Emil Zola

RZYM II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

RZYM

tom II

Emil Zola

X

Piotr zaraz już następnego ranka chciał rozpocząć starania, przejęty jedyną myślą, aby skończyć z tym wszystkim. Ale ogarnęły go wątpliwości: do kogo miał najpierw zapukać, od kogo rozpocząć składanie wizyt, aby uniknąć popełnienia błędu w tym świecie, który był tak próżny i tak skomplikowany? Ponieważ otwierając drzwi od swego pokoju spostrzegł przypadkiem na korytarzu sekretarza kardynała, don Vigilia, poprosił go, aby zaszedł na chwilę.

— Czy mógłby ksiądz oddać mi pewną przysługę? Zdaję się całkowicie na księdza. Potrzebuję życzliwej pomocy.

Piotr wiedział, że ten mały, chudy człowieczek o żółtej jak szafran cerze, nieustannie trzęsący się z gorączki, który zdawał się go unikać prawdopodobnie z obawy przed kompromitacją, jest doskonale poinformowany i zna wszystkie intrygi mimo swej przesadnej i bojaźliwej dyskrecji. Jednakże od pewnego czasu don Vi-gilio był bardziej przystępny i gdy spotykał swego sąsiada, w oczach jego zapalał się błysk, jakby te długie dni biernego oczekiwania budziły w nim tę samą niecierpliwość, jaka przepalała Piotra. Tym razem nie usiłował więc wykręcić się od rozmowy.

— Przepraszam, że proszę księdza do pokoju, gdzie jest taki nieporządek. Właśnie dziś rano otrzymałem paczkę z Paryża z ciepłą odzieżą i bielizną. Niech ksiądz sobie wyobrazi, że przyjechałem do Rzymu tylko na dwa tygodnie, z małą walizką, a tymczasem siedzę tu już blisko trzy miesiące i wiem tyle samo co w dniu mego przybycia.

Don Vigilio lekko skinął głową.

— Tak, tak, wiem.

Wówczas Piotr wyjaśnił mu, że ponieważ monsignore Nani za pośrednictwem contessiny kazał mu nawiązać kontakty dla obrony jego książki, jest w wielkim kłopocie, gdyż nie wie, w jakim porządku najkorzystniej będzie składać wizyty. Czy należy pójść przede wszystkim do monsignora Fornaro, który, jak mu powiedziano, ma napisać sprawozdanie z jego książki?

— Ach — zawołał don Vigilio cały drżący — więc monsignore Nani posunął się tak daleko, że zdradził księdzu nazwisko recenzenta!... To jeszcze bardziej zdumiewające, niż przypuszczałem!

I zapominając o wszystkim, nie panując już nad sobą:

— Nie, nie! Niech ksiądz nie zaczyna od monsignora Fornaro! Niech ksiądz złoży przede wszystkim najniższe uszanowanie prefektowi Kongregacji Indeksu, Jego Eminencji kardynałowi Sanguinetti, gdyż nie przebaczyłby nigdy, gdyby się dowiedział, że ksiądz udał się najpierw do kogoś innego.

Zamilkł i dorzucił cichszym głosem, przejęty gorączkowym dreszczykiem:

— A dowiedziałby się na pewno. Nic się nie da ukryć. Potem, jakby ulegając gwałtownemu porywowi sympatii, ujął ręce młodego, cudzoziemskiego księdza:

— Drogi księże Froment, proszę mi wierzyć, że byłbym bardzo szczęśliwy, gdybym mógł księdzu w czymś pomóc, żal mi księdza, gdy widzę jego prostotę ducha. Proszę jednak nie żądać ode mnie rzeczy niemożliwych. Gdyby ksiądz wiedział, gdybym księdzu wyznał, jakie niebezpieczeństwa nas otaczają... Jedno mogę dziś jeszcze powiedzieć: nie należy w żadnym wypadku liczyć na poparcie kardynała Boccanery. Kilkakrotnie w mojej obecności wydał potępiający sąd o książce... Ale to święty i niezwykle uczciwy człowiek i jeśli nie wystąpi w obronie księdza, nie będzie też księdza atakował, pozostanie neutralny przez wzgląd na swoją siostrzenicę, contessinę, którą uwielbia i która opiekuje się księdzem... Gdy ksiądz go zobaczy, proszę nie poruszać tego tematu, to nie zda się na nic, a mogłoby go tylko zirytować.

Piotra nie zmartwiło zbytnio to zwierzenie, gdyż już po pierwszym widzeniu się z kardynałem, a później w czasie rzadkich wizyt, jakie mu składał, zrozumiał, że Boccanera będzie zawsze jego przeciwnikiem.

— Pójdę więc podziękować mu za jego neutralność. Ale don Vigiliem owładnęło znowu przerażenie.

— Nie, nie, niech ksiądz tego nie robi, mógłby się domyślić, że mówiłem coś na ten temat, to by pociągnęło katastrofalne skutki! Moja posada mogłaby być zagrożona... Ja nic nie powiedziałem, nic nie powiedziałem. Niech ksiądz złoży wizyty kardynałom, wszystkim kardynałom. Umówmy się, że nic poza tym nie powiedziałem księdzu.

I tego dnia don Vigilio nie chciał już dłużej rozmawiać; i drżący opuścił pokój, przeszukując z prawa i z lewa korytarz swymi płomiennymi, pełnymi niepokoju oczyma.

Bezpośrednio po tej rozmowie Piotr wyszedł na miasto, by udać się do kardynała Sanguinetti. Była dopiero dziesiąta, mógł go więc jeszcze zastać w domu. Kardynał zajmował pierwsze piętro niewielkiego pałacu w pobliżu francuskiego kościoła Św. Ludwika, w ciasnej, pozbawionej światła i powietrza uliczce.

Piotr musiał długo dzwonić, wreszcie służący, który bez pośpiechu wkładał kurtkę, uchylił drzwi i powiedział, że Jego Eminencja wyjechał na wieś, do Frascati.

Ksiądz przypomniał sobie wówczas, że kardynał Sanguinetti był istotnie jednym z biskupów podstołecznych i w swoim biskupstwie, Frascati, posiadał willę, dokąd udawał się dla odpoczynku lub ze względów dyplomatycznych.

— Czy Jego Eminencja powróci wkrótce do Rzymu?

— Nie wiadomo. Jego Eminencja jest niezdrów. Polecił mi, aby nikt nie zakłócał mu spokoju we Frascati.

Gdy Piotr znalazł się znowu na ulicy, poczuł się całkowicie wytrącony z równowagi tym pierwszym niepowodzeniem. Czy miał nie odkładając tego na później, ponieważ sprawa była pilna, udać się do monsignora Fornaro na sąsiedni plac Navona? Ale przypomniał sobie, że don Vigilio polecił mu, aby przede wszystkim złożył wizyty kardynałom. Jakby pod wpływem natchnienia zdecydował, że odwiedzi natychmiast kardynała Sarno, którego poznał na jednym z poniedziałkowych przyjęć u donny Serafiny.

Mimo że Sarno świadomie usuwał się w cień, wszyscy uważali kardynała za jednego z najpotężniejszych i najstraszliwszych członków Świętego Kolegium, co nie przeszkadzało, że jego siostrzeniec Narcyz twierdził, iż nie znał człowieka bardziej tępego, gdy chodziło o sprawy wykraczające poza zasięg jego codziennych zajęć. Piotr był przekonany, że nawet jeśli kardynał Sarno nie zasiada w Kongregacji Indeksu, to w każdym razie może dać dobrą radę, a nawet wpłynąć na opinię innych kardynałów wyzyskując swe wielkie znaczenie.

Piotr skierował się prosto do pałacu Propagandy, gdyż wiedział, że na pewno zastanie tam kardynała. Pałac ten, którego ciężką fasadę spostrzega się z Piazza di Spagna, jest olbrzymią budowlą, nagą i masywną, i zajmuje cały narożnik między dwoma ulicami. Piotr, któremu słaba znajomość włoskiego utrudniała zrozumienie wyjaśnień, zagubił się we wnętrzu pałacu, wchodził na piętra, skąd musiał schodzić z powrotem, błąkał się w tym prawdziwym labiryncie schodów, korytarzy i sal. Wreszcie udało mu się spotkać sekretarza kardynała Sarno, młodego, miłej powierzchowności księdza, którego poznał kiedyś w pałacu Boccanera.

— Ależ oczywiście, jestem pewien, że Jego Eminencja zechce księdza przyjąć. Dobrze się stało, że ksiądz przyszedł właśnie w tej porze, bo Jego Eminencja bywa tutaj zwykle do południa. Prószę za mną.

Znów rozpoczęła się wędrówka. Kardynał Sarno, długoletni sekretarz Świętej Propagandy, stał obecnie na czele komisji, której zadaniem było organizowanie kultu w krajach Europy, Afryki, Ameryki i Oceanii; świeżo zdobytych dla katolicyzmu. Z tego tytułu miał w pałacu Propagandy gabinet i biura administracji, gdzie królował jak zdziwaczały urzędnik, który zestarzał się w swym fotelu obitym skórą, nigdy nie wychodząc poza ciasny krąg zielonych kartotek, a ze świata znając tylko wycinek ulicy przed swoim oknem.

Na końcu ciemnego korytarza, gdzie nawet podczas dnia paliła się gazowa lampa, sekretarz wskazał Piotrowi ławkę. Wrócił po upływie długiego kwadransa i rzekł z miną bardzo uprzejmą:

— Jego Eminencja jest zajęty, ma właśnie konferencję z misjonarzami, którzy odjeżdżają. Ale zaraz ją skończy i otrzymałem polecenie, aby zaprowadzić księdza do gabinetu kardynała.

Gdy Piotr został sam w gabinecie, ciekawie rozejrzał się wokoło. Był to obszerny pokój, obity zieloną tapetą i umeblowany sprzętami z czarnego drzewa, krytymi zielonym adamaszkiem.

W pewnej chwili spacerując po gabinecie Piotr zauważył na ścianie mapę, której widok zajął go, pobudził do głębokich refleksji do tego stopnia, że zapomniał, gdzie się znajduje. Ta kolorowa mapa przedstawiała cały świat katolicki, obie półkule globu ziemskiego, gdzie różne kolory oznaczały terytoria, zależnie od tego, czy dany kraj należał do katolicyzmu zwycięskiego, absolutnego władcy, czy też do katolicyzmu wojującego z niewiernymi. Druga grupa krajów dzieliła się z kolei na wikariaty lub prefektury. Czyż nie był to, przedstawiony graficznie, odwieczny wysiłek katolicyzmu, aby zawładnąć światem, wysiłek, który podjął od pierwszej chwili swego istnienia i z którego nie zrezygnował nigdy?

Piotr patrząc na tę mapę uświadomił sobie jasno, że Urząd Propagandy był olbrzymią maszyną funkcjonującą od wielu wieków po to, by wchłonąć całą ludzkość. Finansowana hojnie przez papieży, Propaganda rozporządzała znacznym budżetem i stanowiła potęgę zupełnie odrębną, papiestwo w papiestwie. Piotr zrozumiał teraz, dlaczego prefekta Kongregacji nazywano czerwonym papieżem; jakąż nieograniczoną władzą cieszył się ten człowiek zwycięski . i władczy, którego ręce sięgały z jednego krańca świata na drugi! Kardynał sekretarz miał tylko Europę centralną, maleńki wycinek kuli ziemskiej, on zaś całą resztę, bezkresne przestrzenie, odległe, nie znane jeszcze krainy. Mapa była opatrzona cyframi. Rzym miał pod swą bezsporną władzą przeszło dwieście milionów katolików rzymsko-apostolskich; innowiercy ze Wschodu i z krajów objętych Reformą przewyższali znacznie tę liczbę, a cóż dopiero jeśli dodać miliard niewiernych, których należało nawrócić! Wymowa tych cyfr zrobiła na Piotrze takie wrażenie, że wstrząsnął nim dreszcz.. A więc to była prawda? Około pięciu milionów Żydów, prawie dwieście milionów mahometan, ponad siedemset milionów bramanistów i buddystów, nie licząc stu milionów innych pogan wyznających różne religie, razem miliard, podczas gdy chrześcijan było tylko czterysta milionów, i to skłóconych ze sobą, podzielonych na dwa obozy, jeden za Rzymem, a drugi przeciw Rzymowi! Czyż to możliwe, by Chrystus przez osiemnaście wieków nie potrafił zjednać sobie nawet trzeciej części ludzkości, a wszechpotężny, wieczny Rzym panował zaledwie nad jedną szóstą wszystkich ludzi? Na sześć dusz jedna tylko mogła dostąpić zbawienia, cóż to za przerażająca proporcja! Lecz mapa przemawiała brutalnie, kraje poddane władzy Rzymu, zabarwione na czerwono, stanowiły jedynie nieznaczny punkt, jeśli się je porównało z obszarami zabarwionymi kolorem żółtym, gdzie panowali inni bogowie, i które Propaganda miała dopiero podbić.

Ach! ta armia w nieustannym pochodzie, Piotr widział ją, słyszał w tej chwili, jak poza morzami, poprzez kontynenty przygotowuje i zapewnia podbój polityczny w imię religii. Narcyz mówił mu, że ambasady z wielką uwagą śledzą wszystkie posunięcia Propagandy w Rzymie; misje bowiem często bywały narzędziem polityki poszczególnych państw w odległych krajach i miały decydujące znaczenie. Władza duchowna zapewniała władzę świecką, zdobyte dusze dawały ciała. Dlatego też Kongregacja prowadziła nieustanną walkę popierając misjonarzy z Włoch lub z krajów zaprzyjaźnionych, patrząc chętnym okiem na ich zaborcze zakusy. Byłe zawsze zazdrosna o swą rywalkę francuską, Organizację Krzewienie Wiary, z siedzibą w Lyonie, równie bogatą jak Propaganda, równie potężną, rozporządzającą większą ilością ludzi energicznych i odważnych. Kongregacja Propagandy w Rzymie nie zadowalała się pobieraniem od niej znacznego haraczu pieniężnego, lecz krzyżowała jej zamiary odsuwając ją na drugi pian wszędzie, gdzie obawiała się jej sukcesów. Wiele razy zdarzało się, że misjonarze francuscy bywali usuwani, a miejsce ich zajmowali zakonnicy włoscy lub niemieccy. W tym ponurym i pełnym kurzu gabinecie, którego nigdy nie rozweselał promień słońca, Piotr podświadomie wyczuwa istnienie tajemnego ogniska intryg politycznych pod pokrywką cywilizacyjnej akcji szerzenia wiary. Przejął go znowu dreszcz, dreszcz jaki wywołują rzeczy, które się zna i które nagle okazują się potworne i przerażające.

Bo czyż nie mogła wytrącić z równowag: najbardziej rozsądnych, kazać zblednąć najbardziej odważnym ta maszyna podboju i władzy o wszechświatowym zasięgu, działająca w czasie i w przestrzeni z odwiecznym uporem, nie zadowalająca się łowieniem dusz, ale dążąca do panowania nad wszystkimi ludźmi, a ponieważ nie może jeszcze zagarnąć ich dla siebie, ustępująca ich chwilowo doczesnemu władcy? Cóż to za gigantyczne marzenie: uśmiechnięty Rzym, oczekujący w spokoju chwili, kiedy wchłonie dwieście milionów mahometan i siedemset milionów bramanistów i buddystów, połączonych w jednym narodzie, i zapanuje nad nimi jako jedyny władca duchowy i świecki w imię triumfującego Chrystusa!

Na odgłos kaszlu Piotr odwrócił się i zadrżał widząc kardynała Sarno, którego wejścia nie słyszał zupełnie. Wydawało mu się, że został schwytany na gorącym uczynku, że wkradał się w czyjeś tajemnice. Silny rumieniec zabarwił mu twarz.

Ale kardynał przyjrzał mu się uważnie zagasłym wzrokiem, podszedł do biurka i opuścił się ociężale na fotel, nie mówiąc ani słowa. Ruchem ręki zwolnił go od ceremoniału ucałowania pierścienia.

— Przyszedłem, aby złożyć Waszej Eminencji wyrazy najgłębszego poważania. Czy Wasza Eminencja jest cierpiący?

— Nie, nie, tylko katar wciąż mi dokucza. A poza tym mam teraz tyle pracy!

Piotr przypatrywał się kardynałowi w sinym świetle dnia. Był tak wątły, tak kaleki z jedną łopatką wyższą od drugiej, tak zupełnie pozbawiony życia, że nawet spojrzenie jego było martwe w twarzy zniszczonej i ziemistej. Księdzu przyszedł na myśl jeden z jego krewnych w Paryżu, który po trzydziestoletniej pracy w biurze miał podobnie pergaminową cerę, umarłe oczy i otępiałość w całej postaci. Czyż to była prawda, że ten oto zasuszony staruszek w zbyt obszernej, obszytej czerwoną wypustką sutannie był panem świata i do tego stopnia miał w głowie całą mapę chrześcijaństwa, nigdy nie wyjeżdżając z Rzymu, że prefekt Propagandy przed każdym, nawet najmniejszym posunięciem zasięgał jego rady?

— Proszę, niech ksiądz spocznie... Ksiądz przychodzi do mnie z jakąś prośbą...

I w oczekiwaniu odpowiedzi kardynał zaczął przerzucać wychudłymi palcami leżące przed nim akta, tak jak generał — świetny znawca taktyki, który z dala od swej armii prowadzi ją do zwycięstwa, nie ruszając się ze swego gabinetu i nie tracąc ani minuty czasu.

Trochę zmieszany tak jasnym postawieniem sprawy, Piotr zdecydował, że odpowie równie szczerze.

— Istotnie, pozwoliłem sobie przyjść, by zasięgnąć rady Wasze; Eminencji. Przybyłem do Rzymu, by wystąpić w obronie mojej książki, i byłbym bardzo szczęśliwy, gdyby Wasza Eminencja zechciał mną pokierować.

W krótkich słowach Piotr zreferował sprawę, starając się zyskać przychylność, kardynała. W miarę jak mówił, dostojnik Kościoła stawał się coraz bardziej obojętny, jakby nie słyszał i nie rozumiał słów księdza. Wreszcie po chwili milczenia odezwał się:

— Ach tak, ksiądz napisał książkę, mówiono o tym kiedyś u donny Serafiny. To był błąd, ksiądz nie powinien pisać. Bo i po co?... Jeżeli zaś Kongregacja Indeksu chce potępić książkę, to czyni dobrze i wie doskonale, dlaczego to czyni. Cóż ja mogę na to zaradzić? Nie jestem nawet członkiem Kongregacji i nie wiem o niczym.

Piotr starał się na próżno wyjaśnić kardynałowi swą sprawę, przemówić do jego uczuć, zrozpaczony, że Sarno jest tak niewzruszony i obojętny. Spotrzegł, że człowiek ten, przejawiający tak niezwykle szeroką i wnikliwą inteligencję w dziedzinie, w której obracał się od lat czterdziestu, stępiał na wszystko, co wykraczało poza jego specjalność. Z oczu kardynała znikła ostatnia iskierka życia, czaszka jego jakby zmalała, a cała twarz wyrażała ponurą otępiałość.

— Nic nie wiem, nic nie mogę — powtarzał. — Nie mam zwyczaju popierania kogokolwiek...

Zdobył się jednak na pewien wysiłek.

— Przecież Nani należy do Kongregacji. Cóż on księdzu radzi?

— Monsignore Nani raczył mi wyjawić nazwisko prałata, który pisał recenzję o mojej książce, monsignora Fornaro, i zalecił mi, bym go odwiedził.

Kardynał wydał się zdziwiony, jakby przebudzony ze snu. Oczy jego odzyskały trochę blasku.

— Doprawdy? Doprawdy?... Jeśli Nani to powiedział, to musiał mieć jakiś cel. Niech ksiądz złoży wizytę monsignorowi Fornaro.

Kardynał powstał z fotela dając w ten sposób do zrozumienia, że uważa wizytę za skończoną. Piotr skłonił się głęboko na znak podziękowania. Nie zadając sobie trudu odprowadzenia go do drzwi, kardynał usiadł natychmiast przed biurkiem i w śmiertelnej ciszy pokoju rozległ się tylko suchy odgłos, jaki wydawały jego kościste palce przerzucając akta.

Piotr posłusznie usłuchał rady i skierował się w stronę Piazza Navona, gdzie mieszkał monsignore Fornaro. Nie zastał go jednak, dowiedział się tylko, że prałat bywa w domu do godziny dziesiątej. Nazajutrz Piotr przyszedł znowu. Został przyjęty natychmiast, gdy tylko złożył swój bilet. Mógł nawet przypuszczać, że go oczekiwano, gdyby nie szczere zdziwienie, a nawet zakłopotanie, jakie okazał na jego widok gospodarz domu.

— Ksiądz Froment, ksiądz Froment — powtórzył kilkakrotnie monsignore trzymając w ręku bilet Piotra. — Proszę, niech ksiądz zechce wejść... Miałem zamiar nie przyjmować dziś nikogo, gdyż mam pilną robotę, ale nic nie szkodzi, proszę, niech ksiądz siada.

Piotr, zachwycony, patrzył z podziwem na tego pięknego, rosłego i wysokiego mężczyznę, w rozkwicie swych pięćdziesięciu pięciu lat. Różowy i starannie wygolony, miał lekko siwiejące włosy ułożone w loki, kształtny nos, wilgotne wargi i oczy o pieszczotliwym wyrazie — wszystko, co wysokie duchowieństwo rzymskie posiadało najbardziej pociągającego i dekoracyjnego. Wyglądał naprawdę wspaniale w swej czarnej sutannie z fioletowym kołnierzem, cała zaś jego postać tchnęła pełną prostoty elegancją. Obszerny pokój, w którym przyjął Piotra, rozjaśniony wesołym światłem, jakie dawały dwa wielkie okna wychodzące na Piazza Navona, umeblowany ze smakiem, bardzo rzadkim obecnie u duchowieństwa rzymskiego, pachniał przyjemnie i tworzył pogodne i pełne życzliwości tło.

— Proszę usiąść, księże Froment. Czemu mam przypisać zaszczyt jego wizyty?

Fornaro miał twarz banalnie uprzejmą, jakby nie domyślał się niczego; i Piotr nagle poczuł się skrępowany tym naturalnym pytaniem, którego przecież mógł był się spodziewać. Czy miał od razu przystąpić do sprawy, wyznać delikatny powód swej wizyty? Uznał, że jest to metoda najszlachetniejsza i najszybciej prowadząca do celu.

— Mój Boże, monsignore, wiem, że nie jest przyjęte postępować tak, jak postępuję. Lecz. poradzono mi, abym przyszedł tutaj, i zdaje mi się, że z uczciwymi ludźmi najlepiej jest być zupełnie szczerym.

— Ale o co księdzu chodzi?   — zapytał prałat z miną naiwną, nie przestając się uśmiechać.

— A więc po prostu dowiedziałem się, że Kongregacja Indeksu powierzyła do oceny Waszej Wielebności moją książkę pod tytułem „Nowy Rzym". Przychodzę, aby udzielić wszelkich wyjaśnień, jeśli zachodzi tego potrzeba.

Monsignore podniósł obie ręce do góry, jakby chcąc zakryć sobie uszy, aby nie słyszeć słów gościa. Nadal jednak uprzejmy, zawołał:

— Proszę nie mówić na ten temat, to mi robi największą przykrość!... Proszę sobie wyobrazić, że mylnie księdza poinformowano, bo nikt nie powinien nic wiedzieć, ani ja, ani ktokolwiek inny.

Na szczęście Piotr, który zauważył, jak wielkie wrażenie wywołało nazwisko asesora Świętej Inkwizycji, wpadł na pomysł, aby powiedzieć:

— Oczywiście, monsignore, nie chciałbym sprawić Waszej Wielebności najmniejszego kłopotu i nie ośmieliłbym się nigdy go nachodzić, lecz monsignore Nani podał mi nazwisko i adres Waszej Wielebności.

I tym razem skutek był natychmiastowy. Fornaro z właściwym sobie wdziękiem uległ, ociągając się nieco.

— Jak to, więc to monsignore Nani popełnił tę niedyskrecję? Ależ ja się na niego pogniewam, muszę go złajać. Skąd on może o tym wiedzieć? Nie należy przecież do Kongregacji i ktoś mógł go wprowadzić w błąd. Proszę mu powiedzieć, że się pomylił i że ja nie mam nic wspólnego ze sprawą, która księdza interesuje. No, no... kto by się spodziewał, że monsignore Nani nie umie dochować tajemnicy, którą wszyscy uważają za świętą!

Potem ze swym urzekającym spojrzeniem i uśmiechem na ustach:

— Ponieważ monsignore Nani tego sobie życzy, chętnie porozmawiam chwilę z księdzem, księże Froment, zaznaczam jednak, że ksiądz nie dowie się ode mnie nic o moim raporcie ani o tym, co sądzą o książce członkowie Kongregacji.

Słysząc te słowa Piotr uśmiechnął się, gdyż przejął go podziw, jak wszystko staje się łatwe i proste, gdy tylko zachowa się pozory. Zaczął więc jeszcze raz tłumaczyć prałatowi, w jakim celu napisał książkę i jak bardzo był zdziwiony procesem wytoczonym przez Kongregację Indeksu. Nie wiedział, jakie mu się stawia zarzuty, i gubił się w domysłach.

— Doprawdy? Doprawdy? — powtarzał prałat zdumiony aż taką naiwnością. — Kongregacja Indeksu jest trybunałem i jeżeli zajmuje się tą sprawą, to dlatego, że nadesłano jej akt oskarżenia. Książka księdza znalazła się przed sądem tego trybunału po prostu dlatego, że ktoś ją zadenuncjował.

— Tak, tak, wiem.

— A czy ksiądz wie także, że oskarżenie wnieśli trzej biskupi francuscy? Niestety nie mogę wyjawić ich nazwisk. Rozumie ksiądz teraz, że Kongregacja była zmuszona zbadać książkę, przeciwko której wytoczono zarzuty.

Piotr patrzył z przerażeniem na mówiącego. Aż trzech biskupów wniosło na niego skargę! Dlaczego? Z jakiej przyczyny? Nagle przyszedł mu na myśl główny jego protektor.

— Jednakże kardynał Bergerot raczył napisać list, gdzie wyraził swoje uznanie i który zamieściłem jako wstęp do mojej książki. Czy ten list nie jest dostateczną gwarancją dla episkopatu francuskiego?

Monsignore Fornaro pokiwał głową, zanim zdecydował się na odpowiedź:

— Tak, istotnie, list Jego Eminencji jest bardzo piękny... Jestem jednak zdania, że byłoby lepiej, gdyby był go nie napisał i ze względu na siebie, i przez życzliwość dla księdza, księże Froment.

A ponieważ Piotr, którego zdumienie wzrastało, otwierał już usta, aby poprosić go o wyjaśnienie:

— Nie, nie, ja nic nie wiem i nic nie mówię... Jego Eminencja kardynał Bergerot jest świętym człowiekiem, którego wszyscy otaczają czcią. Jeśli popełnił błąd, to winę ponosi wyłącznie jego zbyt dobre serce.

Zapadło milczenie. Piotr czuł, że rozwiera się przed nim otchłań. Nie śmiał nalegać, powiedział dalej z pewną gwałtownością:

— Dlaczego oskarżono właśnie moją książkę, a nie tyle innych? Nie mam zamiaru bawić się ja z kolei w donosicielstwo, lecz znam wiele książek dużo niebezpieczniejszych, a jednak Rzym przymyka na nie oczy!

Tym razem monsignore wydał się bardzo zadowolony z takiego obrotu rozmowy.

— Ma ksiądz najzupełniejszą rację! Niestety nie możemy dosięgnąć i zniszczyć wszystkich szkodliwych i niebezpiecznych książek. Należałoby przeczytać niezliczoną liczbę dzieł. Aby zaradzić złemu, potępiamy z góry najgorsze.

I zagłębił się w uprzejme wyjaśnienia. W zasadzie każdy wydawca jest obowiązany, zanim wydrukuje dzieło, oddać rękopis do przeczytania i zatwierdzenia przez biskupa. Lecz obecnie, wobec przerażającego nawału produkcji wydawniczej, wydawcy nie mogą stosować się ściśle do tej zasady, gdyż naraziliby biskupstwa na straszliwy kłopot. Nie ma ani czasu, ani pieniędzy, ani odpowiednich ludzi dla wykonania tej olbrzymiej pracy. Toteż Kongregacja Indeksu potępia z góry, nie czytając ich nawet, wszystkie książki już wydrukowane lub będące w przygotowaniu, jeżeli należą do pewnych kategorii. A więc przede wszystkim książki zagrażające obyczajności, książki erotyczne, wszystkie powieści; następnie Biblię tłumaczoną na języki nowoczesne, bowiem święte księgi nie powinny być przystępne dla każdego; wreszcie książki traktujące o czarach, książki naukowe, historyczne lub filozoficzne, niezgodne z dogmatami wiary; książki heretyckie, a poza tym książki pisane przez duchownych na temat religii.

Były to wydane przez różnych papieży mądre prawa, których wykład stanowił wstęp do katalogu książek objętych klątwą; gdyby ten katalog był kompletny, wypełniłby całą bibliotekę. Na ogół biorąc, gdy się go przegląda, widać wyraźnie, że interdykcją obłożone są głównie książki pisane przez księży, ponieważ Rzym wobec ogromu pracy zwraca przede wszystkim uwagę na poczynania duchowieństwa. Do tej właśnie kategorii należy książka księdza Piotra Froment.

— Łatwo zrozumieć — mówił dalej monsignore Fornaro — że Kongregacja Indeksu nie ma zamiaru robić reklamy licznym złym książkom czyniąc im zaszczyt zajmowania się nimi każdą z osobna, Jest ich całe mnóstwo, a my nie mamy ani czasu, ani niezbędnych środków, aby oceniać je pojedynczo. Zatem tylko od czasu do czasu rzucamy klątwę na książkę wyjątkowo gorszącą, a bardzo poczytną, zwłaszcza jeśli jest napisana przez autora o głośnym nazwisku i zawiera bezpośrednie ataki na religię. To wystarczy, aby przypomnieć światu, że istniejemy i że nie rezygnujemy z naszych praw i obowiązków.

— Ale dlaczego moją książkę uznano za godną potępienia? — zawołał porywczo ksiądz Piotr.

— Drogi księże Froment, tłumaczę to przecież księdzu tak jasno, jak tylko mi wolno. Książka księdza cieszy się powodzeniem, jest tania i rozchodzi się szybko; nie mówię już o tym, że ma dużą wartość literacką. Byłem zachwycony siłą poetyckiego natchnienia i szczerze księdzu winszuję tak niepospolitego talentu. Czyż ksiądz sobie wyobraża, że mogliśmy zamknąć oczy na publikację, która prowadzi w konkluzji do unicestwienia świętej naszej wiary i obalenia Rzymu?

Piotr słuchał zdumiony do ostatnich granic.

— Obalić Rzym, wielki Boże! Przecież ja niczego tak gorąco nie pragnę, jak ujrzeć Rzym odrodzony i królujący nad światem!

Uniesiony płomieniem entuzjazmu, Piotr bronił się, wygłosił znowu swe wyznanie wiary: katolicyzm powracający do pierwotnego Kościoła, czerpiący ożywczą krew z idei braterskiego chrystianizmu Jezusa, papież uwolniony od ciężaru królestwa ziemskiego, królujący nad całą ludzkością w imię miłosierdzia i miłości, ratujący świat od straszliwego kryzysu społecznego, który mu grozi, by go doprowadzić do prawdziwego królestwa bożego, do wspólnoty chrześcijańskiej wszystkich ludów złączonych w jeden lud.

— Czyż ojciec święty może mnie potępić? Czyż to nie są właściwie jego tajemne myśli, które można wyczuć? Mój jedyny błąd, to chyba że mówię o tym zbyt wcześnie i w sposób zbyt swobodny. Ach, gdybym mógł być dopuszczony przed oblicze ojca świętego, na pewno rozkazałby natychmiast wstrzymać dochodzenie.

Monsignore Fornaro w milczeniu kiwał głową, nie biorąc za złe młodzieńczego zapału księdza. Przeciwnie, uśmiechał się coraz bardziej uprzejmie, jakby ubawiony marzycielską naiwnością młodego człowieka. Wreszcie odpowiedział wesoło:

— Proszę mówić, mój drogi księże, proszę mówić... nie mam nic przeciwko temu, tylko nie wolno mi nic zdradzić... A co do władzy świeckiej, co do władzy świeckiej...

— A więc, co do władzy świeckiej? — zapytał Piotr.

I znowu monsignore milczał. Uniósł do góry swą ładną twarz, wykonał parę wdzięcznych gestów białymi rękoma. Gdy się odezwał, to po to, by odpowiedzieć:

— A potem jest jeszcze ta księdza nowa religia... Dwa razy spotyka się takie sformułowanie, nowa religia, nowa religia... Ach, mój Boże!

Fornaro podniecał się coraz bardziej, odchodził prawie od zmysłów, aż Piotr zniecierpliwiony wykrzyknął:

— Nie wiem, jakie będzie orzeczenie Waszej Eminencji, monsignore, lecz mogę go zapewnić, że nie miałem nigdy zamiaru krytykowania dogmatów. Moim najszczerszym pragnieniem było napisać książkę, która wskazałaby ratunek cierpiącej ludzkości. By wydać sprawiedliwy sąd, trzeba brać pod uwagę intencję.

Monsignore był znowu bardzo spokojny, bardzo ojcowski.

— Och, intencje, intencje!

Wstał na znak, że uważa rozmowę za skończoną.

— Proszę mi wierzyć, drogi księże Froment, że czuję się bardzo zaszczycony jego wizytą... Oczywiście nie mogę zdradzić, jaka jest treść mojego raportu; i tak zbyt wiele mówiliśmy na ten temat, właściwie nie powinienem był słuchać obrony księdza. Jestem gotów jednak uczynić wszystko, aby przyjść księdzu z pomocą, oczywiście, o ile to nie będzie kolidowało z moimi obowiązkami... Ale obawiam się, że książka księdza będzie potępiona.

A ponieważ Piotr wzdrygnął się:

— Ach, niestety tak!... Osądza się fakty, a nie intencje. Wszelka obrona jest bezcelowa, ponieważ książka jest tym, czym jest. Usiłowania księdza, by wyjaśnić jej treść, są nadaremne, nie uda się księdzu jej zmienić... Dlatego też Kongregacja nie wzywa nigdy przed swój trybynał autorów i wymaga od nich tylko jednej rzeczy: odwołania dzieła. Według mnie najlepiej ksiądz zrobi wycofując książkę i podporządkowując się woli Kongregacji. Nie chce ksiądz? Mój drogi księże, jakże ksiądz jest jeszcze młody!

Monsignore roześmiał się głośniej, widząc gest pełen buntu i nieugiętej dumy, jaki zrobił młody ksiądz. Potem u samych drzwi ulegając nagłemu odruchowi szczerości i zniżając głos:

— Drogi księże, chciałbym się w jakiś sposób przysłużyć księdzu, dam księdzu dobrą radę... Ja w gruncie rzeczy nie znaczę nic. Składam moje sprawozdanie, drukuje się je, czyta nie zwracając nań prawie żadnej uwagi... Lecz sekretarz Kongregacji, ojciec Dangelis, może wszystko, nawet rzeczy nieosiągalne... Radzę księdzu złożyć mu wizytę w klasztorze dominikanów za Piazza di Spagna... Proszę tylko nie wymieniać mego nazwiska. Do widzenia, drogi księże Froment! Do widzenia.

Piotr oszołomiony znalazł się na Piazza Navona nie wiedząc już, w co wierzyć ani czego się spodziewać. Nie mógł się oprzeć tchórzliwym myślom: po co walczyć dalej, gdy przeciwnicy byli nieznani, nieuchwytni? Dlaczego uparcie przedłużać pobyt w tym Rzymie tak porywającym i przynoszącym tyle zawodów? Ucieknie, wróci tego samego wieczoru do Paryża, zniknie tam, zapomni o swych gorzkich rozczarowaniach, jak najpokorniej oddając się miłosiernym praktykom. Piotr przeżywał jedną z tych chwil załamania wewnętrznego, kiedy zadanie tak bardzo upragnione wydaje się nieosiągalne. Ale mimo tej rozterki szedł dalej do celu. Kiedy stwierdził, że jest na Corso, potem na Via Condotti, a wreszcie na Piazza di Spagna, zdecydował, że wstąpi jeszcze do ojca Dangelis. Klasztor dominikanów znajdował się tuż przy kościele Trinita dei Monti.

Ach, ci dominikanie! myślał o nich zawsze z szacunkiem zmieszanym z odrobiną lęku. Przez długi szereg wieków jakąż dzielną stanowili podporę teokratycznej i absolutnej władzy Kościoła! Im to Kościół zawdzięczał utrwalenie swej władzy, oni byli jego pełnymi chwały, zwycięskimi żołnierzami. Podczas gdy święty Franciszek podbijał dla Rzymu serca prostaczków, święty Dominik opanowywał dusze możnych i uczonych, wszystkie dusze wyrastające ponad tłum. I czynił to z pasją, trawiony cudownym płomieniem wiary i energii, działając za pomocą wszystkich możliwych środków. Kazał z ambony, walczył książką, stosował ucisk policyjny i sądowy. Jeżeli nie był twórcą inkwizycji, to wykorzystał ją; jego serce, przepojone miłością i słodyczą, zwalczało schizmę ogniem i krwią. Żyjąc wraz ze swymi mnichami w czystości, ubóstwie i posłuszeństwie, które były najwyższymi cnotami w tych czasach pychy i rozwiązłości, chodził od miasta do miasta, nauczał bezbożnych, usiłował sprowadzić ich na łono Kościoła, a jeśli słowa nie wystarczały, wydawał ich Trybunałom Świętej Inkwizycji. Porywał się także na naukę, chciał ją sobie podporządkować, marzył, by w obronie Boga posługiwać się rozumem i wiedzą ludzką — przodek anielskiego świętego Tomasza, zwanego światłem średniowiecza, który w swojej „Summie" zamknął wszystkie wiadomości z dziedziny psychologii, logiki, polityki i nauki moralności. I tak oto dominikanie zapełnili świat broniąc doktryny Rzymu na słynnych katedrach wszystkich krajów, zwalczając prawie wszędzie ducha swobody na uniwersytetach, czujni strażnicy dogmatu, niezmordowani budowniczowie wielkości papieży, najpotężniejsi z pracowników sztuki, nauki i literatury, którzy wznieśli olbrzymi gmach katolicyzmu, taki, jaki istnieje jeszcze dzisiaj.

Ale dzisiaj Piotr, który czuł, że grozi on zawaleniem, ten gmach zbudowany z piasku i wapna po wieczne czasy, zadawał sobie pytanie, na co mogli się przydać ci pracownicy z innej epoki wraz z ich policją i trybunałami uśmierconymi nienawiścią, wraz z ich słowem, którego nikt nie słuchał, z ich książkami, których nikt nie czytał, z ich skończoną rolą uczonych i twórców cywilizacji — wobec wiedzy współczesnej, której prawdy rozsadzały dogmaty.

Stanowią oni jeszcze bez wątpienia wpływowe i bogate zgromadzenie, ale jakże odległe są czasy, gdy generał zakonu dominikanów królował w Rzymie jako władca świętego pałacu, a w całej Europie miał klasztory, szkoły i poddanych. Z tego bogatego dziedzictwa została im tylko pewna ilość urzędów w kurii rzymskiej, między innymi stanowisko sekretarza Kongregacji Indeksu, dawnego oddziału Trybunału Inkwizycji, której byli wszechwładnymi panami.

Natychmiast wprowadzono Piotra do ojca Dangelis. Sala była obszerna, pusta i biała, zalana potokami słońca. Znajdowały się tam tylko stół, kilka taboretów i duży miedziany krucyfiks wiszący na ścianie. Obok stołu stał ojciec Dangelis, mężczyzna około pięćdziesiątki, bardzo szczupły, udrapowany w surową szatę czarno-białą. W jego długiej twarzy ascety, o wąskich ustach, wąskim nosie i wąskiej, znamionującej upór brodzie, szare oczy miały krępującą nieruchomość. Okazał się zresztą bardzo rzeczowy, bardzo prosty i rzekł z lodowatą grzecznością:

— Ksiądz Froment, autor „Nowego Rzymu", nieprawdaż? I usiadł na jednym z taboretów wskazawszy drugi gościowi.

— Czy mogę wiedzieć, jaki jest cel wizyty księdza?

Piotr musiał znowu tłumaczyć się, bronić swej książki. Przychodziło mu to z tym większym trudem, że słowa jego padały wśród grobowo zimnej ciszy. Zakonnik słuchał nieruchomy, z rękami opartymi na kolanach, utkwiwszy w Piotrze przenikliwe, ostre spojrzenie. Gdy ksiądz zamilkł, ojciec Dangelis rzekł bez pośpiechu:

— Nie uważałem za stosowne przerywać księdzu, ale nie powinienem był słuchać tego wszystkiego. Proces już się rozpoczął i żadna siła ludzka nie zdoła wstrzymać jego biegu. Zatem nie rozumiem, czego ksiądz sobie życzy?

— Oczekuję dobroci i sprawiedliwości — wyjąkał drżącym głosem Piotr.

Blady uśmiech, pokorny i dumny zarazem, wypłynął na usta zakonnika.

— Proszę się nie lękać. Bóg dotychczas zawsze raczył mię oświecać w mych skromnych funkcjach. Nie do mnie należy wydawanie wyroku, jestem tylko urzędnikiem, którego zadanie polega na zbieraniu i klasyfikowaniu dokumentów w związku z tą lub inną sprawą... Ich Eminencje, członkowie Kongregacji, wypowiedzą się na temat książki księdza... Duch Święty przyjdzie im z pomocą, księdzu nie pozostanie nic innego, jak ukorzyć się przed wyrokiem, skoro zostanie opatrzony podpisem ojca świętego.

Ojciec Dangelis zamilkł nagle i wstał zmuszając również Piotra do powstania. A więc były to prawie te same słowa, które mówił monsignore Fornaro, tylko wypowiedziane bezwzględnie i rzeczowo, jak spokojne wyzwanie. Wszędzie natrafiał na tę samą, bezimienną siłę, wspaniale zorganizowaną maszynę, której poszczególne kółka nie chcą nic wiedzieć o sobie, a która miażdży. Długo jeszcze każą mu chodzić od jednego do drugiego, ale nie odnajdzie nigdy głowy, woli działającej i rozumującej. Pozostawało tylko poddać się.

Mimo to zanim opuścił klasztor, Piotr wpadł na pomysł, aby jeszcze raz wypowiedzieć nazwisko monsignora Nani, którego władzę zaczynał poznawać.

— Najmocniej przepraszam, że niepotrzebnie trudziłem ojca moimi sprawami. Stosowałem się tylko do życzliwych rad monsignora Nani, który raczy interesować się moją osobą.

Ale skutek był nieoczekiwany. Szczupłą twarz ojca Dangelis rozjaśnił znów nikły uśmiech, lecz był to uśmiech ironicznej wzgardy. Zbladł przy tym, a w jego żywych, inteligentnych oczach zapalił się blask.

— Ach, więc to monsignore Nani przysyła księdza... Jeśli ksiądz uważa, że potrzebna mu pomoc, zbyteczne jest zwracać się do kogo innego poza monsignore Nani. On wszystko może... Niech ksiądz uda się do niego, niech ksiądz uda się do niego.

I to było jedyne pokrzepienie, jakie Piotr wyniósł z tej wizyty: rada, aby zwrócił się do tego człowieka, który go tu przysłał. Piotr czuł, że traci grunt pod nogami, i zdecydował, że wróci do pałacu Boccanera, aby zastanowić się i zrozumieć, zanim podejmie dalsze starania. Zaraz też przyszła mu do głowy myśl, aby zapytać don Vigilia; szczęśliwie się złożyło, że tegoż wieczora spotkał go na korytarzu ze świecą w ręku.

— Mam tyle rzeczy do opowiadania! Bardzo proszę, aby ksiądz zechciał wstąpić do mnie na chwilę.

Don Vigilio dał mu znak, aby zamilkł. Potem głosem bardzo cichym:

— Czy nie widział ksiądz na pierwszym piętrze księdza Paparelli? Szedł za nami.

Piotr często spotykał w pałacu kaudatariusza, którego nalana twarz i wygląd chytrej, wścibskiej starej panny w czarnej spódnicy przejmowały go wstrętem. Ale człowiek ten nie budził w nim niepokoju i pytanie don Vigilia zdziwiło go. Zresztą nie czekając na odpowiedź don Vigilio zawrócił ku schodom i nadsłuchiwał długą chwilę. Wreszcie zgasił świecę i skradając się jak najciszej, wpadł jednym susem do pokoju sąsiada.

— No, nareszcie — szepnął, gdy drzwi były już zamknięte. — Lecz jeśli księdzu to nie robi różnicy, przejdźmy do drugiego pokoju. Dwie ściany zawsze są pewniejsze niż jedna.

Wreszcie gdy lampa stała już na stole i gdy zasiedli obaj w głębi tego bladego pokoju, którego szaroniebieskie tapety, nie dobrane meble, podłoga i nagie ściany miały w sobie melancholię starych, zwiędłych rzeczy, Piotr zauważył, że don Vigilia nękała tego wieczora silniejsza niż zwykle gorączka. Jego szczupłą postacią wstrząsały dreszcze, a jego oczy jak rozżarzone węgle nigdy nie płonęły tak czarnym blaskiem w biednej, żółtej i zniszczonej twarzy.

— Czy ksiądz jest cierpiący? Nie chciałbym księdza męczyć.

— Cierpiący, ach, tak, całe ciało mam w ogniu. Ale przeciwnie, chcę mówić... Już dłużej nie mogę! Kiedyś człowiek musi sobie ulżyć.

Czy pragnął zapomnieć o swym cierpieniu? Czy chciał przełamać długie milczenie w obawie, że go zadławi? Zaraz też zaczął rozpytywać Piotra o wizyty, jakie złożył w ciągu ostatnich dni; wzburzenie jego wzrosło, gdy dowiedział się, jakiego przyjęcia doznał Piotr u kardynała Sarno, monsignora Fornaro i ojca Dangelis.

— Właśnie tego się spodziewałem! Tego się spodziewałem! Nic mnie już nie dziwi, a jednak oburza mnie to ze względu na księdza! Mnie to nie dotyczy, ale chory jestem od tego, bo przypomina mi to moje własne przejścia. Kardynał Sarno się nie liczy, on żyje w innym, odległym świecie i nigdy nie pomógł nikomu. Ale ten Fornaro, ten Fornaro!

— Wydał mi się bardzo uprzejmy, raczej życzliwy, i jestem naprawdę przekonany, że nasze spotkanie wpłynie bardzo na złagodzenie jego raportu.

— On! Im bardziej był czuły, tym bardziej księdza obciąży. Zje księdza, utuczy się tą łatwą zdobyczą. Ach, ksiądz go zupełnie nie zna, niby tak czarujący, czyha tylko na okazję, aby zrobić majątek na nieszczęściu biedaków, jeśli wie, że ich klęska sprawi przyjemność możnym. Wolę już ojca Dangelis, to straszny człowiek, ale przynajmniej szczery i odważny, a przy tym niezwykła inteligencja. Spaliłby księdza na stosie, jak garść słomy, gdyby to od niego zależało... Gdybym mógł księdzu wszystko powiedzieć, gdybym mógł wtajemniczyć księdza w straszliwe intrygi tego świata, potworne apetyty i ambicje, przekupstwo, podłość, zdrady, a nawet zbrodnie!

Widząc don Vigilia tak podnieconego, płonącego taką urazą, Piotrowi przyszło na myśl, aby wyciągnąć od niego informacje, o które na próżno zabiegał.

— Niech ksiądz mi powie, jak wygląda obecnie moja sprawa? Gdy księdza pytałem o to zaraz po przyjeździe, powiedział mi ksiądz, że kardynał nie otrzymał jeszcze żadnych papierów. Lecz teraz akta są już zebrane, ksiądz musi być poinformowany, prawda? Monsignore Fornaro powiedział mi, że denuncjację nadesłali trzej biskupi francuscy. Czy to możliwe?

Don Vigilio wzruszył gwałtownie ramionami.

— Ach, cóż za prostota ducha! Dziwi mnie, że tylko trzej... Tak, niektóre akta dotyczące książki księdza są w naszych rękach, zresztą wiedziałem doskonale, jak ta sprawa wygląda. Trzej biskupi, to przede wszystkim biskup z Tarbes, który oczywiście dokonuje zemsty w imieniu ojców z Lourdes, biskup z Poitiers i biskup z Evreux, znani ze swoich ultramontańskich przekonań, zagorzali przeciwnicy kardynała Bergerot. Ksiądz wie o tym, że kardynał jest źle widziany w Watykanie, gdzie jego gallikańskie poglądy i liberalne zapatrywania wywołują prawdziwe oburzenie. Niech ksiądz nie szuka dalej, sedno sprawy jest tutaj. Wszechpotężni ojcowie z Lourdes domagają się, by ojciec święty potępił książkę, nie mówiąc już o tym, że wyrok ten ma dosięgnąć także kardynała Bergerot, który popełnił taką nieostrożność, że napisał ten list... Od dawna już skazujące wyroki Kongregacji Indeksu — to najczęściej ciosy maczugą zadawane sobie skrycie przez duchownych. Donosicielstwo kwitnie tu bujnie i wszystko zależy od czyjegoś widzi mi się. Mógłbym księdzu opowiedzieć o faktach nie do uwierzenia, wymienić niewinne książki, wybrane spośród tysiąca innych po to, by zabić jakąś ideę lub człowieka; poza autorem książki mierzy się prawie zawsze w kogoś stojącego dalej i wyżej. Jest to takie gniazdo intryg i takie źródło nadużyć, gdzie wyżywają się najniższe urazy osobiste, że podważa to zupełnie instytucję Indeksu i że nawet tu, w najbliższym otoczeniu papieża, wyczuwa się absolutną konieczność zreformowania jej, by ją uratować przed zupełną kompromitacją... Rozumiem, że upierają się przy utrzymaniu władzy i że rządzą nie przebierając w środkach! ale trzeba, by ich metody były możliwe do przyjęcia, by niesprawiedliwość i bezwstyd nie wywoływały oburzenia, a starcze zdziecinnienie nie budziło uśmiechu.

Piotr słuchał z bolesnym zdziwieniem. Od czasu jak przybył do Rzymu, od czasu gdy zobaczył, jaką potęgą i znaczeniem cieszyli się ojcowie Świętej Groty dzięki hojnej jałmużnie nadsyłanej z okazji świętopietrza, czuł, że to oni kierują atakiem przeciw niemu, odgadywał, że drogo zapłaci za tę stronę swojej książki, gdzie stwierdzał, że w Lourdes niegodnie wyłudza się pieniądze, co stanowi widok przerażający, który, każe wątpić w Boga i jest przyczyną wiecznej walki, która zniknie w prawdziwie chrześcijańskim społeczeństwie jutra. Piotr zrozumiał także, jak wielkie oburzenie musiała wywołać w świecie watykańskim jego radość, że papież utraci władzę doczesną, a zwłaszcza niefortunne zestawienie wyrazów nowa religia, co już samo mogło dać broń do ręki delatorom. Ale co zdumiewało i doprowadzało do rozpaczy Piotra, to wiadomość o tej rzeczy niesłychanej, że list kardynała Bergerot był uważany za zbrodnię i że celem oskarżenia i potępienia jego książki była chęć zadania podstępnego ciosu czcigodnemu pasterzowi, którego nie ośmielano się uderzyć wprost. Myśl, że zmartwi tego świętego człowieka, że stanie się sprawcą jego klęski, była mu okrutna. Jakaż to beznadziejność znaleźć na dnie tych kłótni, gdzie tylko miłość do biednych powinna przychodzić do głosu, najbardziej niskie pobudki płynące z pychy i żądzy pieniądza, krwiożerczy egoizm rozpętanych ambicji i apetytów!

Potem Piotra ogarnął bunt przeciwko tej Kongregacji Indeksu, głupiej i budzącej wstręt. Jakaż to osobliwa i żałosna twierdza przeszłości, zestarzała i chyląca się do upadku! Czuło się, jaką olbrzymią potęgą musiała być dawniej, gdy książki były rzadkie i gdy Kościół miał trybunały ognia i krwi, by narzucić swe wyroki. Potem książki rozmnożyły się tak bardzo, myśl pisana i drukowana rozlała się tak głębokim i szerokim nurtem, że nurt ten podmył i uniósł wszystko. Powalona niemocą Kongregacja mogła teraz tylko potępić globalnie kolosalną produkcję wspóa czesną, zwężając coraz bardziej swe pole działania, ograniczając się do książek pisanych przez duchownych, i tu także skorumpowana, przeżarta najgorszymi namiętnościami, zamieniona w narzędzie intryg, nienawiści i zemsty. Ach, ta nędzna ruina, to przyznanie się do kalekiej starości i coraz bardziej postępującego paraliżu wśród ironicznej obojętności ludów! Katolicyzm, dawniej chwalebny krzewiciel cywilizacji, doszedł do tego, że rzuca w ogień piekielny stosy książek, całą prawie literaturę, historię, filozofię, wiedzę o wiekach minionych i wiedzę współczesną! Mało książek, które drukuje się obecnie, unika gromów Kościoła. Jeśli wydaje się, że Kościół przymyka oczy, to dlatego, że nie może się podjąć niemożliwego zadania, aby wszystko tropić i wszystko zniszczyć; upiera się jednak, by zachować pozory swej władzy nad umysłami, tak jak bardzo stara królowa, wyzuta ze swych posiadłości, bez sędziego i kata, która nadal wydaje wyroki przyjmowane przez maleńką grupę dworaków. Ale wyobraźmy sobie, że Kościół na chwilę zwycięża, że jakimś cudem staje się władcą nowoczesnego świata; jaki los spotkałby wtedy myśl ludzką, gnębioną przez trybunały i żandarmów? Gdyby przepisy Indeksu obowiązywały w całej rozciągłości, wydawca nie mógłby nic drukować bez pozwolenia biskupa, wszystkie książki musiałyby być poddane cenzurze Kongregacji, zapanowałby intelektualny terror. Czy nie pociągnęłoby to za sobą zamknięcia bibliotek, uwięzienia całego dziedzictwa myśli ludzkiej, przekreślenia przyszłości, zatrzymania wszelkiego postępu i zdobyczy nauki? W naszych czasach Rzym może służyć jako straszliwy przykład tego nieszczęsnego eksperymentu, ze swoją ziemią wystygłą, umarłymi sokami, zabity przez wieki rządów papieskich, Rzym tak wyjałowiony, że ani jeden człowiek, ani jedno dzieło nie mogło się tu narodzić, mimo że minęło już dwadzieścia pięć lat od chwili przebudzenia się i odzyskania wolności. I któż zgodziłby Się na to nie tylko spośród rewolucjonistów, ale nawet spośród ludzi religijnych, o pewnej kulturze i pewnej szerokości umysłu? Wszystko rozpadało się, zdziecinniałe i absurdalne.

Panowało głębokie milczenie i Piotr, wzburzony tymi refleksjami, wykonał rozpaczliwy gest patrząc na milczącego don Vigilia. Zamilkli obaj na chwilę, wśród martwego bezruchu starego uśpionego pałacu, w tym zamkniętym pokoju, który lampa oświetlała swym spokojnym światłem. Don Vigilio pochylił się z błyszczącymi oczyma i szepnął przejęty gorączkowym dreszczykiem:

— Na dnie tego wszystkiego są oni, zawsze oni.

Piotra, który nie zrozumiał, zdziwiło i trochę zaniepokoiło to zdanie nieprzytomne, bez związku z poprzednią rozmową.

— Co za oni?

— Jezuici!

I nędzny księżyna, wychudzony i pożółkły, zawarł w tym okrzyku skoncentrowaną wściekłość swej namiętności, która wybuchła. To nic, jeśli popełniał nową nieostrożność. Nareszcie wyrzucił z siebie to słowo! Ostatni raz spojrzenie jego, oszalałe i nieufne, obiegło ściany pokoju. Potem mówił długo, uniesiony powodzią słów tym bardziej nieodpartą, że tłumił ją długo wewnątrz siebie.

— Ach! Jezuici, jezuici!... Ksiądz myśli, że ich zna, a tymczasem nie domyśla się ksiądz wcale, jak ohydna jest ich działalność i jak przepotężne wpływy. Istnieją tylko oni, wszędzie oni, zawsze oni. Niech ksiądz pamięta o tym, ilekroć przestaje coś rozumieć, ilekroć chce coś zrozumieć. W chwili smutku, klęski, gdy ksiądz będzie płakał i cierpiał, niech ksiądz pomyśli sobie zaraz: „To oni, to ich dzieło". Nie jestem pewien, czy nie ma tu którego pod łóżkiem lub w szafie... Ach! Jezuici, jezuici! Pożarli mnie, pożerają mnie ciągle, nie zostawią na mnie ani strzępka ciała, ani kawałka kości!

Urywanym głosem opowiedział dzieje własnego życia i młodości pełnej nadziei. Pochodził z dobrej szlachty prowincjonalnej, był zamożny, o inteligencji bardzo żywej, bardzo giętkiej i przyszłość uśmiechała się do niego. Dziś byłby już z pewnością prałatem i oczekiwałyby go zaszczytne funkcje. Popełnił jednak kiedyś idiotyczny błąd, źle wyraził się p jezuitach, a nawet przeciwstawił się im w dwóch czy trzech wypadkach. I od tej chwili, jego zdaniem, za ich sprawą spadały nań wszystkie możliwe nieszczęścia: ojciec i matka umarli, jego bankier uciekł, dobre stanowiska wymykały mu się, gdy tylko gotował się do ich objęcia, prześladowały go najgorsze niepowodzenia w pełnieniu funkcji kapłańskich, do tego stopnia, że groził mu interdykt. Trochę spokoju zaznał dopiero od dnia, gdy kardynał Boccanera, litując się nad jego niedolą, przygarnął go i powierzył mu urząd sekretarza.

— Tak, tutaj mam schronienie, tutaj mam przytułek. Oni nienawidzą kardynała Boccanery, gdyż nigdy ich nie popierał. Nie mają jednak odwagi zaatakować go ani jego ludzi... Och, nie łudzę się, wiem, że dopadną mnie mimo wszystko. Może dowiedzą się o naszej dzisiejszej rozmowie i każą mi drogo za to zapłacić, bo źle robię, że mówię, mówię wbrew sobie... Oni skradli mi całe szczęście, przez nich spotkały mnie wszystkie możliwe nieszczęścia, słyszy ksiądz?

Piotr, który czuł się coraz bardziej nieswojo, zawołał usiłując zażartować:

— Ale chyba nie z winy jezuitów cierpi ksiądz na febrę?

— Właśnie że tak — zapewnił gwałtownie don Vigilio. — Złapałem ją nad brzegiem Tybru pewnego wieczora, gdy poszedłem tam się wypłakać zrozpaczony, że wypędzono mnie z małej parafii, którą zarządzałem.

Dotychczas Piotr nie dawał nigdy wiary straszliwym legendom o jezuitach. Należał do pokolenia, które śmiało się z wilkołaków i które uważało, że mieszczański strach przed osławionymi czarnymi ludźmi, ukrytymi w murach i terroryzującymi całe rodziny, jest objawem głupoty. Były to według niego dziecinne bajki, wyolbrzymione przez namiętności religijne i polityczne. Dlatego też patrzył na don Vigilia oszołomiony, zdjęty obawą, że ma do czy-nienia z maniakiem.

Jednak w jego myśli odżyła zadziwiająca historia jezuitów. Jeśli święty Franciszek z Asyżu i święty Dominik są duchem i rozumem średniowiecza, nauczycielami i wychowawcami, pierwszy z nich wyraża całe płomienne miłosierdzie dla ubogich, drugi broni dogmatu, ustanawia doktrynę dla uczonych i władców — Ignacy Loyola pojawia się na progu czasów nowożytnych, by uratować ponure dziedzictwo, które chyli się do upadku, przystosowując religię do nowych społeczeństw, dając mu znowu władzę nad światem, który ma się narodzić. Od tej chwili eksperyment wydaje się dokonany. Bóg w swej nieprzejednanej walce z grzechem miał być zwyciężony, gdyż stało się pewne, że odwieczna wola przekreślenia natury ludzkiej, zabicia w człowieku samego człowieka wraz z jego pożądaniami, namiętnościami, jego sercem i jego krwią może zakończyć się tylko katastrofalną klęską, która pochłonie Kościół. I to właśnie jezuici uratowali go przed tym niebezpieczeństwem, oni przywrócili mu energię podbojów, powziąwszy decyzję, że Kościół powinien przyjść do świata, ponieważ świat nie chcę przyjść do niego. Głoszą, że z niebem można prowadzić układy, naginają się do obyczajów, przesądów, a nawet do występków. Są uśmiechnięci, pobłażliwi, wyzuci z rygoryzmu, uprzejmie dyplomatyczni, potrafią obrócić najwstrętniejsze nawet występki na większą chwałę Boga. To ich hasło i cała ich moralność wypływa z niego, ta moralność, którą poczytują im za zbrodnię, że wszystkie środki są dobre, aby osiągnąć cel, kiedy celem jest królestwo samego Boga, którego przedstawicielem jest Kościół. Odnieśli też piorunujący sukces! Rozmnażają się szybko, rozchodzą się po całej ziemi, wszędzie są niezaprzeczonymi władcami. Są spowiednikami królów, nabywają olbrzymie bogactwa, mają w sobie tak zwycięską siłę zaborczą, że gdy tylko zjawią się w jakimś kraju w najbardziej nawet skromnej roli, zagarniają wkrótce w swe posiadanie dusze, ciała, władzę i pieniądze. Zakładają przede wszystkim szkoły, są niezrównani w kształtowaniu umysłów, gdyż zrozumieli, że władza należy zawsze do jutra, do pokoleń, które rosną i które trzeba mieć w swoich rękach, o ile chce się panować wiecznie. Potęga ich oparta na konieczności kompromisu z grzechem wzrasta tak, że nazajutrz po soborze trydenckim przeistaczają ducha katolicyzmu, przenikają go i utożsamiają się z nim, stają się niezbędnymi żołnierzami papiestwa, które żyje z nich i dla nich. Od tej chwili Rzym należy do nich, Rzym, gdzie generał zakonu panował tak długo i skąd tak długo rozchodziły się hasła tej taktyki tajemnej i genialnej, szła za nią ślepo cała ich niezliczona armia, której mistrzowska organizacja pokrywa świat siecią żelazną, rozpiętą przez aksamitne, miękkie dłonie, tak wytrawne w obchodzeniu się z biedną, cierpiącą ludzkością. Ale cudem w tym wszystkim była zdumiewająca żywotność jezuitów, którzy nieustannie tropieni, skazywani, traceni, trwali mimo wszystko. Ledwo tylko utwierdza się ich potęga, stają się niepopularni prawie na całym świecie. Wznoszą się przeciwko nim wrogie okrzyki, ohydne oskarżenia i skandaliczne procesy, w których okazują się demoralizatorami i złoczyńcami. Pascal wydaje ich na wzgardę publiczną. Parlamenty skazują ich książki na spalenie, uniwersytety piętnują ich moralność i pracę pedagogiczną jako akcję trucicielską. W każdym kraju wywołują taki niepokój i zamieszki, że pociąga to za sobą prześladowanie zakonu i zostają usunięci poza granice prawie wszystkich państw. Przez sto lat tułają się, wypędzani i przyzywani na nowo, opuszczając kraj pośród okrzyków nienawiści, aby tam powrócić, gdy tylko umysły się uspokoją. Wreszcie po zniesieniu zakonu przez jednego papieża, co jest dla nich klęską ostateczną, i powołaniu go do życia przez drugiego, są zaledwie tolerowani. I mimo dyplomatycznego, świadomego usunięcia się w cień, w jakim ostrożność każe im żyć, są spokojni i pewni zwycięstwa, jak żołnierze, którzy na zawsze zdobyli świat.

Piotr wiedział, że dzisiaj, jeśli brać pod uwagę tylko pozory, wydawało się, że jezuici całkowicie są usunięci z terenu Rzymu. Odebrano im parafię Gesu, nie kierowali już Kolegium Rzymskim, gdzie kształtowali tyle dusz. Nie mając już własnego klasztoru, zmuszeni do korzystania z gościny u obcych, schronili się w Kolegium Germańskim, gdzie znajduje się niewielka kaplica. Na tym terenie nauczają i słuchają jeszcze spowiedzi, ale bez rozgłosu, bez wspaniałości praktyk kościoła Gesu, bez błyszczących sukcesów w Kolegium Rzymskim. Czyż nie wykazali najwyższej zręczności znikając podstępnie, by pozostać tajemnymi i wszechpotężnymi władcami, ukrytą wolą, która kieruje wszystkim? Mówiono powszechnie, że obwieszczenie dogmatu o nieomylności papieża było ich dziełem, bronią, w którą uzbroili się sami udając, że zbroją w nią papiestwo, z myślą o przyszłych i decydujących pracach, które przewidywał ich geniusz, w przededniu wielkich przewrotów społecznych.

Może istotnie to była prawda, co mówił z tajemniczym dreszczem don Vigilio o tej władzy ukrytej, o tej ręce, która ciążyła na. Kościele, o tych rządach nieznanych, które królowały nad całym Watykanem.

Podświadomie Piotr zestawił sobie pewne fakty i zapytał nagle:

— A więc monsignore Nani jest jezuitą?

To nazwisko na nowo podnieciło niepokój don Vigilia. Drżącą ręką uczynił w powietrzu gest.

— On, ach, on jest zbyt mądry, zbyt zręczny, aby jawnie nosić strój zakonny. Ale kształcił się w kolegium Rzymskim, gdzie wychowało się całe jego pokolenie, i przejął się duchem jezuitów, który tak dobrze odpowiadał jego wrodzonym skłonnościom. Zrozumiał, że chcąc być wolnym, niebezpiecznie byłoby nosić tę krępującą i nie cieszącą się popularnością suknię, ale jest jezuitą w najpełniejszym tego słowa znaczeniu, jezuitą z krwi i kości, jezuitą w głębi duszy. Rozumie doskonale, że Kościół może odnieść triumf jedynie wyzyskując ludzkie namiętności, a przy tym szczerze go kocha, jest bardzo pobożny, bezkompromisowy w pełnieniu swych obowiązków i miłuje Boga za absolutną władzę, jaką obdarzył przedstawicieli swych na ziemi. Poza tym czarujący, niezdolny do popełnienia brutalności lub nietaktu, wspomagany przez szlachetny ród wenecki, z którego pochodzi, ma głęboką wiedzę o świecie, gdyż jako nuncjusz w Wiedniu i w Paryżu, dużo bywał w salonach, wie wszystko, zna wszystko dzięki delikatnym funkcjom, jakie sprawuje od dziesięciu lat jako asesor Świętej Inkwizycji... Tak, monsignore Nani jest wszechpotężny. To nie jezuita w czarnej sukni, przemykający się ukradkiem, otoczony ogólną nieufnością, a]e dowódca bez uniformu, który by na niego wskazywał, głowa, mózg!

Słowa te sprawiły, że Piotr spoważniał, gdyż nie chodziło już o ludzi ukrytych w ścianach, o ponure spiski owianej romantycznością sekty. Jego sceptyczny umysł odrzucał ze wstrętem te baśnie, dopuszczał jednak możliwość tej prawdy, że oportunistyczna moralność jezuitów, zrodzona z konieczności walki o życie, wdarła się do Kościoła i zawładnęła nim zupełnie. Gdyby nawet zakon jezuitów przestał istnieć, to duch jezuicki nie zginie, gdyż jest doskonałą bronią, zapewniającą zwycięstwo, jedyną taktyką, która mogła pozwolić, by Rzym znowu odzyskał panowanie nad ludami. Mimo tej próby pogodzenia się, między światem współczesnym a religią trwała nieustanna walka. Piotr zrozumiał od tej chwili, że tacy ludzie jak monsignore Nani mogli mieć olbrzymie, decydujące znaczenie.

— Ach, gdyby ksiądz wiedział, gdyby ksiądz wiedział! — mówił dalej don Vigilio — ten człowiek jest wszędzie, jego ręka jest wszędzie. Chociażby tutaj, w tym domu! Znajdowałem go zawsze, na dnie wszystkich spraw w rodzinie Boccanera, rozplątującego lub plączącego nici intryg, zależnie od jemu tylko wiadomych celów.

I uniesiony gorączkową, niewyczerpaną potrzebą zwierzeń, opowiedział, jak ważną rolę odgrywa monsignore Nani w sprawie rozwodu Benedetty. Jezuici, mimo swej ugodowości, zachowywali zawsze nieprzejednaną postawę względem państwa włoskiego, czy dlatego, że nie tracą nadziei odzyskania Rzymu, czy też że oczekują chwili, by prowadzić układy z prawdziwym zwycięzcą. Monsignore Nani, od dawna już zaprzyjaźniony z donną Serafina, ułatwił jej odzyskanie siostrzenicy i przyśpieszył zerwanie z Pradą, gdy tylko Benedetta straciła matkę. On to właśnie, aby wyrugować opata Pisoni, tego księdza patriotę, którego oskarżono, że skojarzył to małżeństwo, wpłynął na Benedettę, aby przeniosła się do spowiednika swojej ciotki, pięknego mężczyzny o jasnym, życzliwym spojrzeniu, którego konfesjonał w kaplicy Kolegium Germańskiego był oblegany. I wydawało się pewne, że ta intryga zdecydowała o przebiegu całej sprawy; to, co proboszcz zrobił dla Włoch, ojciec jezuita miał odrobić przeciwko Włochom. Dlaczego jednak Nani, doprowadziwszy do zerwania małżeństwa Benedetty, przestał interesować się jej rozwodem? Dlaczego teraz zajmował się nim znowu, przyczyniając się do pozyskania przychylności monsignora Palmy, popychając donnę Serafinę do działania i osobiście wpływając na kardynałów Kongregacji Koncylium? Były to punkty niejasne, tak jak we wszystkich sprawach, którymi się zajmował, gdyż był przede wszystkim człowiekiem, który działał na dalszą metę. Można przypuszczać, że pragnął obecnie przyśpieszyć małżeństwo Benedetty z Dariem, chcąc położyć kres ohydnym plotkom szerzonym w obozie białych, gdzie utrzymywano, że kuzyna i kuzynkę łączy wspólna sypialnia pod pełnym pobłażliwości okiem ich wuja, kardynała. A może ten rozwód, uzyskany dzięki pieniądzom i pod presją najbardziej wpływowych osobistości, był świadomie przedłużanym skandalem rozpętanym obecnie, aby zaszkodzić samemu kardynałowi, którego jezuici chcieli się pozbyć ze względu na zbliżające się wydarzenia.

— Skłaniam się do tego przypuszczenia — powiedział don Vigilio — tym bardziej że dowiedziałem się, iż papież jest chory. Tego osiemdziesięcioczteroletniego starca może spotkać katastrofa zupełnie niespodziewanie, i wystarczy, że Leon XIII dostanie kataru, a całe Święte Kolegium i wszyscy prałaci tracą głowę, wzburzeni zbliżającą się walką ambicji. Jezuici zawsze przeciwstawiali się kandydaturze kardynała Boccanery. Powinni właściwie go popierać zważywszy jego wysokie pochodzenie i nieprzejednane stanowisko względem państwa włoskiego, obawiają się jednakże takiego pana, uważają, że jego surowość jest przestarzałą, jego wiara zbyt gwałtowna, za mało giętka, zbyt niebezpieczna dzisiaj, w tych czasach dyplomacji, jakie przeżywa Kościół... I nie dziwiłbym się wcale, gdyby usiłowali okryć go niesławą, dążąc do tego tajemnymi, najbardziej ohydnymi sposobami, i uniemożliwić jego kandydaturę.

Piotra zaczynał przejmować dreszczyk lęku. Wśród ciszy nocy, w głębi tego pałacu tuż obok Tybru, w tym Rzymie pełnym legendarnych dramatów udzieliła mu się obawa przed nieznanym, przed czarnymi intrygami kryjącymi się w mroku. I nagle wrócił myślą do siebie, do swej własnej historii.

— Ale co ja w tym wszystkim? Dlaczego monsignore Nani zdaje się interesować moją osobą, dlaczego wmieszany jest do procesu w związku z moją książką?

Don Vigilio uczynił szeroki ruch ręką.

— Ach, to nigdy nie wiadomo, nigdy nie wiadomo na pewno!... Mogę tylko zapewnić księdza, że Nani dopiero wtedy poznał sprawę, gdy oskarżające raporty biskupów z Tarbes i Poitiers znajdowały się już w rękach ojca Dangelis, sekretarza Indeksu; wiem również, że Nani dokładał wszelkich starań, by wstrzymać proces uważając prawdopodobnie, że jest zbyteczny i niewskazany ze względów politycznych. Gdy jednak jakaś sprawa dostanie się w ręce Kongregacji, nie łatwo ją wycofać, tym bardziej że sprzeciwił się temu ojciec Dangelis, który jako gorliwy dominikanin jest zaciętym wrogiem jezuitów... Wówczas to Nani polecił hrabiance napisać do pana de la Choue, aby powiadomił księdza o konieczności przyjazdu do Rzymu oraz o tym, że podczas pobytu w Rzymie będzie ksiądz gościem pałacu Boccanera.

Odkrycie to poruszyło Piotra.

— Ksiądz jest tego pewny?

— Najzupełniej! Słyszałem, jak monsignore mówił o księdzu na jednym z poniedziałkowych zebrań, i uprzedzałem księdza, że zna on dobrze jego osobiste życie, jakby przeprowadził dokładne śledztwo. Moim zdaniem, przeczytał wówczas książkę księdza i bardzo się nią zainteresował.

— Ksiądz przypuszcza, że podziela moje poglądy, że jest szczery i broniąc mnie broni tym samym siebie?

— Nie, nie, och! bynajmniej! Nienawidzi poglądów księdza i książki księdza i księdza samego. Pod jego uprzejmością, tak pełną czaru, kryje się pogarda dla słabych, nienawiść dla nędzarzy, miłość władzy i panowania. Przebaczyłby zapewne księdzu Lourdes, mimo że jest to cudowna broń w sprawowaniu rządów. Ale nigdy nie przebaczy, że ksiądz staje po stronie ubogich i wypowiada się przeciw władzy doczesnej papieża. Gdyby ksiądz słyszał, z jakim pieszczotliwym okrucieństwem wyśmiewa się z wicehrabiego de la Choue nazywając go elegijną, płaczącą wierzbą neokatolicyzmu.

Piotr uniósł obydwie ręce do skroni i rozpaczliwie ścisnął sobie głowę.

— Dlaczego więc, dlaczego? Błagam, niech mi ksiądz to powie! Dlaczego kazał mi przyjechać, dlaczego trzyma mnie w tym pałacu do swej całkowitej dyspozycji? Dlaczego od trzech miesięcy każe mi spacerować po Rzymie, gdzie natykam się ciągle na męczące przeszkody, gdy tak łatwo mógł pozwolić, by Indeks potępił moją książkę, jeśli była mu nie na na rękę? To prawda, że nie przeszłoby to tak łatwo, gdyż byłem zdecydowany nie poddać się i wyznać głośno moją nową wiarę nawet wbrew decyzji Watykanu.

Czarne oczy don Vigilia rozbłysły w jego żłótej twarzy.

— A może właśnie nie chciał tego? Wie, że ksiądz jest bardzo inteligentny i wielki entuzjasta, słyszałem, jak mówił nieraz, że nie należy walczyć wprost z ludźmi inteligentnymi i zapaleńcami...

Ale Piotr wstał i nie słuchał już, chodził tam i z powrotem po pokoju, jakby unoszony nawałem niespokojnych myśli.

— Muszę koniecznie wiedzieć i rozumieć, jeśli mam dalej prowadzić walkę. Liczę, że ksiądz odda mi tę przysługę i poinformuje szczegółowo co do wszystkich osób zamieszanych w moją sprawę... Jezuici, wszędzie jezuici! Mój Boże! Zgadzam się, może ksiądz ma rację. Ale ksiądz musi mnie wtajemniczyć w niuanse... Na przykład ten Fornaro?

— Monsignore Fornaro nie ma zdecydowanego oblicza, ale on także kształcił się w Kolegium Rzymskim i niech ksiądz będzie pewny, że jest jezuitą, jezuitą dzięki wychowaniu, dzięki stanowisku, przez ambicję. Pała chęcią, by zostać kardynałem, i jeśli którego dnia stanie się nim, będzie pałał chęcią, by zostać papieżem, oni wszyscy to kandydaci na papieża, już w seminarium.

— A kardynał Sanguinetti?

— To jezuita, jezuita!... To znaczy, był nim, potem nim nie był, teraz jest nim znowu z całą pewnością. Sanguinetti kokietował wszystkie władze. Przez długi czas uważano go za zwolennika ugodowej polityki między stolicą apostolską a rządem włoskim; potem sytuacja pogorszyła się i występował gwałtownie przeciw uzurpatorom. Kilkakrotnie poróżnił się także z Leonem XIII, potem pogodził się z nim znowu, a teraz pozostaje z Watykanem na stopie dyplomatycznej rezerwy. Jedynym jego celem jest tiara, a ponieważ zanadto to okazuje, ma wielu wrogów... W obecnej chwili walka wydaje się ograniczać do jego osoby i osoby kardynała Boccanery. I dlatego znowu trzyma z jezuitami wygrywając ich nienawiść przeciwko swemu rywalowi, licząc na to, że powodowani pragnieniem usunięcia kardynała Boccanery będą zmuszeni popierać jego kandydaturę. Wątpię jednak, czy mu się to uda, gdyż jezuici są zbyt sprytni, nie zechcą patronować kandydatowi, który już nieraz był. skompromitowany... Zaś on sam, pyszny, gwałtowny, gmatwający wszystko, nie domyśla się niczego; a ponieważ ksiądz mi mówi, że wyjechał do Frascati, jestem pewien, że ukrył się tam, skoro tylko rozeszła się wiadomość o chorobie papieża, gdyż ma w tym jakiś tajemny cel.

— No dobrze! a sam papież, Leon XIII?

Don Vigilio miał krótki moment wahania, lekko zatrzepotały mu powieki:

— Leon XIII? Och to jezuita, jezuita!... chociaż mówią, iż skłania się do dominikanów, i to jest o tyle słuszne, gdyż papież w przekonaniu, że przeniknięty jest ich duchem, przywrócił kult świętego Tomasza i oparł na jego doktrynie reformę studiów teologicznych... Lecz można być jezuitą nieświadomie, bez udziału swej woli i obecny papież jest właśnie najlepszym tego przykładem. Niech ksiądz zastanowi się nad jego postępowaniem, uświadomi sobie jego politykę: to emanacja duszy jezuity. Przesiąkł ich duchem bez swojej wiedzy i wszystkie wpływy, jakie pośrednio lub bezpośrednio działają na niego, wychodzą z tego źródła... Dlaczego ksiądz mi nie wierzy? Powtarzam księdzu, że oni wszystko podbili, wszystko wchłonęli i cały Rzym do nich należy, począwszy od najnędzniejszego kleryka, a skończywszy na Jego Świątobliwości.

Mówił dalej i na każde nowe nazwisko, rzucane przez Piotra, odpowiadał upartym maniackim okrzykiem: to jezuita, jezuita. Wydawało się, że w łonie Kościoła można być tylko jezuitą; potwierdzał to kler, zmuszony do układów z nowym światem, jeśli chciał uratować swego Boga. Heroiczny wiek katolicyzmu dopełnił się; teraz mógł on istnieć tylko dzięki dyplomacji i przebiegłości, ustępstwom i pojednaniu.

— Ten Paparelli to także jezuita, jezuita! — mówił dalej don Vigilio instynktownie ściszając głos. — Och, jezuita pokorny i straszny, jezuitą spełniający najohydniejszą funkcję szpiegowania i deprawowania! Mógłbym przysiąc, że osadzono go tutaj umyślnie, aby pilnował Jego Eminencji, i trzeba było widzieć, jakim geniuszem cierpliwości i przebiegłości okazał się, aby dopiąć swego celu, i teraz jego wola decyduje o wszystkim, dopuszcza do kardynała tylko swoich ludzi, traktuje swego pana jak własną rzecz, wywiera presję na każdą jego decyzję, owładnął nim zupełnie, zagarniając go pod swój wpływ powoli, z godziny na godzinę. Tak, to jest zwycięstwo robaka nad lwem, to nieskończenie mały, który rządzi nieskończenie wielkim, ten zwykły, bez żadnego znaczenia ksiądz, ten kaudatariusz, którego rola polega na tym, aby siedział u nóg swego pana, jak wierny pies, panuje nad nim i popycha go tam, gdzie mu. się podoba... Ach, to jezuita, jezuita! Niech ksiądz się go strzeże, kiedy przemyka się bezszelestnie w swej biednej sutannie, podobny do starej kobiety w czarnej spódnicy, ze swoją nalaną, pomarszczoną twarzą dewotki. Niech ksiądz sprawdzi, czy nie ma go za drzwiami, w szafie lub pod łóżkiem... Mówię księdzu, że oni księdza pożrą, tak jak pożarli mnie, i że dostanie ksiądz przez nich febry, cholery, jeśli ksiądz nie będzie uważał.

Nagle Piotr zatrzymał się przed księdzem. Grunt usuwał mu się spod nóg, owładnęły nim przerażenie i gniew. Może istotnie wszystko, co słyszał, było prawdą?

— Więc niechże mi ksiądz da jakąś radę! — zawołał. — Przecież właśnie dlatego prosiłem, by ksiądz zajrzał  do mnie tego wieczoru, bo nie wiedziałem, co robić, i odczuwałem potrzebę, by ktoś skierował mnie na właściwą drogę.

Przerwał i znów zaczął chodzić gwałtownie, jakby ponoszony namiętnością, która zagarniała go całego.

— Albo raczej nie! Niech ksiądz nic mi nie mówi, to skończone, wolę wyjechać. Ta myśl przyszła mi już do głowy w godzinie zniechęcenia: zniknąć, wrócić do siebie i żyć spokojnie w swoim kącie; lecz teraz jeśli wyjadę, to po to, by się zemścić i wymierzyć sprawiedliwość; by krzyczeć z Paryża o tym, co widziałem w Rzymie, co zrobiono tam z chrystianizmu Jezusa, o tym, że Watykan rozsypuje się w próchno, że cuchnie trupem! Rozwieję idiotyczne złudzenia tych, co wierzą, że odrodzenie nowoczesnego człowieka wyjdzie kiedyś z tego grobowca, gdzie drzemie odwieczna zgnilizna... Nie ustąpię, nie poddam się, bronić będę mej książki nową książką! A ta książka, zapewniam księdza, zrobi w świecie trochę hałasu, będzie bowiem podzwonnym religii, która umiera i którą trzeba co rychlej pogrzebać, jeśli się nie chce, by jej szczątki zatruły ludy.

To przekraczało inteligencję don Vigilia. Budził się w nim włoski ksiądz wraz ze swą ciasnotą wierzeń i obawą przed nowymi ideami. Złożył więc ręce, przerażony.

— Niech ksiądz zamilknie, niech ksiądz zamilknie! To bluźnierstwo... Nie powinien ksiądz tak nagle wyjeżdżać rezygnując z widzenia Jego Świątobliwości. Tylko jego wola decyduje o wszystkim. Wiem, że zaskoczę księdza, ale ojciec Dangelis drwiąco odsyłając księdza do monsignora Nani dał księdzu dobrą radę, gdyż tylko on może otworzyć przed księdzem drzwi Watykanu.

Piotra znowu poderwało oburzenie.

— Jak to?... Więc po to zacząłem od monsignora Nani, by teraz znowu powrócić do monsignora Nani? Cóż to za gra? Czy mogę się zgodzić na to, aby być piłką, którą sobie odrzucają wszystkie rakiety?

I zmordowany, oszalały, padł na krzesło naprzeciw don Vigilia, który trwał bez ruchu, a jego posiniała od bezsenności twarz i ręce drżące nerwowo zdradzały wielkie wyczerpanie. Zapadło długie milczenie. Potem don Vigilio wyjaśnił, że ma jeszcze jeden pomysł: zna spowiednika papieża, pewnego franciszkanina o wielkiej prostocie, do którego skieruje Piotra. Może mimo swej podrzędnej roli, będzie mógł przyjść mu z pomocą. Nie zaszkodzi spróbować. Znowu zapadło milczenie i Piotr, który bezmyśnie wpatrywał się w ścianę, zauważył wreszcie stary obraz, który wzruszył go tak głęboko w dniu przybycia do Rzymu. W nikłym świetle lampy obraz uwydatniał się i nabierał życia iak uosobienie jego własnych dziejów, jego niepotrzebnej rozpaczy przed brutalnie zatrzaśniętymi drzwiami prawdy i sprawiedliwości. Ach, ta odtrącona kobieta tak uparcie czepiająca się miłości, łkająca z twarzą ukrytą we włosach, złamana bólem na stopniach tego pałacu, przed tymi nielitościwie zamkniętymi drzwiami, jakże była do niego podobna! Drżąca, spowita tylko w bieliznę, nie zdradzała swej tajemnicy: czy to było nieszczęście, czy błąd, czy ogromny ból opuszczenia; za rękoma, którymi zasłaniała się kurczowo, widział swoją twarz, stawała się jego siostrą, tak jak wszystkie biedne istoty bezdomne i wydane niepewności, które płaczą, gdyż są nagie i samotne, i które zdzierają sobie dłonie chcąc przełamać ludzką wrogość. Nigdy nie mógł patrzeć na nią bez żalu i tego wieczoru poczuł się tak wstrząśnięty, że odnajduje ją znowu ciągle nie znaną, bez imienia i bez twarzy, i zawsze skąpaną w strasznych łzach, iż nagle zapytał don Vigilia:

— Czy ksiądz wie, kto namalował ten stary obraz?... Wzrusza mnie do głębi, jak arcydzieło.

Zdumiony tym niespodziewanym pytaniem bez związku z poprzednią rozmową — ksiądz uniósł głowę, popatrzył, zdziwił się jeszcze bardziej widząc poczerniałe, oprawione w pospolitą ramę malowidło.

— Skąd pochodzi ten obraz? Czy ksiądz wie? — powtórzył Piotr. — Dlaczego został usunięty do tego pokoju?

— Och! — powiedział don Vigilio z obojętnym gestem — w pałacu pełno jest podobnych, bezwartościowych płócien... Przypuszczam, że ten obraz zawsze tu wisiał. Nigdy dotychczas go nie widziałem i nic o nim nie wiem.

Wreszcie don Vigilio wstał ostrożnie. Lecz ten zwykły ruch spowodował takie dreszcze, że zaledwie mógł się pożegnać dzwoniąc zębami z gorączki.

— Niech ksiądz mnie nie odprowadza. Lampa niech zostanie w tym pokoju... I reasumując, byłoby najlepiej, gdyby ksiądz powierzył się opiece monsignora Nani, to człowiek nieprzeciętny. Powiedziałem to księdzu, jak tylko ksiądz przyjechał, że czy ksiądz będzie chciał czv nie, zrobi to, co on zechce. Wiec na cóż zda się walka?... I nigdy ani słowa o naszej rozmowie, to byłaby dla mnie śmierć.

Don Vigilio uchylił drzwi bez hałasu, ogarnął niespokojnym spojrzeniem korytarz pogrążony w mroku, wreszcie odważył się wyjść i zniknął, wrócił do siebie tak cicho, że nie słychać było nawet szelestu jego stóp wśród grobowego snu antycznego pałacu.

Nazajutrz Piotr owładnięty na nowo potrzebą walki i chcąc wszystkiego spróbować zwrócił się do don Vigilia, aby ten polecił go spowiednikowi papieskiemu, ojcu franciszkaninowi, którego znał trochę. Ale trafił na poczciwca niezwykle lękliwego, który dlatego właśnie został wybrany na to stanowisko, że był bardzo skromny, bardzo prosty i bez żadnych wpływów, aby nie wykorzystywał swej wyjątkowej sytuacji wobec ojca świętego. Był to także pozorny akt pokory ze strony papieża, że miał jako spowiednika najbardziej pokornego z zakonników, przyjaciela biedoty, członka świętego, żebraczego zakonu. Ojciec ten cieszył się opinią mówcy pełnego wiary i papież asystował podczas jego kazań ukryty, zgodnie z przepisami, za zasłoną, bowiem nieomylny, jako najwyższy kapłan, nie mógł przyjmować napomnień od żadnego księdza, zakładano jednak, że jako człowiek wyciągał korzyści z dobrego słowa. Poza naturalnym darem wymowy dobry ojciec franciszkanin był naprawdę oczyścicielem dusz, spowiednikiem, który słucha i rozgrzesza nie pamiętając o nieczystościach, jakie zmywa w wodach pokuty.

I Piotr widząc, że istotnie jest on tak biedny i bez znaczenia, nie nalegał o interwencję, czując, że byłoby to bezcelowe.

Tego dnia postać naiwnego kochanka Ubóstwa, czarownego Franciszka, jak mówił Narcyz Habert, prześladowała Piotra do wieczora. Często dziwił się pojawieniu tego nowego Chrystusa, tak dobrego dla ludzi, zwierząt i rzeczy, o sercu płonącym gorejącą litością dla nędzarzy w tej Italii egoistycznej i zmysłowej, gdzie panował jedynie kult piękna. Bez wątpienia czasy uległy zmianie, ale jakiegoż wykwitu miłości trzeba było w dawnych czasach, w epoce wielkich cierpień średniowiecza, aby taki pocieszyciel nędzarzy, wyrosły z gleby rodzimej, zaczął głosić całkowity dar z siebie dla innych, wyrzeczenie się bogactw, wstręt do przemocy, równość i posłuszeństwo, które miały zapewnić pokój światu. Wędrował po drogach odziany tak jak najbiedniejsi, w płócienną szarą opończę przepasaną na biodrach sznurem, w drewnianych chodakach na bosych stopach, bez sakiewki ani kija. Przemawiali, on i jego bracia, głośno i swobodnie, z poetycką jędrnością, z odwagą . płynącą z najwyższej prawdy, domagając się wszędzie sprawiedliwości, atakując możnych i bogaczy, ośmielając się piętnować złych księży, rozpustnych biskupów uprawiających symonię i dopuszczających się krzywoprzysięstwa. Przyjmował ich długi okrzyk ulgi, byli przyjaciółmi, oswobodzicielami maluczkich, którzy cierpieli. Dlatego też z początku ci rewolucjoniści zaniepokoili Rzym, papieże wahali się, czy zatwierdzić ich regułę, a gdy wreszcie ustąpili, to z pewnością z myślą, by wyzyskać na swoją korzyść tę nową siłę, podbój nędznego ludu, olbrzymich i nieokreślonych mas, których groźny pomruk rozbrzmiewał poprzez wszystkie wieki, nawet w epokach najbardziej despotycznych. Odtąd papiestwo pozyskało w synach świętego Franciszka zawsze zwycięską armię, armię wędrującą po całym świecie, docierającą wszędzie, do każdej wsi, do każdego miasta, która przenikała nawet do domu robotnika i chłopa zdobywając proste serca. Teraz od kilku dni Piotr widział te wielkie zakony z dawnych czasów, natykał się na nie w nowoczesnym Rzymie. Franciszkanie i dominikanie, którzy tak długo walczyli razem za Kościół, rywale ożywieni tą samą wiarą, pozostali tu, twarzą w twarz, w swych obszernych klasztorach, zamożnych z pozoru. Lecz zdawało się, że pokora franciszkanów z czasem odsunęła ich od życia. Może wynikało to także z tego, że ich rola przyjaciół i oswobodzicieli ludu skończyła się, z chwilą kiedy lud oswobadza się sam poprzez polityczne i socjalne zdobycze. Walka toczyła się teraz tylko między dominikanami a jezuitami, kaznodziejami i wychowawcami; i jedni, i drudzy mieli ambitne pragnienie, by urobić świat według swej wiary. Potężne wpływy ścierały się, była to nieustanna wojna, której wieczną stawką był Rzym i najwyższa władza w Watykanie. Na próżno jednak dominikanie mieli niegdyś świętego Tomasza, który walczył za nich, czuli, że ich stara, dogmatyczna wiedza rozsypuje się w pył, musieli każdego dnia ustępować miejsca jezuitom zwyciężającym z biegiem czasu.

Roiło się też od zakonów drugorzędnych: karmelitów, trapistów, braci mniejszych, barnabitów, lazarystów, misjonarzy, bernardynów, augustynów, kapucynów, braci doktryny chrześcijańskiej i innych, nie licząc zgromadzeń kobiecych, klarysek i wizytek. Każdy z tych zakonów posiadał własny dom, skromny lub okazały, a pewne dzielnice miasta składały się wyłącznie z zabudowań klasztornych i cały ten tłum, poza milczącymi fasadami, szumiał, poruszał się, intrygował wśród wiecznie ścierających się interesów i namiętności. Dawny ruch ewolucji społecznej, który ich wytworzył, zamarł już, a oni upierali się, by żyć mimo wszystko, coraz bardziej niepotrzebni i osłabieni, skazani na tę powolną agonię, aż do dnia kiedy w łonie nowego społeczeństwa zabraknie im od razu i ziemi, i powietrza.

Podczas swoich wędrówek po mieście, które podjął na nowo, Piotr nie stykał się z zakonnikami: miał do czynienia przede wszystkim z klerem świeckim, z tym klerem Rzymu, który wreszcie poznał. Panował tam ścisły podział hierarchiczny. U samego szczytu wokoło papieża królowała rodzina pontyfikalna, kardynałowie i prałaci, bardzo wyniośli, dostojni, pyszni, mimo pozornej dobroduszności. Poniżej znajdowało się duchowieństwo parafialne tworząc jakby mieszczaństwo bardzo godne, o poglądach umiarkowanych i rozsądnych, a księża patrioci nie należeli wśród nich do rzadkości; okupacja włoska, od ćwierć wieku, wywarła ten dziwny skutek, że instalując cały świat urzędniczy, który stał się świadkiem obyczajów, oczyściła życie prywatne rzymskich księży, gdzie dawniej kobieta grała rolę tak decydującą, że Rzym był dosłownie państwem służących-kochanek, królujących na gospodarstwach starych kawalerów. Na samym dnie znajdował się plebs kościelny, który Piotr badał ciekawie, zbiorowisko nędzarzy, brudnych i półnagich, którzy włóczyli się jak wygłodniałe zwierzęta w poszukiwaniu zamówienia na mszę, przesiadywali w podejrzanych tawernach w towarzystwie żebraków i nędzarzy. Jeszcze bardziej interesował Piotra tłum księży przybyłych ze wszystkich krajów chrześcijańskich: byli to awanturnicy, ludzie pożerani ambicją, fanatycy, szaleńcy, których Rzym przyciągał, jak lampa w nocy przyciąga z mroku owady. Podcinani biczem swych żądz cl ludzie wszystkich narodowości, wszystkich kondycji społecznych, starzy i młodzi, tłoczyli się od rana do wieczora wokół Watykanu, chcąc zatopić zęby w zdobyczy, po którą się zbiegli. Piotr odnajdywał ich wszędzie, mówił sobie z pewnym wstydem, że był jednym z nich, że swoją obecnością powiększał tę niezliczoną liczbę sutann, które spotykał na ulicy. Ach, ten przypływ i odpływ, ta wiecznie wzbierająca w Rzymie fala czarnych sukien, habitów we wszystkich kolorach! Wydawało się niekiedy, że dawny Rzym papieży został wskrzeszony na nowo, wyczuwało się, że jest żywotny i uparty, że walczy o swe istnienie w kosmopolitycznym Rzymie współczesnym, gdzie znikają prawie świeckie ubrania, bezbarwne w kolorze i jednostajne w kroju.

Mimo że Piotr biegał od jednego prałata do drugiego, odwiedzał różnych księży, zachodził do kościołów, nie mógł przyzwyczaić się do tutejszej formy kultu, do, tej rzymskiej pobożności, która go dziwiła, jeśli nie raniła boleśnie. Pewnej dżdżystej niedzieli, gdy wszedł rano do kościoła Santa Maria Maggiore, miał wrażenie, że znalazł się w poczekalni niesłychanie bogatej, z kolumnami i stropem — pozostałością po antycznej świątyni, z przepysznym baldachimem nad ołtarzem papieskim, olśniewającymi marmurami Konfesji, a zwłaszcza kaplicy książąt Borghese, gdzie Bóg jednak zdawał się nie zamieszkiwać. W środkowej nawie ani jednego - krzesła, ani jednej ławki; nieustanny ruch wiernych, którzy przechodzili przez świątynię, jak przechodzi się przez" stację kolejową, zanieczyszczając mokrym obuwiem kosztowne mozaikowe płyty; zmęczone kobiety i dzieci obsiadły wkoło podstawy kolumn, tak jak się to widuje w natłoku odjazdu podczas oczekiwania na pociąg. Dla tego drepczącego tłumu niepozornych ludzi, którzy tu weszli przypadkiem, ksiądz odprawiał cichą mszę w głębi poprzecznej kaplicy, przed którą utworzył się pojedynczy, długi szereg, jak ogonek do kasy teatralnej, przecinając w poprzek nawę. Podczas podniesienia wszystkie głowy pochyliły się w kornym pokłonie, po chwili zaś niewielka grupa rozproszyła się powoli, msza się skoia czyła. To była zawsze ta sama publiczność z kraju słońca, śpiesząca się, nie lubiąca zasiadać na krzesłach, składająca Bogu tylko krótkie, poufałe wizyty, z wyjątkiem wielkich, galowych uroczystości u Świętego Pawła, u Świętego Jana z Lateranu i w innych starych bazylikach, jak również u Świętego Piotra. Jedynie w kościele del Gesu natrafił Piotr którejś niedzieli na sumę, która przypomniała mu tłumy pobożnych na Północy: były tu ławki, siedzące kobiety, miękka, wytworna atmosfera pod wspaniałym sklepieniem przeładowanym złotem, rzeźbą i malowidłami w przepysznym płowym odcieniu, od kiedy czas przyćmił zbyt żywy blask baroku. Ale ileż kościołów pustych spośród najstarszych, najbardziej otaczanych czcią, San Clemente, Sant Agnese, Santa Croce di Gerusalemme, gdzie w czasie nabożeństw widziało się tylko nieliczne osoby zamieszkałe w sąsiedztwie. Czterysta kościołów, nawet dla Rzymu, to było za dużo naw do zaludnienia; były takie, które odwiedzano tylko w dni świąteczne, dużo z nich otwierało swe podwoje raz na rok, w dzień świętego patrona. Niektóre cieszyły się frekwencją jedynie dlatego, że posiadały jakiś fetysz, bóstwo wspomagające niedole ludzkie: kościół Aracoeli miał cudownego Jezusa „il Bambino", który uzdrawiał chore dzieci. Sant Agostino miał „Madonnę del Parto", która zapewniała szczęśliwe rozwiązanie ciężarnym kobietom. Inne kościoły słynęły ze święconej wody, z oliwy w wieczystej lampce, z drewnianej figurki świętego lub Madonny z marmuru. Inne wydawały się zupełnie opuszczone, odwiedzane jedynie przez turystów, zdane na przemyślność kościelnych, tak jak muzea zaludniane umarłymi bogami. Inne wreszcie wzbudzały niepokój, jak świątynia Santa Maria Rotonda — urządzona w Panteonie, okrągłej sali przypominającej cyrk, gdzie cudowna Dziewica była niezaprzeczalną mieszkanką Olimpu.

Piotr nadal kontynuował swoje starania, ogarnięty głuchą irytacją, która pogłębiała jego upór; ponownie odwiedzał niektóre osoby, dotrzymując danego sobie słowa, że złoży wizyty wszystkim kardynałom Kongregacji Indeksu, mimo iż czuł się głęboko dotknięty. Poznał pomału inne Kongregacje, te ministerstwa dawnego papieskiego rządu, dzisiaj mniej liczne, ale o nadzwyczaj skomplikowanym mechanizmie. W skład każdej, oprócz kardynała stojącego na czele, wchodziła rada kardynałów, liczni prałaci konsultanci i cały sztab urzędników. Piotr musiał iść kilka razy do Kancelarii, siedziby Kongregacji Indeksu, zagubił się w tej olbrzymiej ilości schodów, korytarzy i sal, przejęty już od portyku u wejścia lodowatym chłodem, jaki wiał od starych murów, nie mogąc się zdobyć na to, by pokochać ten pałac, szczytowe dzieło Bramanta, czysty twór rzymskiego renesansu; tak zimny i surowy w swym pięknie. Znał już Kongregację Propagandy, gdzie przyjął go kardynał Sarno. Składając różne wizyty, odsyłany od jednego do drugiego, w tej gonitwie za wpływowymi osobistościami poznał także inne Kongregacje: Kongregację Biskupów i Zakonników, Kongregację Obrządków i Kongregację Soborów. Odwiedził również Kongregację Konsystorza, Datarii (zajmującej się rozdawaniem beneficjów) i Trybunału Świętej Pokuty. Był to olbrzymi mechanizm administracji Kościoła: sprawowanie rządów nad całym światem, rozszerzanie podbojów, zarządzanie krajami podbitymi, rozstrzyganie spraw dotyczących wiary i obyczajów, sądzenie przestępców i wymierzanie im kary, udzielanie dyspens, sprzedawanie zaszczytów. Trudno sobie wyobrazić, jak przerażająca liczba spraw wpływała każdego dnia do Watykanu, dotycząca zagadnień najbardziej poważnych, najbardziej delikatnych, najbardziej złożonych, których rozstrzygnięcie wymagało poszukiwań i studiów bez liku. Należało także odpowiedzieć tym tłumom przyjezdnych, które zapełniały Rzym, przybyłe ze wszystkich zakątków chrześcijaństwa, na te listy, supliki i akta, których masy. gromadziły się na biurkach. I cudem była niezmącona olbrzymia cisza, w jakiej dokonywała się ta cała praca: żaden odgłos nie wydobywał się na ulicę, z trybunałów, parlamentów, fabryk świętych i utytułowanych nie dochodził najmniejszy nawet szmer; mechanizm był tak dobrze naoliwiony, że mimo rdzy wieków, mimo głębokiego, nieodwołalnego zniszczenia funkcjonował sprawnie i nikt nie domyślał się jego -istnienia za murami. Czyż cała polityka Kościoła nie streszczała się w tych trzech założeniach: milczeć, jak najmniej pisać, czekać? Ale jakiż to cudowny mechanizm, przestarzały, a jednak tak potężny! Piotr czuł się uwikłany w te kongregacje, schwytany w żelazne macki najbardziej absolutnej władzy, jaka kiedykolwiek istniała, stworzonej po to, by zawładnąć ludźmi! Na próżno stwierdzał w niej szczeliny, dziury, widział jej starość, która zapowiadała upadek; od pierwszej chwili, gdy wszedł tam, był zmiażdżony, omotany tą siecią nie do rozplątania, zagubiony w tym nie kończącym się labiryncie wpływów i intryg, gdzie działały próżność i przekupstwo, korupcja i ambicje, tyle nikczemności i tyle wielkości. Jakże daleko był od Rzymu, o którym marzył, i jakiż gniew podniecał mimo zmęczenia jego wolę obrony.

Piotr, zmęczony nieustanną bieganiną, trwał w pełnym niepokoju uporze, by nie opuścić Rzymu, póki nie stoczy walki do końca, jak żołnierz przejęty nadzieją, który nie chce uwierzyć w klęskę. Widział już wszystkich kardynałów, których wpływ mógł być mu w czymkolwiek pomocny. Widział kardynała wikariusza zarządzającego rzymską diecezją, człowieka bardzo wykształconego, który rozmawiał z nim o Horacym, polityka trochę mętnego, który zaczął mu zadawać pytania dotyczące Francji, Republiki i budżetu armii i marynarki, nie interesując się w najmniejszym stopniu książką. Widział wielkiego penitencjariusza, którego spotkał już kiedyś w pałacu Boccanera, szczupłego starca o kościstej twarzy ascety, od którego usłyszał tylko surowe słowa nagany pod adresem młodych księży, zdemoralizowanych zgubnymi wpływami epoki, zajmujących się pisaniem ohydnych książek. Widział wreszcie w Watykanie kardynała sekretarza, jak gdyby ministra spraw zagranicznych Jego Świątobliwości, człowieka o olbrzymich wpływach, do którego utrudniano mu dostęp, strasząc skutkami niefortunnej wizyty. Piotr przeprosił go, że zjawia się tak późno, i znalazł się w obecności niezwykle miłego człowieka, który z układną życzliwością, łagodzącą nieco surowość wyglądu, wypytywał go z dużym zainteresowaniem, wysłuchał jego słów, nawet pocieszał poprosiwszy go uprzednio o zajęcie miejsca. Gdy jednak Piotr znalazł się z powrotem na placu Św. Piotra, uświadomił sobie, że jego sprawa nie posunęła się ani o krok i że jeżeli kiedykolwiek uda mu się dotrzeć do papieża, to bynajmniej nie przez Sekretariat Stanu. I tego wieczoru powrócił na Via Giulia tak przestraszony, tak wyczerpany, z głową bolącą po tylu wizytach u tych ludzi, tak przerażony świadomścią, że ta maszyna o stu trybach wciągnęła go powoli prawie całego, że zapytywał się przejęty grozą, co będzie robił jutro, gdyż pozostało mu tylko jedno do zrobienia: oszaleć.

Na korytarzu spotkał właśnie don Vigilia i chciał znowu zasięgnąć jego rady. Ale don Vigilio niespokojnym gestem nakazał mu milczenie. Miał oczy pełne grozy. Potem szepnął Piotrowi do ucha:

— Czy ksiądz widział monsignora Nani? Nie!... Niech ksiądz go odwiedzi, niech ksiądz go odwiedzi. Powtarzam księdzu, że nie pozostaje księdzu nic innego do zrobienia.

Piotr ustąpił. Istotnie, na co zdał się opór? Czyż powodem, dla którego przybył do Rzymu, poza płomiennym uczuciem miłosierdzia, w imię którego bronił swej książki, nie była chęć przeprowadzenia eksperymentu? Należało doprowadzić do końca wszystkie usiłowania.

Nazajutrz bardzo wcześnie rano znalazł się pod kolumnadą Św. Piotra i musiał czekać na porę odpowiednią do złożenia wizyty.

Wznoszący się na rogu pałac Świętego Officium niepokoił i przytłaczał swą surowością. W jaskrawych promieniach słońca ten kolosalny blok kamienny o kolorze błota zdawał się spać, prawie że pozbawiony okien, zamknięty i tajemniczy jak więzienie.

Piotrem wstrząsnął dreszcz, który po chwili pobudził go do uśmiechu jak reakcja dziecinna. Święta, rzymska i powszechna Inkwizycja, Kongregacja Świętego Officium, jak zwano ją dzisiaj, nie była już Inkwizycją z legendy, dostarczycielką ludzi na stos, tajnym i nieodwołalnym trybunałem, który miał prawo skazać na śmierć całą ludzkość. Mimo to pracę jej otaczała zawsze tajemnica, członkowie jej zbierali się każdej środy, sądzili i wydawali wyroki, lecz ani jedno słowo nie przedostawało się spoza murów. Mimo że nadal piętnowała zbrodnię herezji potępiając nie tylko dzieła, lecz i autorów — nie miała już broni, więzień, żelaza i ognia i mogła jedynie protestować, a nawet w stosunku do duchownych stosować tylko kary dyscyplinarne.

Kiedy Piotr wszedł do wnętrza i gdy wprowadzono go do salonu monsignora Nani, który zamieszkiwał w pałacu jako asesor Kongregacji, doznał przyjemnego zdziwienia. Pokój był obszerny, wychodzący na południe, zalany słońcem. Mimo ciężkich mebli i ciemnych obić panowała w nim atmosfera wykwintu, jakby za mieszkiwała tu kobieta i swoją obecnością spełniała cud przydają wdzięku temu surowemu otoczeniu. Mimo że nie było kwiatów pachniało przyjemnie. Od samego progu jakiś dziwny czar chwytał za serce.

Monsignore Nani zjawił się natychmiast, uśmiechnięty, z lekk zarumienioną twarzą, z błękitnymi, pełnymi życia oczami i jasny mi, posrebrzonymi siwizną włosami. Na powitanie wyciągnął obie ręce do Piotra.

— Drogi synu, jakże mi miło, że przyszedłeś mnie odwiedzić... Proszę cię, usiądź i porozmawiajmy jak starzy przyjaciele.

Zaczął mu zadawać pytania nie czekając na odpowiedzi, oka żując przy tym niezwykłą sympatię.

— Jak stoją twoje sprawy? Opowiedz mi, proszę, wszystko, co dotąd zrobiłeś.

Piotr wzruszony mimo ostrzeżeń don Vigilia, ujęty życzliwo ścią, jaką zdawał się odczuwać, zwierzył się że wszystkiego nic nie pomijając. Opowiedział o wizytach u kardynała Sarno, u monsignora Fornaro i ojca Dangelis, o bytności u wpływowych kardynałów, członków Kongregacji Indeksu, u wielkiego penitencja riusza, kardynała wikariusza i sekretarza; mówił o nie kończących się, uciążliwych wędrówkach od jednych drzwi do drugich, o odwiedzinach u wszystkich prawie dostojników Kościoła w Rzymie członków wszelkich Kongregacji, w tym olbrzymim ulu, czynnym i pogrążonym w milczeniu, gdzie wyczerpał się fizycznie i moralnie.

I monsignore Nani, który zdawał się go słuchać z zachwytem po każdym etapie tej drogi krzyżowej wołał, powtarzał ciągle:

— Ależ to doskonale, to bardzo dobrze! Widzę, że twoja sprawa posuwa się! Świetnie! Cudownie!

Okazywał przy tym niezwykłą radość, bez cienia ironii. Jego piękne oczy miały badawczy wyraz i patrzył przenikliwie na księdza chcąc dowiedzieć się, czy doprowadził go do takiego stopnie uległości, jakiego sobie życzył. Czy Piotr był już dostatecznie zmęczony, dostatecznie rozczarowany i dostatecznie poinformowany o istotnym stanie rzeczy, by móc zakończyć jego sprawę? Czy trzy miesiące pobytu w Rzymie wystarczyły, aby nauczyć rozsądku, a przynajmniej natchnąć rezygnacją tego lekko zwariowanego entuzjastę z pierwszych dni?

Nagle monsignore Nani zapytał:

— Drogi synu, nic mi nie mówisz o Jego Eminencji kardynale Sanguinetti?

— Jego Eminencja jest we Frascati i nie mogłem się z nim widzieć.

Wtedy prałat, jakby opóźniając jeszcze rozwiązanie, z tajemną radością dyplomaty-artysty wydał okrzyk, wzniósł do nieba swe małe, pulchne dłonie z miną zaniepokojonego człowieka, który uważa, że wszystko stracone.

— Ależ trzeba odwiedzić Jego Eminencję, trzeba odwiedzić Jego Eminencję. To wprost koniecznie! Pomyśl, mój synu, przecież to prefekt Indeksu! Nie możemy rozpocząć żadnych kroków, zanim go nie odwiedzisz, bo wszystkie inne wizyty nie liczą się wcale, jeśli z nim się nie widziałeś... Mój drogi, jedź natychmiast do Frascati.

Piotr mógł tylko pochylić się w ukłonie.

— Dobrze, monsignore. Pojadę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Nazajutrz powróciwszy z cmentarza po pogrzebie Piotr zjadł sam obiad w swoim pokoju, odkładając na godziny popołudniowe pożegnanie z kardynałem i donną Serafiną. Opuszczał Rzym wieczorem, odjeżdżał pociągiem odchodzącym o dziesiątej siedemnaś-cie. Nic nie zatrzymywało go już dłużej, chciał tylko jeszcze złożyć ostatnią wizytę staremu Orlando, bohaterowi walk o niepodległość, któremu przyrzekł, że zanim powróci do Paryża, zjawi się u niego na dłuższą pogawędkę. Około godziny drugiej kazał sprowadzić dorożkę, która "zawiozła go na ulicę Dwudziestego Września.

Ale na pierwszym piętrze Piotr zetknął się nagle twarzą w twarz z Pradą, który przyjmował swoich przedsiębiorców. Zauważył, że poznając go hrabia stał się staraszliwie blady. Nie widzieli się od czasu przerażającego dramatu. Dlatego też ksiądz zrozumiał, w jakie zmieszanie jego obecność wprawia tego człowieka, wywołując niewygodne wspomnienie. Na górze otworzył drzwi nie Baptysta, stary żołnierz oddany całą duszą swemu panu, lecz jakiś młody człowiek, na którego ksiądz w pierwszej chwili zupełnie nie zwrócił uwagi.

Orlando wydawał się przybity, a twarz jego powlekała chmura smutku.

— Ach, to ksiądz, drogi księże Froment. Od trzech dni myślę o księdzu, przeżywam straszliwe chwile, które ksiądz musiał przeżyć w tym tragicznym pałacu Boccanera. Boże, cóż za przerażająca żałoba. Jestem tym do głębi wstrząśnięty, a dzienniki rozstroiły mnie jeszcze bardziej podając nowe szczegóły.

Wskazywał na pisma rozrzucone na stole. Potem ruchem ręki odsunął od siebie tę ponurą historię, oblicze zmarłej Benedetty, które nie schodziło mu z myśli.

— A cóż u księdza, księże Piotrze?

— Wyjeżdżam dziś wieczór, nie chciałem opuścić Rzymu nie uścisnąwszy przedtem pana dzielnych dłoni.

— Ksiądz wyjeżdża? A książka księdza?

— Moja książka... Byłem przyjęty przez ojca świętego, poddałem się i potępiłem moją książkę.

— Zrobił ksiądz dobrze, bo książka księdza była chimerą.

— Tak, chimerą, dzieciństwem... I dlatego sam wydałem na nią wyrok potępiający w imię prawdy i rozsądku.

Uśmiech pojawił się na bolesnych wargach zdruzgotanego bohatera.

— A więc ksiądz zobaczył, zrozumiał i teraz już ksiądz wie?

— Tak, wiem, i dlatego nie chciałem odjechać nie porozmawiawszy przedtem z panem szczerze, tak jak to sobie obiecaliśmy.

Sprawiło to prawdziwą radość staremu Orlando. Ale nagle wydało się, że przypomniał sobie o młodym człowieku, który poszedł otworzyć drzwi, a potem skromnie zajął z powrotem miejsce na krześle w pobliżu okna. Było to prawie dziecko, młodzieniec zaledwie dwudziestoletni, jeszcze bez zarostu, o jasnej urodzie, jakie rozkwitają czasami w Neapolu, z długimi włosami w lokach, cerą jak płatki lilii, różanymi ustami i oczyma o wyrazie tęsknym i marzycielskim, przepojonym nieskończoną słodyczą. Starzec przedstawił go po ojcowsku: Angiolo Mascara, wnuk starego towarzysza boju, który umarł jak' bohater, z ciałem przeszytym stoma kulami.

— Kazałem mu przyjść, aby go zburczeć — mówił dalej Orlando uśmiechając się. — Mech ksiądz sobie wyobrazi, a że ten zuch o wyglądzie panienki opowiada się za nowymi ideami. Jest anarchistą, jednym wśród trzech lub czterech tuzinów anarchistów, jakich można znaleźć we Włoszech. To dzielny chłopiec w gruncie rzeczy, ma tylko matkę i pomaga jej dzięki nędznej posadce, jaką zajmuje i z której wypędzą go pewnego pięknego poranka... Słuchaj, mój mały, musisz mi przyrzec, że będziesz rozsądny...

Wtedy Angiolo, którego zniszczone i czyste ubranie mówiło istotnie o wstydliwej nędzy, rzekł głosem dźwięcznym i poważnym:

— Ja jestem rozsądny, to tylko inni tacy nie są. Gdy wszyscy ludzie będą rozsądni i będą chcieli prawdy i sprawiedliwości, świat będzie szczęśliwy.

— Czy ksiądz myśli, że on ustąpi? — zawołał Orlando.— Ach, moje biedne dziecko, zapytaj księdza, czy ktokolwiek wie, gdzie są prawda i sprawiedliwość. Trzeba mu zostawić czas, aby pożył, popatrzył się i zrozumiał.

Nie zajmując się już nim więcej Orlando zwrócił się do Piotra. Angiolo pozostał w swym kącie, bardzo poważny, z płomiennymi oczyma utkwionymi w rozmawiających, nie roniąc ani jednego słowa.

— Powiedziałem ci kiedyś, drogi księże Piotrze, że twoje poglądy ulegną zmianie i że dzięki poznaniu Rzymu dużo lepiej niż dzięki wszystkim dyskusjom, którymi chciałbym cię przekonać, wyrobisz sobie słuszne spojrzenie na rzeczywistość. Dlatego też nigdy nie wątpiłem, że wycofasz swą książkę z własnej woli, jako przykrą pomyłkę, skoro tylko rzeczy i ludzie poinformują cię co do Watykanu... Ale, nieprawdaż, zostawmy Watykan w spokoju, nie ma tam nic do zrobienia, można tylko przypatrywać się jego powolnej, nieuniknionej ruinie. Mnie interesuje, mnie pasjonuje Rzym włoski, podbity z takim wkładem miłości, odbudowany tak gorączkowo, który ksiądz lekceważył, który ksiądz zobaczył i o którym możemy mówić jak ludzie, którzy się rozumieją, teraz, gdy ksiądz go poznał.

— Wyznaję chętnie — powiedział ksiądz — że w mej książce popełniłem zasadniczy błąd. Ten Rzym włoski, który pomijałem, aby go poświęcić dla Rzymu papieskiego, o którego odnowie marzyłem, istnieje i jest już tak potężny i triumfujący, że to z pewnością ten drugi jest nieuchronnie skazany na zagładę, jak to zaobserwowałem; papież daremnie opiera się wszelkim zmianom w swym coraz bardziej rysującym się i grożącym ruiną Watykanie, wokół niego wszystko ulega ewolucji, a świat czarny stał się światem szarym, mieszając się ze światem białym.

— Wobec tego przebaczam ci napisanie twej książki — zawołał Orlando — zrozumiałeś wreszcie, i oto Nowy Rzym, który należy do nas, który pragniemy uczynić godnym jego świetnej przeszłości, aby mógł po raz trzeci królować nad światem!

Szerokim gestem, w który wkładał wszystko to, co pozostawało mu z życia, wskazał przez jasne, pozbawione firanek okno olbrzymią panoramę, która się roztaczała, Rzym rozpostarty w oddali od jednego krańca horyzontu do drugiego.

Ale nagle Orlando odwrócił głowę przejęty ojcowskim oburzeniem, zwracając się ze słowami nagany do młodego Angiolo Mascara.

— Ach ty łotrze, marzysz, aby zbombardować nasz Rzym, zrównać go z ziemią jak stare chwiejące się, spróchniałe domostwo, aby raz na zawsze uwolnić od niego świat.

Angiolo, dotychczas milczący, przysłuchiwał się rozmowie z namiętnym zainteresowaniem.

— Tak — powiedział powoli swym czystym, melodyjnym głosem — tak, znieść go  z ziemi, nie zostawić z niego nawet kamienia, ale zniszczyć go po to, by go odbudować.

Orlando przerwał mu śmiechem zaprawionym czułą ironią. — Ach, odbudujesz go, to bardzo szczęśliwie!

— Odbuduję go — powiedział chłopiec drżącym głosem natchnionego proroka — odbuduję go, ach, tak wielki, tak potężny, tak wspaniały! Czyż powszechna demokracja jutra, czyż ludzkość wreszcie oswobodzona nie potrzebuje jedynego miasta, arki przymierza, centrum świata? A czyż Rzym nie jest wskazany, czyż proroctwa nie wyznaczyły go jako miasto wieczne, nieśmiertelne, miasto, w którym spełnią się przeznaczenia ludów? Lecz po to, by stał się on ostatecznym sanktuarium, stolicą obalonych królestw, gdzie raz do roku będą się zbierać mędrcy ze wszystkich stron, trzeba go przedtem oczyścić za pomocą ognia, nie zostawić w nim nic z dawnego brudu. A potem, gdy słońce wypije zarazę starej ziemi, odbudujemy Rzym dziesięć razy piękniejszy, dziesięć razy większy niż był kiedykolwiek. I cóż to będzie za miasto prawdy i sprawiedliwości ten zapowiadany Rzym, miasto oczekiwane od trzech tysięcy lat, całe ze złota i z marmuru, wypełniające Kampanię od morza aż do Gór Sabińskich i Albańskich, tak kwitnące i mądre, że jego dwadzieścia tysięcy mieszkańców cieszyć się będzie jedynie radością istnienia, ująwszy w odpowiednie przepisy prawo pracy. Tak, tak, Rzym, Matka, Królowa, jedyny na powierzchni ziemi, na całą wieczność.

Nastąpiła chwila milczenia.

— Wyjeżdżam dziś wieczorem — odezwał się po chwili Piotr. — Muszę się już pożegnać... Czy nie ma pan dla mnie jakichś poleceń do Paryża?

— Nie, dziękuję, nic mi nie potrzeba — odrzekł Orlando. Potem nagle przypominając sobie:

— Ależ owszem, mam polecenie... Pamięta ksiądz książkę mego starego towarzysza broni, Teofila Morin, ten podręcznik dla maturzystów, który chciał przetłumaczyć i wprowadzić u nas. Bardzo się cieszę, gdyż obiecano mi, iż skorzystają z niej w naszych szkołach pod warunkiem, że poczyni się pewne zmiany.

Orlando pokazał Piotrowi notatki, które zrobił ołówkiem na marginesach książki, i wytłumaczył, jakich zmian wymagano od autora w ogólnym zarysie pracy.

— Niechże ksiądz będzie tak uprzejmy i zaniesie osobiście ten egzemplarz Morinowi, którego adres jest na odwrotnej stronie okładki. Oszczędzi mi ksiądz w ten sposób fatygi napisania długiego listu i w ciągu dziesięciu minut wytłumaczy mu wszystko jaśniej i dokładniej, niż ja bym to zrobił na dziesięciu stronach... Uściska ksiądz Morina ode mnie i powie mu, że kocham go zawsze z całego serca, tak jak niegdyś, kiedy miałem nogi i gdy obydwaj biliśmy się jak diabły pod gradem kul.

Zapadło krótkie milczenie, to milczenie, to skrępowanie pełne wzruszenia towarzyszące chwilom odjazdu.

— A więc, żegnaj, drogi księże! Niech ksiądz mnie uściska i za niego, i za siebie, niech ksiądz mnie uściska serdecznie, tak jak przed chwilą uściskał mnie mały Angiolo... Jestem tak stary i tak poza życiem, drogi księże Froment, że ksiądz pozwoli, iż go nazwę moim dzieckiem i uściskam jak dziadek, życząc odwagi,. spokoju i wiary w życie, która jedynie pozwala żyć.

Piotr tak był wzruszony, że łzy nabiegły mu do oczu, i gdy z całej duszy ucałował w oba policzki zdruzgotanego bohatera, poczuł, że on także płakał. Krzepką jeszcze dłonią, której uścisk przypominał uchwyt obcęg, zatrzymał Piotra chwilę tuż przy swym fotelu kaleki, drugą zaś w patetycznym geście pokazywał mu ostatni raz Rzym, niezmierzony w swej żałobie, pod niebem koloru popiołu.

— I proszę, niech ksiądz mi przysięgnie, że będzie kochał Rzym mimo wszystko, gdyż on jest kolebką, on jest matką! Niech ksiądz go kocha za to, czym nie jest, za to, czym chce być. Niech ksiądz nie mówi, że jest skończony, niech ksiądz go kocha, niech ksiądz go kocha, aby trwał nadal, aby trwał wiecznie.

Nie umiejąc zdobyć się na odpowiedź, Piotr uściskał go znowu, wstrząśnięty takim umiłowaniem u tego starca, który mówił o swym mieście tak, jak mając trzydzieści lat mówi się o uwielbianej kobiecie. Uważał, iż Orlando jest tak piękny, tak wielki ze swą grzywą starego, posiwiałego lwa, uparcie obstający przy rychłym wskrzeszeniu Włoch, że jeszcze raz narzuciła mu się wizja drugiego wielkiego starca, kardynała Boccanery, równie upartego w swej wierze, nie ustępującego ani na jotę ze swych marzeń, gotowego paść na miejscu, gdy runie nań niebo. Stali ciągle naprzeciw siebie na dwóch krańcach swego miasta, a ich wyniosłe postacie rysowały się na horyzoncie w oczekiwaniu przyszłości.

Gdy Piotr pożegnał się z Pradą i znalazł się na ulicy, zapragnął jak najszybciej wrócić do pałacu na Via Giulia, by spakować się i odjechać. Złożył już wszystkie wizyty, miał tylko pożegnać się z donną Serafiną i kardynałem, aby podziękować im za pełną życzliwości gościnę. Wyłącznie dla niego otworzyły się ich drzwi, gdyż po powrocie z pogrzebu zamknęli się u siebie, zdecydowani nie przyjmować nikogo. Z chwilą zapadnięcia zmroku Piotr mógł sądzić, że jest zupełnie sam w obszernym pałacu, gdyż tylko Wiktoryna dotrzymywała mu towarzystwa. Ponieważ ksiądz wyraził chęć zjedzenia kolacji z don Vigilio, Wiktoryna uprzedziła go, że sekretarz także zamknął się w swoim pokoju, i gdy Piotr poszedł zapukać do sąsiednich drzwi pragnąc uścisnąć ostatni raz rękę don Vigilia, nie otrzymał odpowiedzi i domyślił się, że sekretarz w napadzie gorączki i nieufności postanowił nie widzieć go więcej, bojąc się jeszcze większej kompromitacji. Wszystko zostało ułożone: ponieważ pociąg odjeżdżał o dziesiątej siedemnaście, Wiktoryna miała Piotrowi podać kolację na małym stoliku w jego pokoju, o ósmej jak zazwyczaj. Przyniosła mu osobiście lampę, ofiarowała się ułożyć jego bieliznę. Ale on nie chciał skorzystać z jej pomocy i spakował sam swój kuferek.

Wybiła godzina ósma. Piotr usiadł przy małym stoliku, a Wiktoryna została w pokoju, by usłużyć mu podczas kolacji, odprawiwszy Giacoma, który przyniósł w koszu naczynia i potrawy.

Piotra ujęła jej uprzejmość i rad był, że towarzyszy mu przy kolacji spożywanej wśród olbrzymiej ciszy starego pałacu, czarnego i ziejącego pustką.

— I powiedzieć, proszę księdza, że pojutrze rano ksiądz będzie w Paryżu! Wie ksiądz, mnie się zdaje, że opuściłam Auneau wczoraj. Ach! jaka tam jest piękna ziemia, tłusta, żółta jak złoto, nie taka jak ich chuda ziemia tutaj, która pachnie siarką. I nad brzegiem naszego strumienia wierzby takie ziolone, takie urocze! I lasek, w którym jest tyle mchu! Tutaj nie ma mchu, są tylko drzewa z blachy,a  ich głupie słońce wypala trawę. Mój Boże, na początku byłabym dała nie wiem co za ulewny deszcz, który by mię całą przemoczył, obmył z tego wstrętnego kurzu. Dzisiaj jeszcze serce mi bije, jak pomyślę o ślicznych rankach u nas, gdy padało poprzedniego dnia i gdy cała wieś jest taka miła, taka łagodna, jak gdyby zaczynała uśmiechać się po płaczu... Nie, nie, nigdy nie przywyknę do tego ich piekielnego Rzymu. Co to za ludzie, co za kraj!

— Co cię zatrzymuje tutaj? — zapytał Piotr. — Teraz, gdy twoja młoda pani nie żyje, dlaczego nie pojedziesz razem ze mną?

Wiktoryna spojrzała na księdza przejęta zdziwieniem.

— Ja miałabym pojechać z księdzem, wrócić tam!... Och nie, proszę księdza, to niemożliwe. Przede wszystkim to byłaby niewdzięczność, bo donna Serafina przyzwyczaiła się do mnie i postąpiłabym bardzo brzydko, gdybym ich opuściła teraz, gdy mają takie zmartwienie. A zresztą, co ja bym tam robiła? Moje miejsce jest tutaj.

— Więc już nigdy nie zobaczysz Auneau!

— Nie, nigdy, z całą pewnością.

— I nie sprawia ci przykrości myśl, że będziesz pochowana tutaj, że będziesz spała w tej ziemi, która pachnie siarką?

Wiktoryna roześmiała się szczerze.

— Och, jak umrę, będzie mi już wszystko jedno, gdzie leżę... Wtedy wszędzie jest dobrze, proszę księdza. To śmieszne, że ksiądz się tak przejmuje tym, co jest po śmierci. Nie ma nic, i już. To mnie podnosi na duchu i rozwesela, gdy sobie powiem, że to się skończy raz na zawsze i że wreszcie odpocznę. Należy nam się to od Boga, nam, którzy napracowaliśmy się tyle... Ksiądz wie, że nie jestem dewotką, ale mimo to prowadziłam się uczciwie i tak jak mnie ksiądz widzi, nigdy nie wzięłam sobie kochanka. Gdy mówi się te rzeczy w moim wieku, brzmi to głupio. Ale mówię to, bo to szczera prawda.

Nie przestawała się śmiać, jak dzielna kobieta, która nie lubi księży, ale która nie ma ani jednego grzechu na sumieniu. I Piotra raz jeszcze przejął zachwyt dla tej odwagi życia, tego wielkiego zmysłu praktycznego u tej pracowitej kobiety, tak oddanej, która wcielała dla niego niewierzący lud Francji, który już nie wierzył, który nigdy już nie będzie wierzył.

Ach, być tak jak ona, spełnić swoje zadanie i ułożyć się do wiecznego snu bez buntu dumy, w poczuciu jedynej radości, jaką daje wykonany trud!

Gdy Piotr skończył kolację, Wiktoryna kazała Giacomo zebrać . nakrycie. Ponieważ było dopiero wpół do dziewiątej, poradziła księdzu, aby spędził jeszcze godzinę w swym pokoju. Po co wychodzić zbyt wcześnie i marznąć na dworcu? O wpół do dziesiątej pośle po dorożkę i jak tylko podjedzie, zawiadomi księdza i każe znieść jego bagaż.

Gdy Wiktoryna wyszła i Piotr został sam, ogarnęło go uczucie pustki, dziwnego zobojętnienia. Jego bagaż, walizka i mały kuferek stały na podłodze, w kącie pokoju. Jakże ten pokój, niemy, rozpływający się w mroku i umarły, wydawał mu się obcy! Czekał go już tylko odjazd, odjechał już, Rzym wkoło niego był już jedynie obrazem, który uniesie w swej pamięci. Jeszcze godzina, wydawało mu się to niepomiernie długo. Pod nim stary pałac, ciemny i opustoszały, spał w milczącym przygnębieniu. Piotr usiadł, aby przeczekać, i zatopił się w głębokich refleksjach.

Myślom jego narzucił się „Nowy Rzym", książka, jaką napisał, której przyjechał tu bronić. Przypomniał sobie pierwszy poranek na Gianicolo, na skraju tarasu San Pietro in Montorio naprzeciw Rzymu, o którym marzył, tak odmłodzonego, tak przepojonego dziecięcą słodyczą pod wielkim czystym niebem, jakby wzlatującego w świeżości poranka. Zadał tam sobie decydujące pytanie: czy katolicyzm może się odrodzić, powrócić do ducha pierwotnego chrześcijaństwa, stać się religią demokracji, wiarą, której oczekuje współczesny świat, pełen niepokoju, zagrożony śmiercią. Serce jego przepełniał entuzjazm i, nadzieja; zaledwie odzyskawszy równowagę po klęsce w Lourdes, przybył tu dokonać ostatecznego doświadczenia, zapytując Rzym, jaka będzie jego odpowiedź.

A teraz, gdy doświadczenie nie udało się, znał już odpowiedź, jaką dał mu Rzym — jego ruiny, jego zabytki, jego ziemia, jego lud, jego prałaci, jego kardynałowie i jego papież. Nie! Katolicyzm nie może się odrodzić, nie! nie może powrócić do ducha pierwotnego chrześcijaństwa, nie, nie może stać się religią demokracji, nową wiarą, która miała zbawić rozpadające się, zagrożone śmiercią społeczeństwo. Chociaż wydaje się z pochodzenia demokratyczny, jest przygwożdżony do tej ziemi rzymskiej, monarcha mimo wszystko, zmuszony trwać uparcie przy władzy doczesnej pod groźbą samobójstwa, związany tradycją, skuty dogmatem, ulegający ewolucji tylko pozornie, doprowadzony w istocie do takiej nieruchomości, że za drzwiami z brązu papiestwo było niewolnikiem, widmem osiemnastu wieków atawizmu, nieprzerwanie marzącym o powszechnym panowaniu. Tam, gdzie przejęty wiarą kapłańską, płonący miłością do cierpiących i biednych przybył w poszukiwaniu życia, odrodzenia wspólnoty chrześcijańskiej, znalazł śmierć, pył zdruzgotanego świata, bez możliwości odnowy, ziemię wyjałowioną, na której nie wyrośnie nic poza tym papiestwem despotycznym, władcą dusz, tak jak było władcą ciał. Na jego oszalały okrzyk, na jego wołanie o nową religię Rzym odpowiedział potępiając jego książkę, splamioną herezją, i on sam wycofał ją przejęty bolesną goryczą rozczarowania. Zobaczył, zrozumiał i wszystko się zapadło. Wśród ruin leżał on sam, jego mózg, jego dusza.

Piotrowi zrobiło się duszno. Wstał z krzesła i poszedł otworzyć duże okno wychodzące na Tyber, by oprzeć się chwilę o parapet.

Ten Rzym zasnuty popiołem, którego budynki zacierały się, takim smutkiem przejął mu serce, że odszedł od okna i padł na krzesło w pobliżu bagaży. Nigdy jeszcze nie odczuwał podobnej rozpaczy. Wydawało mu się, że jego dusza umiera. Przypominał sobie, w jaki sposób po klęsce w Lourdes narzuciła mu się podróż do Rzymu — to nowe doświadczenie. Nie przyjechał tu prosić o naiwną, całkowitą wiarę małego dziecka, ale o wyższą formę wiary intelektualisty wznoszącego się ponad rytuał i symbole, pracującego nad możliwie największym szczęściem ludzkości, opartym na potrzebie pewności.

Jeśli wszystko waliło się w gruzy, jeśli odmłodzony katolicyzm nie mógł się stać religią, prawem moralnym nowego ludu, jeśli papież w Rzymie, wraz z Rzymem, nie był ojcem, arką przymierza, duchowym wodzem, którego słuchano i wypełniano jego wolę — była to w oczach Piotra ruina ostatniej nadziei, ostateczny wstrząs, który pogrążał współczesne społeczeństwa. Zbyt długotrwałe cierpienia biednych rozniecą pożar na świecie. Całą koncepcję katolickiego socjalizmu, która wydawała mu się tak szczęśliwa, tak zwycięska, aby umocnić stary Kościół, widział teraz obaloną i osądzał ją surowo jako zwykły przejściowy wybieg, który może na parę lat mógłby podeprzeć walący się gmach; ale te sprawy były zbudowane na świadomym nieporozumieniu, na zręcznym kłamstwie, na dyplomacji i polityce. Nie, nie, lud jeszcze raz opanowany i oszukany, pieszczony po to, by narzucić mu jarzmo, to było sprzeczne z rozumem i cały system okazywał się poroniony, niebezpieczny, tymczasowy, stworzony po to, by doprowadzić do najgorszej katastrofy. A więc był to kres, nie pozostawało nic, stary świat musiał zniknąć w straszliwej krwawej burzy, której nadejście zapowiadały niewątpliwe znaki. A on wobec tego chaosu nie miał już duszy straciwszy znowu wiarę w tym doświadczeniu, którego przeczuł był decydującą wagę, świadom, że wyjdzie z niego umocniony lub zdruzgotany na wieki. Piorun uderzył. Teraz, wielki Boże, cóż on pocznie?

Pochwycił go tak wielki lęk, że, wstał i zaczął chodzić po pokoju, aby choć trochę się uspokoić. Wielki Boże! co począć teraz, gdy na nowo wydany był bezmiernemu zwątpieniu, bolesnej negacji i gdy sutanna ciążyła mu tak jak nigdy? Przypomniał sobie swój okrzyk, gdy nie chciał się poddać mówiąc monsignorowi Nani, że nie może zrezygnować, że jego nadzieja w zbawienie przez miłość nie może umrzeć, że odpowie inną książką, że wskaże na jakiej nowej ziemi powinna wyrosnąć nowa religia. Tak, napisze płomienną książkę przeciwko Rzymowi, w której zamieści wszystko to, co widział, wszystko to, co słyszał, książką, gdzie przedstawi Rzym prawdziwy, Rzym bez miłosierdzia, bez miłości, konający w pysze swej purpury! Chciał wrócić do Paryża, wystąpić z Kościoła, posunąć się aż do odszczepieństwa.

Rozgorączkowany tym nowym marzeniem, widział już przed sobą płomienne karty nowej książki, w której dokonywał ostatecznego zniszczenia Rzymu proklamując prawo chrystianizmu odmłodzonego i oswobadzającego, gdy wtem jego oczy padły na przedmiot leżący na krześle, który w pierwszej chwili wywołał w nim zdziwienie. To była także książka, tom Teofila Morin, którą stary Orlando polecił mu oddać autorowi; zauważywszy ją rozgniewał się sam na siebie, gdyż byłby mógł bardzo łatwo o niej zapomnieć. Zanim otworzył walizkę, aby ją tam włożyć, przerzucił kartki, a myśli jego odmieniły się, jak gdyby nagle zaszło ważne wydarzenie, jeden z tych decydujących faktów, które wstrząsają posadami świata. Była to zupełnie skromna praca, klasyczny podręcznik dla maturzystów, zawierający jedynie pewne elementy poszczególnych gałęzi wiedzy, ale wszystkie gałęzie wiedzy były tam przedstawione i książka dawała dość dobre streszczenie obecnego stanu nauki Wiedza wdarła się do marzeń Piotra niespodziewanie, z nieodpartą energią — jak siła wszechpotężna i władcza. Nie tylko zmiatała katolicyzm tak jak pył ruin, ale wszystkie koncepcje religijne, wszystkie hipotezy pierwiastka boskiego chwiały się, waliły w gruzy. Ten szkolny skrót, ta nieskończenie mała klasyczna książeczka, a nawet tylko powszechne pragnienie wiedzy, która nieustannie poszerza swój zakres, która obejmuje cały lud — wystarczą, aby tajemnice stały się absurdami, aby dogmaty rozpadły się w gruzy, aby nie pozostało nic ze starodawnej wiary. Lud karmiony wiedzą, który nie wierzy już w tajemnice i dogmaty, w system wyrównawczy nagrody i kary, jest ludem, u którego wiara umarła na zawsze, a bez wiary katolicyzm nie może istnieć. Tutaj jest ostrze gilotyny, nóż, który spada i odcina. Jeśli trzeba jeszcze stu lat, jeśli trzeba dwustu, wiedza je zagarnie. Ona jedynie jest wieczna. To absurd twierdzić, że wiedza nie wyklucza wiary, że wiedza powinna być służebnicą Boga. Prawdą jest natomiast, że od dnia dzisiejszego Pismo święte jest obalane i aby uratować jego fragmenty, trzeba było przystosować je do nowych pewników, uciekając się do symboli. I cóż za osobliwa postawa, Kościół zabrania wypowiedzieć się definitywnie temu, co odkrył nową prawdę sprzeczną ze świętymi księgami, w oczekiwaniu, że ta prawda zostanie kiedyś uznana za błąd. Jedynie papież jest nieomylny, wiedza jest omylna, wykorzystuje się przeciwko niej to, że wciąż jeszcze kroczy po omacku, czyha się, aby dowieść, że jej dzisiejsze odkrycia są sprzeczne z odkryciami dnia wczorajszego. Cóż znaczą dla katolika jej świętokradcze twierdzenia, cóż znaczą pewniki, którymi podważa dogmat, ponieważ jest niewątpliwe, że wiedza i wiara spotkają się kiedyś i wiedza stanie się pokorną służebnicą wiary? Jakże można pojąć to świadome zaślepienie, ten bezwstydny tupet, negujący nawet blask słońca? I mała, niepozorna książeczka, podręcznik prawdy, spełniała dalej swe zadanie tępiąc fałsz, budując nową ziemię, tak jak nieskończenie małe cząstki siły życia zbudowały z czasem kontynenty.

Olśniony nagłym światłem, Piotr poczuł się wreszcie na pewnym gruncie. Czyż wiedza kiedykolwiek ustąpiła? To katolicyzm nieustannie ustępował przed nią i będzie zmuszony ustępować dalej. Wiedza nie zatrzymuje się nigdy, prawda krok za krokiem zwycięża fałsz, i twierdzić, że wiedza zbankrutowała dlatego, że nie potrafi całkowicie wyjaśnić świata, jest rzeczą po prostu niemądrą. Choć pozostawia, choć pozostawiać będzie coraz węższy teren tajemnicy i choć hipotezy zawsze będą mogły próbować ją wyjaśnić, niemniej jest prawdą, że burzy, że z każdą chwilą będzie burzyć coraz więcej dawnych hipotez, które runą wobec zdobyczy wiedzy. I katolicyzm, który jest hipotezą, jutro będzie nią jeszcze bardziej niż dziś.

Tak jak wszystkie religie jest w istocie wyjaśnieniem świata, wyższym kodeksem socjalnym i politycznym, którego przeznaczeniem jest zaprowadzenie pokoju i wszelkiego możliwego szczęścia na ziemi. Kodeks ten, obejmujący powszechność rzeczy, staje się przez to ludzki, śmiertelny jak wszystko to, co ludzkie. Nie można go wyeliminować twierdząc, że istnieje sam w sobie z jednej strony, podczas gdy wiedza istnieje z drugiej. Wiedza obejmuje wszystko, dała mu to już dobrze odczuć i da mu to odczuć jeszcze bardziej, zmuszając go do naprawiania nieustannych wyłomów, które w nim czyni aż do dnia, kiedy zmiecie go pod naporem olśniewającej prawdy.

To śmieszne, gdy się widzi ludzi, którzy wyznaczają rolę wiedzy, zabraniają jej wkraczać na ten czy inny teren, przepowiadają, iż nie pójdzie dalej, oświadczając, że przy końcu tego wieku — już zmęczona — złoży abdykację. Ach! mali ludzie, ciasne lub źle sformowane mózgi, politycy imający się wybiegów, zwolennicy silnej władzy upierający się, by odbudować dawne marzenia — wiedza przejdzie i uniesie ich jak zeschłe liście!

Piotr nadal przerzucał skromną książeczkę, słuchał tego, co mówiła mu o wszechwładnej wiedzy. Wiedza nie może zbankrutować, gdyż nie obiecuje absolutu i stopniowo tylko zdobywa prawdę. Nigdy nie rościła pretensji, aby dać, za jednym zamachem, całokształt prawdy, gdyż tego rodzaju konstrukcja wchodzi w zakres metafizyki, objawienia, wiary. Rolą wiedzy, przeciwnie, jest zwalczanie fałszu; w miarę jak rozszerza swój zakres, rozjaśnia mrok. Daleka, aby zbankrutować, w swym pochodzie, którego nic nie powstrzymuje, jest jedyną prawdą możliwą dla zrównoważonych i zdrowych zmysłów. Wszystko, co jest zbudowane na dowiedzionym fałszu — wali się... Jeśli uczucie religijne trwa nadal w człowieku, jeśli potrzeba religii jest wieczna, nie wynika z tego, że katolicyzm jest wieczny, gdyż jest on tylko formą religijną, która nie zawsze istniała, którą poprzedziły inne formy i po której nastąpią inne. Religie mogą zniknąć, ale uczucie religijne stworzy nowe religie, nawet z pomocą wiedzy. Piotr myślał o tej pozornej porażce wiedzy wobec aktualnego przebudzenia się mistycyzmu, którego przyczyny wskazał w swej książce: upadek idei wolności wśród ludu, który oszukano podczas ostatniego podziału, niepokój elity zrozpaczonej pustką, w jakiej pozostawia ją oswobodzony rozum i rozszerzona inteligencja. Odżywa lęk przed niewiadomym, ale jest to tylko naturalna reakcja po takim wysiłku w pierwszej chwili, gdy wiedza nie zaspokaja ani naszego głodu sprawiedliwości, ani pragnienia bezpieczeństwa, ani odwiecznych pojęć o szczęściu, o życiu pozagrobowym, o wiekuistym-błogostanie. Aby katolicyzm mógł się odrodzić, jak to zapowiadają, podłoże społeczne musiałoby ulec zmianie, a ono nie potrafi się zmienić, brak mu koniecznych soków do odnowy starej formuły, którą szkoły i laboratoria z każdym dniem bardziej pogrążają. Grunt stał się inny, inny dąb na nim wyrośnie. Niechże więc wiedza ma swoją religię, jeśli jakaś religia musi z niej wyrosnąć, gdyż będzie ona jedyną religią do przyjęcia dla demokracji jutra, dla coraz bardziej oświeconych ludów, wśród których wiara katolicka jest już tylko popiołem.

I Piotr nagle wyciągnął wniosek, myśląc o bezmiernej głupocie Kongregacji Indeksu. Zadała cios jego książce, z pewnością zada także cios nowej książce, która przyszła mu na myśl, jeśli ją kiedykolwiek napisze. W istocie, piękna to robota! Przecież to tylko książki entuzjastycznego marzyciela, borykającego się z chimerami. A tymczasem Kongregacja była tak głupia, że nie wzbraniała rozpowszechnienia tej małej klasycznej książeczki, którą trzymał w ręku, jedynej naprawdę groźnej, nieprzyjaciela zawsze zwycięskiego, który niechybnie doprowadzi Kościół do zguby. To nic, że — zwykły podręcznik szkolny — wyglądała tak skromnie: niebezpieczeństwo rozpoczynało się z chwilą sylabizowania przez dzieci alfabetu, wzrastało, w miarę jak program napełniał się wiadomościami, i wybuchało wraz ze streszczeniem nauk fizycznych, chemicznych i naturalnych, które podawały w wątpliwość utworzenie wszechświata przez Boga z Pisma świętego. Ale najgorsze było to, że Indeks, już rozbrojony, nie ośmielał się zakazać rozpowszechniania tych skromnych tomików, tych straszliwych bojowników prawdy, pogromców wiary. Cóż znaczyły wobec tego wszystkie pieniądze, które Leon XIII pobierał ze swego skarbca, gdzie ukrywał sumy świętopietrza, i którymi wyposażał szkoły katolickie w celu ukształtowania tam wierzącej generacji jutra, której papiestwo potrzebowało, by zwyciężyć. Cóż znaczył ten cenny dar pieniężny, jeśli służyć miał jedynie do zakupu tych tomików niepozornych i strasznych, których nigdy się dostatecznie nie oczyści, które będą zawsze zawierały zbyt dużo wiedzy, tej wiedzy poszerzającej nieustannie swój zakres, której rozkwit wysadzi pewnego dnia w powietrze Watykan i bazylikę Świętego Piotra. Ach ten Indeks idiotyczny i niepotrzebny, cóż to za nędza, cóż za pośmiewisko!

Włożywszy do walizki książkę Teofila Morin, Piotr oparł się znowu o parapet i nawiedziła go przedziwna wizja. Pośród nocy tak łagodnej i tak smutnej, pod niebem zachmurzonym, pożółkłym od rdzawego księżyca, podnosiły się ruchome mgły, których smugi, podobne do strzępów całunu, zakrywały częściowo dachy. Całe budowle poznikały z horyzontu. I wyobraził sobie, że oto dokonał się czas i że prawda wysadziła w powietrze kopułę Świętego Piotra. Za sto czy za tysiąc lat stanie się tak, bazylika legnie w gruzach, wymazana z czarnego tła nieba. Czuł już, jak chwiała się i pękała pod nim w owym dniu gorączkowym, kiedy przez godzinę patrzył, zrozpaczony, z jej szczytu na Rzym papieski, trwający uparcie w purpurze cezarów, przewidując, że ta świątynia katolickiego Boga runie, tak jak runęła świątynia Jowisza na Kapitolu. I stało się tak, szczątki kopuły pokryły ziemię. Wiatr rozwiał ostatni jej ślad i trzeba by głęboko ryć w ziemi, aby spod pokrzyw i cierni wydobyć odłamki rozbitych posągów, kawałki marmuru z wyrytymi napisami, nad których znaczeniem głowić się będą uczeni. I tak jak niegdyś pośród gruzów świątyni Jowisza na Kapitolu i tu pasły się kozy skubiąc liście krzewów w wielkiej ciszy ociężałego skwarem lata, wypełnionego tylko brzęczeniem much.

Teraz dopiero Piotr poczuł, że w duszy jego dokonał się ostateczny przełom. Wszystko dawne przestało istnieć, wiedza odniosła zwycięstwo, nie pozostawało nic ze starego świata. Po co być głośnym odszczepieńcem, oczekiwanym reformatorem? Czyż to nie to samo co wznosić nowy gmach marzeń? Jedynie wieczna walka wiedzy z nieznanym, jej prace badawcze, które osaczały, które pomniejszały w człowieku głód pierwiastka boskiego, wydawała mu się w tej chwili ważna i trwał w oczekiwaniu, czy wiedza odniesie kiedyś takie zwycięstwo, że pewnego dnia wystarczy całkowicie ludzkości, zaspokajając wszystkie jej potrzeby. W obliczu klęski jego entuzjazmu apostoła, ruin, które wypełniały jego istotę, jego umarłej wiary, jego umarłej nadziei, by zużytkować stary katolicyzm dla zbawienia społecznego i moralnego, jedynie rozum utrzymywał go w równowadze. Ten rozum zachwiał się w nim na chwilę. Jeśli marzył o swojej książce, jeśli przeszedł ten drugi straszliwy kryzys to dlatego, że uczucie wzięło w nim znowu górę nad rozumem. Matka zaczęła płakać w jego sercu na widok cierpienia nędzarzy i przejęło go nieodparte pragnienie przyjścia im z pomocą, by zażegnać  zbliżającą się rzeź; potrzeba miłosierdzia sprawiła, że stracił skrupuły swej inteligencji. Teraz słyszał głos swego ojca, głośny, bezwzględny rozum, rozum, który mógł zaćmić się chwilowo, ale który powracał zwycięski. Gdy po Lourdes protestował przeciwko gloryfikacji absurdu i upadkowi zdrowego rozsądku, postępował w imię rozumu. Jedynie rozum pozwolił mu kroczyć prosto i pewnie wśród szczątków dawnych wierzeń, nawet wśród ciemności i pomyłek wiedzy. Ach! rozum, tylko przez niego cierpiał, tylko on dawał mu zadowolenie, przysięgał sobie, że coraz bardziej będzie go zaspokajał jak jedyną kochankę, gotów dla niej wyrzec się szczęścia.

Co należało czynić? Próżno w tej chwili starałby się dowiedzieć. Wszystko pozostawało w zawieszeniu, miał przed sobą niezmierzony świat, zawalony jeszcze ruinami przeszłości, jutro może już od nich uwolniony. Tam, na tym bolejącym przedmieściu, odnajdzie znowu dobrego księdza Rose, który wczoraj jeszcze pisał mu, aby powrócił, aby powrócił prędko pielęgnować biedaków, kochać ich i nieść im ratunek, ponieważ ten Rzym, tak jaśniejący w oddali, był głuchy na miłosierdzie. Lecz nigdy jeszcze nie odczuwał dotkliwiej jego żałosnej bezcelowości. I nagle uświadomił sobie, że oczekiwane słowo, słowo, które wybuchało nareszcie z ust odwiecznego niemowy — ludu gnębionego i krępowanego— to było słowo: Sprawiedliwość. Ach, tak, sprawiedliwość, a nie miłosierdzie! Dzięki miłosierdziu nędza stawała się wieczna, sprawiedliwość uleczy ją może. To sprawiedliwości spragnieni byli biedacy, tylko akt sprawiedliwości może zmienić stary świat, po to by odbudować nowy. Wielki niemowa nie opowie się ani za Watykanem, ani za Kwirynałem, ani za papieżem, ani za królem, gdyż dlatego tylko wydawał głuche pomruki poprzez wieki w czasie swej długiej walki, czasami ukrytej, czasami otwartej, i dlatego tylko szamotał się między arcykapłanem i cesarzem, z których każdy chciał go zagarnąć dla siebie, aby nabrać sił i wyjawić wolę całkowitej niezależności w dniu, w którym zawoła o sprawiedliwość. Czy dzień jutrzejszy będzie nareszcie dniem sprawiedliwości i prawdy? Trawiony niepokojem, w rozterce między tęsknotą za nadprzyrodzonym, która dręczy człowieka, i wszechwładztwem rozumu, który pozwala żyć z podniesionym czołem, Piotr był pewien tylko jednego, że dotrzyma przysięgi, będzie nadal księdzem bez wiary, czuwającym nad wiarą innych, wykonującym skromnie i uczciwie swój zawód, przejęty wyniosłym smutkiem, że nie mógł był wyrzec się inteligencji, tak jak wyrzekł się miłości i marzenia o zbawieniu ludów. I znowu, jak po Lourdes, będzie czekał.

Przy tym oknie, naprzeciw tego Rzymu powleczonego mrokiem, zatopionego falą mgły, która zdawała się zacierać kontury budynków, refleksje owładnęły nim z tak przemożną siłą, że nie słyszał głosu, który go wołał. Trzeba było dopiero, by ręka dotknęła jego ramienia.

— Proszę księdza, proszę księdza...

I gdy Piotr odwrócił się nareszcie, Wiktoryna powiedziała:

— Jest wpół do dziesiątej. Dorożka czeka, Giacomo zniósł już bagaże... Trzeba jechać, proszę księdza.

Potem widząc, że Piotr trzepocze powiekami, jeszcze przestraszony, uśmiechnęła się...

— Ksiądz żegnał się z Rzymem. Prawda, jakie brzydkie niebo?

— Tak, bardzo brzydkie — odpowiedział po prostu Piotr. Wówczas zaczęli schodzić ze schodów. Ksiądz wręczył Wiktorynie sto franków, aby podzieliła się ze służbą. Wiktoryna przeprosiła go, że bierze lampę i idzie pierwsza, ale jak mówiła, na schodach prawie nic nie widać, takie ciemności panują tej nocy w pałacu.

Ach! ten odjazd, ta ostatnia wędrówka poprzez pałac opustoszały i mroczny wstrząsnęła Piotrem do głębi. Rzucił wokoło na pokój to pożegnalne spojrzenie, o którym myśl przejmowała go zawsze rozpaczą, które było dlań tak bolesne, nawet gdy opuszczał wnętrze, gdzie cierpiał. Mijając pokój don Vigilia, skąd dochodziło tylko wibrujące milczenie, wyobraził go sobie z głową w poduszce, powstrzymującego oddech z obawy, by ten oddech nie wyjawił czegoś, nie ściągnął nań zemsty. Ale zwłaszcza na podeście drugiego i pierwszego piętra, przed zamkniętymi drzwiami donny Serafiny i kardynała Piotr zadrżał nie słysząc nic, nawet oddechu, tak jakby przechodził koło grobów. Od chwili powrotu z pogrzebu nie dali znaku życia, zamknięci, niewidzialni, unieruchamiając wraz ze sobą cały dom, tak że nie można było dosłyszeć szeptu rozmowy ani zagubionego kroku służącego. Wiktoryna schodziła dalej z lampą w ręku i Piotr postępował za nią myśląc o tych dwójgu, którzy zostawali sami w tym zrujnowanym pałacu, ostatni z tego świata już walącego się w gruzy, u progu nowego świata. Dario i Benedetta unieśli ze sobą całą nadzieję życia,' pozostał tylko bezpłodny ksiądz i stara panna, skazani na zagładę. Ach! te nieskończenie długie korytarze, ponure i mroczne, ta klatka schodowa zimna i gigantyczna, która wydawała się zstępować w nicość, te niezmierzone sale, których mury pękały z biedy i opuszczenia, wewnętrzny dziedziniec, podobny do cmentarza, porosły trawą i pełen wilgoci, która przeżerała popiersia Wenus i Apollina! mały opustoszały ogród, przesycony zapachem dojrzałych pomarańczy, do którego już nikt nie zejdzie teraz, gdy Piotr nie może już tam spotkać cudownej contessiny pod laurowym drzewem, koło sarkofagu. Wszystko to zatracało się w potwornej żałobie, w milczeniu śmierci, w którym dwoje ostatnich potomków rodu Boccanera — wyniosłych i niedostępnych — mogło jedynie oczekiwać, aż ich pałac runie, tak samo jak runął ich. Bóg. Do Piotra docierał tylko leciutki szmer, chyba odgłos biegnącej myszy lub może zębów gryzonia — to ksiądz Paparelli w głębi zagubionych pokoi kruszył mury, nieprzerwanie toczył stary dom od podstaw, aby przyśpieszyć jego ruinę.

Przed bramą stała dorożka o zapalonych latarniach, które dwoma żółtymi promieniami przebijały mrok ulicy. Bagaże były już na niej umieszczone, mały kuferek obok woźnicy, walizka na ławeczce. Piotr wsiadł natychmiast.

— Och, ksiądz ma jeszcze dużo czasu — powiedziała Wiktoryna stojąca na trotuarze. — Niczego ksiądz nie zapomniał, cieszę się, że ksiądz odjeżdża spokojnie.

W tej ostatniej chwili Piotra pokrzepiła obecność rodaczki, poczciwej istoty, która witała go w dniu przybycia, a teraz żegnała przy odjeździe.

— Nie mówię księdzu do widzenia, bo nie myślę, żeby ksiądz prędko wrócił do tego ich piekielnego miasta... Żegnam więc księdza dobrodzieja!

— Żegnam cię, droga Wiktoryno! Dziękuję bardzo, z całego serca.

Dorożka ruszyła z miejsca i potoczyła się szybko krętymi i wąskimi uliczkami w stronę Corso Vittorio-Emanuele. Deszcz nie padał i buda była opuszczona; ale- mimo że wilgotne powietrze nie było zimne, księdza przejął chłód, lecz nie chciał tracić czasu i zatrzymywać dorożkarza, tym razem człowieka milkliwego, który sprawiał wrażenie, że chce jak najprędzej pozbyć się pasażera.

Gdy Piotr znalazł się na Corso Vittorio-Emanuele, zdziwił się, że jest tak wyludnione o tej wczesnej godzinie nocy, domy zamknięte na trzy spusty, trotuary opustoszałe i tylko lampy elektryczne palące się samotnie wśród melancholijnej pustki. W istocie nie było wcale ciepło, mgła zdawała się zgęszczać, zatapiała coraz bardziej fasady. Gdy przejeżdżał przed Kancelarią, wydało mu się, że surowy, kolosalny budynek cofnął się, rozwiewał w marzeniu. A dalej na prawo, u wylotu ulicy Aracoeli, rozgwieżdżonej rzadkimi latarniami gazowymi, Kapitol grążył się w zupełnej ciemności. Potem szerokie Corso zwęziło się i powóz potoczył się między dwoma posępnymi, przytłaczającymi masywami, mrocznym kościołem del Gesu i ciężkim pałacem Altieri; i w tym ciasnym korytarzu, nawet w najbardziej słoneczne dni ociekającym wilgocią minionych wieków, oddał się znowu rozmyślaniom, a jego ciało i duszę przenikał dreszcz.

W przejeździe Piotr, pogrążony w zadumie, miał wrażenie, że Pałac Wenecki, skąpany nocą, walił się zaatakowany przez niewidzialne siły. Mgła nadwerężyła już jego blanki i wysokie, nagie mury, dotąd tak groźne, uginały się pod naporem wzrastających ciemności.

W miarę jak dorożka posuwała się wolno wzdłuż ulicy Nazionale, Piotr czuł, że dręczący go niepokój rozprasza się.

Me, nie, ludzkość nie może zaginąć, gdyż jest wieczna i etapy cywilizacyjne następują jedne po drugich w nieskończoność. W tej ostatniej minucie naszła go zbawcza i pokrzepiająca myśl, że wielki ruch narodów jest instynktowny, że powoduje nimi potrzeba powrotu do jedności. Wyłonione z jednej rodziny, rozdzielone później na szczepy ścierające się w bratobójczej nienawiści, usiłują wbrew wszystkiemu stać się ponownie jedną rodziną. Prowincje połączą się w narody, narody połączą się w rasy, rasy połączą się w jedną nieśmiertelną ludzkość, bez granic i wojen, ludzkość żyjącą ze sprawiedliwej pracy w powszechnej wspólnocie wszystkich dóbr. Czyż nie jest to ewolucja, cel wysiłku dokonującego się wszędzie, rozstrzygnięcie, jakie przyniesie Historia? Niech więc Italia stanie się narodem zdrowym i silnym, niech między nią a Francją zapanuje zgoda i niechaj to braterstwo ras łacińskich stanie się zaczątkiem braterstwa powszechnego. Ach, ta jedyna ojczyzna, ziemia szczęśliwa i uspokojona, kiedyż ziści się to wspaniałe marzenie! Na dworcu wśród tłoczących się ludzi Piotr przerwał swe rozmyślania. Musiał kupić bilet i nadać bagaż. I natychmiast wsiadł do wagonu. Pojutrze o wschodzie słońca będzie w Paryżu.