane pod moim adresem — powiedziała szeptem. Celia do ucha Benedetty. — Chciał mi dać nauczkę opowiadając o prawdopodobnym wyborze Sacco na ministra... Obydwie panny przyrzekły sobie dozgonną przyjaźń jeszcze podczas pobytu w Sacre-Coeur i starsza o pięć lat Benedetta otaczała macierzyńską czułością młodszą przyjaciółkę.

— Więc ciągle myślisz o tym młodym człowieku? Naprawdę nie jesteś rozsądna!

— Ach, moja droga, i ty także chcesz mi robić wymówki? Attilio podoba mi się i chcę go mieć za męża. Jego jedynego, słyszysz, nikogo więcej. Chcę tak i tak będzie, ponieważ on mnie kocha i ja jego. To takie proste...

Piotr, zaskoczony, popatrzył na nią. Jej słodka dziecięca twarz przypominała nierozkwitłą lilię. Linia czoła i nosa o czystości kwiatu, bezdenne oczy przejrzyste jak źródlana woda, policzki atłasowej świeżości i niewinne małe usteczka przysłaniające białe zęby. Żaden cień niepokoju ani ciekawości nie przyćmiewał naiwnego spojrzenia. O czym myślała, co wiedziała o życiu? Nikt nie umiałby tego powiedziećByła uosobieniem dziewiczości w całym swym zagadkowym uroku.

— Ach, moja droga — mówiła znowu Benedetta — nie wstępuj tylko w moje ślady. Nigdy nie da się pogodzić papieża z królem.

— Ale ty, to co innego — odpowiedziała spokojnie Celia. — Nie ukochałaś nigdy Prady, a ja bardzo kocham Attilia. Życie jest już takie. Szczęście leży w miłości!

Te słowa, wypowiedziane w sposób tak prosty przez to nieświadome życia dziecko, wzruszyły Piotra do łez. Miłość! Tak, to było najdoskonalsze rozwiązanie wszystkich zagadnień lekarstwo na wszystkie kłótnie, gwarancja przymierza między narodami, pokoju i radości na całym świecie. Donna Serafina podniosła się domyślając się tematu rozmowy prowadzonej z takim ożywieniem. Spojrzała na don Vigilia, ten zaś zrozumiawszy szepnął na ucho Piotrowi, że pora już odejść. Biła godzina jedenasta; Celia szykowała się do wyjścia z ciotką, adwokat Morano chciał widocznie zatrzymać jeszcze kardynała Sarno i monsignora Nani, aby porozmawiać w kółku rodzinnym o jakiejś trudności opóźniającej sprawę rozwodu.

W pierwszym salonie Benedetta, ucałowawszy Celię w oba policzki na pożegnanie, zwróciła się do Piotra z życzliwością w głosie:

— Jutro rano, odpowiadając hrabiemu na jego list, doniosą mu, jak bardzo jesteśmy szczęśliwi udzielając księdzu gościny, która trwać będzie zapewne dłużej, niż ksiądz przypuszcza... Proszę nie zapomnieć o dziesiątej zejść na dół pokłonić się wujowi kardynałowi.Na trzecim piętrze, gdy Piotr i don Vigilio mieli się rozstać przed drzwiami wiodącymi do ich pokojów, Piotr zadał sekretarzowi dręczące go od dawna pytanie:

— Czy monsignore Nani jest bardzo wpływową osobistością?

Don Vigilio zmieszał się znowu i otworzył szeroko ramiona, jakby chciał objąć cały świat. Oczy. mu zabłysły, z kolei jego ogarnęła ciekawość.

— Ksiądz już go znał przedtem, prawda? — zapytał zamiast odpowiedzi.

— Ja? Skądże znowu!

— Naprawdę? To dziwne, on księdza zna doskonale! Słyszałem, jak o księdzu mówił w zeszły poniedziałek, i to w sposób tak dokładny, iż wydało mi się, że jest wtajemniczony w najdrobniejsze szczegóły jego życia i charakteru.

— Nigdy nie słyszałem nawet jego nazwiska.

— Zapewne zasięgał o księdzu informacji.

Skłoniwszy się don Vigilio wszedł do swego pokoju; Piotr, stanąwszy pod swymi drzwiami, zdziwił się widząc wychodzącą z jego pokoju Wiktorynę, jak zawsze spokojną i czynną.

— Chciałam upewnić się osobiście, czy księdzu nic nie brakuje. Jest świeca, woda, cukier, zapałki. Co jada ksiądz na śniadanie? Kawę? Nie, mleko i bułkę. Dobrze. Na ósmą, prawda? Proszę dobrze spać i wypocząć. Przez kilka pierwszych nocy bałam się strasznie duchów w tym starym pałacu, ale nigdy nie zobaczyłam żadnego. Gdy się umrze, jest się tak zadowolonym z odpoczynku, że pewnie nie myśli się o powrocie.

Piotr został nareszcie sam, szczęśliwy, że może się odprężyć, otrząsnąć z niemiłego uczucia obcości, odetchnąć swobodnie i zapomnieć o tych ludziach, którzy zacierali się w jego myśli, niby cienie w mdłym świetle lamp. Duchy to są niegdyś zmarli ludzie, których umączone dusze powracają na ziemię, aby kochać i cierpieć w piersi żyjących. Mimo tak długiego odpoczynku ogarnęła go fala zmęczenia i senności ii czuł taki zamęt w głowie, że wszystko o wokół niego wydawało mu się niezrozumiałe. Gdy zaczął się rozbierać, zdziwienie, że jest tutaj, że kładzie się spać w tym pokoju, zawładnęło nim do tego stopnia, że na chwilę zatracił poczucie własnej osobowości. Co myśleli ludzie o jego książce? Po co kazali mu przyjechać do tego pełnego chłodu pałacu, gdzie wszystko tchnęło wrogością? Czy chcieli mu pomóc, czy też go pognębić? W żółtym świetle zamierających w salonie lamp widział tylko donnę Serafinę i adwokata Morano siedzących przy kominku. Za nimi spoza namiętnej i spokojnej twarzy Benedetty chytrze uśmiechał się monsignore Nani, a w oczach jego błyszczała nieugięta energia.

Piotr położył się do łóżka, lecz podniósł się natychmiast, gdyż było mu duszno i chciał odetchnąć świeżym powietrzem Otworzył szeroko okno i oparł się o parapet. Atramentowo czarna noc zatapiała horyzont w ciemnościach. Na firmamencie chmury zakryły gwiazdy, sklepienie nieba zwisało ciężkie jak ołów. Naprzeciw domy Zatybrza spały już od dawna, ani w jednym oknie nie błyszczało światło, tylko latarnia gazowa paliła się w oddali jak zapomniana iskierka. Piotr na próżno szukał wzrokiem wzgórza Gianicolo, wszystko tonęło w morzu nicości. Dwadzieścia cztery wieki historii Rzymu, starożytny Palatyn i nowoczesny Kwirynał, olbrzymia kopuła Świętego Piotra zmiecione były z nieba przez fale. cieni. Ksiądz Piotr, mimo że słuchał uważnie, nie mógł dosłyszeć nawet głosu Tybru, zamarłej rzeki w zamarłym mieście.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Tego samego dnia o zmierzchu Piotr zeszedł do salonu donny Serafiny, ponieważ Benedetta dała mu znać, że chciałaby z nim pomówić. Zastał tam hrabiankę w towarzystwie szczebiocącej z ożywieniem Celii.

— Wyobraź sobie, widziałam Pierinę. Natychmiast domyśliłam się, że to ona... Musiała widocznie czekać na Daria na zakręcie jednej z alei Pincio. Ach, jakaż ona piękna, jaka piękna!

Benedetta uśmiechnęła się z lekka słysząc entuzjastyczne okrzyki przyjaciółki, lecz koło jej ust osiadł jakiś żałosny grymas. Mimo że bardzo rozsądna, cierpiała z powodu tej namiętności wyczuwając jej żywiołowość i siłę. Rozumiała doskonale, że Dario się bawił: był młody i nie ślubował czystości, a ona nie chciała do niego należeć. Lecz ta nieszczęsna dziewczyna kochała go zbyt silnie i Benedetta lękała się, aby Dario nie posunął się za daleko pociągnięty niezwykłą urodą tego kwiatu. Zmieniła też temat rozmowy zdradzając w ten sposób nurtujący ją ból.

— Proszę, niechże ksiądz usiądzie... Zaczęłyśmy właśnie z Celią obgadywać bliźnich, bardzo to nieładnie z naszej strony. Oskarżają Daria, że sieje niepokój w sercach wszystkich rzymskich piękności... Mówią, że to on jest tym szczęśliwym wybrańcem, który ofiarowuje Tonietcie bukiety róż, które obwozi po Corso od dwóch tygodni.

Celia przerwała jej z ożywieniem:

— Ależ to jest pewne, moja droga! Z początku mówiono o młodym Pontećorvo i o poruczniku Morettim. Wyobrażasz sobie, jaki to był wdzięczny temat do plotek. Ale dziś wszyscy wiedzą, że przedmiotem miłości Tonietty jest właśnie Dario. Zresztą widziano go któregoś wieczora w teatrze Costanzi w jej loży.

Przysłuchując się rozmowie Piotr przypomniał sobie, że podczas spaceru z młodym księciem Boccanera na Monte Pincio widział w powozie Toniettę, jedną z niewielu dam rzymskiego półświatka, którą zajmowały się arystokratyczne sfery towarzyskie.

— Ona naprawdę jest bardzo ładna — mówiła dalej Celia z przekonaniem — z tymi wielkimi, pełnymi słodyczy oczyma. Nie jest tak piękna jak Pierina. Jest po prostu milutka i przyjemnie na nią patrzeć.

Mimowolnym ruchem ręki Benedetta zdawała się jakby odsuwać Pierinę. Co do Tonietty, to zgadzała się na rolę, jaką odgrywała ona w życiu Daria, wiedziała bowiem, że to była tylko chwilowa rozrywka.

— Biedny Dario! Więc to on rujnuje się na białe róże dla Tonietty? Gdy go zobaczę, muszę mu trochę podokuczać... Skończy

się na tym, że te kobiety ukradną mi go naprawdę, jeśli nasze sprawy nie ułożą się wreszcie. Na szczęście mam pomyślniejsze wiadomości. Sprawa rozwodowa ma być rozpatrzona na nowo i właśnie w związku z tym ciocia wyszła dziś na miasto.

Ponieważ Celia wstała, by się pożegnać, w chwili gdy Wiktoryna wnosiła lampę, Benedetta widząc, że Piotr podnosi się również, zwróciła się do niego mówiąc:

— Księże Piotrze, proszę jeszcze nie odchodzić. Chciałabym z księdzem porozmawiać.

Ale Celia opóźniała swe wyjście; przejęta procesem rozwodowym przyjaciółki chciała dowiedzieć się, jak układają się sprawy, czy ślub Benedetty i Daria nastąpi wkrótce. Rzuciła się Benedetcie na szyję i uściskała ją gorąco.

— Więc masz teraz nadzieję, myślisz, że ojciec święty rozwiąże twe małżeństwo? Będziesz wolna! Pobierzecie się z Dariem! Co za szczęście! Cieszę się tym bardziej, że moich rodziców znudził już mój upór. Wczoraj rano powiedziałam im z miną zupełnie spokojną: „Chcę mieć za męża Attilio i musicie się na to zgodzić". Ojciec wpadł w szalony gniew, obsypał mnie obelgami i groził mi pięścią, wreszcie wrzasnął zwracając się do mamy znudzonej i obojętnej: Dąjże jej tego Attilia i niechaj więcej o tym nie słyszę!" Ucieszyłam się szalenie, nie masz pojęcia, co się ze mną działo!

Piotr i Benedetta nie mogli się powstrzymać od śmiechu. Dziewicza twarzyczka Celii, czysta jak lilia, wyrażała niebiańską, niewinną radość.

Celia wyszła wreszcie w towarzystwie panny służącej, która czekała na nią w pierwszym salonie.

Gdy pozostali sami, Benedetta wskazała Piotrowi krzesło i rzekła pośpiesznie:

— Kochany księże Piotrze, polecono mi przekazać księdzu pewną radę... Podobno obecność księdza w Rzymie jest komentowana bardzo żywo i krążą na ten temat najdziwaczniejsze plotki. Książka księdza ma być gorącym nawoływaniem do schizmy, ksiądz zaś niespokojnym, ambitnym człowiekiem, który po wydaniu swojej książki w Paryżu przybył do Rzymu i rozpętał wokoło niej skandal chcąc nadać jej rozgłos... Jeżeli księdzu zależy jeszcze na audiencji u ojca świętego, trzeba, by ksiądz zniknął na parę tygodni i pozwolił o sobie zapomnieć.

Piotr słuchał w osłupieniu. Ależ oni chcą go doprowadzić do szaleństwa! Podsuwają mu myśl o schizmie, sami popychają go do skandalu wystawiając na próbę jego cierpliwość bezustannym piętrzeniem trudności. Chciał wybuchnąć gniewem, zaprotestować. Lecz machnął tylko ręką ze zniechęceniem. Po co miałby robić przykrość tej młodej kobiecie, która była tak szczera i serdeczna?

— Kto panią prosił o przekazanie mi tej rady?

Benedetta nie odpowiedziała, uśmiechnęła się tylko Piotr, nagle olśniony, zapytał:

— To monsignore Nani, prawda?

Unikając bezpośredniej odpowiedzi Benedetta zaczęła unosić się nad zaletami monsignora. Zgodził się pokierować osobiście jej sprawą rozwodową. Miał długą konferencję z donną Serafina, która właśnie tego popołudnia udała się do pałacu Trybunału Świętej Inkwizycji, aby złożyć  monsignorowi sprawozdanie z poczynionych kroków. Ojciec Lorenza, spowiednik ciotki i siostrzenicy, uczestniczył także w naradzie. Popierał on od dawna sprawę rozwodu i przekonywał obie panie o konieczności unieważnienia małżeństwa, do którego zawarcia przyczynił się gorący patriota, ksiądz Pisoni. Benedetta mówiła z wielkim ożywieniem, wyjaśniała, dlaczego ma teraz nadzieję.

— Monsignore Nani może wszystko i dlatego jestem niezwykle Szczęśliwa, że moja sprawa jest w jego rękach... Drogi księże Piotrze, proszę być rozsądnym i nie buntować się. Na pewno wszystko ułoży się pomyślnie.

Z głową spuszczoną Piotr zadumał się. Wrósł już w atmosferę Rzymu, każda godzina przynosiła mu tyle nowego i: myśl, że pozostanie tu jeszcze kilka tygodni, nie była mu przykra. A jednak czuł, że to wieczne odkładanie jego sprawy może wykruszyć jego wolę, złamać psychicznie i odebrać mu wiarę w celowość własnych . poczynań. Lecz czego właściwie się lękał? Przecież przyrzekł sobie, że nic nie zmieni w swej książce, a jeżeli mu zależało na audiencji u papieża, to tylko dlatego, że chciał ugruntować w sobie nową wiarę. Powtórzył w myśli tę przysięgę i zdecydował się czekać. Zwrócił się teraz do Benedetty przepraszając za nadużywanie gościnności udzielonej mu w pałacu Boccanera.

— Ależ nic podobnego — zawołała contessina. — Jestem szczęśliwa, że ksiądz mieszka u nas! Musi ksiądz koniecznie tu pozostać, wierzę, że obecność księdza przyniesie nam szczęście teraz, kiedy los się odmienił.

Następnie ustalili, że Piotr zaprzestanie wycieczek do bazyliki i w stronę Watykanu, gdzie codzienny widok jego sutanny zwrócił już uwagę. Piotr przyrzekł także, że przez kilka dni prawie nie będzie wychodził z pałacu i chętnie przeczyta parę historycznych książek. Gawędził jeszcze chwilę chłonąc wielki spokój, jaki panował w salonie, gdzie lampa roztaczała usypiające światło. Wybiła godzina szósta, na ulicy zapadł już zupełny zmrok.

— Słyszałem, że Jego Eminencja jest dzisiaj cierpiący — powiedział Piotr po chwili milczenia.

— Tak, wuj jest trochę przemęczony, nie ma powodu do niepokoju. Kazał mnie nawet zawiadomić, że zamyka się na cały dzień z don Vigiliem, aby załatwić zaległą korespondencję... Jak z tego wynika, nie czuje się chyba źle.

Zapadło znowu milczenie, najlżejszy hałas nie dochodził z ulicy ani z wnętrza starego pałacu, który był pusty niemy i zadumany jak grób. Nagle tę senną ciszę, nabrzmiałą jakby słodyczą nadziei, przerwało gwałtowne wtargnięcie do salonu Wiktoryny, która zadyszana od szybkiego biegu i przerażona wyjąkała:

— Contessina, contessina...

Benedetta zerwała się blada, przejęta nagle chłodem, jakby w przeczuciu nieszczęścia. Spytała szybko:

— Co się stało? Dlaczego drżysz cała?...

— Dario, pan Dario jest na dole... Zeszłam do bramy, aby sprawdzić, czy latarnia przy wejściu jest zapalona, bo często o tym zapominają, gdy wtem wśród ciemności potknęłam się o pana Dario... Leży tam na ziemi, raniono go nożem.

Z serca zakochanej kobiety wydarł się okrzyk:

— Nie żyje!...

— Nie, nie... jest tylko ranny. — Zabity, zabity!

— Nie, nie, rozmawiał ze mną... I proszę, błagam, niech się panienka uspokoi. Pan Dario kazał, aby nikomu o tym nie mówić, i przysłał mnie tylko do pani, do pani jednej, ale ponieważ ksiądz Piotr jest tutaj, pomoże nam go wnieść, bo same nie damy rady... Piotr słuchał przerażony. Wiktoryna zbliżyła się do stołu chcąc wziąć lampę; na ręce miała ślady krwi, musiała dotknąć rannego Daria. Ten widok był tak straszny dla Benedetty, że znowu zaczęła jęczeć przeraźliwie.

— Ciszej, ciszej, panienko! Zejdźmy na dół nie robiąc hałasu. Biorę lampę, bo trzeba tam będzie poświecić. Prędzej, prędzej!

Na dole, w bramie, przed wejściem do przedsionka leżał na kamiennej posadzce Dario, jakby raniony na ulicy przed domem zdobył się zaledwie na tyle siły, aby dowlec się tutaj i paść w samym progu. Był nieprzytomny, miał zaciśnięte usta, bladą, twarz i zamknięte powieki. Nadmiar bólu sprawił, że Benedetta odzyskała energię właściwą swemu rodowi; milcząc, z szeroko otwartymi z przerażenia oczyma patrzała nic nie rozumiejąc. Rana krwawiła mało, tylko ubranie było splamione. Wiktoryna przekonawszy się o tym rzekła przyciszonym głosem:

— A teraz zabierajmy go stąd jak najprędzej; dobrze się stało, że nie ma odźwiernego. Siedzi zapewne, jak zawsze, u stolarza naprzeciwko i umizga się do jego żony. Dziś zapomniał znowu zapalić w bramie latarnię, może nadejść lada chwila, trzeba się śpieszyć razem z księdzem Piotrem zaniesiemy księcia do jego pokoju na górę.

Tylko jedna Wiktoryna, z natury zrównoważona i spokojna, zachowała przytomność umysłu. Benedetta i Piotr, oszołomieni wypadkiem, słuchali jej poleceń jak posłuszne dzieci.

— Contessina będzie nam świecić na schodach. Proszę nieść nisko lampą, żebyśmy widzieli stopnie. Ksiądz Piotr niechaj weźmie rannego za nogi, ja uchwycę go pod ramiona. Udźwigniemy go we dwoje, biedaczek nie jest bardzo ciężki...

Ach, ten pochód po monumentalnych schodach pałacu o stopniach niskich i szerokich i podestach obszernych jak rycerskie sale!

Ułatwiało to tragiczne przenosiny, ale jakiż ponury był ten orszak przy migotliwym i słabym świetle lampy trzymanej przez Bene-

dettę w ręce, której drżenie powstrzymywała całym wysiłkiem woli.

Na szczęście mieszkanie Daria, składające się z trzech pokoi, salonu, sypialni i ubieralni, znajdowało się na pierwszym piętrze, obok mieszkania kardynała, w tym skrzydle pałacu, którego okna wychodziły na rzekę. Mieli jeszcze tylko przejść długą galerię zachowując się jak najciszej; nadeszła wreszcie chwila, gdy wniesiono Daria do jego sypialni i złożono na łóżku.

Wiktoryna odetchnęła z ulgą.

— No, nareszcie!... Można już postawić lampę na stole, hrabianko. Jestem pewna, że nas nikt nie widział ani nie słyszał. Jak to dobrze, że donna Serafina wyjechała dziś do miasta i że don Vigilio jest zajęty z Jego Eminencją... Owinęłam ramiona księcia moją spódnicą, tak że ani jedna kropla krwi nie padła na schody.

Zejdę teraz na dół i przetrę gąbką posadzkę w bramie, bo mogły tam zostać jakieś ślady.

Wiktoryna zamilkła i zbliżywszy się do łóżka spojrzała uważnie na Daria.

— Oddycha teraz lepiej... niechże go państwo pilnują, a ja co prędzej polecę po dobrego doktora Giordano. Był przy urodzinach panienki, jemu można zaufać.

Gdy Wiktoryna wyszła, Piotr i Benedetta pozostali bez słowa przy łóżku rannego w tym mrocznym pokoju, gdzie wyczuwało się teraz atmosferę koszmaru, który przeżywali. Benedetta załamała dłonie i zaczęła cicho jęczeć. Po chwili uspokoiła się i wpatrywała w bladą twarz i zamknięte oczy ukochanego. Oddychał, lecz bardzo słabo. Po chwili policzki jego zabarwił lekki rumieniec i Dario otworzył oczy.

Contessina pochwyciła go natychmiast za ręce chcąc w tym uścisku wypowiedzieć swój ból, niepokój o jego życie, cały wreszcie ogrom uczucia, jakie napełniało jej serce. Nie posiadała się z radości, gdy poczuła, że palce Daria zaplotły się lekko na jej dłoni.

— Więc widzisz mnie i słyszysz?... Czy możesz powiedzieć, co się stało?

Lecz Dario milczał skrępowany widocznie obecnością obcej osoby. Gdy poznał księdza, poszukał wzrokiem, czy w sypialni nie ma jeszcze kogoś. Po chwili szepnął:

— Czy nikt nie widział, czy nikt nie wie, powiedz!

— Nie, nie, uspokój się. Wnieśliśmy cię z Wiktoryną na górę i na schodach nie spotkaliśmy nikogo. Ciocia wyszła z domu, a wuj zamknął się w swoim pokoju.

Wtedy Dario uspokoił się i nawet lekko się uśmiechnął.

— Nie chcę, aby ktokolwiek o tym wiedział, bo to jest w gruncie rzeczy idiotyczne...

— Ale co się stało, powiedz! — zapytała znowu Benedetta. — Ach, nic nie wiem...

Dario przymknął oczy udając zmęczenie, aby uchylić się od odpowiedzi. Po chwili jednak zdecydował że lepiej będzie wyznać od razu chociaż część prawdy, i rzekł:

— Jakiś człowiek zaczaił się w bramie i czekał na mnie...Gdy nadszedłem, pchnął mnie nożem w ramię.

Benedetta drżąc ze zdenerwowania pochyliła się nad Dariem i patrząc mu badawczo w oczy zapytała:

— Ale kto to był ten człowiek?

Gdy Dario niewyraźnym i zmęczonym głosem wyjaśnił, że napastnik zaraz uciekł i że wśród ciemności nie rozróżnił nawet jego rysów, z ust Benedetty wydarł się straszliwy okrzyk:

— To Prada! Prada chciał cię zabić! Powiedz, że tak, bo ja wiem na pewno!

Była na pół przytomna:   

— Wiem, na pewno wiem, że to on! To nikt inny, tylko on, Prada! Nie mógł mnie zdobyć, więc nie chce, byśmy należeli do siebie! Lęka się, że niedługo będę wolna i będziemy mogli się pobrać, więc chciał cię zabić! Dobrze znam tego człowieka, zawsze będę nieszczęśliwa z jego powodu... Ach, ten Prada, ten Prada!

Dario w przypływie niespodziewanej energii zaczął gwałtownie protestować:

— Nie, nie! To nie Prada ani też nikt przez niego nasłany... Przysięgam, że to nie on! Nie rozpoznałem napastnika, ale to nie był Prada, jestem tego pewien!

Dario wyrzekł te słowa z taką szczerością i siłą przekonania, że Benedetta musiała uwierzyć. Zresztą ogarnęło ją znowu przerażenie, uczuła bowiem, że uścisk jego dłoni słabnie. Ręka Daria była spotniała, bezwładna i zimna. Wysiłek, na jaki się zdobył protestując przeciwko niesłusznemu podejrzeniu, zmęczył go tak, że twarz mu zbladła i zemdlał na nowo. Zdawało się, że umiera.

Przerażona Benedetta dotykała jego twarzy drżącymi rękoma:

— On umiera, umiera... już jest zimny... Boże, ratuj go, Boże! On umiera!...

Piotr wzruszony jej rozpaczą starał się ją uspokoić.

— To chwilowe omdlenie... za dużo mówił... Czuję bicie jego serca. Błagam, niech się pani uspokoi, lekarz powinien lada chwila nadejść.

Nie słuchała nawet jego słów i Piotr stał się świadkiem sceny, która przejęła go zdumieniem. Benedetta rzuciła się na ciało ukochanego i objęła je szalonym uściskiem; płacząc całowała twarz Daria i szeptała słowa płomiennej miłości.

— Ach, najdroższy, najdroższy... Czyż mam cię utracić? Przebacz, że odpychałam cię od siebie, byłam taka głupia, że nie chciałam do ciebie należeć. To dlatego, że złożyłam przysięgę Madonnie, wierzyłam, że ona pragnie, abym dochowała czystości aż do dnia naszego ślubu, mówiono mi, iż tylko takie małżeństwa są jej miłe... Ale myliłam się, cóż mogłoby jej szkodzić, gdybyśmy byli szczęśliwi? A teraz, jeśli ona cię zabierze, jeśli mnie zawiedzie, jeżeli wydrze cię z moich objęć, zanim zostanę twoją, to będę cierpieć do końca życia, żałując, iż z tobą nie skazałam się na potępienie... Tak, wolę być potępiona niż umrzeć nie zaznawszy rozkoszy w twoich ramionach!

— Błagam panią, niech się pani uspokoi, contessina — powtarzał przerażony ksiądz. — Przecież on żyje, a pani niepotrzebnie tak cierpi.

Od płomiennych zaklęć Benedetty stare mury ponurego pokoju przejął dreszcz dzikiej namiętności, dreszcz ognia i krwi. Obfite łzy potoczyły się z oczu contessiny, wstrząsnęły, nią rozpaczliwe łkania. Osunęła się na podłogę, głową tylko wsparta o krawędź łóżka, na którym leżał nieprzytomny Dario. W tejże prawie chwili weszła do pokoju Wiktoryna prowadząc lekarza.

Doktor Giordano, niski człowieczek o włosach wijących się w srebrne pukle i starannie wygolonej, czerstwej twarzy, przekroczył już zapewne sześćdziesiątkę. Ponieważ obcował z klientelą składającą się przeważnie z duchownych, całą swą postawą przypominał dobrodusznego prałata. Mówiono, że był zacnym człowiekiem, . leczył biednych za darmo, a w wypadkach delikatnej natury. zachowywał klerykalną dyskrecję. Od lat trzydziestu leczył rodzinę Boccanera, toteż obdarzano go pełnym zaufaniem i nawet kardynał nigdy nie wzywał do siebie innego lekarza.

Z pomocą Piotra Giordano ostrożnie rozebrał Daria, który z bólu odzyskał przytomność. Zbadawszy rannego lekarz uśmiechnął się i zapewnił, że nie ma nawet cienia niebezpieczeństwa. Jego zdaniem nie należało obawiać się żadnych komplikacji i najdalej za trzy tygodnie chory będzie mógł podnieść się z łóżka. I tak jak wszyscy lekarze rzymscy — doskonały znawca ran zadanych nożem, które leczył codziennie u swych pacjentów z ludu — doktor Giordano zaczął z podziwem przyglądać się ranie, jakby stwierdzając, że była to dobra robota. Zwróciwszy się do Daria rzekł:

— Taki cios nazywa się ostrzeżeniem... Napastnik nie chciał zabić i wymierzył cios z góry na dół, tak że nóż zagłębił się tylko w mięśniach nie naruszając kości... Cios zadany był bardzo zręcznie, nie ma co mówić!

— Tak, tak — szepnął Dario. — Wiem, że nie chciał mnie zabić, mógł mnie przecież podziurawić jak sito.

Benedetta nie słuchała tej rozmowy. Od chwili kiedy doktor zapewnił, że zdrowie Daria nie przedstawiało żadnego niebezpieczeństwa, i wyjaśnił, że słabość i omdlenie wywołane były jedynie wstrząsem nerwowym — młoda kobieta upadła na krzesło w stanie całkowitego odrętwienia. Była to naturalna reakcja po straszliwym wybuchu rozpaczy. Słodkie ciężkie łzy zaczęły płynąć jej z oczu; wstała i w milczeniu ucałowała Daria w przypływie namiętnej radości.

— Mój dobry doktorze, chciałbym, żeby nikt o tym nie wiedział — rzekł. Dario. — Nie chcę narazić się na śmieszność... Nikt nic nie widział z wyjątkiem księdza Piotra, którego proszę o dyskrecję. Zwłaszcza nie chciałbym niepokoić ciotki i kardynała, jak zresztą również nikogo ze znajomych.

Doktor Giordano skinął znacząco głową i dobrotliwie uśmiechnięty pośpieszył z odpowiedzią:

— Ależ naturalnie, nikt się o tym nie dowie... Powiemy, że pan spadł ze schodów i zwichnął sobie ramię... A teraz proszę jak najprędzej zasnąć. Przyjdę jutro rano.

Od tego czasu dni płynęły powoli, jednostajnie i spokojnie.Piotr zaczął nowe życie.Przez pierwsze dni nie opuszczał w ogóle pozostającego w sennym odrętwieniu pałacu, spędzając czas z książką lub piórem w ręku. O zmroku schodził zazwyczaj na kilka godzin do pokoju Daria, bowiem miał pewność, że zastanie tam Benedettę. Przez dwie doby Dario gorączkował, potem jednak rana zaczęła się goić prawidłowo i wszystko zapowiadało szybki powrót do zdrowia. Wersja o zwichniętym ramieniu została przyjęta przez wszystkich i nie budziła żadnych podejrzeń. Kardynał przejął się wypadkiem do tego stopnia, że wymógł na donnie Serafinie, aby odstąpiła od zasad oszczędności i dla zapobieżenia podobnym wypadkom kazała zapalić jeszcze jedną lampę na zakręcie schodów.

Pewnego wieczoru, gdy Piotr znajdował się w pokoju chorego księcia, a Benedetta była chwilowo nieobecna, weszła Wiktoryna niosąc filiżankę rosołu. Pochyliła się nad chorym i powiedziała cicho:

— Chciałam pana uprzedzić, że codziennie przychodzi do pałacu młoda dziewczyna imieniem Pierina i płacząc dopytuje się o, pana zdrowie. Mimo moich napomnień krąży ciągle w pobliżu i nie ma sposobu opędzić się od niej. Wolę, żeby pan o tym wiedział.

Piotr zupełnie niechcący usłyszał te słowa i nagle zrozumiał.. Dario spojrzawszy na niego zobaczył, że nie może już dłużej ukrywać prawdy. Toteż nie odpowiadając Wiktorynie rzekł:

— Tak, księże Piotrze, to był ten łotr Tito... Czy można sobie wyobrazić bardziej niedorzeczną historię?

Mimo zapewnień, że nie dał najmniejszego powodu, aby sprowokować Tito do „ostrzeżenia", Dario czuł się jakby zawstydzony i trochę zakłopotany. Toteż doznał widocznej ulgi, gdy Piotr obiecał, że porozmawia przy najbliższej okazji z dziewczyną i wytłumaczy jej, że nie powinna zjawiać się w pałacu.

— Cała ta historia jest idiotyczna, idiotyczna! — powtarzał młody książę złoszcząc się na samego siebie. — To zakrawa na opowieść z przeszłego wieku!

Nagle zamilkł, Benedetta wracała. Usiadła przy nim jak zwykle i wieczór upływał na pogawędce wśród starych murów pałacu,pogrążonego w martwej ciszy.

Gdy po kilku dniach Piotr zaczął znów wychodzić na ulicę, aby zaczerpnąć świeżego powietrza, ograniczył swe przechadzki jedynie do najbliższych okolic. Ta. stara, odsunięta od życia nowoczesnego, zapomniana dzielnica, od której wiało stęchlizną właściwą kościelnym wnętrzom, budziła w nim zachwyt. Ulubionym, miejscem jego przechadzek było wybrzeże Tybru na tyłach pałacu. Boccanera. Zdarzało się często, że wsparty o kamienny parapet wybrzeża spędzał długie godziny wpatrując się w fale Tybru, z sercem przejętym smutkiem minionych wieków. Nic nie mogło wyrazić zmęczenia tej starej rzeki, jej powolnego biegu w głębi tego babilońskiego wykopu, między olbrzymimi więziennymi murami, których naga i gładka biel uderzała swą brzydotą. W blaskach słońca żółta woda Tybru złociła się i mieniła błękitem i zielenią. Ale gdy tylko powlekał ją cień, stawała się mętna, barwy błota, ciężka i leniwa; nie odbijała wówczas w swoich nurtach nadbrzeżnych domów i murów. Jakim rozpaczliwym opuszczeniem wiało od tej rzeki milczenia i samotności!

Każdego wieczoru powracając ze swych spacerów Piotr wstępował zazwyczaj do pokoju Daria, a Benedetta prosiła go, by podzielił się z nimi wrażeniami dnia; słowa księdza, pełne zdziwienia, zachwytu, a czasem gniewu, nabierały jakiegoś smętnego uroku; w pokoju objętym wielką ciszą. Od kilku dni Piotr odbywał już dalsze przechadzki i przejęty zachwytem opowiadał o pięknie rzymskich ogrodów, o starych drzewach, stylowych wodotryskach i obszernych tarasach, skąd widać było okolice Rzymu.

Ogrody te, o których mówił Piotr wieczorami, wywoływały u Benedetty i Daria wspomnienia ogrodu willi Montefiori, obecnie spustoszonego, gdzie rosły dawniej najpiękniejsze w całym Rzymie pomarańczowe drzewa, cały las pomarańczowych drzew, gdzie nauczyli się miłości.

— Ach, pamiętam — mówiła contessina — w czasie kwitnienia zapach tak upajał, że można było umrzeć z zachwytu. Kiedyś nawet zrobiło mi się tak słabo, że nie mogłam podnieść się z trawy! Czy pamiętasz, najdroższy? Przestraszony wziąłeś mnie na ręce i zaniosłeś nad strumień, gdzie panował orzeźwiający chłód...

Mówiąc to Benedetta siedziała jak zwykle na brzegu łóżka chorego i trzymała go za rękę. Dario uśmiechnął się do niej mówiąc:

— Tak, tak, całowałem cię w oczy i w końcu odzyskałaś przytomność... byłaś mniej okrutna niż teraz... Pozwalałaś mi całować się w oczy, ile tylko chciałem. Byliśmy wtedy dziećmi, a gdybyśmy nie byli dziećmi, zostałabyś wówczas moją żoną a ja twoim mężem, pod tymi wielkimi drzewami pachnącymi tak odurzająco...

Benedetta potakiwała skinieniem głowy, przekonana, że tylko Madonna uchroniła ich wówczas od grzechu.

— Tak, to prawda... Jakie to szczęście, że teraz będziemy mogli należeć do siebie nie raniąc serca aniołów...

Rozmowa wciąż wracała do tego tematu. Sprawa unieważnienia małżeństwa zdawała się być. na najlepszej drodze i każdego wieczoru Piotr widział, że Dario i Benedetta żyli jakby w zachwycie rozmawiając wyłącznie o przyszłym związku, jak zakochani, którzy roją o szczęściu. Donna Serafina kierowana tym razem wszechpotężną ręką z całą energią przystąpiła do rzeczy, gdyż każdego dnia przynosiła z miasta pomyślne wiadomości. Pragnęła jak najspieszniej zakończyć tę sprawę, od której zależała przyszłość i honor rodu Boccanera, gdyż Dario chciał poślubić jedynie swą kuzynkę, a poza tym małżeństwo to wyjaśniłoby i usprawiedliwiło wszystko kładąc kres sytuacji nie do zniesienia. Ohydne plotki, od których trzęsły się salony, czarny i biały, oburzały ją do głębi, tym bardziej że zdawała sobie sprawę z konieczności zwycięstwa wobec zbliżającego się konklawe, gdzie nazwisko jej brata powinno było jaśnieć najczystszym blaskiem. Nigdy jeszcze tajemne pragnienie całego życia, że ród jej da Kościołowi trzeciego papieża, nie wybuchło w niej z taką siłą namiętności, jakby odczuwała potrzebę pociechy w smutkach celibatu, od czasu gdy adwokat Morano, jedyna jej radość na tym świecie, porzucił ją tak okrutnie. Ubrana zawsze na czarno, czynna i tak szczupła, że z tyłu można ją było wziąć za młodą dziewczynę — była jakby mroczną duszą starego pałacu. Piotra, który ją tam spotykał, pilnie jak skrzętna gospodyni strzegącą domu, roztaczającą zazdrosną opiekę nad bratem, przejmowało zawsze uczucie chłodu na widok jej suchej porysowanej zmarszczkami twarzy. Zaledwie odpowiadała na jego ukłon, pogardliwie traktując młodego księdza, tolerując jego obecność jedynie dlatego, by przypodobać się monsignorowi Nani oraz przez uprzejmość dla wicehrabiego de la Choue, który przyprowadzał do Rzymu tak piękne pielgrzymki.

Piotr, widząc każdego wieczoru radość Daria i Benedetty zaprawioną niepokojem i niecierpliwością miłosną, zaczął się przejmować razem z nimi, pragnąc, by sprawa wzięła jak najprędzej pomyślny obrót. Proces miał być powtórnie rozpatrzony przez Kongregację Koncylium, której poprzednie orzeczenie zostało unieważnione, gdyż monsignore Palma korzystając z przysługującego mu prawa złożył wniosek domagający się powtórnego dochodzenia. Zresztą ojciec święty nie zgodziłby się nigdy na ratyfikowanie decyzji powziętej tylko większością jednego głosu. Należało teraz zjednać sobie stronników wśród dziesięciu kardynałów wchodzących w skład Kongregacji, przekonać ich o słuszności sprawy, uzyskać jednomyślność. Było to niesłychanie trudne, gdyż pokrewieństwo Benedetty z kardynałem nie tylko nie ułatwiało, ale utrudniało zabiegi donny Serafiny wśród skomplikowanych intryg Watykanu i rywalizacji, które paraliżując sprawę rozwodową i przedłużając w nieskończoność skandaliczną sytuację miały na celu odsunięcie Boccanery od tronu papieskiego. Właśnie na zdobycie tych głosów wyruszała donna Serafina każdego popołudnia, stosownie do rad udzielanych jej przez spowiednika, ojca Lorenzę, którego odwiedzała codziennie w Kolegium Germańskim, będącym ostatnim schronieniem jezuitów w Rzymie po usunięciu ich z kościoła del Gesu.

Nadzieję zwycięstwa podnieciła wiadomość, że hrabia Prada znudzony i wściekły oświadczył oficjalnie, iż nie stawi się na rozprawę sądową. Donna Serafina każdego wieczora po powrocie do domu oświadczała zakochanym, że zdobyła głos jeszcze jednego z dziesięciu kardynałów.

Ale straszliwym człowiekiem, który przerażał ich wszystkich, był monsignore Palma, adwokat z urzędu wyznaczony przez Kongregację, by bronić nierozerwalności sakramentu małżeństwa. Miał nieograniczoną władzę, mógł założyć jeszcze jedną apelację albo też, zależnie od fantazji, przeciągać sprawę w nieskończoność. Pierwsza jego mowa w odpowiedzi na przemówienie adwokata Morano świadczyła o zdecydowanie wrogim stanowisku. Jeden z wpływowych przyjaciół! rodziny obiecywał, że postara się o pozyskanie przychylności Palmy, miało to jednak drogo kosztować. Monsignore Palma, cieszący się opinią nie tylko doskonałego prawnika, lecz i człowieka (nieskazitelnie uczciwego, nosił w sercu straszliwą tragedię. Kochał do szaleństwa swoją siostrzenicę, ubogą dziewczynę cudownej urody, którą dla uniknięcia skandalu musiał wydać za łajdaka, który ją bił i wyzyskiwał. Prałat przeżywał właśnie straszliwy kryzys, gdyż nie miał już pieniędzy, by zapłacić długi karciane swego siostrzeńca. I to był właśnie szczęśliwy pomysł, by uratować młodego człowieka regulując całą sumę i wystarać mu się o posadę nic nie mówiąc wujowi, który pewnego wieczoru, gdy zapadł zmrok, złożył wizytę donnie Serafinie i płacząc dziękował jej za dobroć.

Tego właśnie wieczora Piotr znajdował się w pokoju Daria, gdy wbiegła roześmiana Benedetta klaszcząc w ręce z radości:

— Monsignore był u cioci i przyrzekł jej dozgonną wdzięczność. Teraz już wszystko pójdzie dobrze!

Dario zawsze podejrzliwy i nieufny zapytał:

— Czy dał jakie zobowiązanie na piśmie? Czy aby ta sprawa została formalnie załatwiona?

— Nie, to była sprawa zbyt delikatna. Zresztą monsignore ma opinię bardzo uczciwego człowieka.

Mimo to ogarnął ją znowu niepokój. A jeśli monsignore Palma zapomni o usłudze, jaką mu wyświadczono, i pozostanie nieprzekupny? Od tej chwili myśl ta prześladowała ich. Czekanie rozpoczęło się od nowa.

— Miejmy nadzieję, że monsignore Palma nie okaże się człowiekiem niewdzięcznym — powiedziała pewnego dnia Benedetta patrząc na Daria. — Lecz ty, mój najdroższy, staraj się jak najprędzej powrócić do zdrowia.

Ale Dario popełnił nieostrożność i wstał zbyt wcześnie; rana jego otworzyła się i musiał znów na parę dni położyć się do łóżka. Piotr chcąc go rozerwać przychodził codziennie do jego pokoju i opowiadał mu wrażenia ze spacerów.

Pewnego dnia powróciwszy z Campo Verano, najobszerniejszego z rzymskich cmentarzy, zastał Piotr w sypialni księcia nie tylko Benedettę, lecz także i Celię.

— Ależ księże Piotrze — zawołała księżniczka Buongiovanni— to księdza bawi patrzeć na groby?

— Ach, ci Francuzi — powiedział Dario, któremu sama myśl o cmentarzu sprawiała przykrość — ci Francuzi! Psują sobie życie przez zamiłowanie do smutnych widoków!

— Drodzy państwo — powiedział Piotr łagodnie — nikt z nas nie uniknie śmierci. Lepiej spojrzeć prosto w twarz rzeczywistości.

Tym razem Dario oburzył się:

— Rzeczywistość, rzeczywistość! Po co mi to? Jeśli rzeczywistość nie jest piękna, nie patrzę na nią, staram się o niej nigdy nie myśleć.

Celia przynosiła zwykle mnóstwo nowinek z miasta, teraz jednak siedziała w milczeniu i wpatrywała się w młodego księcia swymi niewinnymi oczyma. Po chwili odezwała się niespodziewanie:

— Nigdy nie przypuszczałam, żeby zwichnięcie ramienia wymagało tak długiej kuracji!

Czyżby odgadła, to dziecko, którego jedynym zainteresowaniem była miłość? Dario zakłopotany spojrzał prosząco na Benedettę, która uśmiechała się spokojnie, lecz Celia natychmiast przeskoczyła na inny temat.

— Wiesz, Dario? Wczoraj na Corso widziałam pewną damę...

Zatrzymała się zmieszana tą wiadomością, która jej się wymknęła. Po chwili podjęła dalej, jak przyjaciółka z dzieciństwa, która zna wszystkie miłosne sekrety.

— Tak, pewną piękną damę, którą znasz dobrze. Wyobraź sobie, że trzymała bukiet białych róż...

Benedetta roześmiała się głośno, Dario patrzył na nią także uśmiechnięty. W pierwszych dniach choroby żartowała z Daria mówiąc, że pewna dama nie dopytuje się o jego zdrowie. On w głębi duszy był zadowolony z tego zerwania, gdyż stosunek ten stawał się już krępujący. I mimo że trochę zraniony w swej próżności ładnego chłopca, cieszył się, że Tonietta znalazła sobie następcę.

— Ach — powiedział tylko — nieobecni nigdy nie mają racji.

— Człowiek, którego się kocha, zawsze jest obecny — oświadczyła z powagą Celia.

Benedetta wstała i poprawiając poduszki pod głową chorego rzekła z czułością:

 — Mój Dario, wszystko to już się skończyło, będziesz tylko mój, tylko mnie jedną będziesz kochał!

Dario patrzył na nią z namiętnym wyrazem w oczach i dotknął . ustami jej włosów, bo rzeczywiście kochał tylko ją jedną. Benedetta nie myliła się także licząc, że zachowa Daria wyłącznie dla siebie, od chwili gdy będzie już należała do niego. Od czasu jak pielęgnowała go, czuła się szczęśliwa, że odnajduje w nim tego samego chłopca, którego kochała dawniej w pomarańczowym gaju willi Montefiori. Dario rzeczywiście stał się dziwnie dziecinny, co było bez wątpienia dowodem wyczerpania rasy; całymi dniami bawił się oglądaniem obrazków lub fotografii, które go śmieszyły. Jego wstręt do cierpienia wzmógł się jeszcze, chciał, by Benedetta była stale wesoła, ją zaś bawił jego czarujący egoizm, który sprawiał, że przyszłość przedstawiała mu się jak nieprzerwane pasmo radości. Ach, jak to będzie cudownie żyć razem w słońcu, nic nie robić, o nic się nie kłopotać. Nawet gdyby świat runął — oni nie zadadzą sobie trudu, by to oglądać.

Teraz Dario zwrócił się uprzejmie do Piotra, który prawie wcale nie brał udziału w rozmowie:

— Ogromnie się cieszę, że ksiądz nareszcie tak serdecznie polubił nasze miasto.

— Tak, to prawda — przyznał Piotr.

— Przepowiadaliśmy to kiedyś księdzu — powiedziała Benedetta — aby pokochać Rzym, aby zrozumieć jego piękno, trzeba dużo czasu. Gdyby ksiądz był wyjechał stąd po dwóch tygodniach, miałby ksiądz o nas jak najgorszą opinię. Lecz teraz, po dwumiesięcznym pobycie, zawsze będzie ksiądz o nas myślał z czułością.

Benedetta była tak urocza, że Piotr skłonił się przed nią nisko. Zastanawiał się nieraz nad zjawiskiem, o którym mówiła Benedetta, i zdawało mu się, zuże potrafi je wyjaśnić. Gdy przyjeżdża się do Rzymu, przywozi się z sobą Rzym własny, Rzym wymarzony, tak wyidealizowany przez wyobraźnię, że widok prawdziwego miasta jest bolesnym rozczarowaniem. Trzeba wtedy zaczekać, aż przyjdzie przyzwyczajenie, aby wyobraźnia rozpoczęła na nowo swą pracę nad upiększeniem miasta, i wtedy widzi się je znowu poprzez cudowną wspaniałość przeszłości.

Celia wstała i zaczęła się żegnać.

— Do widzenia, moi drodzy. Więc ślub już niedługo, prawda? Za kilka dni odbędą się moje zaręczyny z porucznikiem Attilio. Ojciec będzie musiał wydać wspaniały bal, już ja się o to postaram.

W dwa dni później Piotr powróciwszy z długiego spaceru po dzielnicy Transtevere, po którym zwiedził jeszcze pałac Farnese, uświadomił sobie przerażającą, a jednocześnie pełną  melancholii prawdę o Rzymie. Już kilkakrotnie odwiedzał okolice Zatybrza powodowany swym namiętnym współczuciem dla biednych i cierpiących. Pociągała go nędza tamtejszego ludu. Ach, ta kloaka nędzy i ciemnoty! Piotr widywał w Paryżu zakątki przedmieść budzące przerażenie, miasta grozy, gdzie ludzkość gniła w gromadzie. Lecz nic nie dało się porównać z tą martwotą beztrosce i brudzie. Podczas najpiękniejszych dni tego kraju słońca wilgotny lodowaty półmrok panował w krętych, tchnących piwniczną stęchlizną zaułkach Zatybrza. Odrażający był tu zwłaszcza chwytający przechodnia za gardło wstrętny odór skwaśniałych jarzyn, zjełczałego tłuszczu i potu ludzkiego, brudu i nieczystości nigdy nie uprzątanych. Stare rudery, o podstemplowanych fasadach, tłoczyły się bez żadnego planu ani symetrii wzdłuż wąskich uliczek; przez powybijane szyby widać było gołe ściany niewypowiedzianie nędznych i zarosłych. brudem pomieszczeń. Drzwi wejściowe domów, zawsze otwarte, prowadziły gdzieś w głąb korytarza i dalej do suteren. Na piętra wiodły zewnętrzne schody z zawieszonymi jakby w powietrzu długimi drewnianymi balkonami, które tylko dziwny traf utrzymywał w równowadze. Wzdłuż ulicy ciągnęły się sklepiki z fryturą, polentą i rybami pływającymi w cuchnącej oliwie, zieleniarnie, gdzie widniały ogromnych rozmiarów brukwie, pęki selerów, kalafiory i szpinak zimne i lepkie. U rzeźników leżały czarne zakrwawione ochłapy, zaś chleby w piekarniach, zwalone na półkę, przypominały wielkie okrągłe kamienie. Handlarki owocami sprzedawały tylko jodłowe szyszki i czerwony pieprz, a u ich drzwi wisiały nanizane na sznurki suszone pomidory. Najapetyczniej wyglądały wędlinarnie nęcące zapachem serów i dymu jałowca. Kolektury loterii, ogłaszające wielkimi literami wygrane numery, przeplatały się z szynkami, których wielkie napisy na szyldach zachwalały wyborowe wina z Castelli Romani, Genzano, Frascati i Marino. Cała ludność roiła się tu na ulicy obdarta i brudna: gromady dzieci prawie nagich, które zżerało robactwo, kobiety w rozchełstanych kaftanach i kolorowych spódnicach, gestykulujące i krzyczące głośno, starcy siedzący na ławkach, nieruchomi mimo roju much, wśród nieustannego pochodu osiołków zaprzężonych do wózków, mężczyzn prowadzących stada indyków i kilku zaniepokojonych turystów, których otaczała gromada żebraków. Szewcy rozkładali swe warsztaty przed domami pracując na świeżym powietrzu, a przed drzwiami krawca wisiał stary pogięty blaszany kubełek, w którym kwitły jakieś rośliny. Ze wszystkich okien, ze wszystkich balkonów, na sznurach przerzuconych nad ulicą zwieszały się najprzeróżniejszych kolorów szmaty powiewając jak symboliczne sztandary nędzy.

Serce Piotra płonące braterską miłością ściskało się współczuciem. Ach, tak, należałoby czym prędzej zwalić te domy ziejące zarazą, zagrażające zdrowiu i życiu tysięcy biedaków. W imię ludzkości należałoby zburzyć całą tę dzielnicę, mimo zachwytów malarzy czerpiących z niej natchnienie do swych obrazów. Już kilka szerokich nowoczesnych ulic przecięło Transtevere niosąc światło i powietrze, lecz to, co pozostało, wydawało się jeszcze bardziej czarne i plugawe. Wzdłuż nowo wytkniętych arterii budowano gdzieniegdzie nowoczesne domy, lecz prace szły opieszale. Brak kapitałów opóźniał przebudowę.

Tego samego dnia Piotr opuściwszy dzielnicę Trastevere, aby udać się do Palazzo Farnese, gdzie go oczekiwano — zboczył jeszcze chcąc zobaczyć Via dei Pettinari, ponurą i wąską, ściśniętą między szarym murem szpitalnym a nędznymi robotniczymi domami, potem zaś Via dei Giubbonari, bardzo ruchliwą, rozweseloną wystawionymi w oknach sklepów jubilerskich ciężkimi złotymi łańcuchami i wielkimi sztukami różnobarwnych jaskrawych materiałów na wystawach kupców bławatnych. Dzielnica robotnicza, którą dopiero co opuścił, oraz oglądana teraz dzielnica drobnego kupiectwa nasunęły Piotrowi na myśl dzielnicę straszliwej nędzy, budzącą litość gromadę zdeklasowanych robotników, których głód zmusił do żebrania, osiadłych w nie dokończonych, wspaniałych pałacach w okolicy Zamku Anioła. Ach, ten biedny, smutny lud, który nie wyszedł poza okres dziecięctwa, łatwowierny jak dzikus, utrzymywany w niewiedzy przez całe wieki rządów teokratycznych, tak nawykły . do ciemnoty i cierpienia, że pozostaje poza wszelkim ruchem społecznym, szczęśliwy, iż może cieszyć się słońcem i lenistwem. Ślepy i głuchy na swój upadek, trwa w bezruchu jak za dawnych czasów, wśród przemian, z których powstaje nowy Rzym, odczuwając tylko niezadowolenie, że burzy się stare dzielnice, że ceny żywności idą w górę i że musi zrezygnować z swych przyzwyczajeń, jak gdyby światło, czystość i zdrowie krępowały jego swobodę. A jednak czy on sobie tego życzył, czy nie, właśnie z myślą o tym ludzie oczyszczano i przebudowywano Rzym, który miał się stać wielką nowoczesną stolicą; idea demokracji jest bowiem motorem obecnych przemian, jutro zaś lud przejmie na własność miasto, skąd dzisiaj usuwa się brud i zarazki chorób; nastąpi wówczas wreszcie kres nędzy dzięki zorganizowanemu prawodawstwu pracy. I dlatego jeśli ktoś się oburza, że zbyt skrzętnie oczyszczono ruiny starożytnego Rzymu, zbyt gorliwie pozamiatano z nich kurz i usunięto z Colosseum bluszcze oraz inną roślinność, którą przyjezdne Angielki suszyły w swych zielnikach na pamiątkę, zżyma się na szpetotę murów, w jakie ujęto przy regulacji łożysko Tybru, i opłakuje dawną malowniczość wybrzeży, musi sobie powiedzieć, że życie rodzi się ze śmierci i że z pyłów przeszłości powstanie promienne jutro.

Dzielnica Transtevere, którą zwiedził, i bezpośrednio potem wizyta w pałacu Farnese wywarły na Piotrze głębokie wrażenie. Zestawiając swe przeżycia doszedł do wniosku, którego nigdy nie uświadomił sobie z tak przerażającą jasnością: Włochy nie mają jeszcze ludu, a wkrótce nie będą miały i arystokracji. Ta myśl prześladowała go jak przeczucie końca świata. Lud, utrzymywany przez historią i klimat w stanie przedłużającego się dziecięctwa, był tak wynędzniały, ciemny i zrezygnowany, że dopiero długie lata oświaty i nauki mogły go przekształcić w silną, zdrową i pracowitą demokrację, świadomą swych praw i obowiązków. Arystokracja, dogorywająca w chylących się ku ruinie pałacach, była rasą skazaną na zagładę i tyle w sobie miała krwi amerykańskiej, austriackiej, polskiej i hiszpańskiej, że ród o czystej krwi rzymskiej należał do wyjątków, nie mówiąc o tym, że nie zajmowała już stanowisk w wojsku i kościele nie chcąc służyć monarchii konstytucyjnej, opuszczając Święte Kolegium, gdzie tylko parweniusze przywdziewali purpurę. Między biedotą u dołu, a możnymi u góry nie istniało jeszcze silnie zorganizowane mieszczaństwo przejęte nowym duchem, dość oświecone i dość mądre, by w okresie przejściowym spełniać rolę wychowawcy narodu. Burżuazja to byli dawni lokaje i domownicy książąt, dzierżawcy ich majątków, intendenci, notariusze i adwokaci zarządzający dobrami i mieniem arystokracji, urzędnicy niżsi i wyżsi, deputowani, senatorowie sprowadzeni przez rząd z odległych prowincji, a wreszcie stado żarłocznych sępów, które spadły na Rzym, tacy jak Prada i Sacco, drapieżcy, których pazury i dzioby pożerały wszystko. Dla kogo więc pracowano? Dla kogo przeznaczono gigantyczne budowle nowego Rzymu rozpoczęte z takim olbrzymim rozmachem, że nie można było ich dokończyć? Zewsząd wiało przerażeniem, cały gmach trzeszczał w posadach, przejmując niepokojem wszystkie braterskie serca. Tak, to jakby groźba końca świata, ten lud jeszcze nie istniejący, ta ginąca arystokracja i to mieszczaństwo pożerające wszystko, goniące za zyskiem, wśród ruin. Jakimże przerażającym symbolem były te nowe pałace zbudowane na wzór dawnych gigantycznych pałaców, gdzie miał się mieścić triumfujący luksus nowej stolicy świata, a które stały się wstrętnymi rumowiskami, zamieszkanymi przez nędzarzy, żebraków i włóczęgów.

Wieczorem tego samego dnia, kiedy już zupełnie zapadł zmrok, Piotr udał się na wybrzeże Tybru naprzeciwko pałacu Boccanera. Lubił głuchą ciszę i skupienie tego miejsca mimo ostrzeżeń Wiktoryny utrzymującej, że nie było tu bezpiecznie. Atramentowo czarna noc stanowiła tragiczną dekorację dla napadów bandyckich. Nie spotykało się tu żywej duszy; cisza, ciemność i pustka zalegały dokoła. Drewniane ogrodzenie zamykało teren dawnych robót, nie dozwalając nawet przejść bezdomnym psom. Na rogu pałacu, którego kontury zacierały się w ciemności, paliła się gazowa latarnia oświetlając mdłym światłem zawalone gruzem, piaskiem i kamieniami wybrzeże, a stosy desek i materiałów do budowy wału regulacyjnego rzucały złowrogie cienie.

Tyber bardziej niż wszystko inne przyciągał uwagę Piotra w czasie tych nocnych godzin, pełnych melancholii i majestatu. Wsparty o kamienny parapet patrzył na wodę płynącą wśród nowych murów, które w nocy przypominały potworne więzienie wzniesione dla olbrzyma. Dopóki światła połyskiwały w oknach nędznych domów po drugiej stronie rzeki, padał od nich płowy refleks na wodę i w tym blasku ciężkie wody marszczyły się nieznacznie, drgając jakimś tajemnym życiem. Piotr marzył bez. końca o. sławnej przeszłości tej rzeki, przypominał sobie legendę, która mówiła, że muliste jej dno kryło jakieś bajeczne bogactwa. W czasie najazdów barbarzyńców, a zwłaszcza podczas; sławnego.„sacco di Roma" wrzucano jakoby do rzeki skarby nagromadzone w świątyniach i pałacach, aby je w ten sposób uchronić przed chciwością łupieżców. Tamte złote pręgi drżące na wodzie, może to był szczerozłoty siedmioramienny świecznik przywieziony przez Tytusa do, Rzymu ze świątyni jerozolimskiej? A ta bladawa smuga, to może biel marmurowych posągów spoczywających w głębinach? Ach, te drobne promyczki lśniące tu i ówdzie, to może stosy drogocennych przedmiotów, szlachetnych kruszców i klejnotów błyszczących od drogich kamieni? Ileż tajemnic kryły w sobie te bogactwa, które od tylu wieków spały w głębi rzeki.

Gdyby przeprowadzono poszukiwania i osuszono dno Tybru, może ziściłyby się cudowne nadzieje, a lud zyskałby dobrobyt. W miarę jak robiło się coraz później, w oknach domów Transtevere gasły światła. Piotr stał jeszcze długo owładnięty rozpaczą, pochylony nad wodami, które stały się zupełnie czarne. Nie widział ich już, miał jedynie uczucie, że fale płynące w ciemnościach były jakby z ołowiu, że przytłaczał je ciężar lat, wiekowego zmęczenia i smutku, że stary i pełen sławy Tyber pragnie pogrążyć się w nicość i pociągnąć za sobą ku śmierci całą swą epokę. Ponad tą rzeką, niosącą zagładę dorobku blisko trzech tysięcy lat, jaśniało-miliardami gwiazd wspaniałe sklepienie nieba.

Powróciwszy do pałacu Piotr wstąpił jeszcze na chwilę do pokoju Daria. Młody książę siedział w fotelu, a Wiktoryna krzątała się koło niego przygotowując wszystko do nocnego spoczynku. Usłyszawszy, skąd Piotr wraca, zawołała prawie z gniewem:

— Jak to? Więc ksiądz dobrodziej jeszcze tam chodzi po nocy, mimo tego, co mówiłam? Chce ksiądz dostać nożem? Ja bym się bała chodzić o tak późnej porze po tym piekielnym mieście.

Po czym ze zwykłą sobie poufałością zwróciła się do Daria:

— Czy panicz wie, że Pierina nie przychodzi teraz do pałacu, ale widziałam ją na wybrzeżu za ogrodem. Wyczekuje godzinami wpatrując się w okna.

Dario machnął niecierpliwie ręką i zwrócił się do Piotra:

— Przecież ksiądz z nią rozmawiał. To idiotyczne... Ten łotr Tito pchnie mnie jeszcze drugi raz nożem.

Nagle zamilkł, bo zobaczył przed sobą Benedettę, która weszła cichutko do pokoju, aby mu życzyć dobrej nocy. Chciał się przed nią usprawiedliwić, wyjaśnić, że w całej tej sprawie był najzupełniej niewinny, lecz contessina przerwała mu uśmiechając się czule i łagodnie:

— Wiedziałam o wszystkim, drogi Dario... Czy mogłeś przypuszczać, że jestem tak naiwna i nie domyślam się? Nie zadawałam ci pytań dlatego, że orientowałam się doskonale i że mimo wszystko kocham cię...

Benedetta była zresztą tego wieczoru bardzo szczęśliwa, gdyż dowiedziała się przed chwilą, że monsignore Palma okazał już swą wdzięczność za usługę wyświadczoną jego siostrzeńcowi i wygłosił nową mowę obrończą, korzystną dla jej sprawy rozwodowej. Ponieważ monsignore Palma używał tych samych argumentów co adwokat Morano i ponieważ hrabia Prada trwał w postanowieniu, że nie zgłosi się na rozprawę, wydawało się prawie pewne, że kongregacja opowie się niemal jednogłośnie za unieważnieniem małżeństwa, co pozwoli papieżowi na okazanie swej łaskawości.

— Ach, drogi Dario, nareszcie skończą się wszystkie nasze troski... Ale wydaliśmy masę pieniędzy. Ciocia powiada, że skazani jesteśmy na żywienie się czystą wodą.

Roześmiała się głośno z cudowną beztroską zakochanej namiętnie kobiety. W zasadzie Kongregacja wymierzała sprawiedliwość bezpłatnie, lecz koszty poboczne były bardzo wysokie. Należało opłacić wielu niższych urzędników, ekspertyzy lekarskie, przepisywanie papierów, honoraria za raporty i obrony. Poza tym, mimo że życzliwości kardynałów nie kupowało się bezpośrednio, pozyskanie niektórych głosów kosztowało bardzo drogo, gdyż trzeba było zjednać sobie różne kreatury z najbliższego otoczenia członków Kongregacji. Nie mówiąc już o tym, że bogate dary pieniężne, ofiarowane w sposób taktowny, są w Watykanie argumentem decydującym, który rozstrzyga wszystkie trudności. Wreszcie zaś siostrzeniec monsignora Palmy kosztował potwornie drogo.

— Ponieważ już wyzdrowiałeś, niech nam tylko pozwolą nareszcie się pobrać, nic więcej od nich nie chcemy. Oddałabym im nawet moje perły, jedyny mój majątek, jeśliby tego zażądali. Dario śmiał się także, gdyż pieniądze nie grały roli w jego życiu.

Zresztą nie miał ich nigdy dosyć, liczył tylko na to, że będzie nadal na utrzymaniu stryja-kardynała, który nie zostawi młodego małżeństwa na bruku. Byli tak zrujnowani finansowo, że sto czy dwieście tysięcy franków nie stanowiło jego zdaniem zbyt wielkiej sumy, a słyszał o procesach rozwodowych, które kosztowały pół miliona.

— Dodaj do twoich pereł jeszcze i mój pierścionek, oddaj im wszystko, co posiadamy, moja najdroższa. Będziemy i tak żyli szczęśliwie w tym starym pałacu, nawet jeśliby trzeba sprzedać wszystkie meble.

Rozpromieniona Benedetta zerwała się i ująwszy w obie ręce głowę Daria ucałowała jego oczy w porywie szalonej namiętności. Po chwili zwróciwszy się do Piotra rzekła:

— Byłabym zapomniała powiedzieć, że mam dla księdza polecenie... Był u nas monsignore Nami, aby przynieść nam tę dobrą nowinę w związku z procesem. Prosił, bym powiedziała księdzu, że ksiądz powinien zacząć starania w sprawie obrony książki. Piotr słuchał zdziwiony.

— Ale przecież to on radził, bym nie pokazywał się nigdzie.

— Tak, zapewne... lecz podobno przyszła właściwa chwila i ksiądz powinien nawiązać stosunki i wystąpić w swej obronie. Monsignore dowiedział się także, komu polecono złożyć sprawozdanie z książki księdza. Jest to monsignore Fornaro, który mieszka przy Piazza Navona.

Zdziwinie Piotra wzrosło jeszcze bardziej. Nigdy bowiem nie zdradzano nazwiska sprawozdawcy z urzędu, by zapewnić całkowitą bezstronność jego sądu. Czyżby miał się rozpocząć nowy okres jego pobytu w Rzymie? I odpowiedział po prostu:

— Dobrze, zacznę działać. Złożę potrzebne wizyty.