Julian Ursyn Niemcewicz

SAMOLUB

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

DO CZYTELNIKA.

AKT I.

Scena I.

Scena II

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

AKT II.

Scena Iwsza.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

AKT III

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

AKT IV.

Scena Iwsza

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VIII.

Scena VIII.

Scena IX.

AKT V.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII,

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XIII.

Scena XIV. i ostatnia.

SAMOLUB

Komedya w pięciu aktach wierszem

Niemcewicz Julian Ursyn

Suspicione si quis errabit sua,
Et rapiet ad se quod erit commune omnium,
Stulte nudabit animi conscientiam.
Huic excusatum me velim nihilominus,
Neque enim notare singulos mens est mihi,
Verum ipsam vitam et mores houinum ostendere.

Phaedr. Prol: Lib: III.

Jeśli kto podejrzliwy, lub źle sądzić skory,

Do siebie weźmie, wielu malujące wzory,

Głupi własną swą szpetność, niepotrzebnie wyda,

Powiem mu iednak, choć to na mało się przyda, Że od szkodzenia komu, zbyt daleka myśli,

Nie osoby tu, ale ludzkie wady kryśli.

OSOBY.

DAMON Samolub.

DOBROSŁAW, Sędzia Pokoiu.

DELFINA Żona iego a Siostra Damona.

MARTA potaiemnie zaślubiona Damonowi.

BOIOMIR Officer, Syn iey.

WŚCIBSKI.

LUDOMIŁA Wychowanica Dobrosława,

BULION Kuchmistrz i powiernik Damona.

PETTYNETTA Służąca Delfiny.

WALENTY Stary sługa Damona.

LEYBA Faktor Damona.

Służący.

Scena w Warszawie w domu Damona, gdzie na drugim piętrze mieszka Dobrosław.

DO CZYTELNIKA.

Dziwno nie iednemu zapewne wydawać się będzie, że w czasach gdzie tyle nieuchronnych cierpień zasępia. czoło nasze; gdzie powszechny niedostatek podawa się wesołym zabawom i używać ich nie dozwala, że mówię w takich czasach i takich zdarzeniach podeszły wiekiem człowiek pisaniem teatralnych wystawiań zatrudniać się przedsięwziął By się uwolnić od obwinienia tego, sądziłem rzeczą potrzebną, wyrazić naprzód powody które mię do pisania Komedyi tey skłoniły, daley kilka słów o sztuce Samoluba powiedzieć.

Acz często widowiska publiczne za czcze tylko i przemiiaiące zabawy uważanemi są, w umyśle iednak człowieka (zastanawiać się i zgłębiać rzeczy umieiącego) postać poważnieyszą, cel użytecznieyszy przybierać zwykły.

To co kilkaset osób w całym powabie i omamieniu sceny widzi, i słyszy codziennie, ważnym iest na obyczaiach, duchu publicznym, wydoskonaleniu języka i utrzymaniu charakteru narodowego, i z tych względów każdego obywatela baczność i usiłowania wzbudzać powinno. Poznał od wieków tę prawdę naypoteżnieyszy orężem, naysławnieyszy nadobnemi naukami naród Francuzki, i długo nim siej wsławił bronią, wydoskonaleniem języka, wyborem dziel, panowanie swoie po świecie daleko rozciagnał. Nietrudnoby dowieść, że pierwszeństwo to Francyi, naywięcey nabytem było przez wydoskonalenie sztuki dramatyczney: Corneille, Rasine i Molier poprzedzili Bosueta, Fenclona i Russa. Zbiegali się cudzoziemcy patrzeć na te nowe w Europie cuda, starali się poznać język, w którym pisane były zachwycające ich dzieła; lecz późno i nie zaraz skutecznie wzory te naśladować zaczęto. Ciężko dziś narodowi obcemu, nietylko przewyższyć, lecz zrównać te tak doskonałe wzory: żaden atoli więcey nad nasz (z przyczyn politycznych) większych nie powinien Czynić usiłowań, by zachował przez wszystkie sposoby to, co narody nigdy niezagubią, język, obyczaie, charakter prawdziwie Polski.

Wyznaczony do zasiadania w Dyrekcyi Rządowey Teatru Narodowego (1), w oznaymieniu przy rozpoczęciu oney, w zdawania z czynów iey sprawy, doniosłem w iakim stanie znayduie się dzisiay scena nasza oyczysta; doniosłem, że pomimo usiłowań od lat tylu i gorliwości Jmć Pana Antreprenera, mimo starań dzisieyszey Dyrekcyi, dobroć tey sceny, i powodzenie nie są takie iakiemiby ie życzyć należało. Niedostatek oryginalnych sztuk narodowych, zdawnienie poprzedniey pisanych, sprawiała, iż tłumaczeniem tylko obcych, Teatrum Polskie od upadku swego broni się. Gdy się zasłona podeymie, rzadko bardzo widz Polski znayduie się u siebie, obcuie ze swemi, rzadko patrzy na własnych bohatyrów czyny, na własnych ziomków, cnoty, obyczaie, śmieszności i wady: zawsze prawie scena iest w cudzych kraiach, we Francyi, Niemczech, Włoszech, Indyach, Kamczatce nawet, słowem wszędzie prócz w Polscze. I ztąd to brak zapału wystawienia świetnych w narodzie naszym czynów, karcenia dawnych przywar, wydoskonalenia języka (w tłumaczeniach przymuszanego i spętanego zawsze) odbieraią scenie naszey tę korzyść, którąby inaczey mieć mogła.

Napróżno Dyrekcya przy otwarciu swoim wzywała młode nasze dowcipy, by się pisaniem sztuk dramatycznych zaięły, inne powołanie, tysiączne przeszkody, brak zachęcenia, okoliczności, niebardzo wesołe, uwagę ich do innych celów zwracały. Szczęśliwsi w udziale Melpomeny, co do Komedyi, małą. tylko liczbę niedorzałych plonów, acz chęci naylepszych odebraliśmy. W tey więc ostateczności powinność urzędu, pobudki obywatelstwa, zamknęły mi oczy nad niebezpieczeństwem, na które się narażam, kazały acz podeszłemu iuż wiekiem, acz zstępionym umysłem, odważyć się na pisanie dramatyczney sztuki narodowey, nie w mniemaniu, (daleki zbyt iestem od tego) że dobrze napiszę, lecz żebym okazał, że nie przystoi rozpaczać i pracować należy.

Przełożone na język nasz naycelnieysze obcych autorów sztuki, w kręgu wad i śmieszności ludzkich, nie wiele zostawuią nam pola, wytknięte i wyszydzone wszystkie zdrożności i błędy; zostało atoli niemało nienaruszonych, każących i szkodliwych przywar, zostało dlatego może, że przyiemniey iest: wyszydzać niżeli oburzać, rozśmieszać wadami, niż razić rzetelnem wystawieniem występku. I tak naprzykład, charakter Samoluba czyli Egoisty spółeczeństwu tyle przynoszący złego, ile wiadomość moia zachodzi, dotąd na żadnym Teatrum publicznym w całey odrazie swoiey wystawionym niebył. Przecież ieżeli moralność, poprawa nagannych wad i obyczaiów pierwszym są sztuki dramatyczney celem, im bardziey wady te szkodliwemi są spółeczeństwu, tem bardziey uwagę piszących ściągać i groty ich zaostrzać powinny. Wybrałem wiec charakter Samoluba: wzbudza on więcey odrazy, niż śmieszności. Charakter mniey zapewne w kraiu naszym, niż gdzie indziey powszechny (któryż bowiem naród tyle dał dowodów, ile nasz, zupełnego poświęcenia się rzeczy powszechney), lecz wybrałem go iako panuiącą po świecie wadę, wadę nayszkodliwszą w towarzyszeniu ludzkiem, tem więcey, że gdy iey surowość nawet prawa często dosięgnąć niemoże, bodziec przynaymniey śmieszności ścigać ią powinien i brzydką zdzieraiąc larwę, okazać występek ten w całey swoiey ochydzie. Zamiar zbyt może zuchwały, nieiedney podlegaiący trudności.

Ufam, że wszystkie wady, co mówię występki samolubstwa, nie znaydnią się w iedney połączone razem osobie: wymyśliłem uroione stworzenie, i żeby tym większą od występku wzbudzić odrazę, skupiłem w nim co tylko człeka obcego spółeczeństwu nie kochaiącego iak tylko siebie nagannym uczynić może. To szczere wyznanie i Epigraf na czele pisma tego położony niech będą tarczą moią przeciw wnioskom złośliwych, i iakiegokolwiek bądź przystosowanie do osób, odrazę nieprzyiemną uczucia, które charakter ten wzbudzać może, starałem się rozweselić ile można śmiesznością, onegoż ułagodzić charakterami równie cnotliwemi iak ten iest występnym. Jeżelim zamierzonego celu dopiął choć w części, publiczność osądzi, przyymę z ochotą każdą bezstronną krytykę, na chłostę nawet Wgo Suflerowicza wcześnie się poddaię: wyznać tu mogę, iż sztuka ta iakkolwiek iest wadną, więceyby ieszcze błędów liczyła, gdyby nie rady światłych przyiaciół: zaufać tylko sobie samemu, przestać na pochwałach kilku uprzedzonych przyiaciół, iest to nieuchybny sposób wyprowadzenia na widok publiczny dzieła, często pełnego uchybień i błędów. Mniemali niektórzy, iż Samolub przy końcu sztuki powinien był błąd swóy uznać i poprawie się, lecz zdało mi się, na nieszczęście, że są niepoprawne wady, i dla tego z pierwszey młodości naymnieyszego przystępu bronić im należy. Nadto stawał w umyśle przepis Horacego:

Si quid in expertum scenae committis, et audes Personam formarenovam, servetur ad imum qualis ab incepto processerit et sibi constet.

Co do stylu, starałem się, żeby był potocznym i gładkim, taki iakiego wyciąga Kommedya: ile tylko wiersz dozwalał, usiłowałem usunąć naywiększą w rozmowie Polskiey zawadę, to iest, miasto WCPan, WCPan Dobrodziey, używałem, iak używaią inne narody Wy. Niewiem czyli się mylę, lecz te nieznane za Piastów i Jagiełłów, a wprowadzone późniey w języku naszym ustawiczne tytułowania i dobrodzieiowania, naywięcey przyczyniły się. do tego, że niechcąc, ni zbyt wiele przez WCPana Dobr: ni zbyt mało uczcić kogo, przez krótkie WCPan, żeby się z kłopotu wydobyć, wolimy do obcey uciekać się mowy, do mowy, w którey słowo wy, we wszystkich osób i dostoieństw stosunkach, wzięte iest za przyzwoite. Bodayby zwyczay ten mówienia wy, zamiast WPanów Dobr: Pań Dobrodzieiek, ze sceny przenieść się mógł do rozmów. Płeć piękna naywiększą w tym względzie uczynićby mogła przysługę: kobiety pierwszą są okrasą i zażywieniem spółeczeństwa, nayważnieyszym będzie ich przykład; niech tylko zwyczay ten wprowadzą, niech się nie wstydzą mowy oyczystey, a wkrótce sposób mowienia od tych, co się zawsze podobaią, naśladowanym bedzie przez tych, co im zawsze podobać się pragną.

Powszechne przez płeć piękną używanie mowy nie swoiey, niedzisieyszemu pokoleniu, lecz temu, które pokolenie to wychowało, przypisać należy. Przecież zyiące, matki, tyle codzień obywatelstwa i miłości Oyczyzny daiąc dowodów, zbyt światle by niepoznawały nieprzyzwoitości, śmieszności, nawet wypieranie się mowy, którą przodkowie ich mówili, błąd ten poprawić powinny; niech tylko zaszczepiaią w dzieciach gruntowną znaiomość języka Polskiego, wychowuią synów, zdolnych do bronienia i radzenia Oyczyźnie, kształcą córki któreby nabytey przez mężów sławie, dodawały płci swoiey powabów. Odłożywszy na stronę pożytki spływaiące na moralność i obyczaie, raz ieszcze powtarzam, że nic bardziey upowszechnić języka narodowego niemoże, iak wydoskonalenie sceny oyczystey: nieieden uchybiony Szarmant lub Szarmantka, trzepiące cały dzień, mową większey części ziomkom ich nieznaną, gdy wieczorem przypadkiem zawadzą o Teatr, z zadziwieniem usłyszą, że można i w mowie Polskiey czucia wyrazić i myśli tłumaczyć. Do tego ia zawodu młodszych, zdólnieyszych od siebie, wzywać nie przestaię: w dziele dzisieyszem, nie wzór doskonałości dramatyczney, lecz tylko dowód poświęcenia się, i śmiałość zaczęcia dać usiłowałem.

(1) Kommedya ta, pisaną była przed oddaleniem mnie od Dyrekcyi Teatru.

AKT I.

Teatrum reprezentuie mieszkanie Damona.

Scena I.

BULION Sam w białym kaftaniku z fartuchem, nóż za pasem.

Co za życie wieść każą, te Dziewczęta płoche,

Zabawne wprawdzie, ale morduiące trochę,

Ledwie obiad Damona od ognia odstawię,

Już trzeba z Petynettą bydź na Wieyskiey kawie

Wieczorem na Billarze z kompaniykę małą,

A potem na redutach, hasać przez noc całą.

Z reduty prosto na targ, tam co w noc się traci!

Sposób w jakim kupuię, w dwynasób opłaci.

poziewa

Niewyspany, zaledwie trzymam się na nogach,

postrzegaiąc Pettynettę.

Nadobną Pettynettę pozdrawiam w tych progach,

Scena II

BULION, PETTYNETTA.

BULION.

Jakże Pani z dzisieyszey Reduty kontenta?

PETTYNETTA.

Przednieśmy się bawili,

BULION.

Lecz za to oczęta

Podbite trochę:

PETTYNETTA.

Mnieysza gdy człowiek się bawi,

Pójdę spać wcześnie, a sen tę bladość naprawi.

BULION.

Przewybornie ci było, w tym bogatym stroiu,

Nie dziw że te panicze nie dalić pokoiu,

Lecz powiedz lubciu, skądże to modne odzienie,

Zkąd te perły, koronki, te drogie kamienie ?

PETTYNETTA.

I ty pytasz mnie o to: o zbyt twarda głowo,

Ze ia się stroię, rzeczą dla ciebie iest nowa;

Słuchay (prawdziwie nie ma wtem wielkiego grzechu);

Słuchay.... lecz ledwie mogę wstrzymać się od śmiechu.

Wczoray Pani ma wcześnie powróciła z balu,

W modney sukni Paryzkiey, w kaszmirowym szalu,

W hastowanych muślinach, Diiadem na czele,

Na szyi, ręku, pereł i pięknych i wiele.

(udaiąc Panią.)

"Pettyrietto zawoła, zdeym ze mnie te szaty,

Coś mi niedobrze, niechay zgotuią herbaty,

Chcę się wcześnie położyć": Ja nayzręczniey w świecie,

Zdeymuię szale, suknie, i inne rupiecie,

I by nie zmiąć, porządnie na komodzie składam,

Wiodę Imość, do łóżka, dobranoc powiadam,

A skoro iuż ucichła i iuż była śpiąca,

To co Pani zrzuciła włożyła służąca.

Ty mi przywozisz Maskę i czarną baiutę,

Bierzem Dryndę i pędem leciem na Redutę.

BULION.

Nie dziw, że cię za iednę z Dam naypierwszych brano;

PETTYNETTA

Wierz mi, cała reduta była oszukaną,

Pamiętasz tych Ichmościów wysmukłych i cienkich,

Rozmamanych, na głowie w grzybeczkach maleńkich,

Jak latali za nami, to uliczna dziewczyna,

Mówi ieden, a gdzie znów, to Pani Sędzina,

Rzekł drugi, tamten przerwie to myśl osobliwa,

Ta od dziesiątey w łóżku sczęśliwie spoczywa.

Do tych Ichmościów z boku przypada poczwara,

Wieciesz szepnie im cicho, kto ta piękna para ?

Ale słowo honoru, że mię nie wydacie,

Bo u was sekret niczem, wszystko wypaplacie:

Ci mu się przysiegaią, ten im szepnie skrycie,

Ja tu z oboygiem w iedney przybyłem karecie,

Dama w ponsowym szalu i hoża i młoda,

Jest Xiężna, ten Jegomość iest to Woiewoda.

(śmieiąc się)

Jam z śmiechu gryzła wargi, pomniąc na przygodę,

Mnie za Xiężnę a ciebie wziąć za Wojewodę.

BULION.

No, i cóż to dziwnego, omyłka nieważna,

Już cię pewnie figurka piękna i poważna,

W całey postaci godność, ton iakieś wspaniały.

PETTYNETTA.

Prawda zwłascza gdy weźmiesz twóy kaftanik biały.

BULION

Nie przemawiay, kaftanik, nóż, rondelki moie,

Te czynią że się dobrze bawiemy oboie:

Nie wiesz co przez nie wkrótce człek obrotny;

zbierze.

PETTYNETTA.

Ladaco z ciebie, aleś dobrą dał wieczerzę,

BULION.

No to widzisz, a przecięż nic to nie kosztuie.

PETTYNETTA, z podziwieniem

Nic nie kosztuie, iak to?

BULION.

Dla czegoś zdziwiona,

Wiesz że iestem Kuchmistrzem sławnego Damona,

Człeka wielkich przymiotów, głębokiey nauki.

PETTYNETTA.

W tey służbie całey pono, zapomnisz twey sztuki,

Samolub sobie tylko wyprawuie gody,

BULION.

Jeźli nie żyie z ludźmi, to dla swey wygody.

Nie lubi, kiedy smutna naprzykrza się nędza,

Skąpy dla drugich, ale sobie nie osczędza:

Jakie w świecie rozkosze mogą się znachodzić,

Na nic on nie żałuie, by sobie dogodzić.

Nad te tłumne biesiady, nad bankiet wydatny,

Woli obiad maleńki, ale delikatny,

Co naylepszym na targu dla niego skupuie.

PETTYNETTA.

I w tym to Bulionek korzyść swą znayduie.

BULION

Nie bez tego, lecz moia naywiększa intrata,

Gdy obcy chce dać obiad dla wielkiego świata,

Mnie bierze za kucharza, w tenczas zyski snadne,

Wten czas to Pettynetto reiestra paradne:

Na mięsie zysk nie wielki, lecz na dużych rybach,

Na zwierzynie, ostrygach, na wymyślnych grzybach,

Porządnie grypsnąć można; naprzykład gdy w mieście

Trufle po złotych dziesięć, ia kładę trzydzieścia,

Panicz przez punkt honoru, nie patrzy na ftraty,

I za to żem go okradły daie mi dukaty.

PETTYNETTA.

Wyznać prawdziwie trzeba, żeś ty wielkim człekiem.

BULION.

Zgadzam się ze zwyczaiem i dzisieyszym wiekiem

i któż proszę nie kradnie?

PETTYNETTA.

To moda obrzydła.

BULION,

Panu memu winienem wszyftkie me prawidła,

Nie raz słyszę iak mówi w obiadowey dobie,

Człowiek powinien myśleć iedynie o sobie,

Oyczyzna, krewni, zdawna osoby znaiome,

Wszystko to próżne baśnie lub mary znikome;

Ten co chce bydź sczęśliwym i dożyć lat długich,

Siebie kochać powinien, bydź twardym dla drugich.

PETTYNETTA, z pomieszaniem.

O Boże! te prawidła budzą we mnie trwogę,

Gdy tak myślisz, czegóż ia spodziewać się mogę!

Może się mylę, ale w tem iest prawdy trocha,

Rzadko ten iest kochanym, co zbyt siebie kocha.

BULION.

Miłość moia powinna siebie zabezpieczyć,

Wkrótce ia cię potrafię z przesądów uleczyć:

Że cię kocham doznałaś w nieiedney potrzebie,

A rzeczą naturalną, że kocham dla siebie,

Dla siebie hulam z tobą i ieżdzę na bale.

PETTYNETTA.

Ja twoiey moralności nie poymuię wcale,

Mogę się czasem małey dopuścić pustoty,

Ale te samolubstwa obmierzłe niecnoty.

BULION.

Kto tam gada o cnocie...

PETTYNETTA, (po małym zamyśleniu,)

To zdarzenie dziwne,

Jak sobie charaktery Państw naszych przeciwne:

Bliscy krewni i w iednym mieszkaiący domu,

Damon twardy dla ludzi, nie wierzy nikomu,

Pan móy Dobrosław słodki, chodź przyłóż do rany,

Hoyny, uprzeymy, ludzki, dla wszystkich wylanym

Żona acz siebie kocha, naylepsza kobieta.

BULION.

Coż im dobrego taka przyniosła zaleta,

Że wiele daiąc drugim ubożą się sami.

PETTYNETTA.

Jak między Państwem naszym, tak między sługami

Wielką widzę różnicę,

BULION.

I cóż wnosisz z tego;

Niby to ty poczciwa, a ia nic dobrego.

PETTYNETTA.

Jeźli się nie poprawisz to kwita z przyiaźni,

BULION

Niech nas w zdaniach tak mała różnica nie drażni.

(przybliża się z czułością, i ściska ią za rękę.)

Wierz mi lubciu, że z duszy iestem ci życzliwym,

Pozwól bydź wprzód bogatym, a potym poczciwym.

PETTYNETTA.

O nie! poczciwym pierwey,

BULION, (na stronie.)

Ach! co to za nudy,

(głośno) Nie możnaż przecie?...

PETTYNETTA.

O nie.

BULION, (cokolwiek niecierpliwie.)

No poczciwym wprzódy.

PETTYNETTA (podaiąc mu rękę )

Twe słowo,

BULION.

Słowo (na stronie) tegom nigdy nie dotrzymał,

(słychać dzwonienie.)

PETTYNETTA.

Czas odeyść Damon dzwoni:

BULION.

będzie iescze drzymał,

My znów z sobą we czwartek.

PETTYNETTA.

Dotrzymasz przymierza?

BULION.

Ty będziesz za pasterkę, a ia za pasterza.

PETTYNETTA.

Nie wiem, zabawa zgryzot nie może osłodzić,

Jednakże to nie dobrze w Pańskich sukniach

chodzić. (odchodzi.)

Scena III.

BULION, WALENTY z dużą okutą szkatułą.

BULION.

Moznaż zęby Walenty, co tak dawno służy,

Miał iescze ten ogromny ciężar dźwigać dłuży,

Słusznie byłoby ludziom oddać go możnieyszym.

WALENTY (kładąc Szkatułę na krześle.)

Ty to brzemię starasz się czynić coraz lżeyszym,

Twe bażanty, ostrygi i twoie sałaty,

Co ranek z tey szkatuły wywodzą dukaty.

BULION.

Zrzędzisz, a ia co sczerze kocham Pana, powiem,

Któż tam równa pieniądze, z drogim iego zdrowiem:

Byt nasz na pięknych duszy nie zawisł zaletach,

Lecz na dobrym pasztecie, na przednich kotletach,

Że to Pana kosztuie, wyznaię prawdziwie,

Lecz coż to? byle był zdrów, tył sobie sczęśliwie,

Wiedzieć co ieść na obiad, iest w tem rozum wielki.

WALENTY.

Czas byś poszedł do ognia przystawiać rondelki.

BULION.

Smiesznyś, ia gotowaniem zatrudniam się mało,

Na moich wychowańców zdaie pracę całą,

Przyydę gdy obiad daią, przez chwilę zabawię,

I styl niektórych potraw cokolwiek poprawię.

(na stronie)

(patrząc na szkatułę.)

W tey szkatule co więźniów od dawna ukrytych,

Tysiąc pokus mig bierze i pokus niezbytych.

(odchodzi.)

Scena IV.

WALENTY sam.

Lat pięćdziesiąt, iak temu poświęcon domowi,

Służyłem niegdyś Oycu, dziś służę Synowi,

Jak różne są od siebie i czasy i Pany,

Jakie w kraiu, w tym domu widziałem odmiany!

Niebosczyk Podkomorzy, człek dzisiay niemodny,

Ale ludzki, gościnny, Polak nieodrodny,

Żył uczciwie, nędznego pocieszał w potrzebie,

A my dzisiay żyiemy iedynie dla siebie.

Scena V.

DAMON, WALENTY.

DAMON w Szlafroku.

Łóżko moie nie dobrze dziś było posłane,

Sen miałem niespokoyny, i oddycham trudno,

Nie wiem coś mi zawadza, niedobrze mi, nudno Walenty.

To dziwno bardzo, Pan tak regularnie żyie,

Nic go nigdy nie martwi, je dobrze i piie,

Żadney pracy, zatrudnień, żadnych obowiązków,

Żadnych nawet...

DAMON.

Coż daley?

WALENTY.

Żadnych z ludźmi związków,

DAMON (surowo.)

Walenty, śmiałość twoia zbytnie się zacieka,

Wspomniey, że pieniądze dostanę człowieka.

WALENTY.

Nie tak wiernego iak ia,

DAMON

Byle milczeć umiał,

Nie czynił nudnych uwag, myśl moię zrozumiał,

Nie wdawał się za nikim, mnie chciał tylko sprzyjać,

WALENTY biorąc tacę od lokaia.

Dziś poniedziałek, Pan zwykł czokoladę piiać

Jutro będzie herbata, a poiutrze kawa,

Potem polewka winna,

DAMON piie i krzywi się

Jakaś tu zaprawa,

Podniebienie niewdzięcznym zapachem przenika,

Odtąd mi od innego bierzcie Cukiernika.

WALENTY.

Może nadto Wanili?

DAMON (piiąc)

I owszem niedosyć.

Powiedz ludziom u stołu gdy będą roznosić,

Niech stawiaią, przedemną, co lepszey wartości

Zawsze wątróbka dla mnie, a pępek dla gości,

Głowa od karpia, ogon dużego sczupaka,

Trufle, ostrygi, lub tez nowaliyka iaka

Niech roznoszona, niechay tak będzie stawiana,

By się naylepszy kąsek dostawał do Pana,

Toż i z winem, przedemną węgierskie wystałe,

Dla nich dość austryackie, lub francuzkie białe

A proszę żebym o to nie mówił dwa razy.

WALENTY.

Jakież na dzień dzisieyszy Pan daie rozkazy?

DAMON z passyą.

Jak zwykle,... ale długoż powtarzać wam muszę,

Żeby mi niepusczano żadney żywey dusze.

Zwłaszcza ubogich, tym się nie można opędzić,

Nie przeftaią człowieka swem pisczeniem swędzić.

Ten mi opowiadaiąc, ciężka swoię mękę,

Jak gdyby pewien że dam, iuż wyciąga rękę:

Ow powiada że chory, i prosi na leki,

Daley bez rąk i bez nóg, zranione kaleki,

Albo wybladła baba, brudna i obdarta,

Zamurżonego w ręku, trzymaiąc bękarta.

(udaiąc babę.)

"Niechay Pan się zmiłuie nad biedną sierotą

Ale trudność naywiększą z tą pyszną hołotą.

Ci co to mówią chociaż nigdy nic niemieli,

Że w usługach Oyczyzny tracili, cierpieli,

(udaie)

"Niech Pan da co na obiad, ledwie z głodu dyszę,

Niech za mną do Ministra bilecik, napisze,

By na komorach, iakie opatrzył celnictwo,

Lub w puszczach narodowych dochodne Leśnictwo."

Tutay znów nieznaioma wypada figura,

Chciey mię Panie zalecić do iakiego bióra.

"Wołam: daycie mi pokóy, móy sposób myślenia,

Z Rządem, z Ministry nigdy niemiec do czynienia,

Ja sam się rządzić umiem, rządu mi nietrzeba"

WALENTY (na stronie)

Lecz maiąc, miło biednym dadź kawałek chleba.

DAMON.

Dziś cała tu chołota w jęczącey postawie,

Przed oczyma stawała przez całą noc prawie.

WALENTY (na stronie)

Gdybyś chciał ią był wspomódz, spałbyś może lepiey.

DAMON.

Już mię zdrowia pozbawią ci chromi i ślepi.

Chcę zęby mi wypędzać te wszystkie żebraki;

Jednak gdy Leyba przydzie albo żydek iaki,

Tych wpuszczać, gdyż to ludzi wyborny gatunek,

Zawsze miałem dla żydów wysoki szacunek,

(po małey pauzie).

Mówiłeś kucharzowi, by ostryg poszukał?

WALENTY.

Już są,

DAMON.

Któż to dziś rano tak okrutnie stukał.

Jakby zaiezdna karczma dom móy uczęszczany,

Wszystkiego to przyczynę szwagierek kochany,

Godzi tysiączne sprawy, w ustawicznym znoiu,

Niewiem co mu przyniesie to Sęstwo Pokoiu.

WALENTY.

To co dla dusz cnotliwych iest iuż dostatecznym,

Wnętrzne świadectwo, że iest ludziom użytecznym,

Dobre imie:

DAMON.

Nic więcey: niechajże szczęśliwie,

Sądzi sobie; lecz któż tam przybiegał skwapliwie?

WALENTY.

Piotr sługa Bojomira, zachodził tu zrana,

Do Dobrosława z listem od swoiego Pana.

DAMON.

To Bojomir przyiechał ?

WALENTY.

Stoi na Rydzynie.

DAMON.

Już zapewne po kweście i po żebraninie,

WALENTY.

Wątpię bardzo, kwestować nie w iego naturze,

(mówi z tonem łagodnym)

Są u Pana trzy małe pokoie na górze,

Nam nie bardzo potrzebne, te właśnie.

DAMON.

Coż potem?

WALENTY.

Bojomir człek wyborny,

DAMON.

Słyszałem coś o tem.

WALENTY.

Ten to co gdy na Pana wpadli rozbójnicy,

Zycieś swe dzielney iego był winien prawicy.

DAMON. (z gniewem)

Czemuż te dawne dzieie świeżo rozpoczynać?

Czemuż co mi iest przykrem przedemną wspominąć?

Dobrosław co go kocha, niech u siebie stawia.

WALENTY.

Chciał Dobrosław,

DAMON.

To dobrze,

WALENTY.

Bojomir odmawia.

DAMON.

Niech mu dadzą kwaterę, to rzecz nayłatwieysza.

WALENTY.

Panie, a ia rozumiem, ze rzecz przystoynieysza,

Żeby stał z nami, wszakże winieneś mu tyle,

Nie iednaby on Panu uprzyiemnił chwilę;

Wiele świata obiechał i wiele uważał;

DAMON.

Pocóż się w cudzych kraiach daremnie narażał.

WALENTY.

Słuchać obcych rozkazów, rzecz nie wszystkim miła,

Szedł kędy tylko gwiazda nadziei świeciła:

Nie było Polski, ale Orzeł przodków biały,

Nad Tybrem, Nilem, Renem powiewał zuchwały;

Tam garstka młodzi naszey, gardząc śmierć i blizny,

Na obcey ziemi, swoiey szukała Oyczyzny.

Z nią Bojomir nie iednym uświetnił się czynem.

DAMON.

Niechay zdobytym za to cieszy się wawrzynem.

WALENTY.

Danych z niebios dostatków, możnaż lepiey użyć,

Jak młodzieńcowi, w życia pierwiastkach usłużyć?

DAMON.

Zakazuię byś za nim próśb żadnych nie wnosił.

WALENTY.

Zapewniam że Bojomir o to mnie nie prosił,

Cały bieg życia iego przykładnym i świetnym,

Jest ubogim, to prawda, lecz przy tym szlachetnym;

Mniey tu idzie o niego niżeli o Pana,

Przysługa którąć oddał, dobrze światu znana;

Coż świat ten powie?

DAMON.

Przestań chryi ustawiczney;

Drwię ia z ciebie, i z twoiey opinij publiczney

WALENTY.

Mnieysza o to, iż ze mnie ale z dobrey sławy

DAMON.

Nie ścierpię ia od sługi, nauk i poprawy,

Raz ostatni powściagniy twoie słowa harde,

Albo precz z domu mego.

WALENTY ze smutkiem na boku.

Co za serce twarde. (odchodzi.)

Scena VI.

DAMON sam przechodząc się pomięszany.

Ten człek pokoiu mego iest istny zabóycą,

Coż że z dziecięcia służył u moiego oyca?

I że u mnie samego, łat dwadzieścia służy,

Mamże dlatego cierpieć, śmiałość iego dłuży?

Jużbym dawno odpędził nieznośnej gadułę,.

(patrząc z czułością na szkatułkę.)

Ale któż nosić będzie, tę dobra szkatułę?

Któż pilnować? mam ludzi, ale wyznam sczerze,

Ja nikomu nie ufam, nikomu nie wierzę,

Bayka to, żeby ludzie bydź mieli poczciwi.

(myśli.)

Bulion, kucharz móy, mnie się nie w niczem przeciwi,

Ma rozum, bez przesądów, zdaie się przychylnym,

Ale rnogęż zaufać, często pozór mylnym.

(siada i przysuwa szkatułkę na krześle.)

Przybliż się w troskach moich iedyna pociecho,

Z tobą człek i pod niską byłby kontent strzechę,

W twoim szanownym łonie, bezpiecznie zamknięte

Roskosze zmysłów naszych, dobra niepoięte:

Ciebie gdy ia odemknę, co tylko zażądam,

Zaraz mam, i używam, przed sobą oglądam.

Dni moie często smutne, lecz gdy cię otworzę,

Czuię sczęście, i iestem w wesołym humorze,

Przyiaciółko iedyną, duszy mey połowo:

(Dobywa kluczyka i otwiera szkatułę, która

napakowana workami, ładunkami złota i kleynotami,

rozwiia ładunek, i przypatruiąc się z uśmiechem)

Jak piękne, ważne, wszystkie wybite na nowo,

Jak miło iednak człeku rzucić na to okiem,

Piękne, prawdziwie śliczne i pod iednym rokiem?

Jednacie mi przysmaki, służycie w zabawce,

Ale wyznajcie same, wielkie z was latawce!

Zaledwie wezmę w rękę, obrócę się nieco,

He, he, ieden za drugim ichmościowie lecą.

Gdyby was niepodsycał, przemysł, wybieg różny,

Byłyby tu iuż pustki, może byłbym dłużny:

Sczęściem pieniędzy nasze wołaią panięta,

Chcecie mieć? daycież dobre na miesiąc procenta:

Tę skusił szal, lub welon, misterney roboty,

Można mieć, ieśli Pani, da w zastaw kleynoty.

(Tu gdy Damon przypatruie się klejnotom,

Bulion wchodzi nieznacznie, staie za krzesłem

Damona i miny pożądliwości robiąc, niepo-

strzeżony do drzwi odchodzi i chrząka.)

Scena VII.

DAMON, BULION (z kartką.)

DAMON (zamykaiąc co prędzey szkatułę na stronie.)

Przy tey szkatule, przykry dla mnie każdy świadek,

(głośno.)

Coż Bulionie, smaczny gotuiesz obiadek ?

BULION (z prozopopeią.)

Co naylepszem na targu, w rybach i zwierzynie,

W drobiu, truflach, ostrygach, wyborney iarzynie,

Co Pan lubi, w czem wolą łaskawie oznaczy,

I co tylko żołądek Pański trawić raczy,

Na to Bulion starania wysilać gotowy.

(kłania się i oddaie kartkę.)

Z uszanowaniem wręczam pomnik obiadowy.

DAMON.

Miey baczność na me zdrowie, świnina, kiełbasy,

Wszystkie zbyt tłuste rzeczy, a nawet i kwasy

Szkodzą mi, pomnimy, że kto ma zdrowie, pieniądze,

O nic nie niedba i wszystkie zaspokaja żądze.

BULION.

Te tak podłe potrawy ust Pańskich niegodne,

Nie tylko że niezdrowe, ale i nie modne.

DAMON czyta kartkę.

Wszystko widzę wyborne, wszystko wyśmienite,

I tłuste i ostrygi rozsądnie użyte,

Lecz chociem worka mego używać pozwolił,

Reisier iednak kochanku diabelnieś osolił;

Trufle złotych trzydzieści a dukat włosczyzna.

BULION chwyta się za głowę.

A to Pan nie uwierzy co to za drożyzna;

Jak co dobrego, człowiek, ani się dobiie,

Każdy sobie wydziera na złamaną szyię.

Ludzie prawdziwie poiąć, zrozumieć nie mogą,

Jak. tak mało pieniędzy, a tak wszystko drogo.

Wczoray Henryk, ów kuchmistrz, za iakieś tam ptastwo

Dał trzy dukaty... ato czyste marnotrawstwo;

Ja, gdy idzie o Pańskich gustów dogodzenie,

Kupuję co smacznego, lecą w pomierney cenie.

DAMON.

Pewien iestem, (na stronie) wiem ze łże, ia mu potakuię,

Życie me w jego ręku, nuż bestya struie!

BULION.

Na wieleż osób stolik ma bydź zastawiony?

DAMON (myśli i liczy.)

Zaraz... Ja, Wścibski, może dwa lub trzy buffony,

Co mi zwykli u stołu potakiwać, bawić,

A po obiedzie śmiechem pomagaią trawić.

BULION.

Co to za rozum Pański tak dobrze stosować,

Tak do roskoszy swoiey wszystko wyrachować,

Przy Panu nasz Dobrosław ani się umyie.

DAMON (śmieiąc się.)

Prawda że też ten dziwak zbyt pociesznie żyie,

Dzień cały sądzić, iednać, cieszyć smutną biedę,

A potem u obiadu traktować czeredę.

BULION (śmieiąc się.)

Żeby Pan wiedział co się w kuchni iego dzieie,

Ilekroć wniydę do niey, zawsze się uśmieię:

Nic co się zowie haut gout, sztuka mięsa tłusta,

Barszcz, buraki, pieczenia, flaki i kapusta,

Ostrygi ani słuchu, ni żadney zaprawy,

Słowem te barbarzyńskie, te Polskie potrawy,

Doić wszystkiego, co tylko niesmaczne i zdrowe,

Szampana nigdy, za to piwo jałowcowe: '

Ludzki, kto tylko przyydzie, na obiad zostaie,

Siądź, mówi przyiacielu, i jedz co Bóg daie.

DAMON.

Co za stan nieszęśliwy, żyć zawsze dla drugich!

Ale móy Bulionciu, po rozmowach długich,

Powiedz mi, iakże ci się w poselstwie sczęściło,

Czyliś wszedł iuż w traktaty z piękną Ludomiłą?

Co za cudna dziewczyna, iakie ułożenie,

Pod długiemi rzęsami, iak słodkie spoyrzenie,

Jakie to ciągi twarzy, iaka białość w ręku,

Tak, w każdym ruchu pełna lubości i wdzięku!

Wierz mi, dla tey dziewczyny zmysły prawie tracę,

BULION.

Z tą Panienką niezmierną będziem mieli pracę.

Niewinna wprawdzie, ale ma przytem rozumek,

A nadto tyle przy niey i kumów i kumek,

Matka iey chora wprawdzie, lecz Dobrosław, żona,

Zawsze ią ktoś pilnuie, zawsze otoczona,

Wszędzie niebezpieczeństwo i trudność i trwoga.

DAMON.

Wielką iuż mamy łatwość, wszak wiesz że uboga,

BULION.

Wiem dobrze, lecz coż robić z tą przekletą cnotą,

I z tylo dozorcami ?

DAMON.

A od czego złoto?

BULION.

I z zlotem nawet trudna diabelnie przeprawa,

Ojciec iey, a przyiaciel dawny Dobrosława,

Poległ walcząc za kray swóy, (znał Pan Dziwoląga:)

Zostawił wiele sławy, pieniędzy szeląga,

Porzucił chorą wdowę, bez sukni, bez stołka,

I piękną Ludomiłę gołą iak aniołka.

Wziął ią w Dom swóy Dobrosław, wydatków, starania

Nic na nią, iak prawdziwy Oyciec nie ochrania,

Ale nowa przeszkoda, czy Panu wiadomo?

Że Bojomir przyiechał, ten co pokryiomo

Od dawna Ludomiłę kocha nader czule;

Stróż bardzo niebezpieczny.

DAMON.

W tey moiey szkatule

Są lekarstwa na wszystko; byleby dosięgnąć

Celu....

BULION.

Trzeba się będzie diabelnie pociągnąć.

(na stronie)

Tu nowa gratka, tu się człek obłowić może,

DAMON daiąc mu worek.

To tym czasem dla ludzi, nim plan móy ułożę.

BULION.

Mówią że Damon skąpy, twardy, nieużyty,

Gdy prawdziwa potrzeba, iak w darach obfity!

DAMON.

Przewyborny do głowy sposób mi przychodzi,

Tym się wszystko ułatwi, wszystkiemu dogodzi,

By Ludomiłę uiąc, żeby ią widywać,

Potrzeba się odmienić, a raczey ukrywać;

Przywabić ią do siebie a potem zwiedzionę,

Można Bojomirowi powierzyć za żonę;

Nie uydzie sideł moich, to stworzenie płoche.

(patrzy na zegarek.)

Teraz dla apetytu póydę przeyść się trochę.

(Daie znak Bulionowi, aby wziął szkatułę i tuż za nim wychodzi)

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

Scena Iwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Scena Iwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV. i ostatnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej