Benito Perez Galdós

SARAGOSSA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

SARAGOSSA

Benito Perez Galdós

ROZDZIAŁ I

Mury Saragossy — jeśli mnie pamięć nie zwodzi — ujrzeliśmy 18 grudnia wieczorem. Wchodząc przez bramę Sancho słyszeliśmy, jak zegar na Torre Nueva wydzwania godzinę dziesiątą. Położenie nasze, zarówno pod względem ubrania jak i wyżywienia, przedstawiało się nader żałośnie. Długie, całodzienne marsze, trudy dalekiej drogi z Lerma przez Salas de los Infantes, Cervera, Agreda, Tarazona i Borja, którą przebyliśmy wspinając się na góry, przechodząc w bród rzeki, przedzierając się na przełaj ścieżkami, po kamienistych dróżkach górskich i wybojach, osłabiły i wyczerpały nas do cna. Mimo to jednak radość, jaką daje poczucie wolności, osładzała nam znużenie i wszystkie niewygody. Czterem spośród nas udało się przemknąć pomiędzy Lerma i Cogollos i zrzucić więzy, które krępowały tylu patriotów. Wspólny nasz kapitał w chwili ucieczki wynosił jedenaście realów, lecz po trzech dniach marszu, kiedy weszliśmy do aragońskiej stolicy, rezultatem bilansu i remanentu kasy ogólnej były aktywa w sumie zaledwie trzydziestu jeden cuartos. Kupiliśmy chleba koło Escuela Pia i podzieliliśmy go skrupulatnie na cztery części.

Jeden z uczestników naszej wyprawy, don Roque, miał w Saragossie rozległe znajomości i stosunki, lecz nie była to pora odpowiednia do składania wizyt. Odłożyliśmy więc szukanie przyjaciół na dzień następny, a ponieważ nie mogliśmy ulokować się w zajeździe, wyruszyliśmy do miasta w poszukiwaniu jakiegoś schronienia. Obejrzeliśmy pochyłą wieżę Torre Nueva, i chociaż któryś z towarzyszy proponował, żebyśmy sobie urządzili kwaterę u jej podnóża, ja wyraziłem zdanie, że tam bylibyśmy zupełnie jak na otwartej przestrzeni. Niemniej posłużyło nam to miejsce do chwilowego wypoczynku, a także jako jadalnia, w której spożyliśmy naszą z suchego chleba złożoną wieczerzę. Jedliśmy z wielkim apetytem i w wesołym nastroju spoglądając od czasu do czasu na groźną masę kamienia piętrzącą się nad nami, z przyczyny swej krzywizny podobną gigantowi, który nachyla się, by spojrzeć, kto też kroczy u jego stóp. W świetle księżyca kamienny ten strażnik rzuca na niebo cień swej długiej i chudej postaci, która nie może trzymać się prosto. Chmury biegną ponad szczytem wieży, a przechodzień, patrzący z dołu, wzdryga się z przerażenia, ulegając złudzeniu, że chmury są nieruchome, a wieża chwieje się i zaraz przygniecie go swym cielskiem. Ta dziwaczna budowla, pod której stopami ugina się ziemia znużona dźwiganiem ciężaru, takie robi wrażenie, jakby nieustannie padała i nigdy nie mogła upaść ostatecznie.

Wypocząwszy chwilę, przebiegliśmy Coso od domu Pod Gigantami aż do gmachu Seminarium, potem ulicę Quemada i Rincon, obydwie zasypane gruzem, aż do placu Św. Michała i stamtąd idąc na przełaj wąskimi, nierównymi uliczkami dotarliśmy do ruin klasztoru Santa Engracia, wysadzonego w powietrze przez Francuzów w czasie pierwszego oblężenia. Na ten widok z czterech piersi wydarł się jeden okrzyk, który wskazywał na zgodność naszych myśli. W ruinach klasztoru znaleźliśmy schronienie i doskonałe miejsce do przespania się.

Ściana frontowa wznosiła się dotąd nie uszkodzona, ze swym wspaniałym portykiem, zdobnym w niezliczone mnóstwo figur świętych, którzy stali spokojni i nieporuszeni, jakby nie chcieli nic wiedzieć o katastrofie. Wewnątrz ujrzeliśmy zburzone częściowo arkady dziedzińca, olbrzymie bloki murów sterczące nad rumowiskiem. Czarne bezkształtne bryły odcinały się od jaśniejszego tła, niby dziwaczne potwory zrodzone w rozgorączkowanej wyobraźni. Ujrzeliśmy puste wnęki, labirynty podziemne, głębokie wyrwy, pieczary i inne przypadkowe arcydzieła tej architektury mimo woli. Były nawet małe alkowy, wyżłobione w resztkach ścian na podobieństwo grot naturalnych. Szczątki ołtarza, zbutwiałe od wilgoci, sterczały między gruzami zwalonego sklepienia, z którego zwisał jeszcze pokryty pleśnią krążek na sznurze, służący do zawieszania lamp. W szparach między deskami i cegłą wyrastała trawa i chwasty. Wśród tego ogólnego zniszczenia gdzieniegdzie widać było przedmioty w stanie nietkniętym: kilka rur od organów, krata konfesjonału. Zburzony dach łączył się z podłogą, szczątki wieżyczki z ruinami podziemi. Patrząc na całe to nagromadzenie gruzu, odłamków kolumn, które padając nie zatraciły swego dawnego kształtu, na masę otynkowanych cegieł, kruszących się niby kawałki cukru, doznawało się wrażenia, że obrócony w ruinę klasztor nie przybrał dotychczas swej ostatecznej postawy. Bezkształtny szkielet zdawał się drgać jeszcze od huku min rozsadzających kamienie.

Don Roque powiedział nam, że w podziemiach kościoła są krypty, gdzie spoczywają ciała świętych męczenników; wejście do tych podziemi było jednak zawalone gruzami. Cisza zdawała się tam panować głęboka, lecz podszedłszy bliżej usłyszeliśmy ludzkie głosy dobywające się z tych tajemniczych jaskiń. Myśleliśmy zrazu, że to cienie sławnych kronikarzy, chrześcijańskich męczenników i patriotów, pogrzebanych w tych lochach, powstały i gniewają się na nas za to, żeśmy zakłócili ich sen. Po chwili jednak w blasku płomienia, który oświetlił fragment otaczającej nas sceny, spostrzegliśmy grupę ludzi. Zwarci w ciasnym kręgu dokoła ognia siedzieli w zagłębieniu pomiędzy dwoma powalonymi zrębami. Byli to żebracy z Saragossy, którzy tu sobie urządzili rezydencję, zmajstrowawszy rodzaj chroniącego przed deszczem stropu z belek i faszyny. Dla nas także pozostało jeszcze dość miejsca w drugim końcu niszy, więc owinąwszy się jak najszczelniej w płaszcze, ułożyliśmy się do snu. Don Roque mówił do mnie:

— Znam don Josego de Montoria, jednego z najbogatszych ludzi w tej okolicy. Obydwaj pochodzimy z Mequinenza, razem byliśmy w szkołach, razem grywaliśmy w truco na wzgórzu del Corregidor. Pewien jestem, że przyjmie nas gościnnie, choć nie widziałem go od łat trzydziestu. To złote serce, prawdziwy Aragończyk. Pójdziemy do niego, chłopcy, poszukamy don Josego de Montoria. We mnie także płynie krew Montoriów, to moi powinowaci po kądzieli. Pójdziemy do niego, powiemy...

Tu usnął don Roque. Usnąłem i ja.

ROZDZIAŁ II

Łoże, na którym odpoczywaliśmy, nie kusiło puchami swej pościeli i nie zachęcało do późnego wstawania. Dla tego, kto chce budzić się do dnia — nic lepszego nad materac z kamieni. Toteż zbudziliśmy się razem ze słońcem, a że zabiegi toaletowe niewiele zajęły nam czasu, wkrótce byliśmy gotowi do dalszej wędrówki po mieście. Wszyscy czterej jednomyślnie stwierdziliśmy, że dobrą rzeczą byłoby śniadanie, lecz ta sama jednomyślność kazała nam orzec zarazem, iż nie jest to możliwe ze względu na brak funduszów, jakich wymagało zrealizowanie tak śmiałego pomysłu.

— Głowa do góry, chłopcy — rzekł don Roque. — Zaraz was wszystkich zaprowadzę do domu mego przyjaciela, który nam udzieli gościny.

Kiedy to mówił, ujrzeliśmy wychodzących spośród gruzów dwóch mężczyzn i kobietę. Byli to nasi wczorajsi towarzysze noclegu i wyglądali na stałych lokatorów tej niezwykłej gospody. Jeden z nich, w podeszłym wieku, o twarzy pogodnej i spalonej od słońca, był nieszczęśliwym kaleką z uciętymi do kolan nogami i chodził o kulach lub zgoła na czworakach. Pozdrowił nas uprzejmie, życząc dobrego dnia, więc don Roque zapytał go, w której części miasta znajduje się dom jego przyjaciela, na co kaleka odpowiedział:

— Don José de Montoria? Znam go jak źrenice własnych oczu. Dwadzieścia lat temu mieszkał na ulicy Albarderia, potem przeniósł się na ulicę Parra, potem... ale panowie nietutejsi, jak widzę?

— Tak, przyjacielu, jesteśmy z innych stron i przybywamy, żeby zaciągnąć się do wojska w tym walecznym mieście.

— A więc nie byliście panowie tutaj 4 sierpnia?

— Nie, mój przyjacielu — odpowiedziałem — nie braliśmy udziału w tej chlubnej walce.

— I nie byliście w bitwie na polach Eras? — pytał żebrak siadając naprzeciw nas.

— Nie mieliśmy tego zaszczytu.

— Tam właśnie walczył don José de Montoria. Jakże! Był jednym z tych, którzy przetoczyli działo. Widzę, że wy, panowie, o niczym nie słyszeliście. Skądże przybywacie?

— Z Madrytu — odrzekł don Roque. — A więc będzie nas pan mógł objaśnić, gdzie mieszka mój przyjaciel, don José?

— Dlaczegóżbym nie mógł? — odpowiedział kaleka wyciągając z kieszeni skórkę chleba i zabierając się do śniadania. — Z ulicy Parra przeprowadził się na ulicę Enmedio.. Wiecie już zapewne, że tam wszystkie domy wyleciały w powietrze. Tak, tak. Był tam don Esteban Lopez, z dziesiątej kompanii pierwszego regimentu ochotników aragońskich, i sam jeden z czterdziestu ludźmi zmusił Francuzów do odwrotu.

— To prawdziwie zadziwiające — rzekł don Roque.

— Ale jeśli nie widzieliście panowie bitwy z 4 sierpnia, nie widzieliście nic — ciągnął dalej żebrak. — ja byłem także świadkiem bitwy z 4 czerwca. Szedłem właśnie ulicą Caja i widziałem Artylerzystkę , jak strzelała z dwudziestoczterofuntowego działa.

— Tak, tak. Słyszeliśmy o bohaterstwie tej sławnej niewiasty — oświadczył don Roque. — Gdyby jednak chciał pan nam powiedzieć...

— Przecież mówię. Don José de Montoria jest zaprzyjaźniony z kupcem Andresem Guspide, który 4 sierpnia walczył ukryty za węgłem domu w uliczce de la Torre del Pino. Tu się sypią kule, granaty, pociski armatnie, kawałki ołowiu, szrapnele, a mój don Andres ani drgnie! Przeszło stu zabitych koło niego, a on nic! Sam jeden położył trupem pięćdziesięciu Francuzów.

— Dzielny to człowiek. Czy jest przyjacielem mego przyjaciela?

— Tak, panie — odpowiedział kaleka. — Obydwaj są najwaleczniejszymi mężami w całej Saragossie i dają mi jałmużnę w każdą sobotę. Bo trzeba panom wiedzieć, że jestem Pepe Callejas, a nazywają mnie Sursum Corda. Przed dwudziestu pięciu laty byłem zakrystianem w kościele Serca Jezusowego i śpiewałem... Lecz to do rzeczy nie należy. Mówię tylko, że jestem Sursum Corda, i być może słyszeliście panowie o mnie w Madrycie.

— W samej rzeczy — odparł don Roque w porywie wspaniałomyślności — zdaje mi się, że słyszałem, jak wymieniano to imię. Prawda, chłopcy?

— A więc to ja we własnej osobie — dalej mówił żebrak — i trzeba wam także wiedzieć, że przed oblężeniem żebrałem przy bramie te goż właśnie klasztoru, w Santa Engracia, który te rzezimieszki wysadziły w powietrze 13 sierpnia. Teraz przeniosłem się w pobliże klasztoru Panien Jerozolimskich, gdzie możecie mnie znaleźć zawsze, kiedy tylko zechcecie. A więc, jak już powiedziałem, byłem tam 4 sierpnia. Wtem widzę, że z kościoła wychodzi Francisco Quilez, pierwszy sierżant pierwszej kompanii pierwszego batalionu fizylieriów, który, jak panom zapewne wiadomo, wypędził tych łotrów z klasztoru Encarnacion. Widzę, że was to zdumiewa. Ha! A w ogrodach Santa Engracia, tu, za murem, zginął podporucznik don Miguel Gila. Najmniej dwieście trupów leżało w tym ogrodzie. Tutaj został ranny don Felipe San Clemente y Romeu, kupiec z Saragossy. Obie nogi mu obcięło. I gdyby nie don Miguel Salamero... nie wiecie nic o tym, panowie?

— Nie, przyjacielu — odpowiedział don Roque — nic nam o tym niewiadomo i choć pałamy chęcią zaznajomienia się z tymi wszystkimi cudami odwagi, w tej chwili najważniejszą dla nas jest rzeczą dowiedzieć się, gdzie możemy spotkać don Josego, mego dawnego przyjaciela, gdyż wszystkich czterech nas trapi choroba zwana głodem, której przecie nie leczy słuchanie o znakomitych czynach.

— Zaraz was zaprowadzę tam, dokąd chcecie iść — zapewniał Sursum Corda podzieliwszy z nami swe skórki chleba. — Przedtem jednak muszę wam coś powiedzieć, a mianowicie, że gdyby don Mariano Cereso nie był obronił zamku Aljaferia, nic nie wskórano by koło Portillo. Mężny to człowiek, don Mariano Cereso — niech Bóg ma go w swojej opiece. 4 sierpnia krążył tu po ulicach ze szpadą i starodawną okrągłą tarczą i tak groźnie wyglądał, że krew się w żyłach ścinała na sam widok. Tu, w Santa Engracia, wrzało jak w kotle, panowie. Bomby i granaty padały jak deszcz, lecz waleczni obrońcy Saragossy zgoła nie więcej na nie zważali niż na krople deszczu. Niezła porcja tego budynku wyleciała w powietrze. Wszystkie domy chwiały się naokoło, rzec by można, że to domki z kart, tak szybko paliły się i kruszyły. Strzały z okien, ogień z góry i z dołu. Francuzi padali jak muchy, a i nasi gęsto zaścielali ziemię. Don Antonio Quadros prażył bez litości ich baterie. Tamte łajdaki miały sześćdziesiąt dział i z nich walili w nasze mury. Nie widzieliście tego?

Ba, ale ja widziałem i powiadam, że było na co patrzyć. Odłamki murów i ziemia z okopów pryskały naokoło jak okruchy ciasta. Lecz zwały trupów zastępowały szańce, a nieboszczyków tu, na górze i na dole, cały ogromny stos! Don Antonio Quadros skry ciskał z oczu. Chłopcy strzelali, nie mierząc wcale: wszystka ich dusza stopiła się w jedno z ołowiem kul. Nie widzieliście, panowie? Za to ja widziałem. Na bateriach francuskich prędko zabrakło kanonierów. Spostrzegłszy, że jedno francuskie działo stoi opuszczone, komendant krzyczy: „Szlify oficerskie temu, kto zagwoździ tego smoka!” A Pepillo Ruiz rzuca się naprzód i biegnie, jakby sobie biegł przez ogród, pośród motyli i kwiatów wiosennych, tylko że zamiast motyli były tam kule, a zamiast kwiatów miny prochowe. Pepillo Ruiz zagwoździł działo i wraca uśmiechnięty. Ale oto i druga ściana klasztoru wali się na ziemię. Kogo przywaliło, ten już tam został pod gruzami, zgnieciony na placek. Don Antonio Quadros mówi, że to nic, a widząc, że artyleria tamtych zrobiła wielki wyłom w murze, biegnie sam go założyć workiem, z wełną. Wtedy kula trafiła go w głowę. Wyciągnęli go tutaj. Powiedział, że to też nic, i skonał.

— Och — rzekł niecierpliwie don Roque — zachwyceni jesteśmy, panie Sursum Corda, i najczystsze uczucia patriotyczne płoną w naszych sercach, kiedy słyszymy o tak wielkim bohaterstwie, lecz gdybyś chciał nam pan wskazać, gdzie...

— Dalibóg! — wykrzyknął żebrak. — Jeśli znam dobrze rzecz jakąś na tym świecie, to jest nią dom don Josego de Montoria! Stoi blisko Św. Pawła. Och, nie widzieliście, panowie, co się działo w szpitalu? Za to ja i owszem. Pociski sypały się gradem. Chorzy widząc, że dach im się wali na głowę, wyskakiwali przez okna na ulicę. Inni czołgali się na czworakach albo toczyli w dół po schodach. Ściany się palą, naokoło lamenty i jęki, a obłąkani ryczą w swoich celach jak wściekłe bestie. Wielu uciekło, kręcili się po dziedzińcu, śmiejąc się i strojąc grymasy, aż mrowie przechodziło po kościach. Na ulicy też ich nie brakło, rzekłbyś — ucieszne maski w karnawale. Jeden wdrapał się na krzyż, co stoi na Coso, i zaczął prawić kazanie. Mówił, że jest rzeką Ebro, że zaleje całe miasto i ugasi ogień. Niewiasty śpieszyły na pomoc chorym i rannym. Znoszono ich do kościołów Najświętszej Panny del Pilar i la Seo. Ulicami przecisnąć się niesposób. Z Torre Nueva dawano sygnały, żeby ostrzec ludzi, kiedy spadnie bomba, ale bicie dzwonów zagłuszało krzyki. Francuzi wchodzą w uli cę Santa Engracia, zajmują szpital i klasztor Franciszkanów. Zaczyna się walka na Coso i w sąsiednich ulicach. Don Santiago Sas, don Mariano Cereso, don Lorenzo Calvo, don Marcos Simono, Renovales, weterynarz Martin Albantos, Vicente Code, don Vicente Marraco i inni atakują Francuzów, niczym nie osłonięci. A na barykadzie, własnoręcznie wzniesionej, z fuzją w dłoni, z płomiennym okiem czeka ich hrabina de Bureta.

— Jak to? Kobieta, hrabina — spytał zaciekawiony don Roque — wznosiła barykady i mierzyła z fuzji?

— Nie widzieliście tego? — rzecze Sursum. — Na jakimże świecie żyjecie? Señora Maria Consolacion Alzor y Villavicencio, która mieszka tam przy ulicy Ecce Homo, krążyła po całej dzielnicy, podnosząc rannych, dodając otuchy słabym i zgnębionym. Potem stanęła na czele grupy cywilów, którzy zamknęli wejście ulicy i krzyczała: „Po naszych trupach tu przejdą!”

— Och, co za duch wzniosły i bohaterski — wykrzyknął don Roque, któremu kiszki grały marsza z głodu. — Jakże chętnie słuchałbym o tych przykładach męstwa, gdybym miał pełny żołądek! A więc mówiłeś pan, że don José mieszka...

— W tej właśnie stronie — odparł kaleka. — A wiecie panowie, jak to nieprzyjaciel ukrył się i zaczaił w uliczce Arco de Cineja? Panno Święta del Pilar! Tam dopiero dostali łupnia! Wszystko inne to głupstwo przy tym, co się tam działo. Na ulicy Parra, na placu Estrevedes, w ulicach Urreas, Santa Fé i Azoque nasi garbowali skórę Francuzom. Jeszcze do dziś mam w uszach huk dział, zgiełk i wrzawę tamtego dnia! Te żabojady paliły domy, jeśli ich nie mogli obronić, nasi robili to samo. Ogień ze wszystkich stron! Mężczyźni, kobiety, dzieci — kto tylko miał dwie ręce, chwytał za broń. Nie widzieliście tego panowie? A więc nie widzieliście nic!... Jak już zamierzałem powiedzieć, tego dnia Palafox wyszedł z miasta, żeby...

— Dosyć, przyjacielu — przerwał mu don Roque wyprowadzony z cierpliwości. — Zachwyca nas twoje opowiadanie, ale jeśli nas pan nie zaprowadzisz natychmiast do mego przyjaciela albo nie wskażesz, gdzie jest jego dom — pójdziemy sami.

— Chwileczkę, panowie, nie tak ostro — powiedział Sursum Cordo wysuwając się naprzód i rozwijając całą szybkość, na jaką pozwalały mu kule u nóg. — Chodźmy tam, chodźmy. Ja idę z całą przyjemnością. Widzicie ten dom? Tam oto mieszka Antonio Laste, pierwszy sierżant kompanii czwartego regimentu. Wiecie zapewne, że to on uratował ze skarbu szesnaście tysięcy czterysta pesos i odebrał Francuzom zrabowany wosk?

— Dalej, dalej, przyjacielu — rzekłem widząc, że niestrudzony gaduła zatrzymuje się, żeby nam opowiedzieć ze wszystkimi szczegółami o wyczynach Antonia Laste.

— Zaraz będziemy na miejscu — odparł Sursum. — Tędy szedłem rano 1 lipca, kiedy spotkałem Hilaria Lafuente, pierwszego kaprala strzelców ojca Santiago Sasa. „Dzisiaj uderzą na Portillo” — mówi do mnie Hilario. Więc poszedłem zobaczyć, co się święci, i...

— Wiemy już i słyszeliśmy o tym — przynaglał don Roque. — Idźmy prędko, a potem będziemy rozmawiać.

— A ten dom, który tu panowie widzicie, spalony i cały w gruzach — mówił dalej kaleka wskazując na róg ulicy — spłonął czwartego, kiedy don Francisco Ipas, podporucznik drugiej kompanii fizylierów z parafii Św. Magdaleny, ustawił tu armatę, a potem...

— Już wiemy resztę, człowieku — powiedział don Roque. — Idźmy dalej, a żywo!

— Ale wszystko to nic w porównaniu z tym, czego dokonał Codé z parafii Św. Magdaleny na ulicy Parra — ciągnął dalej żebrak, znowu przystając. — Było tam jedno działo. Już miał strzelić, kiedy Francuzi uderzyli całą chmarą. Wszyscy w nogi, ale Codé schował się pod armatę. Francuzi przebiegli, nie zauważywszy go, i don Codé z pomocą jakiejś staruszki, która mu dała linę, przetoczył działo aż do wylotu ulicy. Chodźcie, a pokażę wam.

— Nie, nie chcemy nic widzieć. Dalej, dalej w drogę.

Takeśmy go przynaglali i z takim uporem odmawialiśmy słuchania jego opowieści, że w końcu, choć bardzo długo to trwało, zaprowadził nas przez Coso i Rynek na ulicę Hilarza, gdzie stał dom osoby, którą widzieć pragnęliśmy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej