Eugenia Żmijewska

SERDUSZKO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

SERDUSZKO

Dzieje pożycia

Eugenia Żmijewska

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

— Więc doznałaś zawodu?... A tak bardzo chciałaś wyjść za mąż! — dziwi się pani Julia.

— Może właśnie dlatego: obiecywałam sobie za dużo — odpowiada pani Adela.

Po dwu latach niewidzenia spotkały się przypadkowo w wagonie. Na widok przyjaciółki pani Adela ucieszyła się szczerze. W radości pani Julii była domieszka zafrasowania. Wśród pytań i wynurzeń noc wrześniowa dobiegała do świtu. Mogły mówić swobodnie. Obca towarzyszka podróży chrapała.

A one siedziały naprzeciw siebie i strzępami wyrywały z przeszłości uczucia i wrażenia. Było ich widocznie więcej w życiu pani Adeli. A może skłonniejsza była do zwierzeń.

Smukła, blada, oczy siwe patrzą nie wprost, lecz w dal nieuchwytną, w jakąś mgłę czy złudę, roztapiającą kontury rzeczywistości i dnia dzisiejszego.

Pani Julia, hoża, widocznie zdrowa i rada z życia, słucha przyjaciółki z ciekawym zdumieniem.

— I tak od samego początku? — pyta, uszom własnym nie wierząc.

— Od pierwszej chwili — upewnia ją pani Adela.

— Nie, to niepojęte! Nazywali cię ,,płomykiem", mówili, że temperament z ciebie tryska!

— Odstraszył nawet... wiesz kogo.

Pani Julia nie słyszy. Skwapliwie czegoś szuka w neseserze.

— A ile miałam potem przykrości — skarży się pani Adela. — Zapisywano mi małżeństwo na recepcie.

— Tymczasem nie „płomyk", lecz „sopelek". W głowie mi się nie mieści!

— A mnie?... Pytam się chwilami, czy to naprawdę? Czy może spełniło się to, co mi zapowiadano, i mam obłęd?

— Co za przypuszczenie! — woła pani Julia. Pani Adela zamyśla się.

— Nie wierzysz, jak ja się cieszę, że ciebie spotkałam! Podwójnie, moja droga — upewnia. — Bo z nikim na świecie nie mówiłabym tak otwarcie. A chciałam koniecznie kogoś zapytać, dowiedzieć się, czy te nadzwyczajne upojenia to tylko w romansach i w wyobraźni panien?

— Ja, co prawda, nic sobie nie wyobrażałam...

— I byłaś szczęśliwa od razu?

— Od razu i jestem coraz bardziej!

— Choć wyszłaś za mąż z rozsądku? — dziwi się pani Adela. Jej przyjaciółka nachyla głowę nad neseserem.

— Czy twój mąż spostrzegł, że go pokochać nie możesz? — zapytuje.

— Ależ ja go kocham do szaleństwa! — upewnia pani Adela.

— Szaleństwo bez szału?

— Bo ty mnie nie rozumiesz...

— Nic dziwnego: byłaś zawsze inteligentniejsza ode mnie.

— Wcale nie. Życie wykazało, że jestem zupełnie głupia. I... — no, nie wiem, co by się ze mną stało, gdyby mój mąż się ze mną nie ożenił. Jakże go nie kochać!

— Mnie się zdaje, że ty w siebie tę miłość wmawiasz.

— Julu! Proszę cię, tak nie mów. I nie myśl tak...

— Inaczej myśleć nie mogę. Bo jeśli się kocha męża, no to się kocha; a jeżeli się nie ma do niego pociągu...

— Ależ on jest mi drogi i miły! I żyć bez niego nie potrafię. Płakać mi się chce, że go zobaczę dopiero za sześć godzin, a cieszę się szalenie, że mnie pocałuje, przytuli.

— To już zupełnie nic nie rozumiem!

— Widzisz, to tak: póki był moim narzeczonym, nie mogłam się doczekać, żeby został moim mężem, a teraz... żałuję, że nie jest narzeczonym.

— I dajesz mu to poznać?

— Pamiętasz, nie umiałam udawać. Życie nie nauczyło mnie jeszcze.

— Dawnoście się pobrali?

— Już cztery miesiące i dziesięć dni.

— Ha! wiesz, to się może zmienić.

— Niczego więcej do szczęścia mi nie brak.

— To ci brak dużo.

— Doprawdy! A twój mąż dał ci szczęście zupełne? Panu Julia nic na to nie odpowiada.

— Czy dawno pisała de ciebie moja mama? — pyta nagle.

— Twoja mama przysłała mi telegraficzne błogosławieństwo w dzień ślubu i ani słówka potem, i z parę miesięcy przedtem. A ty jak zwykle milczałaś.

— Mama ci doniosła, że za mąż wychodzę?

— Tak, wyrażała się bardzo serdecznie o panu Sieńkowskim.

— A potem nie pisała, że się to małżeństwo rozchwiało?

— Rozchwiało się! Nic nie wiem. Pewna byłam, że mam przed sobą panią Sieńkowską. Jakże się nazywasz?

— Nie miej za złe mamie. Ona cię kocha jak córkę — odpowiada pani Julia wymijająco. — Byłam nawet raz o ciebie zazdrosna.

— Tak dalece! Ale niechże się dowiem, czyją jesteś żoną?

— Wcale się nie domyślasz?...

— Nie.

— Ja ci wyraźniej powiedzieć nie mogę...

— Ach! To chyba...

Pani Julia znowu otwiera neseser.

— Doprawdy? Wyszłaś za pana Kazimierza Jarnowskiego? — woła pani Adela.

Odpowiedzią jest drgnięcie powiek spuszczonych i rumieniec.

— Ależ, moja droga, mnie to już jest zupełnie obojętne... zupełnie!

— Bo mama nie chciała mi pozwolić.

— Kochana mama! Przez wzgląd na moje dawne uczucia?

— Dlatego, i z innych powodów. Mówiła, że... że nie będę z Kaziem szczęśliwa, że... on nie potrafi kochać jednej.

— Jak dawno jesteś po ślubie?

— Już od pół roku.

— Ja już wtedy byłam zakochana w moim Romku, choć bez nadziei.

— Szkoda, że mama o tym nie wiedziała.

— Ale opowiedzże mi, jak się to stało. Wszak on był zaręczony z kim innym? — pyta pani Adela.

— Na parę tygodni przed ślubem panna Krasowska otrzymała anonim i zerwała. Domyślam się, co w tym liście było i kto go pisał. I ja dostałam podobny. Ale mnie ona tym nie zraziła. Wiedziałam, że miał z nią romans.

— Wiedziałaś, będąc jeszcze panną?

— Któż nie wiedział w naszej okolicy, oprócz ciebie! Czy też i dziś tak ufasz ludziom?

— Nie mam do czynienia z ludźmi złymi.

— Ty tak zawsze myślałaś.

— A ty?

— Mnie mieli za głupią. Ale ja trzeźwo na świat patrzę. Tylko tego, co widzę i myślę, nie mówię. Po co?

— Byłaś zawsze skryta. Pamiętam, jak w naszym panieńskim pokoju płakałaś nieraz po, nocach. I nigdy nie chciałaś mi powiedzieć, dlaczego.

Gdyby kto wszedł do wagonu, po wyrazie twarzy obu pań mógłby poznać, że szarpią sobie duszę wzajem.

Drgała między nimi jakaś struna zerwana.

— Wiesz, Julu — rzuca pani Adela jakby od niechcenia — teraz dopiero zaczynam rozumieć. Ty już dawno, jeszcze w Pokutyńcach, gdyśmy się razem uczyły... ty już wtedy... kochałaś się... w twoim obecnym mężu... Powiedz!

Pani Julia wyjmuje z neseseru igielnik. Czyżby tego szukała tak zawzięcie?

— Przyznaj się, byłaś o mnie zazdrosna? — nalega pani Adela. — To ci przecież nie ubliża, bo ostatecznie ty odniosłaś zwycięstwo.

Pani Julia zarzuca neseser na siatkę, a igielnik chowa do ręcznej torebki.

— Więc to tak było? — dziwi się pani Adela. — Szalone miał szczęście do kobiet: i ja, i ty... nie mówiąc o innych... Wiesz, to zabawne: mój dawny narzeczony jest teraz twoim mężem! Jak myślisz, czy to jakie powinowactwo? Gdybym ja miała córkę, a ty syna, może by potrzebowali dyspensy do ślubu?

— Nie byłaś dawniej złośliwa. Daj pokój, bo cię posądzę, że kochasz jeszcze mego męża.

— Upewniam cię, że zrobił, co tylko mógł, żeby mnie z tego wyleczyć.

— Miłość bywa uporczywa.

— Ale jest na nią jeden sposób niezawodny: klin klinem. A takiemu człowiekowi, jest mój mąż, łatwo przyszło taki klin wybić.

— Tym łatwiej, że jest doktorem. Bardzo się cieszę z tej kuracji. Mama będzie uszczęśliwiona.

Zapada milczenie.

— Skąd wracasz? — pyta pani Julia po chwili.

— Od stryja mego męża, z Litwy. Pan Tytus Żelwietr jest wdowcem. Moja mama od paru lat opiekuje się jego córkami.

— A Zunia?

— Jest przy niej. Wyrosła na ogromną pannę.

— Zapewne nie tak ładna jak ty?

— Sto razy ładniejsza. Śliczna!

— Wiesz, w tobie coś się zmieniło. Patrzę i nie mogę dostrzec, co to takiego.

— Zmieniło się to, że jestem szczęśliwa. Gdyśmy się ostatni raz widziały, byłam zrozpaczona z powodu... twojego męża. Ty nawet nie wiesz, jak ja teraz jestem wdzięczna jego matce, że nie pozwoliła mu ożenić się ze mną.

— Tak? Dobrze się składa, bo, wyobraź sobie, i on z tego rad. Serdeczne przyjaciółki miałyby sobie dużo do powiedzenia... rzeczy przykrych, więc milczą znowu.

— Gdzież ty jedziesz? — pyta po chwili pani Adela.

— Do Berlina. Właśnie matka mojego męża — dla której masz tyle wdzięczności — wracając z Szwajcarii, zachorowała ciężko w Berlinie. Wezwano nas telegraficznie. Byliśmy w odwiedzinach u mojej ciotki, także na Litwie. Kazio pojechał zaraz. Ja musiałam jeszcze parę dni się zatrzymać. Obawiam się, że przyjadę za późno.

— Panią Jarnowską skazują na śmierć od lat dziesięciu. Jeżeli dotychczas żyje, to może jej się polepszy.

— Daj Boże! Bardzo dla mnie dobra.

— I ja przylgnęłam do rodziny męża — mówi pani Adela. — Ci Litwini to inni ludzie! Takich nie widuje się na Ukrainie, a zwłaszcza w Warszawie. Chłodni z pozoru, ale co za grunt szlachetny.

— Ja znałam jednego tylko Litwina. Nie poznałam jego gruntu, bo nic nie mówił. A jakiż jest twój mąż?

— Taki, jakiego nie ma na świecie.

— Byłaś zawsze egzaltowana, moja Dolu.

— Proszę cię, tak mnie nie nazywaj, Roman nie lubi tego spieszczenia. A i ja także. Nie cierpię wszystkiego, co mi przypomina moje czasy panieńskie.

— Ach! to to! — woła nagle pani Julia. — Teraz dopiero widzę, dlaczego wydałaś mi się inną: ulubiony kolor w niełasce. Oko nie przywykło widzieć cię w popielatym. Pamiętasz, nazywali cię „pąsową panną?".

— Zapomniałam już i przypominać sobie nie chcę. Dwadzieścia dwa lata byłam panną i ani jednej chwili szczęśliwą... tylko przez ostatnie miesiące, jako narzeczona Romka... ale i wtedy było mi smutno, bo za nim tęskniłam.

— Wszak byliście oboje w Warszawie?

— Nie, on mi kazał jechać do stryja i tam zostać przy mamie do ślubu.

— A potem kazał ci zmienić nie tylko nazwisko, ale i imię. Jakże mam do ciebie mówić?

— Mów: Luńcia.

— Daleko ładniej Dola.

— A ja wolę być Lunią.

— Bo mąż cię tak nazywa?

— Tak, i inaczej.

— A jak on wygląda? Piękny zapewne... nie tylko w twoich oczach?

— To zależy, jak kto piękność rozumie. On nie ma wąsów od ucha do ucha.

— Ależ chyba nie wygolony?

— Nie.

— Duży czy mały?

— A ty, moja Julu, po ukraińsku mierzysz urodę na łokcie.

— Widocznie twój pan Roman jest małego wzrostu.

— Z jakie pół głowy wyższy od twojego pana Kazimierza.

— To niepodobna.

— Zobaczysz, wyjedzie po mnie na dworzec... Ale wiesz — dodaje pani Romanowa z uśmiechem — gdyby nasza towarzyszka podróży nie chrapała, mogłaby się nieźle ubawić rywalizacją dwu przyjaciółek o wzrost i wąsy mężów.

Spuszczone rolety obramowuje po bokach szarość, jaśniejsza z każdą chwilą.

— Trzeba się przespać — oświadcza pani Adela. Wkłada matinkę jasnoniebieską, wyciąga się na kanapce i oczy zamyka.

Nie chce otworzyć myśli wspomnieniom.

Odgania je.

Wracają.

Patrzy na nie z urazą.

Nie odstępują.

Chce patrzeć z lekceważeniem.

I to ich nie odpędza. Zaglądają pod spuszczone powieki, którymi odgrodziła się od przyjaciółki. Patrzeć na nie musi, więc patrzy, ale dziwi się, że tak być mogło, że dzisiejszy mąż pani Julii, kiedyś — nie bardzo dawno — tymi właśnie wąsami od ucha do ucha świat jej zasłaniał szczelnie.

Parę lat oddziela ją od tych uczuć, tak już obcych jej sercu.

Czyż zupełnie obcych?

Więc dlaczego Jula jest jej teraz mniej bliską i miłą, niż była przed godziną?

Tajemnica serca kobiecego bywa niekiedy tajemnicą i dla serca, w którym się kryje.

Pani Adela leży z rękami splecionymi pod głową i w ciasnym, dusznym wagonie owiewa ją zapach burzanów. Słońce się chowa, a na stepie ich dwoje — pan Kazimierz i ona. Usta na ustach...

Jakie to dalekie, niemiłe! A jednak swoje, bo kiedyś wyszło z duszy tej samej, choć dziś innej.

Innej? Nie, zabarwionej inaczej.

W tej chwili kocha męża jeszcze mocniej. O, tak! Co za porównanie z tamtymi!

— Śpisz? — przerywa jej zadumę pani Julia. Powieki pani Adeli drgnęły.

— Proszę cię, nie udawaj. Bo chciałam ci jeszcze coś powiedzieć. Myślisz, że on się ze mną ożenił dla pieniędzy?

— Ja nic nie myślę, moja Julu, i nic mnie to nie obchodzi.

— Dowiedz się, że byliśmy już zaręczeni, kiedy na niego spadła duża fortuna po dalekim krewnym w Galicji.

— Tak? To bardzo szczęśliwie!

— Mój posag w porównaniu jest mały.

— Tym lepiej dla was obojga.

— A wiesz, on nieraz mówi, że naprawdę to nie kochał żadnej, tylko mnie jedną... od początku.

— Aa! To dobrze! Ale chciałabym usnąć. Dobranoc.

— Dobranoc, moja... Luńciu.

II

Konduktorowie odbierają bilety. Ostatnia stacja przed Warszawą. Panie w damskim przedziale starają się z twarzy i z ubrania zetrzeć ślady nocy spędzonej byle jak.

Pani Adela nie ma kłopotu z upięciem włosów, falują się bez pomocy żelazka. Wbrew modzie nie upina ich nad czołem, lecz zawija nisko, w gruby węzeł. Tak lubi jej mąż.

„Drogi, jedyny!" — myśli, wsuwając szylkretowe szpilki we włosy.

Jeszcze pięć minut! On już tam pewno stoi na peronie i czeka.

A może nie mógł po nią wyjechać? Może go zatrzymała jaka piękna pacjentka?

W złotowłosej Luni serce zamiera. Odżywa znowu, oblane ciepłą falą przeczuwanej radości.

Powita go za chwilę. Wśród mnóstwa głów obcych ujrzy tę jedną ukochaną.

Widzi już ją wyraźnie.

I znowu ją zasłaniają nie podmiejskie kominy, ale złe przeczucia, trwogi.

I tak na przemian pani Adela doznaje tylu udręczeń i słodkich wzruszeń, ile ich zdoła zawrzeć okres pięciu minut.

Zgiełk. Ścisk. Powitanie. Tragarze pędzą. Panie wpadają w rozpacz, nie mogąc się doliczyć ręcznych pakunków. Rozespane dzieci płaczą. Jakaś dama w zielonej sukni, w kapeluszu z odwiniętymi skrzydłami, biega, wołając wniebogłosy:

— Dwadcat', tretij nomier! Gdie dwadcat' tretij nomier?

Nad tłumem góruje wyniosła postać męska. Oczy niebieskie przesuwają się po krzykliwym i ruchliwym zbiegowisku. Upatrują kogoś.

Zabłysły radością. Odsłania się jasna czupryna.

Pani Adela już podbiega i główkę podnosi. Pewna jest, że on do jej ust się schyli.

Pan Roman ściska bardzo mocno jej rękę i wsuwa ją pod ramię.

— Julciu, to mój mąż! — obwieszcza Lunia, zwracając się ku przyjaciółce. — Widzisz, że i on ma wąsy — dodaje z uśmiechem. — Bo to po drodze, dla zabicia czasu, przechwalałyśmy się mężami — tłumaczy panu Romanowi.

— Wyborny sposób — wtrąca pani Julia — noc zeszła nam niepostrzeżenie. Ale pan nie wie. kto ja jestem: dawna Julcia Wolińska. Słyszał pan o mnie z pewnością?

— Znam panią dobrze, a poznamy się jeszcze lepiej.

— Chyba nie teraz. Jestem w przejeździe do Berlina... od pociągu do pociągu.

— W każdym razie zabieramy panią do siebie.

— Serdecznie dziękuję, ale nie mogę. Mam zaledwie parę godzin, a mnóstwo interesów.

— Może ty, Luniu. potrafisz uprosić przyjaciółkę — zwraca się pan Roman do żony.

— Nie, nie, doprawdy. W żaden sposób... — broni się pani Julia. — Do widzenia, moja droga. Do widzenia! Żegnam pana... Dziękuję, ja sobie sama poradzę... Mam już numer karetki.

— Nareszcie! Mój Romku! Myślałam, że się tej chwili nie doczekam — mówi Lunia do męża w powozie. — Jak to dobrze, że Julcia nie dała się namówić!

— Nic dziwnego. Jeśli nie prosiłaś przedtem...

— Nie przyszło mi do głowy... Nie mogę się jeszcze oswoić z myślą, że mam własny dom i męża.

— Trzeba było jednak ją uprosić. Kobieta sama, w obcym mieście...

— Rom! bo będę zazdrosna! Zresztą potem ci wytłumaczę. Teraz o nikim myśleć nie chcę, tylko o tobie. I ty myśl tylko o mnie... Mój jedyny, więc doprawdy, doprawdy, siedzę przy tobie! Nie zapomniałeś mnie kochać? Powiedz!

Pan Roman uśmiecha się i odpowiada jej oczyma, ale ona chce to słyszeć.

— Powiedz, powiedz! — napiera się i główkę przechyla. — Nie masz pojęcia, jak ja się dręczyłam — szepce — przychodziły mi bardzo złe myśli... przypuszczenia...

— Znowu? Kiedy się tego pozbędziesz?

— Nigdy!

— Ej, ty, ty, dzieciaku drogi!

— Drogi?

— I drogi, i miły, i nierozsądny.

— Bo zakochany szalenie! A Rom niedobry! Tak mnie chłodno przywitał...

— Jakże inaczej... przy ludziach?

— A czemu nie wyjechałeś po mnie do Białegostoku?

— Do Białegostoku? Skądże ci to na myśl przyszło?

— Ot, tak... miałam przeczucie, że mi zrobisz niespodziankę, i wybiegłam na peron wśród nocy...

— Rozgrzana, z wagonu!... Mogłaś się zaziębić!

— Mój ty doktorze kochany! Może mnie bierzesz za jaką pacjentkę?

— Za pacjentkę, która potrzebuje ciągłej opieki.

— I chce opieki. A bardzo jej źle było bez doktora!

— No i widzisz, jesteśmy znowu razem.

— Ale ty już mnie nigdy samej nie zostawiaj, bo zaraz wrócę. I teraz byłabym wyjechała z Nowotrzeb nazajutrz po tobie, ale stryj nie dawał! koni, a mama płakała.

— Myślałam, że będziesz rozsądną.

— Nie, nie! To dla mnie za trudne! Przysunęła się do niego.

— Tak bym chciała ciebie pocałować — szepnęła.

— Luńciu, opamiętaj się! — rzekł przerażony.

— Wiem! Wiem! Cała Warszawa na nas patrzy!

— Że też ty sama tego nie rozumiesz!

— Dziwactwo! Ulice puste... A że tam zobaczy jaki posłaniec.. Cóż nam to przeszkadza?

— Szkoda, że tobie to nie przeszkadza.

— Mój drogi, bez morałów... Nie psuj mi radości. Jeżeli nie chcesz pocałować, to choć obejmij. I tobie będzie miło. Ach! nareszcie!

Powóz staje na Włodzimierskiej. Stary służący, Wawrzyniec, już drzwi otworzył i wita swoją panią serdecznie.

— Dzień dobry, moi drodzy! Wróciłam! Wróciłam! Tak się cieszę! Lunia rzuca kapelusz, okrycie, wbiega za mężem do gabinetu.

— A teraz całuj, całuj! — szepce i oczy przymyka, i nastawia mu usta.

On pije z nich rozkosz i ogarnia go pragnienie coraz większe.

Ona już nic więcej nie pragnie. Tęskniła... tylko za tym. Chce, żeby ją całował, żeby tonął oczami w jej oczach i szeptał słowa pieszczotliwie. Marzyła o tym. A teraz... wolałaby jeszcze tęsknić i marzyć.

Pan Roman marzyć nie umie, a tęsknić już nie chce. Siedzą przytuleni do siebie na kanapie.

Z jej ust płynie rozkosz... lecz płynąc ku niemu, odpływa od niej i pozostawia chłód w jej żyłach.

Byle tego nie spostrzegł! Powiekami ten chłód zasłania.

— Romuniu! Bardzo mi z tobą dobrze! Bardzo! — upewnia. Ale on już na twarzy przejrzystej wyczytał wszystko, co chciały zakryć powieki.

— Nie wstawaj, Romku. Proszę cię! Już zupełnie ochłonął.

— Wierzaj mi: ja bym chciała być inną... Wierzysz? Objęła go za szyję i szepce mu to na ucho.

— Wierzę — odpowiada mąż, idąc ku drzwiom.

— I czujesz jednak, że cię kocham? Doprawdy, Romku, ty nie myśl...

— Ja myślę, że powinnaś odpocząć. Pewno nie spałyście w nocy. Jadę do chorych. A ty się połóż. Do widzenia.

III

— Chora jesteś? — zafrasował się, gdy przyjechawszy do domu o trzeciej, zastał ją leżącą na łóżku w podróżnym kostiumie.

Nachylił się, aby dotknąć ręką jej głowy.

— Płakałaś znowu? — rzekł z niecierpliwością tłumioną. Zarzuciła mu ręce na szyję.

— Nie gniewaj się — prosiła. — Było mi bardzo smutno po twoim odejściu. Myślałam, że cały dzień ze mną spędzisz.

— Wszak wiesz, że mam pacjentów.

— Miałeś ich ciągle, a mnie nie było przez dziesięć dni. I nawet nie pocałowałeś mnie na „do widzenia". Tak mi było ciężko, bo myślałam: co będzie, jak ty mnie kochać przestaniesz!

— No, naturalnie, trzeba się czymś martwić! Przywiozłaś, jak widzę, z powrotem i łzy, i przeczucia, i wymówki! A obiecywałaś... W ogóle nic się w tobie nie zmieniło. I przyznaj, że ja raczej mógłbym...

Lunia oblewa się rumieńcem.

— Tak, prawda, prawda... przyznaję... i żal mi ciebie, że masz taką żonę.

— Postaraj się, żebym miał inną.

— Będę się jeszcze starać, ale nie mów do mnie ostro, bo wyobrażam sobie...

— Moje dziecko, ty sobie w ogóle za dużo wyobrażasz... Ja śpieszę się, wracam wcześniej do domu, żeby się tobą nacieszyć...

— Doprawdy? Romuniu!

— No tak, a ty...

— A ja jestem nieznośna?... Czuję to sama.

— Nie, jesteś śliczna i miła, ale dziecinna. I to mnie drażni. Wiesz, że jestem niecierpliwy.

— Tak, jesteś aniołem niecierpliwości.

— Więc zechciej zrozumieć, że nie możemy być ciągle razem.

— Ja to rozumiem, ale zgodzić mi się z tym trudno. Wiem, że masz Pacjentów, łaźnie ludowe i tę nową gazetę. To wszystko ważne sprawy publiczne. A ja jestem taka mała sprawa prywatna! I dlatego mi nieraz] smutno, i czasem nudno... bez ciebie.

— Bo każdy powinien mieć swoje życie własne, być odrębną całością.

— Ja chcę być tylko twoją połową.

— No i powiedz: czy można z tobą mówić poważnie? Ot, lepiej chodźmy na obiad. Już wpół do czwartej. Pacjenci zaczną się schodzić.

— A ja zostanę znowu sama.

— Jak każda żona człowieka pracy. Wiedziałaś, że nie będę przy tobie siedział z założonymi rękami.

Spostrzegł, że jej zrobił przykrość.

— Chodźmy już, chodźmy — rzekł, biorąc ją wpół i podnosząc z kanapki.

Prowadził ją do jadalnego pokoju. Osznurowany kufer stał w korytarzu.

— Ot, widzisz — rzekł — jest zajęcie na całe popołudnie. Ja tymczasem załatwię się z moją robotą i wieczór spędzimy razem. Moja pani włoży szlafroczek... mój ulubiony niebieski.

Szła obok niego w milczeniu, zwarzona ostrym słowem. Przed zamkniętymi drzwiami pokoju jadalnego stanął, nachylił się i pocałował ją w usta mocno, krótko.

— Moja ty! — szepnął.

Tym pocałunkiem, tym szeptem stopił jej urazę.

Na okrągłym stole Wawrzyniec jak zwykle położył dwa nakrycia obok siebie. Chciała przysunąć swój talerz do talerza Romana. Zatrzymał jej rękę i na poprzednie miejsce cofnął nakrycie, wskazując służącego oczyma.

Rozmowa nie kleiła się. Pani Adela łzy połykała, pan Roman to widział, ale udawał, że nie dostrzega. Pytał o stryja, o panią Żalińską, jej matkę, o siostrę Zunię. Starała się odpowiadać swobodnie.

Widział te wysiłki. Rozbrajały go. Sam przed sobą nawet przyznać nie chciał, że kobiecość tkliwa, żądna pieszczoty, przemawia do jego serca i... zmysłów. Bronił się przeciw temu, srożył, ale coraz bardziej urokowi wad żony ulegał.

Gdy wstała od stołu, a Wawrzyniec wyszedł, pan Roman, dziękując jej za obiad, zbliżył się i w oczy jej spojrzał.

— Dąsasz się? — spytał żartobliwie.

Ona, jak zwykle, gdy do niej przemówił serdecznie, zapomniała natychmiast o urazie.

Podniosła na niego oczy siwe i cichutko, pokornie szepnęła:

— Nie dąsam się, ale mi było przykro. Teraz już dobrze. Do szerokiej piersi ją przygarnął i trzymał na niej długo. Biła już godzina przyjęć.

— Może dziś będzie mniej pacjentów — rzekł, odchodząc.

Z ręką na klamce, odwrócił się jeszcze, ogarnął okiem postać kochaną.

Podbiegła, położyła mu główkę na ramieniu.

— Do widzenia. Może niedługo! — rzucił jej, odgradzając się drzwiami od pokusy.

IV

Wbrew życzeniu doktora Żelwietra tego dnia było dużo pacjentów. Z początku zmuszał się do swych obowiązków, ale parę wyjątkowych komplikacji pochłonęło w pełni jego uwagę.

Lekarz bardzo łatwo i prędko wziął górę nad kochankiem stęsknionym. Około siódmej nie myślał już o niczym innym, jak tylko o młodej nauczycielce, suchotnicy, którą od paru miesięcy miał w kuracji.

— Zaczęła już pani lekcje? — pytał.

— Od wczoraj, ale się... nie męczę: mam tylko trzy godziny. Potrzeba mi jeszcze pięciu. Zdarzało mi się miejsce na wieś.

— To, to właśnie dla pani.

— Tak, dla mnie, ale nie dla moich niedoszłych uczniów. Panie doktorze, niech pan powie sumiennie, czy wolno mi narażać dzieci na ciągłe obcowanie ze sobą, na przebywanie pod jednym dachem?

Oderwał kartkę z notatnika, kreślił na niej wskazania lekarskie.

— Muszę wiedzieć, jak długo to potrwa? — spytała znienacka.

— Pani sądzi, że medycyna to zegar, wymierzający godziny ludzkiego życia — odpowiedział.

— Nie, ja myślę, że pan chce mnie łudzić i że to niegodne ani mnie, ani pana. Już się pan chyba przekonał, że nie jestem mazgajem.

Zawisła oczyma nie na jego ustach — bała się, że współczucie ich wyrok złagodzi; chciała tajemnicę wyłowić spod powiek.

— Pani musi wyjechać na wieś — rzekł.

— Czy pan za skutek ręczy?

— Skutek kuracji zależny jest w pewnej mierze od pacjentów, od ich zaufania do lekarza.

— Przyzna pan, że i od dziedziczności: mój ojciec umarł na suchoty, brat na suchoty, siostra... na suchoty. W tej chwili ktoś do drzwi zapukał.

— Nie można! — zawołał pan Roman.

— To od naszej pani — odezwał się za drzwiami głos Wawrzyńca. Doktor podbiegł. Drzwi uchylił. Służący wsunął mu karteczkę przez szparę.

Wypisane na niej było jedno słowo: „Czekam!"

Trzymając kartkę w powietrzu, pan Roman nakreślił szybko ołówkiem: „Nie przeszkadzaj!" — i oddał Wawrzyńcowi bilecik.

— Przepraszam — rzekł do pacjentki.

Była mu w tej chwili najbliższą istotą na świecie.

— Odchodzę już — rzekła wstając — pan i tak za dużo poświęca mi swojej wiedzy, swojego czasu. Tam za drzwiami czekają na pana. Szkoda każdej chwili szczęścia.

Położyła rubla na biurku. Ujął rękę wyciągniętą na pożegnanie i przytrzymał ją w swojej.

— Niech pani usiądzie — rzekł — musimy pomówić. Usiadła na krześle przy biurku.

— Nie ma dużo do mówienia. Pan już wie o mnie wszystko.

— Chcę jeszcze o coś zapytać. Czy pani, oprócz dochodu z pracy, ma jakie inne zasoby?

— Mam polisę na pięć tysięcy rubli, płatną matce po mojej śmierci. Mogłabym zaciągnąć na ten kapitał pożyczkę... krótkoterminową. Znalazłby się może jaki lichwiarz... Najlepszą ewikcją mój wygląd... A jednak chciano mnie brać na wieś, do dzieci. Widocznie ludzi jeszcze nie straszę...

Patrzyła na doktora badawczo.

— Niech się pani nie denerwuje — rzekł. — Trzeba radzić.

— Ja już sobie poradziłam sama: będę pracować, dopóki się da, i przestanę się leczyć. Gra niewarta świecy, która... zgaśnie... Prawda?

Świdrowała go znowu oczyma.

— A niech już zgaśnie jak najprędzej! — zawołała porywczo. — Matka nie będzie miała ze mną kłopotu i... odbierze swoje pięć tysięcy.

Spojrzała na niego ukradkiem.

— Matka pani nie zasłużyła na takie postawienie kwestii.

— Mam obowiązek myśleć o zabezpieczeniu jej starości, a odkradam jej każdy grosz, który wydaję na siebie.

— A każda chwila życia, o którą ją pani chce okradać? Czy to się nie liczy?

— Nie, bo ludzie ubodzy nie powinni sobie pozwalać na sentymenta.

— Ludziom ubogim ten jeden zbytek pozostaje. Zresztą pani nie myśli tego, co mówi, i wmawia pani we mnie to, czego nie powiedziałem. Stan nie jest beznadziejny i nadzieję pani ma. Proszę mi zaprzeczyć!

Patrzył na nią serdecznie.

Złapana na kłamstwie niewinnym i może nieświadomym, zarumieniła się i przy swojej jasnej cerze wyglądała zdrowo i czerstwo. W ogóle, mimo groźnych symptomatów, choroba nie wycisnęła jeszcze na niej zewnętrznego piętna.

Śledził na jej twarzy przebieg myśli.

Nie chciała dać poznać po sobie, że jego słowa sprawiły jej radość szaloną. Wstała znowu.

— Pan przyjmuje do siódmej, teraz już ósma — rzekła. — I ja muszę się spieszyć. Matka na mnie czeka... a na pana...

— Poczekają. Musimy ułożyć plan wspólnej kampanii. Wytaczamy ją oboje... chorobie. Zatem punkt pierwszy: trzeba wyjechać z Warszawy koniecznie.

— Pogorszyło mi się?... Bo dawniej nie zalecał pan wyjazdu tak stanowczo? — pytała z ukrytym lękiem.

— Chciałem panią mieć pod obserwacją, a przy tym były ferie, nie potrzebowała się pani męczyć. Teraz odstąpi pani swoje lekcje jakiej przyjaciółce.

— Nie mam przyjaciółek.

— To złe dla pani świadectwo.

— Może.

— Punkt drugi: trzeba zaniechać pracy... na rok. Punkt trzeci: wyjedzie pani z matką do Otwocka. Jest tam pewien domek w lesie, na uboczu, w jednej połowie mieszkają moje pacjentki. Napiszę, żeby zamówiły dla pań drugą połowę: dwa pokoiki i kuchenkę, za sto rubli.

— Pan mówi jak człowiek zamożny, dla którego sto rubli nie stanowią różnicy.

— Mówię jak człowiek, który wie, że należy zawsze poświęcać straty mniejsze dla większych.

— Punkt czwarty — wtrąciła na wpół żartobliwie, na wpół gorzko — trzeba znaleźć lichwiarza, który by pożyczył kilkaset rubli... na krótki termin.

Bawiła się gorączkowo nożem do przecinania kartek. Ujął jej rękę i swobodnie, z uśmiechem, jak gdyby mówił o czymś bardzo zwyczajnym, rzekł:

— A gdyby ja chciał być tym lichwiarzem? Zerwała się. Z oczu jej trysnęły iskry.

— Nie spodziewałam się po panu! — zawołała. — To obrzydliwość!

Ani się zdziwił, ani zmieszał. Chciała mu wyrwać rękę — nie puścił i patrzył na nią poważnie.

— I ja zawiodłem się na pani — rzekł. — Mówiłem jak człowiek do człowieka.

— Tak może mówili do siebie chrześcijanie za czasów Nerona! Ale dziś już chrześcijan nie ma... Wprawdzie pana nazywają „przyjacielem pacjentów", ale żeby do tego stopnia... To już jakaś mania opiekuńcza!

— Nie, to bardzo proste i zwyczajne zainteresowanie się lekarza... chorobą.

— Gotów pan we mnie wmawiać, że moje życie potrzebne dla wzbogacenia medycyny.

— Niczego w panią wmawiać nie będę. Widzę tylko, że pani musiała trafiać na bardzo złych ludzi. Albo może w pani samej dobroci nie ma?

Stała z głową spuszczoną, oparta obu rękoma o biurko. Oddychała z trudnością. Widać było, że się z sobą zmaga. Coś się w niej kruszyło, łamało. Wreszcie głowę podniosła, ale nie podniosła oczu. Mówiła cicho, nieśmiało:

— Ja jestem nie przyzwyczajona... Dla mnie nikt... nigdy... nie był dobry... Nikt obcy... a i swoi!... Ja sobie sama wystarczam.

— I myśli pani, że to się nazywa dumą. Nie, to ciasnota serca i pojęć... Zapatrzyła się w dal okiem szklistym.

— Może, może... — mówiła ze smutkiem.

Nagle spojrzała mu prosto w oczy. Ale nie mogła patrzeć długo. Bała mu się swoje oczy pokazać.

— Co ja panu mogę na to powiedzieć? Co?

— Jedno tylko słowo: dobrze.

Oczy przywykłe do wpatrywania się w prawdy smutne, na tę prawdę, spotykaną po raz pierwszy, patrzyły z przerażonym wzruszeniem. Usta zaciskające się przez lat wiele, aby nie wydać jęku, nie znały słów wdzięczności.

Dr Roman odczuł to wszystko, czego mu powiedzieć nie umiała.

— Przyjadę jutro o dziewiątej — rzekł serdecznie — omówimy szczegóły.

— Panie... panie... — zaczęła i nie mogła skończyć.

— Do widzenia! — rzekł i pochylił się nad jej ręką.

Wybiegła z pokoju, jak gdyby ją kto gonił, i silniej zapewne niż chciała zatrzasnęła drzwi za sobą.

Doktor Roman stał jeszcze na miejscu, gdzie pożegnał pacjentkę, gdy jasną głowę z rozpuszczonym warkoczem wsunęła Luńcia.

W pochyleniu jego ramion, w rękach zwisających bezradnie odczuła tragedię duszy i zatrwożona o swe szczęście stanęła na progu.

— To tak, Romku, to tak! — szepnęła. — Dlatego kazałeś mi czekać?

— Dlatego — powtórzył za nią. — Dlatego, że na świecie jest rozpacz, jest cierpienie, na które nie ma lekarstwa.

— I ja cierpię...

— Nie bluźnij! — zawołał.

— Tak, ty zawsze masz więcej serca dla obcych. Ja ci... przeszkadzam! Ale ona mogła siedzieć godzinę i dwanaście minut. To ci nie przeszkadzało.

Nie odpowiadał, porządkował papiery na biurku. Przez chwilę milczeli. Ona chodziła po pokoju, wreszcie usiadła na kanapie.

— Rozpakowałaś się już? — zapytał takim tonem, jak gdyby to wynikało z poprzedniej rozmowy.

— Nie zagaduj, Romku — wracała do swego. — Niech wiem przynajmniej, kto to był.

— Nieszczęśliwa.

— I ładna?

— Nie wiem.

— Proszę cię, nie udawaj! Patrzyłeś na nią godzinę z górą.

— Tylko słuchałem.

— Gdyby to był mężczyzna, nie słuchałbyś tak długo. Odszedł od biurka. Stała na środku, o drzwi oparta. Zbliżył się do niej i wziął ją za rękę.

— Luniu, znowu? — rzekł z wyrzutem.

— Znowu i zawsze! Bo to okropne! Pierwsza lepsza kobieta ma do ciebie większe prawa ode mnie!

— Każda tutaj w godzinach przyjęć ma do mnie prawo.

— A ja?

— Ty jesteś na prawach wyjątkowych.

— Ślicznie powiedziałeś! Tak lubię! — zawołała, gotowa już puścić urazę w niepamięć.

Uśmiechnął się gorzko.

Spostrzegła to.

— Powiedz, coś teraz pomyślał? Zaraz mi powiedz! — prosiła.

— Chcesz koniecznie?

— Koniecznie.

— Więc ci powiem: przyszło mi na myśl, że ty nade wszystko lubisz słowa. Mniejsza o treść uczucia, byle o nim pięknie mówić. A ja nie umiem.

— Nie chcesz!

— Może i nie chcę.

— Dlaczego?

— Bo powinnaś widzieć i czuć, że cię kocham.

— To nie dosyć. Ja chcę słyszeć! To mi do szczęścia potrzebne.

— A wiesz, mnie to psuje szczęście.

— Psuje ci szczęście... co?

— Ta twoja potrzeba słyszenia wciąż o miłości.

— Czyli innymi słowy: ja ciebie nudzę! — Nie, ale czasem mnie męczysz.

— To najlepszy dowód, że mnie nie kochasz, żeś się ożenił z litości.

— Mam cię znowu przekonywać, upewniać?

— Nie, nie! Będę już wierzyć! — obiecywała, patrząc na niego trwożnie. — Mój ty drogi! — szepnęła. — Miej ze mną cierpliwość! Ja może z czasem będę inna... Pomyśl, zaledwie cztery miesiące po ślubie, a ty chcesz, żebym była rozsądna jak po dwudziestu latach. Bądź cierpliwy! Bądź dobry! — prosiła.

Końcem złotego warkocza głaskała jego rękę. Tym wonnym złotem zacierała w jego myśli przykre wrażenia wymówek... I obraz suchotnicy. Uczuł się znowu słabym wobec tej pieściwej kobiecości i nic już poza nią na świecie nie widział.

Nazajutrz doktor Roman wstaje wcześnie jak zwykle i wychodzi z sypialnego pokoju na palcach. Śpieszy się z ubraniem. Chce przed dziewiątą być u swojej pacjentki, chce jej przeszkodzić w wyjściu na lekcje, tym bardziej że pogoda okropna.

Wypił naprędce śniadanie. Wawrzyniec podaje mu palto, przy czym uśmiecha się zagadkowo.

— Cóż tam nowego? — pyta go doktor Roman.

— A co ma być? — odpowiada stary i patrzy na swego pana śmiejącymi się oczyma.

W głębi korytarza cichutko otwierają się drzwi od sypialni.

— Lunieczka! Co się stało? — woła doktor Roman zdumiony.

Jest się czemu dziwić. Pani Adela, która zwykle cały ranek spędza w łóżku i ubiera się dopiero przed obiadem, dziś już o dziewiątej gotowa jest do wyjścia na miasto.

— Co mi się stało? — podchwytuje. — Mówisz mi zawsze, że nie trzeba się wylegiwać. Zrobiłam pierwszą próbę.

— I właśnie dziś, kiedy powinna byś wypocząć po drodze!

— Już wypoczęłam... A Łauruczek nic panu nie powiedział? — pyta służącego z przymileniem.

— Broń Boże, paniusiu...

— Powiedzieć nie powiedział, ale oczami wygadał, że mnie czeka niespodzianka.

— Nigdy byś się nie domyślił?

— Nie, to było za trudne... Piłaś śniadanie?

— Mój kochany, nie zmuszaj mnie... Czasu już nie mam.

— Gdzież się tak śpieszysz? Zejdziemy razem. Wawrzyniec drzwi za nimi zamyka, a oczy mu się wciąż śmieją.

— Łauruczek, Łauruczek — powtarza, lubując się tym spieszczeniem, którego dawno nie słyszał.

Nazywali go tak kiedyś swoi, w Oszmiańskiem.

— Ot, i dowiedziała się ona, i człowieku smaruje dusze. A miłeż to, miłe! — mruczy stary jak kot, gdy go głaszczą.

— Gdzież ty się wybierasz? — pyta pan Roman na schodach. — Z tobą.

— Toć jadę do pacjentów.

— Wiem. Będę na ciebie czekała w powozie. Zabawniej niż w domu.

— Ależ to nie ma sensu!

— Czy wszystko ma mieć sens w czwartym miesiącu po ślubie?

— Ani w cztery miesiące, ani w dwa dni po ślubie nikt nie wozi żony do chorych.

— Ty będziesz pierwszym.

— Ani myślę!

— Nie dbasz chyba o to, co ludzie powiedzą?

— Ale dbam o to, żeby sam przed sobą nie grać roli błazna.

— A obiecałeś być dobry!... Zresztą nikt mnie nie zobaczy. Wtulę się w kącik, zapuszczę storę.

— Tego tylko braknie!

— To nie zapuszczę.

Zeszli już ze schodów. Stają przed jednokonną karetką, która codziennie o dziewiątej zajeżdża przed dom na Włodzimierskiej.

— Proszę cię, siadaj — mówi doktor Roman, podając jej rękę. — Gdzie mam cię odwieźć? Do ciotki Józefy? Miodowa 1 — rzuca stangretowi.

— Ja nie chcę do cioci Józi. Nie pojadę!

— Kaprysisz jak małe dziecko.

— To są kaprysy? Ja wiem, gdzie ty jedziesz, wiem!... Już oczy napełniają się łzami.

— Jeśli się rozpłaczesz, wyskoczę z powozu — oświadcza jej mąż głosem stanowczym.

— Mam się cieszyć, że jedziesz do tej wczorajszej pacjentki?

— Tak, jadę do panny Janickiej, na Żurawią pod numer 28. Przez ciebie się spóźnię, ona wyjdzie na lekcje mimo deszczu i życiem może przypłacić twoją fantazję!

— To nie fantazja! Naprzód chciałeś się z domu wykraść bez pożegnania...

— Udawałaś, że śpisz.

— Romku! Zechciej zrozumieć...

— Nie potrafię i czasu nie mam.

— Nie masz go nigdy dla mnie!

— Słyszałem to już.

— Więc dobrze, nie będę się skarżyć. Wiem, że ciebie męczę, ale i siebie także.

— A nie można być rozsądną? W żaden sposób? — pytał, biorąc ją za rękę.

W jednej chwili, jak zwykle, serdeczne słowo odpędziło jej urazy i przywidzenia.

— Pogódźmy się — szepnęła. — Ty przecież wiesz, jak ja nie umiem nad sobą panować, a potem mi bywa przykro, a potem znowu ciebie nudzę. Nie mam charakteru. Jestem takie nic. Ale to nic kocha, cierpi. Myślisz, że ja dziś w nocy spałam?... Sto razy chciałam ciebie obudzić i o coś zapytać...

— To już zapytaj... I niech się to raz skończy.

— Kiedy się boję! Ty znowu będziesz do mnie mówił jak wróg.

— Słucham.

— Nie. Takiemu obcemu panu nie powiem.

Zajrzała mu w oczy.

— Przyznaj mi się, dlaczego ona wczoraj wybiegła jak nieprzytomna? Co pomiędzy wami zaszło?

Odsunął się. Milczał.

— Chcesz wiedzieć, co? — rzekł po chwili. — Między nami stoi śmierć. To trochę smutniejsze od twoich urojeń.

Spuściła głowę.

— Wstyd mi teraz — szepnęła — ale wiem, że przy pierwszej sposobności będę znowu się dręczyć...

— I bez sposobności także. Na to, widzę, nie ma rady. Siedział zamyślony. Odwrócił się od niej. Dojeżdżali do Miodowej.

— Długo u ciotki zabawisz? — spytał.

— Nie wiem — odpowiedziała nie patrząc.

— Bo może bym wstąpił po ciebie...

— Zabraknie ci pewnie czasu.

— Będę w tych stronach o drugiej — rzekł, puszczając mimo uszu przymówkę. — Zostań przez ten czas u ciotki. Zrobisz jej przyjemność.

Powóz stanął.

— No, do widzenia! — rzekł pan Roman.

Szybko drzwi otworzył. Pomógł jej wysiąść, wskoczył do karety i rzucił adres:

— Żurawia 28.

Stała chwilę na trotuarze. Miała ochotę gonić dorożką ten powóz, który jej męża wiózł do innej kobiety. Ale się zawstydziła sama przed sobą.

Wbiegła w bramę.

— Dola! Wróciłaś już!

Panna Józefa Jabłońska patrzyła na siostrzenicę z radością i zachwytem.

— Cioteczka to zawsze mnie kocha! I zawsze chce mnie widzieć. Pani Adela stwierdzała to ze smutkiem.

— Któż by nie chciał widzieć takiej śliczności!

Złota główka skłoniła się na chude ramię. Długo tłumione łzy popłynęły.

— Co tobie? Co ci jest, aniołku? Czy kto chory? — pytała stara panna.

Odpowiedzią był wybuch płaczu.

— Chyba nie Roman? — pytała panna Józefa z niepokojem.

— Ciociu, ciocinko... On... on już mnie nie kocha... Już mu się znudziłam!

— Nie, w to nie uwierzę! Ty... mogłabyś się komu znudzić! Pani Adela uśmiechnęła się przez łzy.

— Czasem ja naprawdę jestem nudna. Sama to czuję — wyznała.

— To niepodobna!

— Bo ciocia była zawsze we mnie zaślepiona.

— Pewno, że takiej drugiej daleko szukać.

— A on... już znalazł. Tak prędko!

Złota główka skłoniła się znowu na ramię panny Józefy.

— Dziecino, uspokój się. Powiedz, co się stało...

Posadziła siostrzenicę w staroświeckim, ogromnym fotelu. Usiadła przy niej na krzesełku.

— Pewno ci się uwidziało z tej wielkiej miłości — perswadowała.

— Nie, nie, ciotuchno! On do niej pojechał. Jest teraz u niej.

— A cóż to za jedna? Czy jaka „marmuzela?".

— Siedziała przeszło godzinę wczoraj w gabinecie...

— Pacjentka? Upamiętajże się! Toć on musi...

— Wcale nie musi... tak długo. I dziś od samego rana...

— Bój się Boga! Po czterech miesiącach, przy takiej żonie!

— Moja ciociu, świat bardzo zepsuty!

— Odkądże tak myślisz?... Dawniej ufałaś ludziom.

— Bo nie znałam życia. I ciotuchna nie zna. Trzeba na to być mężatką. Panna Józefa roześmiała się.

— Moja ty osobo doświadczona! — rzekła, patrząc na nią jak na dziecko, któremu udał się dowcip mimo woli.

— Proszę się nie śmiać. Mnie bardzo smutno.

— Dajże pokój! On poza tobą świata Bożego nie widzi.

— Niechże mu ciocia tego nigdy nie mówi, boby się przestraszył i siedział jeszcze dłużej na posiedzeniach. Właśnie, że ludzie, świat, społeczeństwo u niego na pierwszym planie, ja... na szarym końcu. I o to także jestem zazdrosna.

— Przypomnij sobie twego ojca. On był taki sam. Mężczyzna powinien myśleć nie tylko o domu.

— Roman mówi, że i kobieta.

— Podobno. Teraz i od kobiet żądają więcej. To i dobrze; niech i one zajmą się czymś poza domem. Lepiej, niż stroić się i plotkować.

— Romek chciałby, żebym i ja coś robiła dla ludzi.

— A więc rób. Nie będą ci złe myśli przychodziły do głowy.

— Ja o niczym innym nie myślę, tylko o nim!

— Tak bywa z początku. Potem, kiedy się z miłością oswoisz...

— Nie chcę się wcale oswajać. Nie chcę, żeby mi mąż spowszedniał.

— To zwykła kolej rzeczy!

— Zobaczy ciocia, że i za dziesięć lat będę go kochać tak samo. Bo niech ciocia sama powie, czy można nie kochać takiego Romka?

Pani Adela zapomniała już o swoich żalach.

— Istotnie, pan Roman jest wyjątkowy — przytwierdziła ciotka — bo to i rozumny, i dobry, i wcale przystojny.

— Ciociu! On jest piękny! Dziwię się nawet, że nie kochają go wszystkie jego pacjentki i wszystkie kobiety znajome.

— Więc widzisz, powinnaś być szczęśliwa, że taki człowiek nadzwyczajny ukochał ciebie. A ty płaczesz!

Smutek na twarzy panny Józefy otrzeźwił Lunię.

— Ja jestem szczęśliwa! — zawołała. — Niech ciocia zapomni! To były kaprysy!

— Dzięki Bogu!

Jak zwykle, z jednej ostateczności Lunia popadała w drugą. Zaczęła opowiadać o dobroci swego męża.

— Nie uwierzy ciocia, jak się cieszę, że już wróciłam. Romek całe mieszkanie przybrał w kwiaty. Zastałam nowe biureczko i śliczny obraz: „Złudę". Kobieca postać we mgłę spowita unosi się nad ziemią. Romek nazywa mnie teraz „złudą" i ciągle mi powtarza: „Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie".

— Tak, ty zawsze bujałaś w obłokach. I dlatego może tak często płakałaś w tym fotelu.

— Już i ciocia zaczyna mnie krytykować? To źle! Byłam dotychczas dla cioci perfekcją.

— Bo jak można być zazdrosną o jakąś tam pacjentkę! A tego nie wiesz, że w czasie twojej nieobecności pan Roman odwiedzał mnie prawie co dzień. A jak słuchał, gdy mu opowiadałam o Ukrainie, o waszych Krutohorbach, w których dziś Bóg wie kto się panoszy! Zobaczył kiedyś twoją fotografię... wiesz, tę, na której jesteś nie większa od tej lampy i stoisz przy fotelu w białej króciutkiej sukience przewiązanej szarfą... Nie mógł od niej oczu oderwać... Póty prosił, aż mu ją dałam.

— Doprawdy, ciociu... doprawdy?

— Widzisz! A tobie zazdrość w głowie.

— I mówił co o mnie?

— Ty wiesz, on dużo nie mówi. Ja mówiłam, a on słuchał. Ale jak!

Twarz mu się mieniła. A raz powiedział: „Słodkie stworzenie!"

— Ciociu! Byłam taka niewdzięczna! I przeskarżałam go przed ciocią!...

Panna Józefa zaczęła się krzątać.

— Poczekaj — mówiła — zaraz ci dam kawy. Mam właśnie śmietankę wyborną. Usiądźże wygodniej.

Podłożyła jej poduszkę pod głowę. Przysunęła do fotela stoliczek nakryty serwetą. Postawiła na nim garnuszek z kawą i filiżankę z porcelany koreckiej, wyjmowaną z serwantki od „wielkiego dzwonu".

— Takiego mieć męża i jeszcze płakać! Czysta obraza Boska! — upominała Lunię jak rozkapryszone dziecko. — No, ale już nabrałaś rozumu — dodała — widzisz sama, że trzeba szanować szczęście. Teraz napij się kawy. Czekaj. Sama ci naleję. Wiem, że jesteś leniuszek. A może bułkę nasmarować?

— Proszę pani, nie mogłam dostać porządnej zrazówki... Na progu stanęła służąca z koszykiem.

Panna Józefa wyszła z nią do kuchenki. Walne narady nad sposobem zastąpienia zrazówki odbywały się przy drzwiach zamkniętych.

W pokoju bawialnym zaległa cisza.

Ze znanych kątów wysuwały się wspomnienia i oblewały Lunię falą powrotną. Zaglądały jej w oczy niedawne jeszcze ciekawości dziewicze i pytały: „Cóż? Jakże? Lepiej ci było z nami?"

I pełzły ku niej dawne marzenia i szeptały: „Smutno ci bez nas? Już wiesz, że lepiej wyczekiwać, niż mieć to, na co się czekało".

Spodziewała się od małżeństwa tak dużo! A dało jej?

Zacnego męża.

To za mało.

Gdy była panną, nazywano ją „płomykiem". Lekarz jej mówił, że powinna wyjść za mąż, że potężny głos natury woła w niej o swe prawa. Poznała te prawa, przekonała się, że głos był fałszywy.

A płomień?

Robaczkiem świętojańskim, blaskiem bez ognia.

I oto przygląda się dawnym ułudom, z rzeczywistością je porównywa... I żal jej ułud.

Ziściły się jej pragnienia. Czegóż jeszcze braknie? Może zdolności do szczęścia?

Pani Adela sądzi, że szczęście to zamek warowny na wyżynach — i biegnie ku niemu; łączy się z tłumem pątników, tłumem tak licznym, jak liczni na ziemi są ludzie. Biegnie, traci siły w pogoni za złudą i nie widzi, że już stoi na progu świątyni. Bronią jej wstępu nie smoki, nie warty zbrojne, ale mgły jej własnych marzeń.

Stoi i wciąż czeka. A gdyby weszła, dziw by ją ogarnął. Szuka zaczarowanych pałaców. A gmach szczęścia prosty. Dokoła ściany ciche, nagie, zwierciadlane. Ci, co wchodzą, zabarwiają je odbiciem dusz własnych, i na tło pustej świątyni rzucają wzory przedziwne, dzierzgane tęczą radości, a gęsto i łez perłami. Każdy znajduje tutaj to tylko, co sam wniesie, choć w tych zwierciadłach nie dostrzega odbicia twarzy własnej. Przysłaniają mu ją zwykle jakieś twarze drogie.

A tak samo z dźwięków mowy ludzkiej najrzadziej w tych ścianach rozbrzmiewa słowo, brzmiące tak głośno od krańca ziemi, potężne a puste słowo: ja...

Że zaś pani Adela jak narcyz przeglądała się wciąż w sobie, że dusza jej była pełną tego jednego słowa, więc jeszcze do świątyni szczęścia nie weszła.

Czy wejdzie kiedy? Czy zrozumie, że szczęście to zwierciadło duszy?

Teraz stoi u progu i czeka.

Na co? Na szał miłosny?

Nie zaznała go w małżeństwie.

— Ty nie wiesz, co to jest mąż! Jaka to rozkosz! — mówiła jej dawna koleżanka z Instytutu.

Czy mówiła to z przekonaniem szczerym? A może, zawiódłszy się sama, chciała ją zwodzić?

Może na świecie jak w budzie jarmarcznej: ci, co wychodzą z niej rozczarowani, zachwalają widziane cuda innym. Mądry nie wierzy. Pani Adela wierzyła. I książkom, i przyjaciółkom. A nie wierzyła matce.

Jednak to tylko, co powiedziała matka, sprawdziło się. Właściwie to, czego nie dopowiedziała.

Było to na cztery dni przed jej ślubem z Romanem. Pani Żalińska rozmawiała z córką o rzeczach błahych: komu należy złożyć wizytę i jak się do poślubnych wizyt ubrać.

Służący przyszedł prosić panie na obiad.

Matka wstała i szła ku drzwiom. Na progu odwróciła się i bardzo cicho, przeskakując oczyma nad głową oblubienicy, szepnęła:

— Dziecko drogie, jak będzie ani jasno, ani ciemno, przyjdź do mnie. Coś ci powiem...

Tego samego dnia o zmroku Lunia zapukała do drzwi pokoju matki.

Za drzwiami było cicho. Zapukała jeszcze. Nikt się nie odzywał. Wreszcie weszła. W pokoju było pusto. Nazajutrz o szarej godzinie przyszła znowu. Matka siedziała w fotelu przy oknie. Była bardzo blada. Lunia uklękła i wpół ją objęła.

— Mamo! — rzekła. — Teraz właśnie ani jasno, ani ciemno, więc przyszłam i słucham.

Domyślała się, o czym matka mówić z nią pragnie. I była ciekawa. Na jej głowie spoczęła ręka zimna i drżąca. Ta ręka miała uchylić przed jej oczyma zasłonę. Matka i córka były wzruszone zarówno, choć każda inaczej. Lada chwila padnie między nie słowo zagadki. Nie padło. Ręce pani Żalińskiej drżały coraz bardziej, a twarz była coraz bledszą.

— Moje dziecko, przyjdź jutro — szepnęła. A pojutrze rano miał być ślub.

Lunia przyszła. Pani Żalińska tak samo siedziała w fotelu przy oknie i tak samo była blada.

— Mamo! Ani jasno, ani ciemno. Słucham — szepnęła Lunia, skłaniając głowę na jej kolana.

Matka nie mogła jej powiedzieć: ,,przyjdź jutro", bo nazajutrz o tej szarej godzinie dużo mil dzielić je miało. Nachyliła się nad córką, jedną rękę położyła na jej złotych włosach, drugą przysłoniła jej oczy i bardzo cicho szepnęła:

— Spotka cię coś nieuniknionego. Trzeba to znosić. To... to dopust Boży.

Lunia wchodziła do pokoju matki ze wzruszeniem. Wyszła z niego ze śmiechem tłumionym. To objaśnienie wydało jej się takie staroświeckie! Pewna była wtedy, że łatwo jej przyjdzie znosić ten „dopust Boży". A już nazajutrz i dni następnych, i do dziś dnia był jej... dopustem. Szukała w małżeństwie upojenia i nic innego widzieć w nim nie chce. Z tęsknotą w sercu czyni przegląd swych złudzeń. Stanęły do apelu i szydzą. Dopust Boży? Więc dopust Boży naprawdę?

— A! zlituj się! Toć kawa już ostygła zupełnie! — woła panna Józefa, stając przed siostrzenicą.

Ileż to mil wstecz i naprzód dusza ludzka przebiec może przez tyle czasu, ile potrzeba, aby kawa ostygła zupełnie!

I znowu rzeczywistość zaciera się. Mgła wspomnień jakby pajęczyną zasnuwa chwilę obecną i tworzy obraz.

...W tym samym pokoju przy staroświeckim łóżku klęczą dwie postacie — jedna zgarbiona, druga wysmukła, jasnowłosa.

- Pan Bóg złe odmienił — szepce ciotka Józefa. — Zmówmy Anioł

Pański za duszę twego ojca. On ci takiego męża wyprosił.

I dziękowała wtedy gorąco i Bogu, i ojcu, i czuła się szczęśliwą.

To było bardzo niedawno — a teraz chce, żeby szczęście było inne.

W przedpokoju brzęknął z cicha dzwonek zawieszony na drucie.

— Jest Lunieczka? — pyta pan Roman.

— Ciiicho! Usnęła — odpowiada mu szeptem ciocia Józia.

— Nie trzeba jej przeszkadzać. Posiedzimy tutaj — mówi doktor, wchodząc do małej sypialni. — Żeby czasu nie tracić, zobaczę, co porabia artretyzm. Dawno już nie badałem pani ciotki.

— Ja już nie śpię — odzywa się głos z drugiego pokoju.

— Niechże ciocia przygotuje się do badania. Ja tu zaraz wrócę. Doktor Roman zmierza ku drzwiom poważnie. Tuż za drzwiami

jednym skokiem dopada do fotela, przyklęka cichutko i obejmuje wpół wiotką postać, wtuloną w poduszki. Trzyma ją tak chwilkę, a dla pokrycia tego uścisku przed ciotką, rzuca parę słów głosem spokojnym:

— Cóż! Wyspałaś się, Leniuszku?

Wstał już. Nachyla się raz jeszcze, bardzo szybko i bardzo cicho dotyka ustami głowy Luni. Ona go chce jeszcze zatrzymać, ale już wyprostował się i odchodzi, jak przyszedł, poważnie, skrzypiąc butami.

Na chwilę do duszy Luni weszła radość, a teraz znowu żal ją chwyta. Zawsze tak! Ona ustępować wciąż musi — nawet przed artretyzmem kochanej ciotki Józefy!

— Powiedz, czy jesteś zazdrosny? — pytała tego wieczora, zaglądając mu w oczy.

— O co? — spytał ze zdziwieniem.

— Nie słyszałeś, czyją żoną jest Julcia?

Sądzę, że i tobie jest to zupełnie obojętne, a ja chyba nie mam Powodu o nią być zazdrosnym.

A o mnie?

O ciebie? Nie rozumiem...

Gdybym spotkała męża kobiety, którą kochałeś, byłabym smutna, wzburzona.

— Dlaczego?

— A ty nie boisz się, aby we mnie ożyły wspomnienia?

— Co prawda, nie przyszło mi to na myśl.

— Bo ty mało o mnie myślisz w ogóle...

— No, naturalnie, słyszałem to już nieraz i nieraz usłyszę. Moja droga, może byśmy też pomówili o czym innym — rzekł już niecierpliwie.

Umilkła. Wydał jej się niedelikatnym, niesubtelnym. Wieczór wlókł się powoli, padały słowa urywane. Wreszcie doktor Roman wziął do rąk czasopismo lekarskie i w nim się pogrążył.

„Tak wyglądają miodowe miesiące" — myślała Lunia z goryczą.

Po chwili mąż odłożył gazetę i spojrzał na nią roztargnionymi oczyma. Widać było, że myśl jego wraca z daleka.

— Jacy my jesteśmy biedni! — rzekł ze smutkiem. Drgnęła zdziwiona.

— Więc ja ciebie tak bardzo nudzę — rzekła, podnosząc oczy już łez pełne.

— A ty zawsze swoje: nie rozumiesz innych trosk oprócz własnych — rzucił jej z wymówką. — Ja w tej chwili nie myślałem ani o tobie, ani o sobie. Wszędzie na świecie wolno pracować, nie tylko dla rodziny... a u nas...

— Ty chyba dosyć robisz dla ludzi... aż zanadto.

— Gdybyś przeczytała to pismo, zobaczyłabyś, jak mało. '

— Chcesz jeszcze więcej być poza domem?

— Luniu, czy ty nie widzisz, czy też widzieć nie chcesz, że jest jeszcze coś na świecie oprócz mieszkania przy Włodzimierskiej z dwojgiem ludzi?

— Widzę, że jeden z tych dwojga zapatrzony w świat szeroki.

— A ty za to wciąż w siebie.

— Przyznaj, że i w ciebie! — zawołała, siadając mu na kolanach.

Te jej nagłe odskoki od wymówek i żalów do pieszczot wyprowadzały zawsze z równowagi doktora Romana. Nie mógł mieć do niej długo żalu, że jest inną niżby chciał, bo taka, jak była, pociągała go swym urokiem. Często biadał w duszy, że nie ma w niej materiału na kobietę--człowieka, ale niemniej często lubował się tą kobietą-dzieckiem, kapryśnym, nieobliczalnym w myślach i uczuciach. I stosownie do tego, czy człowiek, czy też mężczyzna brał w nim górę, miewał żal do żony lub do siebie. Miłość jego była ciągłą rozterką wewnętrzną.

I teraz czuł, że powinien by otworzyć jej oczy na świat szerszy, a miał ochotę całować jej usta.

Siedząc mu na kolanach, zakręcała wąsy i z główką przechyloną mówiła:

— Wiem, wiem, masz mi za złe, że za mało myślę o społeczeństwie, a za dużo o kochaniu. Ale ja i ciebie tego nauczę. Zobaczysz.

Myśl, że ona jego chce uczyć, wydała mu się pocieszną. Zagłuszała obawę, że z czasem istotnie ona zacieśni i skurczy jego ukochania. Czy ją przerobić potrafi? Nie chciał wątpić, nie chciał od razu wymagać za dużo. Próbował naprzód zmieniać jej złe przyzwyczajenia, w nadziei, że potem zmieni jej myśli.

— Już czwarty dzień kufer stoi otwarty. Ciągle coś z niego wyjmujesz. Może byś się nareszcie rozpakowała — rzekł doktor Roman nazajutrz, wchodząc do buduarku. W głosie jego było rozdrażnienie.

— Nie tak łatwo się rozpakować, jak ci się zdaje — odpowiedziała.

— Zapewne, a Wawrzyniec tego jeszcze nie umie, choć nauczył się już robić rachunek z kucharką i liczyć bieliznę do prania.

— Widzę, już widzę! Mój kotek jest w złym humorze. Wszystko mu dzisiaj zawadza.

— Więc ty uważasz, że tak być powinno, jak jest?

— Uważam, że jeszcze nigdy nie mówiłeś do mnie tak ostro.

— Bo...

— Chciałeś powiedzieć coś przykrego. Nie, nie, ja nie chcę słyszeć. Mnie dzisiaj wesoło. Cieszę się, żeś wrócił wcześniej.

— Jednak czas, by już wyjąć suknie z kufra. Bardzo się pogniotą — rzekł miększym głosem.

— Jaki ty jesteś milutki! — zawołała, obejmując go za szyję. — Okropnie lubię, kiedy mówisz o rzeczach kobiecych.

— Wolałbym, żebyś ty o nich myślała.

— Moje myślenie mało pomoże. Wiesz, że jestem niepraktyczna. Zawsze taką byłam.

— I znajdujesz, że trzeba uszanować tę tradycję.

— Nie cierpię, jak mi Romek przycina — odpowiedziała z nadąsaną minką — wolę już, żeby się na mnie gniewał.

— I to by nic nie pomogło.

— No, nie dokuczać, nie gderać! Ulitować się mojej bezradności! Może chcesz, żebym ci powyjmował suknie z kufra? A wiesz, to by było zabawnie!

Jeżeli na to czekasz, lepiej każ kufer wynieść na strych.

— Nie, nie. Już teraz naprawdę zabiorę się do odpakowania. Wrócisz z wizyt i zastaniesz tutaj jak w pudełku.

— Jeżeli jak w twoim pudełku...

— Znowu jesteś niedobry! Przeproś! Pocałuj! Przy takim obrocie rzeczy nauka praktyczności szła powoli. Zaraz po wyjeździe męża na miasto Lunia otworzyła komodę i w jej

szuflady poczęła wrzucać zawartość kufra.

Gdyby martwe przedmioty ożyły, rękawiczki, woalki próbowałyby się wyzwolić spod ucisku bielizny, koszule syczałyby z bólu od ukłucia szpilek, a papier listowy, w poczuciu swej literackiej godności, odwracałby się z pogardą od chustek do nosa i pończoch.

— Może pani doda rubla na masło.

Roztargana głowa kucharki wsuwa się przez drzwi uchylone.

— Wiktosia mi pomoże rozpakować — prosi ją pani Adela, pragnąc jak najprędzej pozbyć się tej pańszczyzny.

— Ale, moja pani, czasu nie mam! Trzeba obiad nastawiać, a tu jeszcze leć po to masło — odburkuje Wiktosia.

Pani Adela zaczyna szukać portmonetki. Nie ma jej w kieszeni. Może dostała się przypadkiem do komody? Następuje gwałtowna zmiana uwarstwowania w szufladach. Jak wśród przewrotów społecznych lub kataklizmów żywiołowych: co było na dole, znajduje się nagle na górze, i odwrotnie. A portmonetki jak nie ma, tak nie ma.

Wiktosia na to patrzy i uśmiecha się złośliwie.

— Oj, proszę pani, obiad się spóźni — mówi wreszcie zniecierpliwiona.

— Moja droga, proszę wziąć ze swoich, ja potem oddam. Odpakowywanie tym samym systemem prowadzi się dalej aż do ukończenia tej ciężkiej pracy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej