Kazimierz Laskowski

SAMOSIERRA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

ZAKOŃCZENIE.

SAMOSIERRA

Urywek z Raptularza Szwoleżera Pana Marcina Starży

Laskowski Kazimierz

WSTĘP.

Za łączką, i za górką, otoczony dokoła młodym brzeźniakiem, stał biały dworek mojego dziadka. Biegaliśmy tam z rodzeństwem każdego dnia prawie, niosąc nasze dziecinne "dzień dobry" starcowi siwemu, co na ostatek dni swoich usunął się w to zacisze, spłaciwszy dług życiowy społeczeństwu i rodzinie. Cały czas spędzał on pomiędzy maleńkiem swem gospodarstwem a księgami i pamiątkami, licznie zgromadzonemi w bielonych ścianach drewnianego dworku.

Pamiętam jakby żywą tę wyniosłą, zawiędłą nieco postać dziada mojego w szarej z czarnemi potrzebami czamarze, z czapką na ucho lekko zsuniętą, z pod której świeciła twarz spokojna, zdobna białym wąsem strzępiastym i patrzyło dwoje oczu siwych, bystrych mimo wieku, napozór surowych, a jednak pełnych dobroci i łagodności.

Umiały te oczy jeszcze błyskawice rzucać i skoro zasępiła się biała gęsta brew nad niemi, strach było patrzyć na gniewnego starca. Ale rzadko się to zdarzało. Częściej smutek z tych źrenic patrzył i zaduma jakaś tęskna biegła z nich w dal, żarząc się cichym blaskiem jak płomyk lampki przed Matki Bożej obrazem...

Jako się rzekło, bywaliśmy częstymi gośćmi w białym domku wśród brzezinowego zagajnika. Latem dziadek las sadził i lubił kiedy młode nasze i niecierpliwe ręce pod jego doświadczonem okiem pomagały mu w pracy; — zimą kiedy śnieg ubielił pola i lasy, odbywaliśmy z nim długie przechadzki w boru sosnowym, co ciągnął się pasmem długiem w Jędrzejowską równinę, a potem grzejąc się przy kominku w cichej dziada komnatce, słuchaliśmy opowieści starca o minionych zdarzeniach i latach.

Stała w tej komnatce, wprost łoża dziadkowego, szafka oszklona, "serwantką" zwana, a w niej za lustrzanemi szybami pełno było rzeczy wzbudzających stale naszą dziecinną ciekawość i tajemniczy jakiś respekt.

Na dolnej półce leżał mundur granatowy z amarantowemi wyłogami i srebrem dzierzganym kołnierzem, starannie złożony; wyżej szlif błyszczących dwie pary, ostrogi i szpada — dalej hełm czółenkowy, rękawice żelazne, ryngraf i rząd turecki na konia na aksamitnym ze złotem czapraku, — wąziutka i cienka szerpentyna (1)... "augustówką" przez dziadka zwana, z dużym jak ziarnko bobu szafirem w rękojeści; pod nią na krzyż złożona szeroka karabela w jaszczurowej (2) z turkusami pochwie i kul czarnych parę rdzą czerwonawą zlekka popstrzonych.

Najwięcej jednak zaciekawiała nas zawsze pólka najwyższa, na którą spozieraliśmy wspinając się na palce. Leżała tam pistoletów para w olstrach zczerniałych, zdobnych galonem i cyfrą, pałasz krzywy w błyszczącej pochwie z gifesem (1) i gardą (2), a obok stał kask wysoki z kitą amarantową i orłem — pod nim książeczka niewielka w skórę hiszpańską oprawna, z przypiętym na wierzchu złotym krzyżem wojskowym.

Przedmiotów z tej najwyższej półki nigdy nam dotąd nie pokazywał dziadunio, a kiedy nieraz prosiliśmy nieśmiało, by nam co opowiedział o nich, ściągały się brwi starca i mówił podnosząc rękę:

— Jeszcze na to nie pora. A pamiętacie, wnuki, com wam wczoraj prawił?

— Pamiętamy, dziadziu!

— No, to powiedz, Jurek — zwracał się dziadzio do mego najmłodszego brata — kiedy to jegomość król Jan pod Wiedeń chodził?

— W 1683 roku.

— Dobrze mówisz, wnuku! A co wiesz o tej karabeli, co tam leży pod "augustówką" w serwantce?

— Nosił ją w tej wyprawie pradziadek dziadzi pan kasztelan sandomierski i bił nią Turków, póki nie uciekli z pod Wiednia.

— Dobrze, chłopczyno! Jutro znów wam opowiem o królu Michale Korybucie — a potem, pomału i do tamtej półki dojdziemy, jak Pan Bóg pozwoli!

Czekaliśmy tedy z niecierpliwością, słuchając opowieści o Królewskiej Korybutowej doli, o saskich czasach szumnych, o Stanisławowskiem dworactwie i przebudzeniu się barskiem; — nici historyi dobiegając do kłębka dni ostatnich plątały się. krwawem i bolesnem pasmem, budząc w piersiach dziada mojego jakieś echo bolesne, jakieś nieprzespane jeszcze tęsknice i żale — często łzę wyciskając z pod siwych brwi starca..

Wstawał wówczas zazwyczaj i cichym pocałunkiem odsyłał nas do domu, a sam ze wspomnieniami i żalem w cichym dworku pośród brzezin ostawał....

Tymczasem nadszedł dzień, w którym trzeba było nam chłopcom rozstać się z rodzicielskim dworem i z odwiedzinami u dziadka: rodzice wysyłali nas do szkół w mieście

Kiedy w dzień wyjazdu po ostatni na drogę krzyżyk przyklękliśmy u dziadkowych kolan, starzec tuląc nas drżącą dłonią do łona, rzekł wskazując serwantkę:

— Uczcie się pilnie i dobrze, jak na polskie dzieci przystało! a skoro Bóg da, wrócicie pod dach ojcowski na wypoczynek po pracy — dziadek wam słowa dotrzyma: półkę ostatnią pokaże i dzieje tych relikwji opowie!...

Upłynęły nareszcie długie, pełne mozołów i zmartwień chłopięcych miesiące pierwszego naszego roku szkolnego i znów zaśmiały się do nas Jędrzejowskie pola, błonia i lasy, witając wracających na wieś gimnazjalistów.

Jechaliśmy wesoło, z dobrą, miną, wioząc świadectwa, z których rodzice, a głównie dziadek powinni byli być zadowoleni i z góry już postanowiliśmy przypomnieć ukochanemu starcowi daną, nam na wyjezdnem obietnicę..

Ale przypomnienie okazało się niepotrzebne.

W cztery dni po przybyciu naszem, prawie w śniadanną porę, gdyśmy do stołu z rodzicami siadali, wbiegł zadyszany Walenty, dziadka sługa odwieczny, donosząc, że "starszy pan jakiś chory i prosi, aby go zaraz odwiedzili młodsi państwo z paniczami".

Ojcu zadrżała ręka, którą podnosił do ust szklankę z herbatą. Postawił ją i wstał żywo.

— Idę natychmiast! — rzekł do Walentego — a wy pośpieszcie się i przychodźcie zaraz! — dodał zwracając się do nas.

W trwożnem milczeniu wypiliśmy po szklance mleka i wnet byliśmy wraz z matką w drodze do białego dworku.

Skoro weszliśmy do sypialni dziadka, starzec siedział przed otwartem oknem, w wielkim poręczowym fotelu, trzymając za rękę mego ojca, który stał z boku, z niepokojem patrząc w ukochane oblicze.

Dziadek twarz miał bledszą niż zwykle, ale oczy gorzały mu jakiemś jasnem światłem i pogodę miał w rysach, półuśmiech smutku rozchylał mu wargi.

— Jesteście, moi drodzy! — rzekł witając nas wyciągniętą dłonią — to dobrze! dziś po rannej modlitwie jakąś słabość uczułem i myślę, że to dogasa lampa mojego żywota... nie płaczcie! zwyczajnie — kres się zbliża i pora do apelu stanąć.No,no! uspokójcież się, moi drodzy — dodał, widząc łzy w naszych oczach — jeśli odejdę od was, to odejdę w pokoju, a mam nadzieję, że Wszechmocny i z tamte* go drugiego brzega pozwoli duchowi memu widzieć wasze życie i czuwać nad wami...

Ale nie na pożegnanie wezwałem was dziś tutaj do mojego boku... spodziewam się, że jeszcze starczy na to czasu... nim, panie Tomaszu — rzekł zwracając się do ojca — jako zeszłego roku na wyjezdnem do szkół obiecałem twym dzieciom, a moim ukochanym wnukom, opowieść o tych relikwiach, co tam leżą w serwantce po stryju, moim a twoim, panie Tomaszu, dziadzie... pora tedy słowa wnukom dotrzymać!

Siadajcie dzieci, a ty, Tomaszu, dostań ze serwantki książeczkę, co tam leży pod kaskiem dziada twego.

Ojciec otworzył szatkę i ostrożnie wyjąwszy żądaną książeczkę, położył ją na kolanach dziadka.

— W tej książeczce, dzieci — zaczął znów starzec cichym głosem do nas — pradziad wasz Marcin Jacek Starża spisał swój pamiętnik. Dzieckiem będąc znałem tego stryja mego a pradziada waszego. Dorodnyż to był młodzian! Pamiętam go strojnego i pełnego fantazji, gdy do mego rodzica a swojego rodzonego brata z Warszawy przyjechał w gościnę — i pamiętam potem w lat parę, gdy w wojskowym mundurze przyjechał się żegnać... ostatni raz wówczas gościł on w progach rodzinnych i potem już tylko po nim ten pałasz i kask, co tam leżą w szafce, i ta książeczka pod dach ojcowski na pamiątkę wróciły...

— Tu — uderzył suchą dłonią, po oprawie książeczki — spisane dzieje młodego i bujnego życia, dzieje gorącego i szczerego serca, co mogło błądzić, bo umiało z lichwą okupić swe błędy!...

— Zamiast opowieści przeczytam ten pamiętnik — niejednego on was nauczyć powinien!

— Słuchajcie!

Zasiedliśmy w milczeniu w podle kolan dziadka, a on dłonią oczy przysłoniwszy od światła, czytał z kart pożółkłych.

(1) Krzywa szabla, używana do stroju.(2)

(2) miejsce na szabli, gdzie się, zaczyna rękojeść.

(3) blacha otaczająca rękojeść szabli.

Koniec wersji demonstracyjnej.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej