Felicjan Medard Faleński

SAMA JEDNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

SAMA JEDNA

Opowiadanie

Faleński Felicjan Medard

ROZDZIAŁ I.

PAŁAC Z WYTRZESZCZONEMI OCZYMA I MŁYN Z CHIŃSKIM DACHEM.—CO TO TAKIEGO KWICZAŁO W BRUŹDZIE —I CZY OD GŁUPIEJ MARGOLI BYŁ KTO JESZCZE GŁUPSZY?

Gdzieś — gdzieś — daleko ztąd, choć jeszcze nie na końcu świata, znajdowała się wioska, dziedzictwo wielkiego pana. Piętrzył się wielki piękny pałac, na szczycie góry noszącej jeszcze ślady wałów dawnego zamku — ale mniejsza o to. Stopy tej góry opływało rozległe jezioro, którego brzegiem, podobny do równianki wśród zieloności falującej, zataczał się wieniec chat wesoły.

Od tej strony miał pałac oszkloną galeryę, szeregiem okiem patrzącą ku zachodowi. To też ile razy się słońce do snu kładło, powiedziałbyś, że ten pałac wytrzeszcza za niem ciekawe oczy; tak się przynajmniej wydawało małej dziewczynie, przewalającej się po piasku przeciwległego wybrzeża. A tu jeszcze drugi, taki sam ciekawy, pływa po wodzie do góry nogami, i to pokrajany w paski drobniutkie — bodajże cię!

Była to pucołowata, zdrowa jak rydz, wybrakowana słońcem i wiatrami dziewczyna wiejska, niejaka sobie Marysia „od młynarza", jak mówiono.

U grobli bowiem, trzeba wiedzieć, stał młyn, podobny trochę do chińskiej pagody, żeby przyjemnie było patrzeć na niego z pałacu. Mieszkał w nim Jakób, dostatni człowiek, i nawet w pożyciu z żoną, można powiedzieć, szczęśliwy, gdyby nie to że im się jakoś nic a nic nie chowały dzieci. Było już kilkoro, ale wszystkie Pan Bóg bardzo wcześnie nazad pozabierał. Jakóbowa dawała na msze, odprawiała nowenny, suszyła — wszystko na nic. Jakób jął się narzekać, utyskiwać, komu on to zostawi zapracowane ciężko mienie? Następnie zniechęcać się począł do pracy, do karczmy coraz częściej zaglądać, coraz dłużej tam przebywać — o źle!

Aż tu jednym razem, oto co się stało.

Wieczorem wracała z roboty komornica przez chłopskie ogrody; nazywano ją we wsi głupią Margolą.

— Idę ja sobie nic nie widzący — opowiadała potem — a tu słyszę coś piszczy w bruździe. Nie kwiczy tego, ino coś jakby miauczy, chcę mówić. Myślę ja sobie: kot czy co? A to nie kot żaden, ino mały robak oto.

Tak ona gadała. Po prawdzie zaś, nie byłto ani robak, ani kot, ani nawet co kwiczącego, tylko poprostu dziecko podrzucone.

Ale juści chyba nie chłopskie. Bo jakże? nietylko spowinięte było w pieluszki bardzo cienkie, ale i miało na szyi krzyżyk żelazny i karteczkę z napisem: Marya. A na drugiej stronie tej karteczki znajdowała się wzmianka, kiedy się dziecko urodziło, i że jest ochrzczone.

Głupiemu, to powiadają, Pan Bóg szczęści. Ale tu, to chyba więcej się pokazało kłopotu, jak co drugiego.

Mieć sobie dziecko, czy się go wyrzec?

Nosiła się z niem po wsi zadumana.

— Żeby to która przekarmiła dzieciaka aż póki łazić nie zacznie. Dalej, toby już łatwiej było, choć bieda. Miałby człowiek podporę oto na starość. Hej! Maryś! idźno ty pleć na ogrodzie, albo tam kluski zgotuj i przynieś w pole. A potem, to już i na robotę. Ho! ho! z jaka czterdziestówka na rękę i kieliszek...

Mówiąc to wszystko, śmiała się sobie rada, ale ją ciarki przechodziły pomyśleć: jakby też dziecko zaś umarło? Mało się to tego drobiazgu corok marnuje! Ot nie dalej jak u młynarzowej. Ale tać ona głupia chyba, czy co?

We wsi wiedziano już o podrzutku. Stały baby przed chatami, i dopiero rada w radę.

— A no, Margola, cóż ty zrobisz z dzieciakiem? Do kowalichy go oddaj. Ma swoje dwutygodniowe, to ci i to może wykarmi.

Ale kowalicha podkarmiła tylko tyle żeby nie krzyczało, i nazad oddała.

— Idź ty sobie z twoim znajdkiem, Bóg ci wie zkąd się to tam wzięło! Mam ja pokarm ledwie dla mojego — jeszczeby je odjadało jakieś cudze.

— Głupia baba — pomyślała sobie Margola odchodząc.

— No, a Józwowa sołtyska? ponoć tylko co zległa.

Poszła tam Margola, i pokazało się, że się urodziły bliźniaki.

Chodziła dalej i kręciła głową: No, no, co też to głupich ludzi po świecie!

Kiedy do domu przyszła — w Imię Ojca i Syna — a toć stoi Mateuszka przedewroty, i wydziwia i wypomina, że aż obraza Pana Jezusa i Matki Najświętszej.

— Ma już swoich siedmioro jak wróbli w tem tam gnieździe, i jeszcze będzie brała przybłędę co ich wszystkich pozjada?

— Cichojcie! czego tu wrzeszczyć? Tać przecie nie porzucę w rowie. Stworzenie jest Boskie, nie zaś co drugiego. Prześpi przez noc oto w chałupie, a zrana odniosę do dworu, albo na plebanię.

— Prześpi!—mruczała Mateuszka — będzie to tylko krzyczało, nikomu spać nie da!

Ale wbrew przewidywaniom wszelkim, dziecko tak się spokojnie sprawiało, że Margola z niespokojności oka zmrużyć nie mogąc, raz wraz do niego zaglądała, czy przypadkiem nie umarło?

— Ale nie, gdzietam, toć nie głupie!

Było jeszcze porządnie zrana, kiedy przybiegła zdyszana młynarzowa, i nuż kusić, a na wszystkie świętości prosić o tego dzieciaka.

— Czyście zgłupieli? — u was się dzieci niewiodą.

— A kto ci drugi wychowa? Słuchaj Margola, dam ci sukmanę jeszcze całkiem nową, i dwa złote na trzewiki.

— Idźcie wy do grzecha. Czy to ja będę sprzedawała duszę niewinną? A jak u was umrze?

— A nie umarłoby przez noc na chłodzie, żeby nie ty?

Margola pomyślała: — ha, jeśli u niej zamrze, to już chyba nie z głodu. — I rzekła głośno:

— Ale mi je później oddacie.

— To ja ci mam być mamką tylko? jakaś ty mądra! Nigdy nie oddam, na to biorę, żeby na zawsze było moje.

— No, to pamiętajcie, żeście to powiedzieli. Chodźmy do jegomości.

Niebawem u księdza rzecz się cała załatwiła. Jakóbowa wzięła dziecko do siebie.

Oto tedy, w jaki sposób Marysia dostała się do młyna z wygiętym chińskim dachem.

Tam zaś, godzi się powiedzieć, było jej jak u Pana Boga za piecem. Ani umarła, ani nawet chorowała kiedy. Nie miała co prawda czasu, świat ją bawił, świat taki zabawny! I ulatywało jej dzieciństwo jak ptaszynie w pałkach, która nie wie nawet, że żyć to jeszcze co innego niż się najadać i spać chodzić, i że się ziemia cała nie kończy w gniazdku.

Tymczasem, któż tam zgadnie co za górą?

ROZDZIAŁ II.

W JAKI SPOSÓB ZBIESIŁA SIĘ JAKÓBOWA A MARYSIA ZDZICZAŁA? — PIERWSZE POJAWIENIE SIĘ ZNAJDKA — PIERWSZY POPIS PIETRKA I ZŁOTEJ OBRĄCZKI.

Miała Marysia lat już jakie ze trzy, kiedy znagła znowu przybył młynarzom potomek. Tu już mogła się przekonać, że świat nietylko dla niej jednej winien być zabawny. Jakoż poczęło być jej obowiązkiem bawić ono młynarzątko, kołysać je, a nawet nosić, choć niewiele co od niego była większa.

Ale trzeba nieszczęścia, że i to dziecko nie zabawiło dłużej od drugich, bo nie dożyło nawet okrągłego roku.

Jednym razem tedy stała się rzecz bardzo dziwna. Oto młynaczowa w przystępie żalu okrutnie znienawidziła Marysię. Za co? — spytacie. Po prostu za jej uporczywe życie. — Tamte bez końca umierają, a ta bez końca żyje; tamte swoje, a ta cudza; co one winne, i co ona od nich lepszego?

Zaczem, za rzecz najmniejszą łajana, poszturchiwana, wyrzucana za drzwi, nie nazywana inaczej jak podrzutkiem i znajdkiem, przy każdej łyżce strawy oswajana z myślą, że została z litości przygarnięta, wkrótce Marysia na dobre myśleć poczęła, a raz pomyślawszy, nabrała przekonania, że i żyje tylko z litości. Tak więc, jak się patrzy, kwiaty życia miewają cierniowe łodygi...

Ileżto razy, bywało, zaganiając z pola nierogaciznę, owinięta zmokłą płachtą, na zimnym wietrze jesiennym, ociągała się z powrotem, bo wiedziała co ją w chacie czeka. Juściż nie żadne słodycze. Jest tam już pewnie i młynarz, najniższy żony swojej sługa, drapiący się w głowę z kłopotu, spluwający przez zęby.— Maryś! ty taka, owaka! czemu to? czemu tamto. Dam ja ci tu...— I za groźbą szło zaraz Spełnienie.

Jakże to inaczej marzyła o niej głupia Margola! I gdzie te czasy, kiedy się sobie przewalała pomiędzy workami, albo w piasku nadbrzeżnym, strasząc kamykami rybki, płynące obces w wytrzeszczone okna przewróconego do góry nogami pałacu!

Czasy temi, trzeba zdarzenia, przybłąkał się też pies jakiś, niewiadomo zkąd i po co; bito go, odganiano, ale odejść nie chciał. Nocą bywało kładł się u proga, i szczekał na przechodzących, chcąc się ni-

by tym sposobem w łaskę wkupić. Raz i drugi rzucono mu jakieś ochłapy, a on snać tę zapłatę za dostateczną uznał, bo już nie poszedł dalej i został. Na śmiech znajdkiem go nazwano jak i Marysię, choć oni co prawda nie bardzo coś do siebie przypadali. Znajdek, jako sługa wierny, jedząc chleb młynarzowej, warczał na sierotę; pewnie myślał, że się to tak należy. Ludzie to robili, czemuby pies robić nie miał?

Cóż dopiero kiedy się raz jeszcze urodziło dziecko młynarce, i nie dalej jak w dni kilka za drugiemi poszło. Odtąd istne piekło pod tym chińskim dachem. Niebawem wprowadziła się tam kwaterka — kwaternica jak nazywają, piekielna — już i młynarz dosiadywać w domu nie mógł. Co prawda, w karczmie za to coraz go częściej zastawano. Marysia nieraz na kwaśne jabłko zbita, głodna jeszcze kłaść się spać musiała. Wtedy nauczyła się skradać po cichu, i w nocy sama sobie brać z garnka. Zresztą brudna, zasmolona, obdarta, zdziczała, i poczęła się ludzi bać jak ognia.   Bo i miała czego. Na kogo Pan Bóg, na tego i Święci. Dawnemi czasy, kiedy była rumiana, wyczesana, czysto ubrana, bawiły się z nią dzieci ze wsi całej; dziś niech się tylko pokazała, wymyślały jej i przezywały znajdkiem, a baby mówiły: nie wdawajcie się z nią, nic to dobrego.

Bywało także dawniej, kiedy przyjdzie Margola, ona do niej, i zaraz cmok ją w rękę. Teraz, gdzie! za piec się chowa, albo za węgieł, albo w konopie.

— Bójcie wy się Ran Pańskich — mówiła Jakubowej Margola.

— Chcesz ty w łeb? ty głupia—tak jej odpowiadała młynarzowa!

Nie było się co w gawędy wdawać z pijaczką. Raz upilnowała Margola, kiedy nikogo w chacie prócz Marysi nie było.

— Chodź tu Maryś, czego ty się boisz? Dziewczyna milczała.

— Na masz oto obwarzanek. Porwała i chciwie jeść zaczęła.

— Możeś ty nie dostała śniadania? Kiwnęła tylko głową.

— A kto ci nabił tego sińca pod okiem? Nic nie mówiła tylko jadła.

— Czy młynarzowa?

— A juści.

— Boś ty pewnie głupia.

— A bo co?

— A umiesz ty pacierz? Pokazało się, że nie umie pacierza.

Margola tedy do księdza. Z tego dopiero sprawa cała.

— To dziewczyna ladaco — broniła się młynarzowa.

— Jakże ladaco? Kazano jej przecie codzień do organisty chodzić, robi co jej powiedzą, wyuczyła się pacierza i abecadła, katechizmu i składania, już i czytać zaczyna.

— Nie wiadomo zkąd się wzięła.

— To cóż ona winna?

Raz, w niedzielę to było, bawiły się w piasku dzieciaki. Marysia przystanęła sobie u wierzby i patrzała. Kiedy ją spostrzegli, dalejże za nią, a ona w nogi. Dopędzili ją, i dopiero nuż poszturchiwać, szarpać, przezywać, przedrzeźniać. A był z niemi Piotrek, wielki urwipołeć z pod lasu, mistrz do wszystkich psich figlów, toćże to i teraz pierwszy krzyknął: huzia! Ale jakoś z nagła, nie wiedzieć co mu się zrobiło, jak się nie odwróci, jak nie plunie w ręce, jak nie podniesie z ziemi grubą gałąź olszową, jak nie zacznie młócić tego po łbie, tego po grzbiecie. — A wy czego jej tu będziecie dopiekali, psie nasiona! co ona wam wiana? — Tak się to wszystko rozleciało ogłupiałe, i nuż wywieszać języki, a wywoływać zdaleka: — A! poznał swój swego! taki ty, jak ona! pójdź tu Znajdek! do nogi Znajdek! a do budy oboje! — Porwał się do nich, ale ci jakby się ziemia pod niemi rozpadła, widząc że tu żartu niema, wzięli nogi za pas, i tyle ich widziano. Pietrek popatrzał za niemi, i już miał odejść, kiedy wtem coś go tknęło, wpadł w gniew okrutny i począł okładać Marysię. Bił i bił, a ona ani uciekała, ani się broniła, ani krzyczała; tylko łzy jak groch kapały jej z oczu. To go jakoś rozbroiło. Pomyślał, dobył z kieszeni kawałek obwarzanka, i rzekł obracając się bokiem:

— Na, masz, a idź sobie precz, i nie właź więcej w drogę.

— Ja nikomu nie stawam na drodze — wyszeptała Marysia ocierając oczy.

— No, idź, idź, żebyś miała rozum tobyś nie uciekała, tylko waliła coby wlazło.

— Dobrze to tobie, boś ty silny.

Popatrzał na nią, i pobiegł gwiżdżąc. — Ba, ba, juściź pięść ma swoje prawa.

Odtąd Marysia miała trochę więcej spokojności, ale Pietrek ani patrzał na nią — niby jej nie zna. Muiejszać tam o to. Gorzej daleko, że Margola coś już dawno ani zajrzy. Aż raz w chłodny wieczór jesienny, kiedy Marysia zielsko dla świń krajała, patrzy, aż tu ktoś się do niej skrada po za płoty. Pietrek ci to.

— A ty tu po co?

— A idź ty głupia do Margoli, taćże ona chora.

— Chora — pomyślała Marysia — pewnie nie jadła, trzeba jej co zanieść.

Jakoż że nikogo naówczas nie było doma, wzięła z garnka kilka ziemniaków w węzełek, takie chleba kawałek, i pobiegła ukradkiem przez ogrody, myśląc że natychmiast wróci.

U Mateuszki zastała bab kilka, pootulały się fartuchami i siedzą. A no Margola leży na słomie, tylko że jeszcze zipie. Obaczyła Marysię, poszukała czegoś w zanadrzu, i kiwnęła na nią żeby przyszła. Chciała mówić, a tu ani sposobu. Włożyła jej tylko na palce jakąś obrączkę — dwa, trzy palce Marysine w niej się zmieściły — przewaliła się w tył i zaczęła chrapać okrutnie. Gdzie tu jej co do jedzenia dawać, kiedy jej już oczy kołem stanęły!

— Możebyście się wody napili — rzekła Marysia. A wtem wleciała Mateuszka, i nuż wyrzekać co aż obraza Boska.

— O Najsłodsze Rany Chrystusowe! o nieszczęśliwa moja godzina! No, nie głupiażto nad głupiemi? Przyjdzie ją w tem co miała pochować, bo już więcej na owinięcie palca nawet nie ma! Skrzynka pusta, widzi Pan Bóg z Nieba wysokiego! A tu człowiek tyle się oto nabiedował, i żywił darmo, i kłopotu, miał Bóg wie za co! Ja tam trumny sprawiać nie myślę; uboga sierota, niech sobie dwór daje.

Tu powstał rwetes nadzwyczajny, zaczęto się kłócić, i wkrótce zrobiło się tak ciasno, że o mało nie zdeptano Marysi. Ktoś ją wreszcie za drzwi wyrzucił. Wtedy biedz zaczęła, nie mogąc się nawet opamiętać, co i jak się stało.

Myślała że niedługo zabawiła, a tu już i miesiąc wysoko. Ona do drzwi, a drzwi kołkiem zaparte, słychać tylko z izby ochrypły głos młynarzowej:

— A pójdziesz ty psia wiaro! będziesz mi się po nocach włóczyła? Jutro ja się z tobą rozprawię, teraz jak pies na dworze sobie nocuj.

Nie było co. Położyła się pod progiem, otuliła się sukmaną, ale ją zimno rozbierało, raz od głodu, drugi raz od strachu. Młynarzowa może ją zabije? Ażci oto Znajdek podszedł ku niej mrucząc jak zwykle, ale że się tuż obok położył, sprobowała go pogłaskać, i nietylko nic jej nie zrobił, ale ją i po ręku polizał. Przytuliła się do niego jak mogła, trochę od niego cieplej było.

Więc też jakoś powoli zasnęła, choć jej zęby szczękały. Patrzy, a tu Pietrek wygraża pięścią, ale w niej trzyma obwarzanek. Czy to tylko obwarzanek, czy też pierścionek oto złoty? A dopiero miesiąc na Niebie świeci, a twarz jego, to zupełnie jakby Margolina. Miesiąc świeci, ale tać nie słońce, bo jakoś chłodno a głodno. Jedym razem coś zakwiczało, czy miauknęło, a to po prostu drzwi skrzypnęły. W okamgnieniu budzi się Marysia i widzi jak jej młynarzowa garścią do włosów sięga. Uskoczyła na bok, co widząc Znajdek ogon wziął pod siebie i także umknął. Ale wtem wypadła jej z ręku obrączka. Młynarzowa łaps zaraz za nią.

— A ty zkąd to wzięłaś?

— Margola mi dali.

— Margola, ty złodziejko? Poczekaj, ja tu z ciebie zaraż żywcem skórę zedrę, ja cię tu na śmierć ubiję. Hej Kuba!

To usłyszawszy Marysia nie czekała dłużej, tylko wziąwszy nogi za pas drapnęła, aż się za nią zakurzyło.

Biegła płacząc, bo jej się wydawało, że ją, gonią. Biegła tak długo, że już nareszcie nie mogła dalej. Kiedy na chwilę przystanęła i sprobowała się obejrzeć, wieś już była daleko, pałac tylko zdawał się patrzeć w jezioro, a jezioro w niebo jasne, i to jej dodało otuchy. Przed nią las szumiał, a tuż opodal jeżyły się krzyżami mogiłki. Podeszła tam, atu, Panie Jezu Najmiłosierniejszy, toćże dziad kościelny dół dla kogoś kopie! Marysia znowu w nogi, w las najgęstszy. Ten dół, to ani chybi dla niej, jak ją młynarzowa zabije.

Biegła dopóki tchu jej nie zabrakło; nareszcie kiedy przysiadła, jeść jej się zachciało. Na szczęście miała w węzełku trochę jedzenia, co go była dla Margoli wzięła. Dokoła cichutko, tylko drzewa zewsząd szumią; w górze po wierzchu słońce je wyzłaca. Ale gdzie tu dalej pójść?

Poczęła iść znowu, szła tak z godzinę; las się przerzedzać począł, patrzy, chata leśniczego. Stoi Pietrek i coś struże, a no spostrzegł ją.

— A ty jeszcze tu? Myślałem żeś już Bóg wie jak daleko. Zmykaj, tu żartów niema. Młynarzycha gwałtu narobiła; do dworu poszli z tym tam pierścionkiem, ale się pokazało, że to nie ich. Zkąd ty go wzięłaś?

— Margola mi go dali.

— Margola, hm, taka żebraczka. A oni powiadają, żeś go ukradła.

— A ty, co sobie myślisz?

— Że to nie może być, żebyś ty ukradła.

— Ja też nie ukradłam.

— Ale czy pewnie?

— Jak...

Tu chciała się zakląć, ale poraz pierwszy w życiu na myśl jej przyszło: co ona powie? Drudzy to mogą mówić: jak matkę, jak ojca, jak kogoniebądź kocham; a tu niby: kogo ona kocha? I tak została nie wiedzący jak się tu zaprzysiądź; aż jej rzekł Pietrek:

— No, już ci bez zaklęcia wierzę; ta młynarzycha, to sobaka skręcona, nie masz ty co wracać do niej.

— Bo i prawda, ona mię zabije.

— Zabije albo nie zabije.

— Oho! już i dół kazała kopać.

— Jaki dół?

— A no, na mogiłkach.

— Głupia! To dla Margoli, co tej nocy umarła. Wtedy coś się takiego zrobiło Marysi, że odrazu pomyślała: Gdyby choć Margola żyli, ale jak nie żyją, to po co wracać? Pietrek nie uwierzył że ona złodziejka, to już i dosyć, że choć jeden taki. Więc zapytała tylko:

— A rychło ją będą chować?

— Ot niedługutko. Idź tam, na ten oto pagórek, przykucnij za krzakiem, to obaczysz. A jak sobie wszyscy precz już pójdą, ja do ciebie przyjdę.

Tych wszystkich było bardzo niewiele. Zajechał wóz we dwa woły; szła tylko Mateuszka i coś ze trzy baby. Chłop co przywiózł trumnę, pomógł dziadowi w dół ją włożyć. Ksiądz pokropił, zasypali rydlami, udeptali mogiłkę, ta i poszli. Marysia przypomniała sobie: jak to jej kiedyś powiedziała Margola, że ona głupia, bo nie umie pacierza. Dziś co innego. Uklękła, pomodliła się, a tu już i słonko na zajściu.

— A no Maryś — Pietrek na nią zawołał.

— Już idę, idę.

— Żeby cię nie złapali, to idź w las, rozumiesz? Prosto przed siebie. Znajdziesz drogę, to dobrze, a nie, to drugie dobrze, byłeś nazad nie wracała, bo będzie źle. A masz ty co jeść?

— Miałam, alem już zjadła.

Dał jej chleba glon spory i sera krajankę.

— Naści, weź to.

Czegoś markotno mu się zrobiło, pomyślał, ale tylko poklepał ją po głowie, i powiedział:

— No, idź już, idź.

Więc ona poszła.

ROZDZIAŁ III.

MARYSIA W DRODZE ZA SŁUŻBĄ. PRZERÓŻNE LEŚNE SPRAWY, Z KTÓRYCH SIĘ POKAZUJE W KOŃCU: ŻE U KSIĘŻNICZKI CYGAŃSKIEJ BEZKARNIE SŁUŻYĆ NIE MOŻNA.

Wbiegła Marysia w gęstwinę, napotkała ścieżkę, ale pilnując się, żeby tylko w tę stronę się kierować, w której słońce zapadło, bo widziała wyraźnie, że za lasami het utonęło. Idąc, dumała:

— Margola głupia — gadali. A taki ona nikomu nie zrobiła nic złego. Jeszcze oto w bruździe ją przecię znalazła — dziecko porzucone.

Ale to, czy dobrze zrobiła? Żeby ją nie była znalazła, toby ona nie szła dziś oto na kraj świata, gdzie ino oczy poniosą. Ale niech już tam.

Szła dalej. Mrok zapadał, a tu jagód wszędzie huk,  ba i czernice. Zjadła tego co niemiara, napiła się wody z krynicy, i siadła nad strugą zmęczona. Dokoła cicho jak makiem posiał, ptaki już spad popochodziły, na polance mgła się kurzy. Otuliła się jak mogła, zmówiła pacierz i układła się zasnąć. Tylko że ta rosa taka zimna! — Ach ba — czy to lepiej było pod progiem?

Skostniała, obudziła się kiedy właśnie i słonko wstawało. O! gdzie, jak to ona już daleko od niego odeszła! Przeżegnała się, i dla rozgrzania biedź zaczęła podskakując.

— Hej — mocny Boże — jaki to świat piękny! Nikt tu nie poszturchuje, nie wyzywa, nie wygraża. Cwierkają ptaki, brzęczą żuczki, czerwienieje kalina. A tu oto grzyby, czy co? Prawdziwe grzyby, maślaki—e! tam znów rydze. Żeby tak na węglach je upiec; ale zkąd tu ognia wziąć?

Wyjęła chleba kawałek i jadła z serem, jedząc myślała:

— Taki Pietrek, to ci dopiero mądry! W kaszę sobie dmuchać nie da. Drudzy robią co on chce, bo go się boją. Ależ tak samo i młynarzowa, choć on znowu lepszy. Tamta dobrego słowa nigdy jej nie dała — a ten, to i o Margoli dał wiedzieć, i nie uwierzył że ona złodziejka, i nikomu o niej nie powiedział, i jeszcze jeść jej oto dał w drogę.

Szła dalej lasem, ciągle lasem. Napotykała nieraz gościniec, ale go czemprędzej w poprzek przebiegała. Czasem w dali mignęła jej chata między drzewy, kurzyło się z komina, drwa rąbano — to ona czem prędzej w gąszcze się zaszywała—jakże, jeszczeby ją złapali i do młyna odprowadzili. Często też nasłuchiwała: czy kto za nią nie idzie? Raz wilk koło niej przeleciał, ona myślała że Znajdek.

Aż wreszcie znowu zapadło słońce, spać się układła — ale, co tym razem, to już ani weź. Wiatr się zerwał ziębiący, rosa poczęła w szron krzepnąć, ba! żeby to tak Znajdek znowu — toby się o niego choć ogrzać można. Nie, ani rusz. Świeci miesiąc jakby rybie oko, wyiskrzyły się gwiazdy — a tu zimno i coraz zimniej. Płakać zaczęła, ale co to pomoże? Wstała znowu i szła. — Dokąd ona pójdzie?

W tem przystanęła i na myśl jej przyszło:

— Bo i naprawdę nawet: dokąd ona idzie? Tak ciągle — to znowu nie można; raz, że nareszcie na koniec świata człowiek zajdzie, a potem, że jeszcze się po drodze zmarnuje, bo gdzie tu! a jak zima? Od młyna, tu już chyba tak daleko, że tu o nim ludzie może i nie wiedzą. Zresztą, ona nie powie że jest ze młyna. Za służbą oto idzie. Trzebaby sprobować do której chaty.

Była jedna niedawniuteczko u rozdroża, gdzie to bocianie gniazdo siedziało na olsze. Tylko że tam pies okrutnie ujadał. Ale nic, także jej przecie nie zje, ona się gałęzią będzie opędzała, a tymczasem ktoś wyjdzie z chaty i z nią się rozmówi. Może ona wodę nosić, ziemniaki skrobać, ogień naniecić, jak potrzeba; ona już nawet z gruba prząść potrafi.

To sobie powiedziawszy, jęła się iść w stronę owej chaty, jak mniemała. Skrzył się szron niby najczystsze srebro, wierzchem słychać było wiatr przelatujący, a tu las coraz gęstszy. Chyba że w tej stronie drogi żadnej niema. Zbłądziła może, czy co? Uszła jeszcze kawał spory, i już wracać miała, kiedy w tem spojrzy — ano światełko w dali widać. Bogu dzięki — toćże i chata. Ostrożnie podeszła bliżej. Ej! nie chata to, ino ogień w lesie. Może pastusi? — ale chyba prędzej wolarze, albo tam wieprzarze Niemcy.

Zanim czas miała lepiej się przyjrzeć, pies warczeć zaczął, i tuż zaraz głos się ozwał:— A no, Znajdek!

Znajdek! — ciarki ją przeszły, a nuż to młynarzowa?

Ale już i uciekać nie czas było, bo zaraz pies się do niej tak siarczyście obces zabrał, że gałęzią ledwie sobie jako tako radę dać mogła. Więc się rozpłakała i krzyczała: — A pójdziesz! Na szczęście, pokazało się, że to jakiś inny, nie tamten. A w tem:

— Kto tam? — spytał jakiś głos gruby.

— To ja — rzekła Marysia.

— Pójdź tu Znajdek. — Pies zaraz usłuchał.

Patrzy Marysia, a tu wóz jakiś z budą stoi wyprzężony, koń się obok pasie. U ogniska przy kociołku baba drzemie, drudzy też pokotem leżą i śpią, czy udają. Ten co ją pytał, ogromny chłop zasmolony, wstał i przeciągnął się aż mu w karku trzasło; czy aby nie zbóje?

— A ty co za jedna?

— Taże Marysia.

— A, Marysia — rzekła baba (Tu coś z sobą poszwargotali, czego ona nie zrozumiała). Chodź tu, pewnie się ogrzać chcesz?

— A juści.

— Zkądże się ty tu wzięła taka?

— Za służbą idę. Spojrzeli na siebie.

— Ba, a cóż ty umiesz?

— Wody przynieść, ogień naniecić.

— Aha! A cóż więcej?

— Ja to tam od biedy i prząść potrafię.

— A jeszcze co?

— Co tu jeszcze?—pomyślała Marysia. — A no, i pacierz umiem.

Zaczęli się śmiać okrutnie.

— To my cię bierzem.

— A daleko to ztąd?

— Jakto, daleko?

— No, wasza chata.

— Tam ona, gdzie i my.

Pobudzili się drudzy, i nuż patrzeć. Była tam dziewczyna z oczami co jak węgle iskrzyły, chłopak wyrostek, jeszcze i baba druga, ale młodsza. Marysia grzała się u ognia i myślała:

— A taki to chyba nie zbóje. Żeby zbóje, toby noże nosili za pasem, i w karty by grali, i byłoby ich dwunastu.

A wtem ta co przy kociołku siedziała, pod brodę ją wzięła, przyjrzała jej się, i go głowie ją pogłaskała:

— A jeść ty umiesz?

— Ha, czemu nie? jakby co dali.

Więc jej dali i jadła, a jak zjadła, kazali jej pójść spać na wozie, gdzie już leżało kilkoro dzieci. Zmówiła tedy pacierz, nakryła się płachtą, i czas jakiś jeszcze dumała:

— No, nie wiada co za jedni, ale też i nie pytali zkądem się wzięła. Kędyś oto jadą, ale jakbym widziała, że ku młynowi, — toć świat jak i wprzódy szeroki...

To sobie powiedziawszy, usnęła.

Dobrze jeszcze zrana, obudził ją głos gruby:

— Patrzaj Magagiga, a toć to jakieś paniątko. Mówił to on chłop czarny (a nazywał się Czernoboh). Stali oboje ze starszą babą, oglądali jej nogi i ręce, i kręcili głowami, coś po swojemu szwargocząc.

Zerwała się. Marysia, a już i drudzy także wstawali. Chłopak około ognia się krzątał, młodsza kobieta karmiła piersią goluteńkie dziecko, dziewczyna zaplatała sobie ogromne czarne włosy. Robiąc to, tak jadowitym wzrokiem patrzała w Marysię, że ta aż się obiema rękami Magagigi uczepiła.

— Nie bój się, głupia — rzekła tamta — to jest księżniczka Kraska.

Marysi wydało się to rzeczą niepojętą.

— Jakże? Bez najmniejszej korony na głowie, taka bosa, w brudnej opadającej z ramion koszuli? Wprawdzie perły miała na szyi, i bardzo się często przeglądała w kawałku zwierciadła. I wszyscy jej posługiwali, a nikt dogodzić nie mógł. Ale znowu księżniczka, toby zaraz karetą jechała złocistą, a co najmniej w cztery konie z lokajami...

Ha! trudno. Kiedy się jednak uczesała, kiedy jako tako poopinała na sobie łachmany, kiedy się czemś czerwonem przewiązała w pasie, to pokazało się naprzód, że była tak cienka, jak się chyba rzadko kiedy zdarza; a znowu takich ust świeżych, takich zębów białych, takich oczu, to doprawdy Marysia nie widziała nigdy jako żywo. A te perły co na szyi miała, to chociaż od tej szyi bielsze daleko, ale żeby miały być gładsze albo delikatniejsze — nigdy. Ręce jej też, choć jak i cała opalone, ale drobne były, utoczone, zgrabniuchne, czyto takiemi robić co kiedy można? Ona też nigdy nic nie robiła, jak się potem pokazało. Po całych dniach tylko wylegała się leniwie, to na trawie u ogniska przeciągając się jak kotka; albo jeśli w drodze była, to na wozie, bo ona sama tylko jechała, a wszyscy szli pieszo — nawet dzieci. Każdy jej dogadzał, a ona za to lubiła żeby się jej bano. Tak i w tej chwili, kiedy spostrzegła że się jej Marysia zlękła, to się zaraz uśmiechnęła, i wtedy zrobiło się tak, jakby wszystko naokoło poweselało, ba, nawet Znajdek zaczął kręcić ogonem.

— Dziwna rzecz, dziwna rzecz — myślała sobie Marysia dojadając śniadanie; jeśli to naprawdę księżniczka, to taki chyba zaczarowana, czy co?

— A no Palcat! zakładaj konia, ruszamy! — zawołał w tej chwili Czernoboh.

Tu jął się chłopak coprędzej zakładać hołoblę, drudzy też zbierali manatki, i niebawem byli już w drodze.

Pokazało się, że ta droga wcale owszem od młyna się oddala, co też jak najzupełniej uspokoiło Marysię. I wszystko byłoby jak najlepiej, gdyby nie to, że nieustannie szła za nią Pilipicha (ta z gołem dzieckiem), i ile razy widać nie było, to ją szturchała kułakiem i gadała:

— Paniątko! dam ja ci tu, patrzcie ją! Tobie się zdaje żeś ładniejsza od moich. Ja ci tu kości połamię i oczy wydrapię, to zobaczysz.

Marysi nic się nie wydawało, nigdy nawet nie pomyślała o żadnej ładności, jednak dla świętego spokoju probowała iść bokiem, ale i to napróżno. Jeśli nie baba, to dokuczały jej dzieciaki, brudne, rozczochrane, w podartych koszulach, albo nawet gołe jak je Pan Bóg stworzył. Baba łajała, a one szczypały kiedy mogły, na nogi jej deptały, nieraz ją udrapnęły cichaczem.

Kiedy się na nocleg zatrzymali, rzekła Kraska do Marysi:

— Ta Pilipicha, to widzę, w łyżce wodyby cię utopiła; dla tego ja cię lubię, na złość tej sekutnicy, rozumiesz?

— Rozumiem — powiedziała Marysia, i w rękę ją pocałowała; a za to ta wielka dama nie pozwoliła jej odtąd zrobić żadnej krzywdy. Owszem, zawsze ją z sobą miała, i na wozie i pod wozem, i w dzień i w nocy. I zaczęła ją sama czesać i warkocze jej zaplatać, że tamta o mało się nie zjadła ze złości.

Szli tak dzień, szli drugi, aż się nareszcie las przerzedzać począł. Przystanęli. Magagiga nuż do skrzynki w budzie, i tu dopiero widzieć można było, że ta Kraska to jest istotnie co się nazywa księżniczka. A toćże tam wszystko aż kapało od złota! Więc jak ci się ona w te przeróżne rzeczy ubrała, to doprawdy, klękajcie przed nią narody! Lubiła żeby jej się bać, jak się ta nie bać, kiedy ona taka królowa! i jak tu pyłu z przed niej nie zdmuchiwać, kiedy ona taka do zjedzenia śliczności!

Ale i drudzy ogarnęli się jak tam które mogło, poczem zabrali się wszyscy i kędyś poszli. Została tylko Marysia u wozu z Palcatem i Znajdkiem. Przykazali jej nawet w budzie siedzieć i nikomu się nie pokazywać, co też ona chętnie zrobiła, bo się bała jeszcze żeby jej kto znajomy nie napatrzył i do młyna nie oddał.

Bawili dosyć długo, a co tam robili?— trudno wiedzieć. Gadał tylko Palcat fajkę kurząc, że Czernoboh konie od ochwatu zamawia, i na drumli gra, a znowu Magagiga z ręki wróży oszukując, a Pilipicha z dzieciakami co gdzie które może to urwie, podczas kiedy Kraska z bębenkiem tańcuje.

Głową kiwał.

— Ta Kraska, to dyabeł wcielony.

— Ba, dyabełby taki był piękny? toćże on z rogami, z ogonem, czarny, do Miemca kusego podobny. — I wspomniała sobie Marysia, jak Magagiga nieraz mówiła: Ten Czernoboh, to złodziej, a znowu Czernoboh o Palcacie: że jemu kija z grzbietu zdejmować nie warto, i dziwiła się, jak ci ludzie, tak się nie cierpiąc, mogli być z sobą, i co to takiego w kupie ich trzymało?...

Ale oto któregoś dnia, rzekła do niej w poufałości Kraska księżniczka:

— Przykrzy mi się tak ciągle kogo drugiego słuchać (kogoż tam ona kiedy słuchała!)—więc jak lepiej jeszcze dorosnę, to ja tu będę wszystkiem rządziła, i każdy to tylko zrobi, co ja zechcę.

Marysia popatrzała na nią: czy ona silna? Pietrek to choć pięść ma, ale ta tu... Ha! ale taki to i inni jacyś ludzie, nigdzie miejsca nie zagrzeją, ciągle tylko dalej a dalej...

I spytała nieśmiało:

— Zkąd wy tacy?

— Ztąd, zkąd i Znajdek.

— A on zkąd?

— Znikąd.

— To tak jak ja — pomyślała Marysia, i uczuła się pomiędzy swemi.

Ale i tu Znajdek utrapiony (ów od młyna — bodajże go licho!). Kiedyś jak obozem w południe leżeli, patrzy, a on z za krzaków zdyszany obces do niej, i nuż ją po rękach lizać i wyć z radości. Marysia o mało ze strachu nie umarła, pewnie i młynarzowa tuż za nim... Ale nie, nie było młynarzowej, tylko ten drugi Znajdek dalejże do niego. Dopiero jak się wezmą gryźć, za uszy chwytać, po ziemi tarzać, to aż się Kraska po trawie przewalała i zanosiła od śmiechu, a drudzy to wołali tylko: — huzia! huzia! Skończyło się na tem, że ten co był miejscowy, ogon pod siebie wziąwszy, drapnął w krzaki skomląc, a młynarski został, i nikt nawet ani spytał, zkąd się on wziął, albo dla czego Marysia go znała? — taka to już tam każdemu wolność była osobliwa. Powiedzieli tylko: ten lepszy, bo tamtemu dał radę, i tak zostało.

Więc nieraz pomyślała sobie Marysia: — Ej, czy to aby nie Cyganie? Czarny, mówią, jak Cygan, a oni wszyscy czarni. I kradną, słyszę... — A wtem coś jej powiedziało: — A tyś nie kradła z garczka, kiedy ci młynarzowa jeść nie dali? — Ba, to prawda, ale tamta biła, a tym zaś czy kto powie marne słowo? I pacierza nigdy nie mówią, ani u nich żeby choć obrazek jaki święty. I nic innego nie robią, ino się włóczą i włóczą — pewnie Cyganie.

Jednego razu, dobrze już jesienią, bo i liście opadły i śnieg przypruszać począł, przyszli jacyś obcy i długo gadali na boku z Czernobohem i Pilipichą. Następnie wybrali się razem kędyś na jarmark do miasteczka. Uparła się Kraska i została. Miał Palcat chłopom do tańca grać na skrzypcach; nie żadna to pańska zabawa, to co tam robić takiej jak ona księżniczce! Magagiga u ognia siedziała. Już i wieczór zapadł, i ciemno się zrobiło, a tamtych jak niema, tak niema. Zjadły wieczerzę i drzemały, a tu jednym razem hukanie słychać po boru. Zawarczał Znajdek, a wtem go ktoś z całej siły kopnął nogą. Czernoboh ci to, patrzcie go, co mu pies winien?

Ale w tej samej chwili i Pilipicha wypadła z krzaków z całą zgrają, i Palcat z drugiego boku, i dopiero w te pędy do wozu; nuż duchem zaprzęgać, rzeczy na kupę zrzucać, ogień gasić, a cicho, sza, i natychmiast w drogę. W oka mgnieniu sprawili się i ruszają, a tu noc choć oko wykol, taka ciemna...

Marysia na wóz się gramoli, a wtem porwała ją za kark Pilipicha, i bęc w krzaki. Dziewczyna uczuła tylko jak ją podrapały gałęzie, następnie uderzyła głową o ziemię, i padła bez jęku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej