Franciszek Zabłocki

SARMATYZM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

AKT II

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

AKT III

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

AKT IV

Scena pierwsza

Scena druga

SCENA TRZECIA

Scena czwarta

SCENA PIĄTA

Scena szósta

Scena siódma

SCENA ÓSMA

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

AKT V

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

SCENA SIÓDMA

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

Scena dwunasta

Scena trzynasta i ostatnia

SARMATYZM

Komedia w pięciu aktach

Zabłocki Franciszek

OSOBY:

MAREK GUEONOS, dumny i kłótliwy szlachcic, domator.

RYKSA, żona jego w takimże ułożeniu, nieco trunkowa.

ANIELA, ich córka, panna grzeczna, mająca polor.

AGATKA, Anieli służąca.

JAN CHRZCICIEL ŻEGOTA, takiż kłótnik i pyszny jak Guronos.

RADOMIR, syn Żegoty, kochający Anielę i od niej kochany.

SKARBIMIR, szlachcic rozsądny, dawniej trybunalczyk.

BOGUMIŁA, siostra Skarbimira, panna grzeczna i wesoła.

BURZYWOJ, powinowaty przez żonę Guronosa, burda, zajazdowicz S, lecz nie mężny;

WIDYMUS, rejent zesłany od podkomorzego powiatowego 6 w pomoc Skarbimirowi ku pojednaniu Guronosa i Żegoty.

WALENTY, syn gajowego z części Guronosa, kochający Agatkę, mający się za rozumniejszego od innych dlatego, że był czas jakiś w Warszawie.

WOJCIECH, sługa Radomira.

RETORTA, awanturnik, pijak, wieszający się przy szlachcie, z okazji lekarz, z potrzeby konował.

BARTEK, MATYS, SOBEK, GRZELA, chłopi z części Guronosa.

CHŁOPI do aktu 4 z części Żegoty, mało mówiący.

SCENA we wsi osiadłej po większej części przez szlachtę.

AKT I

Scena pierwsza

Guronos, Skarbimir

GURONOS

Jakem Guronos, szlachcic, z naddziadów podczaszy, Wkrótce dam znać Żegocie, że mnie nie zje w kaszy! Dom mój miałby pierwszeństwo dać jego domowi? Mnie diabli wezmą, albo tego, kto tak powie!

SKARBIMIR

Ależ ...

GURONOS

Niech każdy odda, co należy komu! Ja pytam: ta impreza skąd Żegotów domu? Kościół, mówią, dla wszystkich... Nie zawsze, nie wszędzie! Czemuż prosty kanona klerus nie podsiędzie? Wszystko ma swoje szczeble, jest dalej, jest bliżej: Niechże kto wart wzniesie się, kto niewart, niech zniży.

Przecież żona Żegoty, o co z nami zwada, Zawsze mi moją imość w kościele podsiada!

SKARBIMIR

Czyż ...

GURONOS

(rwąc dyskurs)

Trzeba, abyśmy się lepiej zrozumieli. Co stanowi lustr domów? Dawność parenteli. Co znowu jej dowodzi? Metryki, herbarze, Mauzolea. Dość naszych nie w jednej jest farze. Daj sobie pracę: czytaj; wszędzie głośna sława Domowi Guronosów aplauzy przyznawa! Nie setnym, nie tysiącznym okażę to licem.

SKARBIMIR

Któż wątpi; jesteś waćpan, jak trzeba, szlachcicem, Masz świetne antenaty, jasne ich wywody, Lecz w czym to do somsiedzkiej ma przeszkadzać zgody? Czemu nie zważyć przyczyn?

GURONOS

Toteż to, somsiedzie,

W tym kozyra; kto z nas krwie świetniejszej dowiedzie, Ten pierwszy!

SKARBIMIR

Dom waćpana w zacne męże plenny, Starożytny...

GURONOS

Dodajmy, dom wielki, wojenny, A co najrzadsza, równie z kądzieli jak z miecza.

SKARBIMIR

Wszystko to dawną jego świetność zabezpiecza.

GURONOS

Jeżeli sławne gdzieś tam imie Fabijuszów, I naszych nam niemało Tatarzyn wziął uszów,

Nie pomnę w którym roku, lecz rzecz oczywista, Że w tej klęsce poległo Guronosów trzysta!

SKARBIMIR

Słyszałem tyle razy od waćpana...

GURONOS

To mi Dom! — Szczęściem został jeden Guronos Bartłomiej, Gdyż był lactens w kolebce. Dorósłszy lat pory — Po naszym Sędziwojów wonczas był dom wtory ... I już schodził — otóż w nim wziął sodom vitae: Dobrosławę - Gertrudę - Jadwigę - Brygitę, Ostatnią z Sędziwojów, herbu Koziej głowy.

Aluzyja, jak wiemy z kroniki domowej, Twardych rogów do Marsa, a koziej osady Do dziedzicznej domowi Sędziwojów swady.

SKARBIMIR

I to słyszałem.

GURONOS

Otóż z tego Bartłomieja I Brygity gasnąca dwóch domów nadzieja Wskrzesiła się na Mieszku, jedynym ich synie, Który Mieszko, pojąwszy Gryszkę na Myślinie, Spłodził Andrzeja, Marka, Piotra, Matyjasza, Protazego, Łukasza i Matatyjasza, Z których jeden był tylko sterilis Protazy.

SKARBIMIR

Już i o tym słyszałem po tylekroć razy. Po cóż...

GURONOS

(rwąc mowę)

Aby się tamta dowiedziała strona, Że dom mój nie wyleciał sroce spod ogona I że żona Żegoty

SKARBIMIR

(przerywa)  

Może mniej roztropna.

GURONOS

(kończąc swoję jenealogią)

Z tych Andrzej pierworodny wziął Różę z Konopna.

SKARBIMIR

(znudzony i niecierpliwy)

Zacny panie podczaszy, wiem, w jakiej jest cenie, A w jakiej być powinno domów pochodzenie. Wiem, że i wasze w wiekach brały wzrost olbrzymi, Lecz gdy, zdrobniawszy, ledwie że są dojrzanymi, Gdy nas, małych i wielkich, nędza dziś przyciska, Co z tego przodkowania? Rzecz do pośmiewiska!

GURONOS

Mój dom, lecz nie Żegotów! Proszę do kościołów, Na popis monumentów, grobsztynów, mauzołów! Proszę do przywilejów!

SKARBIMIR

A ja bym chętniejszy Wziął za sędziego rozum, nad wszystko dawniejszy,

By przez te, śmiechu warte, domów waszych wojny Nie cierpiał cały dotąd powiat nasz spokojny, Ile kiedy nieszczęściem drobiazg naszej braci, Nawykły służyć dumie, co swe zyski płaci, Nie omieszka, jak nieraz, z małej dość iskierki

Wzniecić pożar ogólny, stronnictwa, rozterki. Przystałożby to na dom waćpana tak stary, Sławny jasyrem uszu wziętych przez Tatary, Ażebyś, je wetując w pokoleniu setnym, Równą klęskę gotował swojskim i szlachetnym?

GURONOS

Krwie niczyjej nie chciałbym.

SKARBIMIR

Przecież...

GURONOS

[Przecież, przecież,]

Próżne mi waszeć jespan terefery pleciesz! Jeden jest dla Żegoty środek: mieć się skromniej, A nie — to ten kord-cenzor mores mu przypomni!

SKARBIMIR Więc rada przyjacielska...

GURONOS

(junacko)

Przyjaciel i rada: Ten kord, co, nie jak waćpan, bije, choć nie gada!

SKARBIMIR

A prawo na napastnych?

GURONOS

O! gdyby też nie te Bałamutnie, te prawa! Bassateremtete! Do tysiąc set kop diabłów, albo jeszcze gorzej!

SKARBIMIR

Miałem honor już mówić: jespan podkomorzy Tyle się tym zasmuca, wstydzi, gniewa wreszcie.

GURONOS .

Czyż dla nas podkomorzy to, co burmistrz w mieście? Czy mnie na ratusz wsadzi? Szlachcic na zagrodzie...

SKARBIMIR

(rwąc dyskurs)

Wiem to, że dawniej bywał równy wojewodzie. Ależ pan podkomorzy nie imperative, Lecz jak braterskie radzi, jak serce życzliwe, Naszym się opiekując szczególniej powiatem, Jako jest przodkującym starszym braci bratem. Pisał do mnie dwa razy, znać w nadzieję łaski Waszeć jespana dla mnie, bym wszedł w ich niesnaski I starał się je zgodzić, dając znać w przypisie, Że już o tym stolica i wie,' i gorszy się. Wiadomo waszeć panu, jednakże u dworu Takie burdy...

GURONOS

Burdaż to interes honoru?

To mnie będzie lada kto krzywdził, szarpał, a ja Mam płakać, uniżać się w pokorze mazgaja?

SKARBIMIR

Toż to jest rzecz honoru, aby z fraszki lada Zbrojno brat brata, somsiad nachodził somsiada? Ażeby chlubne męstwa miał czynić popisy Przez szczerby drugim dane, albo wzięte krysy? '

GURONOS

Otóż te polityzmy, te grzeczności wasze, Modne rozumowania, sensa! Na pałasze,

Dobrodzieju! To rozum był w dawnym Sarmacie! Teraz tylko piszecie, pięknie rozprawiacie, A gdy przyjdzie krzyżową machnąć kiedy sztuką: Stary popraw! Studenty, żaki z tą nauką!

Scena druga

Guronos, Skarbimir, Walenty

WALENTY

(obracając się w tę stronę, z której przyszedł)

A zawsze sto batogów, co słowo, to chamie! Wszyscyśmy sobie równi po ojcu Adamie I że ktoś rano wyprzągł woły, ktoś wieczorem, Przypadkowym wstyd by się nadymać honorem, [Gorszy, co cudze chwyta, jak, co swoje orze.]

GURONOS

(do Skarbimira)

I to sensat, znać zbity. Cóż w tak złym humorze Walenty! Co ci to jest?

WALENTY

(kończąc swoje)

Że przy mnie kłonica Nie szabla; niejednego gnałem nią szlachcica.

GURONOS

(do Skarbimira)

Strasznie chłop zapalczywy, zły gdyby jaszczurka.

(do Walka)

Czegóż...

WALENTY

Ta panna Jaga, chrzesna pańska córka,. Ten wierutny pocztowiec, ten dragan w kornecie, Tak mnie tyrańsko kijem zmierzyła po grzbiecie.

GURONOS

Za cóż to?

WALENTY

Prawie za nic; za urwanie kwiatka W ich ogrodzie. Moja mnie prosiła Agatka,

Abym jej dostał kwiatków na uwicie wianka. Agatka, wie pan dobrze, moja jest kochanka I pan nam ma wyprawić wesele w ostatki, A że się w ich ogrodzie piękne rodzą kwiatki, Nie myśląc, że mnie tam bicz miał spotkać tak srogi,

Wreszcie nie ma złej drogi dla swojej niebogiej, Przeskoczyłem przez parkan. Otóż to, nie więcej! Bodajby na nią padło nieszczęść kroć tysięcy!... Ależ moja Agatka, Agatka kochana! Gorsza ta, którą od niej w sercu noszę, rana.

Lecz za to jaki balsam, jakie kordyjały

W jej oczach wielkich, w buzi świeżéj, czystéj, małéj, A ta nozia — ot tyćka, te pulchniutkie rączki... O szczęśliwy Walenty!

(Wybiega po sowizdrzalsku).

Scena trzecia

Guronos, Skarbimir

GURONOS

Gada, jak z gorączki;

Jedno z drugim nie związać; na czekanie dłuższe Mógłby oszaleć; wreszcie ożenić go muszę,

Lubo, mówiąc po prawdzie, dziewczę dziarskie, hoże,

A to gap! — Lecz o naszym mówiąc: być nie może,

Abym, by też najmniejszy, krok zrobił do zgody.

Najpierw, przed wszystkim, widzisz waćpan te ogrody: Ten się nazywa Nosów, a ten drugi Gura.

Pytam, skąd się ta wzięła ich nomenklatura?

Nie widocznaż, żeśmy się od nich mianowali?

Że tak jest, dokumenta mam in originali.

Przecież się w nie Żegota wparł iure caduco! Patrz waćpan, te dwa łany z tą niziny sztuką

W moim były imieniu; dziś je ma Żegota.

Oto mi i ten kawał wziął z tej strony płota.

Ale ja dzisiaj jeszcze, zegnawszy gromadę,

Grodź rozrzucam, jak moją właściznę zajadę! Dopiero, jak się trafi, za łby czy za barki,

Na kordy, pistolety, nawet na jańczarki!

SKARBIMIR

Nie lepiej że by zgodą?

GURONOS

Tak, tak, zgodą, właśnie!

SKARBIMIR

Nareszcie prawem.

GURONOS

Prawem? Niech w nie piorun trzaśnie! Wolałbym mieć nareszcie z diabłem do czynienia,

Jak z ludźmi, Panie odpuść, prawnego sumnienia! Niechaj będzie interes mój, nie wiem jak czysty, Wartogłowy, cygany, bezbożne jurysty Z gruntu mi go przerobią, wywrócą na nice. Niechże się jeszcze wdadzą intrygi kobiece,

Dobrodzieju! wodzi mnie strona, od nich wsparta, Od szatana do diabła, od diabła do czarta: Dziad zacznie, wiek się ciągną mitręgi pieniacze, Nim je w drugim czwartego stopnia wnuk opłacze. A mnie co po tym? Arwan prawo wszystkim katóm!

Ten pałasz — to mój proces, sąd i ultimatum!

SKARBIMIR

Jakież skutki? Niesława, wieża, basarunki.

GURONOS

Niechże winny dla mojej będzie respekt żónki,

Niech mi moje powrócą łąki, chrusty, pola, Wtenczas pójdzie do prawa, czyja będzie wola. Ale pokąd nie ...

SKARBIMIR

Dzikie, zdaje się, żądanie.

GURONOS

(urażony)

Chyba, że sam dzik jesteś, mój mościwy panie! Albo i to daruję? Ongi moje konie Z fornalki połapawszy na wspólnym wygonie, Nie jak szlachcic, ale jak rostrucharz, konował, Jednemu grzywę ostrzygł, dwóch poanglizował! Proszę, nie susz mi więcej głowy; na te baje Powtarzane tylekroć, flegmy mi nie staje I cały się zapalam — kłaniam.

(Odchodzi zjątrzony)

Scena czwarta

SKARBIMIR

(sam)

A to horda

Tatarska te wieśniaki, co słowo: do korda! Obywatele tacy, nie gorsiż od dziczy

Besarabów, Nogajów, Hajdamaków, Siczy? Głupstwo same i upór! Panie! Nie karzże mię, Ale to diabłów z piekła, nie ludzi jest plemię! Serca tak pojątrzone, tak miałkie rozumy, Tak mało szlachetności, a tak wiele dumy!

Scena piąta

Skarbimir, Radomir, Wojciech

RADOMIR

(do Skarbimira)

Sam to waćpan?

SKARBIMIR

Przechodząc w somsiedzką. gościnę, Przypadkiem nadybałem tę żmiję, gadzinę, Guronosa; chciałem wnijść w ściślejsze rozbiory, . Skąd ta ojca waćpana z nim waśń, o co spory.

RADOMIR

Cóż na to?

SKARBIMIR

O żelaznym jakbym mówił wilku; Nie dosłucha, powiedzieć nie da wciąż słów kilku, Kord a czekan, to jednym, to drugim wytrząsa, A miniasto się stawi, a pokręca wąsa.

RADOMIR

(wzdychając) Nieszczęście!

SKARBIMIR

Cóż z tym robić? — Ile było ze mnie, Rozważałem, prosiłem; wszystko nadaremnie. Ostatni środek: lepszej upatrywać chwili, Aliż się samym czasem głupstwo to przesili. Co do mnie, proszę wierzyć, wtenczas się ucieszę, Gdy ten żądany moment ujrzę lub przyśpieszę.

(Uściskawszy się za ręce, odchodzi)

Scena szósta

Radomir, Wojciech

RADOMIE

(myślący)

Nic nie mówisz, Wojciechu?

WOJCIECH

Cóż mam mówić?

RADOMIR

Przecie?

WOJCIECH

Chyba to, że w tym ludzie szaleją powiecie, Bo i sam pan, skoro mam nie ukrywać prawdy, Dawniej roztropnie, teraz z głupstwa w głupstwo zawdy.

RADOMIR

W czymże i jakie głupstwo?

WOJCIECH

Przejrzyj się pan w sobie.

RADOMIR Czyż kochać się?

WOJCIECH

Lecz gdzie, w kim, i w jakim sposobie? Bawiąc tyle w stolicy, znając pięknych krocie, Rzucić tamte, na wsi się zakochać w prostocie, W jednej parafijance! Z tortów na łazanki! Boć to jedno, z stołecznych odpaść na sielanki. Czy ma pan smak, rozsądek?

RADOMIR

Więc sądzisz z pozoru,

Więc rozumiesz, że szczęście jest obok poloni? Że cnota albo piękność traci swe znamiona, Gdy z małego na wielki świat nie przesadzona? Ten polor, ten świat wielki — tyle lat w nim żyłem, Tyle rzeczy widziałem, tyle się gorszyłem: Nieprawość, oszukania, podstępy, intryga, To jest, czym się na stopień zasług próżniak dźwiga Aby stopniem oburzył, a władzą dokuczył. Szczęście! żem się w to wpatrzył, ale nie nauczył!

WOJCIECH

Już więc pan z jednej świata niekontent połowy, Lecz może w drugiej zyskał. Jakże białogłowy, Czyli raczej [płeć] piękna, jak wy je zowiecie, Sroki, jak tu pstre, takież i na wielkim świecie?

RADOMIU

Ciekawe mi dość czynisz o nich zapytanie.

Mamże je chwalić, czy też, co słuszniej, przyganię? Krótki ich opis, równie jak szczupłe zalety. Mają polor, świadome tonów, etykiety, Przymilić się, zniewolić, pociągnąć nadzieją, Oszukać, wyśmiać potem, wszystko to umieją.

O, jak różną w tym względzie znam piękną Anielę!

WOJCIECH

Mniejsza to, że wieśniaczka, nuż dobra, lecz cielę.

RADOMIR

Jej skromność, jej łagodność to prawdy oblicze, Te w spojrzeniach niewinnych oczu jej słodycze, To rzetelnych ust z sercem otwartym przymierze . . .

WOJCIECH

Jednomyślne, gdy zwodzą ...

RADOMIR

Zupełnie im wierzę.

WOJCIECH

Może to dobre serca zniewala i wabi, Ale wasi rodzice na siebie: bij zabij; Jak to będzie pogodzić?

RADOMIR

W czasie dwóch miesięcy Nad zasługi, nad wartość zjednawszy ją więcej,

Gdy wzmocnione szacunkiem wzajemnym skłonności, Na najczulszej nas drogę wywodzą miłości,

Kto by się był spodziewał, by zły duch niezgody Te roztropnym nadziejom zgotował przeszkody, Aby niebacznych kłótni, szkodnej ojców pieni

Miał na zgaszenie naszych używać płomieni, Na których, jak do szczęścia, zależy mi wiele, Poprzysięgam na niebo, na piękną Anielę, Na to serce szlachetne, które mnie z nią łączy.

WOJCIECH

Nadto pan rozkochany, nadto też jest rączy; Wierzę ja bez świadectwa nieba i Anieli. Dawnożeście się z sobą na przykład widzieli?

RADOMIR

Widujemy się często.

WOJCIECH

Lecz w dorywczym trybie.A jak też, co być może, Guronos was zdybie? Guronos, który, mówią, gdy bije, nie pieści, A da córce i panu, co się na. grzbiet zmieści: Bo w tej wsi takie dają wyprawy i wiana, A co, jakbym już patrzał na to, spotka pana.

RADOMIR

Może on być . . . nie takiż przecież grubijanin.

WOJCIECH

Wierz mi pan, ten jest zwykły rodzaj wiejskich danin. Trudno jest wierzyć temu, kto zawsze żył w mieście, Ale tu chleb powszedni batogów sto, dwieście; Życzyłbym więc w tych schadzkach serce lwa bez trwogi, Lub, co jeszcze pewniejsza, zająca mieć nogi.

RADOMIR

Zawszeż w tak smutne będziesz wprowadzać mnie myśli?

WOJCIECH

Smutniej, gdybyśmy kiedy do ich skutku przyszli.

To szczęście, że Opatrzność w ten kąt jeszcze wziéra,

Za anioła mu stróża dawszy Skarbimira.

Gdyby nie on, Żegoty i te Guronosy

Na drobne co dzień by się rąbali bigosy: Gdy dziś przecie, już nie jak dawniej (chociaż niemniej

W zawziętościach uparci a z uprzedzeń ciemni),

Aż do krwi rozciągają ich dumy prawidła,

Gdy im mniej przecież maści dziś trzeba, jak mydła.

Otóż jest i Agatka!

Scena siódma

Radomir, Wojciech, Agatka

RADOMIR

O! Moja Agatko!

Jak w miarę mojej chęci widuję cię rzadko. Cóż tam piękna Aniela?

AGATKA

I wymówić trudno,

Jak się melancholiczną, jak zrobiła nudną. Właśnie od niej waćpanu tę niosę nowinę, Że go czeka w ogrodzie naszym za godzinę; , Ta furtka, którą widzisz, od której mam klucze. Tylko być nie omieszkaj, reszty cię nauczę.

RADOMIR

(zżymając ramiona)

Osobliwość.

AGATKA

I owszem, nic osobliwego. Przekradamy się temu, że oni nas strzegą. Wierz mi pan, na rzecz wielką ważemy się obie, A, co prawda, ja pannę do tego sposobię.

RADOMIR

(czmerząc w kieszeni) Wdzięczen jestem.

AGATKA

(w nadzieję daru)

Panie broń, ojciec, albo matka . ..

RADOMIR

(dając jej pieniądze)

Ten mały upominek niech przyjmie Agatka.

AGATKA

(z ukłonem, mówi dalej)

Jak to słońce na niebie, tak rzecz oczywista: Pannie najmniej sto, a mnie najoszczędniej trzysta!

RADOMIR

Dzicz prawdziwa!

Scena ósma

Radomir, Wojciech, Agatka, Walenty,

WALENTY

(z zazdrością)

Czemuż to tak blisko na oku

Przechodzących? Nie strach cię, jak widzę, uroku. A przecież, jeżeli kto urokom podlega, To panienka, z młodymi gdy samopas biega.

RADOMIR

(do Agatki)

Któż on jest?

WALENTY

(do Agatki, kłótliwie)

Nie przeszkadzam; na twoje rozpusty 300 Dogodniejszym ci miejscem byłyby te chrusty, Tam cię nikt przez tak gęste nie dojrzy zarośle!

AGATKA

A ty, co patrzysz z bliska, cóżeś postrzegł, ośle?

RADOMIE

Precz stąd, głupcze!

WALENTY

Tak, głupcze, byłbym w rzeczy samej Gdybym odszedł.

WOJCIECH

(lekko go popchnąwszy)

Jakież tu zuchwałe są chamy!

WALENTY

(urażony)

Chamy?

AGATKA

(grozi mu)

Strzeż się!

WALENTY

Ty się strzeż!

WOJCIECH

Póki znosić mogę,

Pokąd się nie rozgniewam, nie zachodź nam w drogę, Łyczaku!

WALENTY

Któż to łyczak? I sługę, i pana, I tego w tej kobiecej postaci dragana, Jak się zawinę, jak was . ..

(Podnosi kij, Wojciech go uderza)

A to co?

WOJCIECH

Za buzię, Za język, za pogróżki. . . naucz się, motuzie!

WALENTY

(tchórząc)

Czy mi się zdało, czy też ujrzałem sto świeczek?

Szudrawcze! a tyś mi dał podobno policzek?

WOJCIECH

(porywając się do bicia) Jeszcze!

AGATKA

(zastępując Walentego)

Wybacz mu, proszę.

(do Walentego)

Zejdź im z oczu!

WALENTY

(odgrażając się)

No, no!

Nie zawsze ginie pomsta, choć bywa spóźnioną. Ani się spodziejecie ...

(do Agatki)

A z tobą chybaby Śmierć nagła!

(odchodząc)

O borowce, o zbójcy, o draby!

Scena dziewiąta

Radomir, Agatka, Wojciech

RADOMIR

Cóż to za mente captus?

AGATKA

Jest on z tej wsi saméj Syn majętnych wieśniaków; pobrać się z nim mamy.

RADOMIR

Wybacz.

AGATKA

Niech piędzią swoją mierzy się, nie czyją, A jeśli głupi, niech wie, że i głupich biją. Lecz to takie nieszczęsne tej wsi założenie: Tu z rozumem człowieka szukać na nasienie. Oto i on, choć nieco przetarł się po świecie, Chociaż mędrszy od wielu, jeszcze głupi przecie.

WOJCIECH

Więc jak pójdziesz za niego, do reszty zgłupieje.

AGATKA

Z takimiż to mężami najlepiej się dzieje. Lecz co widzę, Burzywoj, siestrzan mojej pani. Oddalcie się, żebyście nie byli widziani.

RADOMIR

Taż schadzka?

AGATKA

Nic nie będzie do niej na przeszkodzie. Za godzinę, pamiętaj, Aniela w ogrodzie, Wnijście furtką.

(Radomir i Wojciech odchodzą)

Scena dziesiąta

Agatka, Burzywoj

AGATKA

(ma czas jeszcze powiedzieć głośno)

Prawdziwie sroga niebios plaga Odtąd, jak się ta kłótnia we wsi naszej wzmaga Jak dym w kąty się ciśnie, nim uderzy słota, Tak się tu zawsze [do nas] ta tłoczy hołota.

BURZYWOJ

(zbliżywszy się)

Jak się masz, Agateczko? Co tu u was słychać?

AGATKA

(z humorem)

Młode nie idą za mąż, stare nie chcą zdychać.

BURZYWOJ

Śniło mi się, że chory wujaszek, pan Marek.

AGATKA

Zdrów jak koń.

BURZYWOJ

A cioteczka?

AGATKA

Jak klepak zegarek, Co inaczej wskazuje, a inaczej bije; Kwęka, stęka, a wiele żre, a więcej pije, I gdyby nie te bajki Retorty, lekarza, Co wszystkich praktyk chyba świadom z kalendarza, Wmawia w nią solitera i na to, co chwila, Siebie szklanką, a imość kieliszkiem zasila.

BURZYWOJ

Mówisz, jak wiesz. Ja sam te mam w żołądku mory, I gdyby mnie nie tęgie wzmacniały likwory,. Jak mnie dziś widzisz w dziarskim, wesołym humorze, Odkąd, odkąd na księżej beczałbym oborze? Moja też Aniołeczka?

AGATKA

Wszystko, do psa kondla, Kota, i tych junaków, co pilnują rondla, Kuchni, piwnicy, co nas jak szarańcza naszli, Wszyscy a wszyscy zdrowi, i jak wieprze spaśli.

BURZYWOJ

Któż oni są?

AGATKA

Kto ich zna! Posowiste miny, Jak pan, pasy pod brzuchem, kozackie czubrzyny,

Szabliska z temblakami długimi jak lice, Pistolety na smyczach, w tasakach krócice. Sama nie wiem, skąd do nas ta zlata się szuja.

BURZYWOJ

Interes to mojego wszystkich ściąga wuja, I to mi przyjaciele... krew, majątek, życie...

AGATKA

Tylko też straszyć, tylko gębować umiecie, Jak przekupki, jak krupne baby zza straganów, Nie jak na szlachtę, nie jak przystoi na panów!

BURZYWOJ

Bo nie wiesz, na czym honor zależy szlachcica.

AGATKA

Najlepiej go podobno nasza zna piwnica I kuchnia. Zawsze w trzasku i rozgardyjaszu, Jak księża na odpuście, chłopy na kiermaszu. Koniec końcem wszystko się kończy na hałasie, Gdy tymczasem pan wszystkich i poi, i pasie.

BURZYWOJ

Ty byś chciała natychmiast? Nie w jednym dniu Kraków.

AGATKA

Pełen jest takich burdów, pełen kraj junaków, Których męstwo na tym się kończy i zaczyna;

Wietrzyć nosem, gdzie gęstszy dym kurzy ż komina, Gdzie się husarz sowity w pieczeni utaja, Na przyjęcie bigosem hultajskim hultaja, Gościa nieproszonego; a takich tu gości, Gdyby szarańczy jakiej, pełno w naszej włości. Żegota drwi z nich wszystkich — kto ich popamięta:

To nasze kojce, nasze oborne bydlęta, Których tyle za każdą gościną ubywa. Nie wzmiankuję gorzałki, medery i piwa,

Którymi prześmiardliśmy więcej jak szynkarze, Siedząc, nie jak we dworze, ale jak w browarze.

BURZYWOJ

Czyż chcesz, ażeby męstwo nie miało nadgrody? Wszyscy też, wszyscy ginąć pójdziemy w. zawody, Nie będziem dla wujaszka szczędzić krwie i znoju!

AGATKA

Burda nie męstwo, burda w każdym jest opoju! Jakoż bardzo pamiętne ma dom tego znaki: Klamki, zawiasy, kłódki, zamki, skubie, haki, Wszystko pootrącane! Osobliwsze męstwo!

Na tym wygrana, na tym junaków zwycięstwo! Śmiać mi się chce, gdy się to plugastwo popije: Jeden kwiczy pod ławą, drugi w grubie wyje, Trzeci swych przeciwników przez sen na harc wzywa, Inny, marząc, że najazd, z zapieca się zrywa, Dopokąd usłużniejszy traf jakiejś krawędzi Lub progu, gdy się ten tłok ku sobie rozpędzi,

Wszystkich wraz nie obali, wszystkiej nie uraczy, Kogo krwią, kogo sińcem, tłuszczy hajdamaczéj. A koniec końcem, kto się do tego przykłada ? Wszyscy mówią, że cała z waćpana jest zwada, Że drażnisz, jątrzysz wuja, poddajesz mu fumu.

BURZYWOJ

Prawda, ja; bo chcę głupich nauczyć rozumu, I gdyby jeden ze mnie miał zostać kawałek...

Scena jedenasta

Burzywoj, Agatka, Walenty, Bartek, Grzela, Sobek, Matys

BARTEK

(cicho do Walentego) Ten?

WALENTY

(cicho) Ten sam.

BARTEK

(głośno)

Dalej dzieci! Podniesienie pałek!

MATYS

(chwytając Burzywoja z tyłu)

A tuś niecny, pogański synu!

BURZYWOJ

Jako chamy?!

SOBEK

(narzucając mu wór na głowę)

Teraz go po naszemu! A! w ręku cię mamy! Lżyć, policzki wycinać; bijcie, nie żałujcie!

(Biją go postronkami)

BURZYWOJ

Bracia szlachta, kto słyszy, kto słyszy, ratujcie!

WALENTY

A jeszcze go, a jeszcze!

BURZYWOJ

Wszyscy z piekła diabli!' Łyczaki!

(Szuka pałasza, ale na rękojeść trafić nie może)

WALENTY

(to postrzegając)

Rękę trzymać, bierze się do szabli!

MACIEK

(wyrywa pałasz z pochew)

Mara ją, mam!

BURZYWOJ

E! psubraty!

SOBEK

(bijąc)

Nie bij, nie lżyj, nie łaj! (Tu się Burzywoj z rąk im wyrwawszy, ucieka) ,

GRZELA

Bartku, chwytaj go! [chwytaj!]

BARTEK

(do chłopów)

Na przełaj, na przełaj!

(Moment mały, prócz Agatki zdziwionej i przestraszonej, scena próżna, powracają chłopy nie dognawszy Burzywoja)

SOBEK

Chartami go nie uszczwać; ale popamięta!

BARTEK

Należycie, jak trzeba, przeszedł przez praszczęta!

GRZELA

Myślał, że nas ustraszy miną hajdamacką!

MATYS

Ani jam go oszczędzał, trzepałem go gracko!

WALENTY

(powracając ostatni)

Zatchnąłem się!

AGATKA

Czyś rozum stracił, utrapieńcze?

WALENTY

Straciłem.

AGATKA

Waryjacie!

WALENTY

Ty go stracisz, ręczę,

Ty ladaco, zalotko! Ty... jak cię pochwycę! (Porywa się do, niej)

AGATKA

(uciekając)

Ty, ty, zbóju!

(Walenty chce ją gnać)

BARTEK

(wpół go ująwszy)

Walenty! Wstyd! Chcieć bić dziewczycę!

WALENTY

Żleś mi, Bartku, usłużył. Ja wierzę w przysłowie: Nie będziesz bić kobiety, siądzie ci na głowie! Tymczasem dziękuję wam za chęć ich życzliwą, Czyja łaska, kto co chce: gorzałka, miód, piwo, Wszystko przysposobione w mojej jest chałupie.

BARTEK

(z uwagą)

Lecz jak nam za to...

WALENTY

Tylko trzymajmy się w kupie!

Koniec aktu pierwszego

AKT II

Scena pierwsza

Aniela, Agatka (śmiejąc się bardzo)

ANIELA

Możnaż śmiać się tak długo?

AGATKA

Wartoż bo to śmiechu, Gdy go wystawiam, jak Judasza w miechu, Co go żaki z kościoła pędzą w Wielki Czwartek; Pięciu ich: Sobek, Grzela, Walek, Matys, Bartek, Jak gdyby się pod jednym mistrzem bić uczyli, Tak porządnie, tak zręcznie ... co bili, to bili.

ANIELA

Żałuję Burzywoja, kuzyn mój wszelako.

AGATKA

Niech też raz być przestanie takim hajdamaką, Takich błędów nie można ocenić dość drogo; Alboż i ten niepokój we wsi naszej, z kogo,

Jeśli nie z jego plotek, podszczuwań, porady? On, nie kto, pana jątrzy, on kłóci sąsiady. Ta waśń z panem Żegotą trwałażby tak długo? O! daj, Panie, omyłkę taką jeszcze drugą!

ANIELA

Nie poznał Walentego?

AGATKA

Wzięty między kije,

Nie wiem, czy mógł i o tym wiedzieć, że sam żyje, A ile że go wilczym podszedłszy napadem, By kota, postronkami okryli, jak gradem. Szczęście, że ma nóg lepszy charakter, jak duszy, I chociaż w resztach, przecie uniósł z głową uszy.

ANIELA

Prawda, zły z niego człowiek.

AGATKA

Panna go oszczędza,

Ja zaś mówię: nie człowiek, lecz piekielna jędza. I panna za takiego miałaby pójść draba?

ANIELA

Miłość we mnie, nie mniemaj, że jest skłonność słaba.

Mimo to, żem wieśniaczka, myśl moją otworzę: Aż nadtom jest przezorna w kochanka wyborze, Nie łudzi mnie majątek lub świetność imienia, W sercu cnoty, w rozumie szukam oświecenia. Bo gdy pomyślani nad tym, jak wielka różnica

Tych, którym grzeczna poznać dała świat stolica,

Lub ta poloni młodych szkoła, trybunały, Albo wojsko, do zasług stopień i do chwały, Ta miła obyczajność, ta chęć zniewalania, Serce ułagodzone, podniesione zdania.

AGATKA

Prawda; te sześć miesięcy bawienia w Lublinie, Gdy porównanie siebie, jak dziś jestem, czynię Z tym, jakem była dawniej, wtąż z ludźmi naszemi, Widzę taką różnicę, jak nieba od ziemi. Komedyje, romanse, z dobranych biesiada.

ANIELA

Wszystko to, wierz mi, rozum i serce układa, ' I ledwie się do tego dzielnością nie zbliża, Że jak treści dźwigają ciało z paraliża. Tak czytanie, gdy mu smak, rozsądek przywodzi, Cieńczy grubość umysłu, cierpkość serca słodzi.

AGATKA

Toż mówiłam — świat krzesze, świat ludzi odmienia ' Zwłaszcza co do oświaty, co do serc miękczenia.

ANIELA I to mnie też tak ścisłym z tobą węzłem zwiera.

AGATKA

Wdzięczna jestem. Lecz pora wspomnieć Radomira: Właśnie czas, w którym panna widzieć się z nim miała.

ANIELA

Mimo to, że mu sprzyjam, jakżem z nim nieśmiała, Jak się mieszam.

AGATKA

Bo wątpisz: lecz na moją wiarę,

Mimo wiek, grzeczność młodych, cnoty są w nim stare. Do waćpanny tak przy tym przywiązał się szczerze.

ANIELA

Z tej miary nie lękam się; że mi sprzyja, wierzę; Lecz gdyby ta, co teraz tak silnie nas klei, . Na samej skłonności miała skończyć się nadziei! To poróżnienie jego familiji z naszą . . .

AGATKA

Tylko niech cię tak myśli okropne nie straszą. Teraz niech pannie książek czytanie się przyda. Ileż była płakaną od nas Argenida!

Albo w tych tkliwych draniach, gdyśmy my truchlały, Zza strasznych chmur jak nieba wdzięcznie zajaśniały. Jeżeli taką rzeczy los wiedzie koleją.

ANIELA

Zwyczajna sercom ludzkim cieszyć się nadzieją; Lecz jeśli szczęście moje nie ma być obłudą, Jeśli to, czego żądam ...

AGATKA

Przestańże, marudo!

Radomir na waćpannę zapewne już czeka, Masz klucz od furtki ... Otóż i ten niedosieka, Burzywoj z jegomością, junaki barwane! Odejdź co prędzej, ja tu z nimi pozostanę.

Scena druga

Agatka, Burzywoj, Guronos

BURZYWOJ

(do Guronosa)

Oskoczony od chłopów, choć nie jest bez plamy Szlachcicowi w nierówny bój wdawać się z chamy, Jednak, aby im dać znać, jaka dzielność nasza, Zrywam się: a tu tylko pochwy bez pałasza, A tu biją, łeb w worze, jak gdyby w kapturze,

Słowem, choć nigdy, jak wiesz, wujaszku, nie tchórzę, Rad nierad, musiałem się wyrwać z tych ukropów'. Raz się tylkom obejrzał, ze sto było chłopów!

GURONOS

Z waćpanem, moim wielce, począć tak zuchwale! A! chamy, a siermięgi! Na koła, na pale!

BURZYWOJ

(postrzegając Agatkę)

Ależ była Agatka.

GURONOS

Cóż to? Jak to było?

AGATKA

Przed kurzawą, mniemałam, że się słońce ćmiło, Rozumiem jednak, że mniej było krwie, jak pyłu.

BURZYWOJ

Jakże bo mnie zdradziecko zaskoczono z tyłu.

AGATKA

Ale jak szczerze bito. Dla waćpana szczęście, Żeś uciekł!

BURZYWOJ

(załamując ręce)

Bez pałasza miałżem pójść na pięście?

(załamując ręce) Wujaszku, pałasz, pałasz!

GURONOS

Może ten spod Wiednia? Kara Mustafa?

BURZYWOJ

To by jeszcze fraszka, brednia, Ale to ten, który miał w kapturku inkluzy, Którymem, jak w tryszaku, bił na cztery_tuzy. Wyrwano mi go z pochew, a ja jeszcze żyję?

AGATKA

Z inkluzem dać się pobić?!

BURZYWOJ

Czyż inkluz na kije?

GURONOS

W tym pałaszu strata jest niepowetowana. Nie była to gromada od Żegoty Jana? Nie znasz ty z nich którego?

AGATKA

Skądżebym znać miała?

GURONOS

(z odgrażaniem,)

Gdybym wiedział!

BURZYWOJ

Wujaszku! Jeden z nich bez mała, Jeślim się nie przesłyszał, Bartek się nazywa.

GURONOS

Cóż z tego?

AGATKA

(śmiejąc się)

Okoliczność rzadka, osobliwa.

BURZYWOJ Czegoż się śmiejesz?

AGATKA

Rzadka rzecz na świecie: Bartki! Ale waćpan prawdziwie, gdyby zając, żartki

(Śmieje się, a Burzywoj zły)

GURONOS

Wybacz, panie Krzysztofie.

BURZYWOJ

Jakaż to pustota!

AGATKA

Gdy go sobie wystawiam, jak szkodnego kota, W worze zawiązanego, co go ćwiczą wprzody,

Za karę szkód czynionych, nim wrzucą do wody!

(Śmieje się bardzo)

GURONOS

(wymawiając ją)

Już to jej nałóg śmiać się.

BURZYWOJ

Cóż mi do nałogów?

AGATKA

Te spadki tak porządne postronków, batogów. Sam pan śmiałby się!

GURONOS

Kto? ja?

AGATKA

Śmiałby się pan, ręczę! Widzieć chartów przegony, uskoki zajęcze, Wszystko to fraszka w miarę tych sampana łowów: Jak to się chłopi zręcznie zakradli z parowów, Jak wzięli między siebie, jak żadnej przeszkody Jeden z drugiego nie miał, co do razów zgody, A choć to, jak zważałam, ani jednej chwili Nie było przerwy, chociaż wszyscy razem bili.

(Śmieje się z garła)

GURONOS

(rozważając)  

Mówię waćpanu, cały dzień śmiać się gotowa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA ÓSMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dwunasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzynasta i ostatnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej