Eliza Orzeszkowa

SIELANKA NIERÓŻOWA

Konwersja: Nexto Digital Services

SIELANKA NIERÓŻOWA

Obrazek miejski

Eliza Orzeszkowa

Z szerokich i ludnych ulic miasta ku krętym i cichym uliczkom zarzecznego przedmieścia biegła dziewczynka dziesięcioletnia, chuda, zwinna, w grubej spódnicy przepasującej podartą koszulę, z bosymi stopami i ogromnymi włosy, śród których mieszały się połyski złota i miedzi.

Biegła szybko, czarne, zapadłe oczy szeroko otwierała i od chwili do chwili podnosząc, to opuszczając ramiona zdawała się trzepotać nimi jak ptak skrzydłami. Od chwili do chwili też wołała:

— Władek! Władek!

Nagle przed biegnącą tak dziewczynką ozwał się szept stłumiony, lecz gwałtowny:

— Stój! ptaki mi spłoszysz! stójże, Marcysiu! cicho!

Stanęła jak wryta. Cała twarz jej zniecierpliwiona i zmęczona przed chwilą drgnęła uśmiechem radości, a szeroko rozwarte oczy utkwiły w istocie ludzkiej, która stłumionymi wykrzykami nakazywała jej spokój i milczenie.

Był to chłopak o lat parę od niej starszy, z odzieży wyglądający na ulicznego obdartusa, z twarzą roztropną, przebiegłą nawet, z siwym okiem pałającym pod brwią  żółtopłową. Stał on plecami przyciśnięty do płotu, z jednej strony osłonięty przed wzrokiem przechodniów ścianą szarej jakiejś budowy, z drugiej grubym pniem uschłej topoli; twarz podniósł wysoko, oczy z rozżarzoną  źrenicą wlepiał w dach przeciwległego domostwa, a pod ramieniem trzymał gołębia o ceglastoróżowych skrzydłach, który przenajspokojniej znajdując się podnosił też dziób, patrzał na dach przeciwległy i kiedy niekiedy tylko odzywał się cichym, urywanym gruchaniem. 

Na dachu przeciwległym siedziało liczne stado gołębi.

Uliczka przedmiejska, niebrukowana i trawą porosła, cichą była i w tej chwili prawie bezludną. Gdzieniegdzie za płotami pracowali w ogrodach ludzie, za oknami odzywało się stuknięcie lub zgrzytnięcie rzemieślniczego narzędzia, tu i ówdzie rozległ się swar jakiś, czasem śmiech, ale ulicą nie przechodził i nie spoglądał na nią nikt. Przedwieczorna cisza ta przyjazną znać była dla zamiarów chłopca czatującego widocznie na coś z gołębiem pod ramieniem. Zrozumiała to Marcysia i na palcach skradając się zbliżyła się do chłopca, stanęła tuż przy nim i z ciekawością połączoną z odcieniem obawy utkwiła wzrok w stadzie ptactwa obsiadającym dach przeciwległy.

— Władek — szepnęła cichutko — czy one jeszcze nie podlatywały?

— Nie jeszcze! — odszepnął chłopak. — Bodaj ich korszun zdusił! — zaklął po chwili — siedzą i siedzą!

- A przewodnika masz? - zapytała Marcysia.

- No, a jakże!

I wysunął nieco spod ramienia różowego gołębia ukazując go Marcysi. Dziewczynka przesunęła drobną, ciemną dłoń po jedwabistym skrzydle ptaka.

- Lubuś! Lubuś! oj, ty Lubuś! - szeptała zbliżając usta ku jego dziobowi.

- Wiesz? - tajemniczo wciąż patrząc w górę szeptał chłopak - szewczysko to umie dobrze gołębie hodować! Ile mu już ich Lubuś mój uprowadził... żebym tyle rubli miał, panem byłbym! a dlatego gołębi u niego coraz więcej! No, już ja im w tym roku poradzę!... Jak chcę być bogatym, uprowadzę wszystkie i tylko dwie pary na rozpłód zostawię! niech szewczysko pęka ze złości! Co on mi zrobi!

Zaledwie dokończył wyrazy te, kilka gołębi siwych i białych wzleciało znad dachu i prostopadłym lotem wzbiło się w górę. Chłopak drgnął.

— Ruszajcie się, dziatki! no, ruszajcież się! — zawołał prawie głośno.

W chwilę potem obsiadające dach stado całe zerwało się jednocześnie i napełniło powietrze migotaniem i szelestem skrzydeł, a chłopak w obie ręce ujął różowego gołębia swego, który drżał też jakby z niecierpliwości, podniósł go, jak mógł, najwyżej i rzucił w przestrzeń. Ptak rozwinął szeroko skrzydła i błyskawicznym pędem wpadł w migotliwą i chóralnie gruchającą chmurę gołębi. Wtedy zaczęły odbywać się w powietrzu łowy i porozumiewania się szczególne.

Przy zbliżającym się wieczorze niebo miało barwę liliową i usiane było szmatami obłoków, które blask słońca za mury miejskie zachodzącego złocił i czerwienił. Pomiędzy gromadą jaskrawych, wełnistych chmur rozsianych pod bladym niebem a długim dachem domostwa, na którym rósł mech starości i leżały gałęzie kilku drzew rozłożystych, odbywały się napowietrzne igrzyska ptasie przedstawiające gołębia-mistrza usiłującego wywieść spomiędzy stada i za sobą uprowadzić potulnych i nieuczonych spółbraci. Śród migotliwej chmury białych i siwych skrzydeł różowy „przewodnik" skąpany w jaskrawym blasku obłoków niby skrzydlaty płomień krążył i podlatywał, drogę zabiegał, skrzydłami o skrzydła uderzał, mieszał się z ogólnym kołem, to zeń wyosabniał, w oczy, zda się, towarzyszom zaglądał, gruchając namawiał, jakby prosił za sobą, drogę wskazywał... Stado skupiało się wokół niego, to rozpraszało trwożnie lub swawolnie, osiadało na dachu i kołyszących się pod nim gałęziach drzew, to znowu wzbijało się w lot wysoki i zawisało nieruchomo pod złotymi chmurami.

A gdy tak działo się w górze, na dole, pod białawym ogrodzeniem wąskiej uliczki, pomiędzy węgłem szarego spichrza a pniem uschłego drzewa, dwoje dzieci stało ściśle tuląc się ku sobie, wzniesionymi w górę oczami ścigając każde poruszenie ptaków, ciężko i szybko oddychając. Na obie dziecinne twarze ich wybiły się gorączkowe rumieńce i można było nieledwie słyszeć gwałtowne bicie ich serc.

Były to istne łowy, ale szczególne. Zamiast lasów cienistych lub rozległych błoni polem ich była ciasna uliczka przedmiejska i powietrze złote od przedwieczornych świateł. Zamiast świetnych, strojnych myśliwców było tu dwoje dzieci obdartych i bosych, kryjących się za drzewa, z drżącymi wargami i pałającym, namiętnym wzrokiem. Sokoła zastępował tu różowy gołąb Lubuś, a zdobyczą miały być także gołębie, uprowadzanie których za pomocą hodowanych w tym celu „przewodników" stanowi rozkosz, chlubę i źródło dochodu ulicznych dzieci.

Nagle przyciszonym, lecz radością nabrzmiałym głosem Władek zawołał:

— Aha! prowadzi!

Marcysia podskoczyła parę razy, tak jakby ku gołębiom zrywała się do lotu, i szepnęła także:

- Prowadzi! prowadzi! prowadzi!

Lubuś wyosobnił się spomiędzy stada i uleciawszy niewielką przestrzeń zawisł w powietrzu. Chwilę tylko pozostał samotny. Od stada odłączył się ku niemu i pożaglował jeden naprzód, potem drugi, trzeci, czwarty gołąb. Leciały sznurem, a potem okrążały przewodnika po wiele razy i coraz ciaśniejszym kołem. Gdy w ten sposób utworzyła się spora już gromadka odosobniona od wielkiej gromady, która teraz cicho, niby w zamieszaniu czy smutku, na dach omszony opadła, Lubuś wzbił się wyżej i szybkim lotem pomknął ku zielonej ścianie jaru widniejącej w dali zza szarych domostw. Za nim lecieli uwiedzeni przezeń towarzysze. Było ich sześciu.

- Sześć! sześć! - klaszcząc w dłonie zawołał chłopak i z całą szybkością nóg swych zwinnych i nieobutych puścił się uliczką, skręcił potem na inną, i znowu na inną, dla skrócenia sobie drogi przeskakiwał płoty, zdawało się, że lotem ptaka chciałby dosięgnąć zielonej ściany jaru. Za nim biegła Marcysia z całej siły zdyszanej piersi krzycząc:

— Sześć! sześć! — a potem: — Władek! poczekaj! stój!

Ale Władek nie stawał i nie czekał na nią, a ona, mniejsza i słabsza, zdawała się co chwilę upadać ze zmęczenia. Lecz szczęśliwy wynik polowania napełniał ją nieprzytomną prawie radością, która podnosiła ją jakby znad ziemi.

Tak zdyszane, rozognione, z błyszczącymi oczami i rozwianymi na wiatr włosy, poprzez uliczki, podwórka i ogrodzenia dzieci te biegły tam, kędy górą, wysoko ponad nimi, leciał sznur gołębi ku zielonemu jarowi i wiszącej u ściany jego szarej chatce z niskim płotkiem pnącym się w górę i otaczającym mały, mizerny ogródek. Jar, chatka, płotek i ogródek ukazały się w dali... w dali... pod samym już skłonem liliowego nieba i w sinej mgle oddalenia, w której po chwili zniknęły gołębie i dzieci.

Dziwne to było miejsce, dzikie, choć znajdowało się w obrębie jeszcze ludnego miasta, świetliste i ciemne zarazem. Mgła, w której ukazywało się ono z oddali, nie powstawała z samej tylko odległości, ale podnosiła się też znad sadzawki nieruchomo zalegającej dno jaru, a nad którą w jednym miejscu rosło kilka bardzo starych wierzb. Drzewa te miały pnie grube, w różne strony powykrzywiane i szeroko rozpostarte, obwisłe gałęzie, którymi muskały zielonawą powierzchnię wody. W  przedwieczornej porze głębia ta jaru pogrążała się już w grubym zmroku, za sadzawką tylko i wierzbami przez wąski otwór dwóch ścian wysokich przeglądało złote jeszcze od słońca pole i kiedy niekiedy przybywający stamtąd promyk przedzierając gęste cienie spadał na wodę lub wił się w berberysach, głogach i dzikich agrestach rosnących tam gajem niskim i kolczatym. Ale spomiędzy niskiego gaju tego z rzadka rozświetlanego błędnym promieniem  słońca wybiegała wąska ścieżka, wydeptana i bielejąca śród trawy, i wspinała się po jednej ze ścian jaru, kędy było coraz widniej, aż ku domkowi z ogródkiem i płotkiem oblewanemu już w pełni wszystkimi światłościami rozjaskrawionych przedwieczornych obłoków. Małe okna domku tego czy tej chatki czerwone były jak rubiny, w których przegląda się płomię; płotek wydawał się ognistym wężem, a rosnące w ogródku dwie mizerne grusze trzęsły liśćmi jak kroplami złotej rosy. Naprzeciw, za przeciwległą, odginającą się w tył ścianą jaru, na stoku wysokiej góry stało miasto rozległe, za murami którego słońce skryło się już zupełnie. Ale u szczytów wież kościelnych krzyże paliły się jak lotne płomyki, wszystkie okna domostw drżały złotem i purpurą, zieleń ogrodów kąpała się w falującym morzu światła, z kominów dymy ulatywały tysiącem wstęg różowych, sinych, srebrnych i płynęły ku górze, kędy w cichym spokoju słały się pod bladym niebem lekkie i świetne puchy obłoków.

W  chatce wiszącej u ściany jaru nie było znać nikogo, bo za rubinowymi okienkami panowała cisza zupełna. Nagle załopotały w powietrzu skrzydła; górą przeleciały gołębie i sznurem usiadły na dachu chaty. W  tejże  prawie chwili na ścieżce wiodącej ku przedmieściu zatętniał bieg szybki; Władek zziajany, z włosem rozwianym i roztwartą u piersi koszulą przypadł do węgła chaty, wyciągnął w górę ramiona i w mgnieniu oka z chyżością i zwinnością kocią wdarłszy się na ścianę stanął na dachu. Wtedy ukazała się też biegnąca ścieżką Marcysia i bez tchu prawie, z widoczną wprawą w tego rodzaju ćwiczenia czepiając się wystających belek ściany i gałęzi rosnącego tuż młodego drzewka poszła w ślady towarzysza. Po chwili stali oboje na dachu chaty i szeroko, prędko oddychając głośno śmiać się zaczęli.

- Oto udało się! - zawołał Władek.

- Udało się! - powtórzyła dziewczynka i schyliwszy się wzięła w obie dłonie różowego gołębia-przewodnika. 

— Dobry Lubuś! kochany Lubuś! — mówiła przerywanym jeszcze od zmęczenia głosem i całowała jedwabiste skrzydła i czupurną główkę ptaka.

Władek tymczasem oddawał się praktyczniejszemu zajęciu. Otworzył klapę zamykającą drewniany, o wąskim okienku rodzaj gołębnika wpółokrytego zielskiem i małymi latoroślami obrastającymi starą strzechę dachu i poumieszczał w nim wszystkie z kolei za Lubusiem przybyłe gołębie. Skończywszy zamknął klapę i usiadł.

Dach był dość spadzisty, ale dzieci wygodnie siedzieć na nim mogły, bo starość wyłamała go w zagłębienia i wypukłości liczne. Plecami wsparci o mały gołębnik, nagie stopy oparły o giętkie płonki wierzbowe, które usiał tam wiatr nanoszący co roku warstwą piasku szczyt starej chaty.

— Ot i dobrze! — zaczął Władek — starej w domu nie ma, to i nic wiedzieć nie będzie o naszych dzisiejszych gościach... gdyby wiedziała, toby mnie, jak zawsze, męczyła: „A gdzie pieniądze, coś wziął za gołębie?" I oddać bym musiał choć połowę... A tak, jutro sprzedam i nic nie oddam!...

- A co ty z tymi pieniędzmi zrobisz? - zapytała Marcysia.

- Ot co? najem się i piwka sobie wypiję... takim zawsze głodny, że aż strach... Stara dziś kiełbasę jadła i piwo piła, a ja tylko patrząc ślinkę  łykałem... taka już ona... mnie kawałek suchego chleba da i krupniku czarnego odrobinę, a sama i ze znajomymi swymi hula sobie!

- Aj! zapomniałam! - zawołała nagle Marcysia.

- Czegoś zapomniała?...

Zamiast odpowiedzi dziewczynka wyjęła zza koszuli dwa duże obwarzanki i śmiejąc się na głos cały pokazała je chłopcu.

Wyciągnął po nie rękę.

- Daj! - zawołał.

- Czekaj! dam sama! ot, masz!

I oddała mu jeden z obwarzanków, a drugi chciwie do ust własnych poniosła.

— Jezu! Maria! dobrze, że nie zgubiłam! — zawołała po chwili.

— Aha! — odpowiedział Władek — mogłaś zgubić! leciałaś jak wariatka!

Dziewczynka pochyliła się i figlarnie mu w twarz spojrzała.

— A co? — zapytała — smaczne? Władek skrzywił się.

— Nie bardzo! — odrzekł  — ale co robić! Kiedy taka już niedola nasza, to i suchy obwarzanek lepszy jak nic! a skąd ty to wzięłaś?

Wyciągnęła palec w kierunku miasta.

— Tam, na ulicy, jakaś pani dała mi trzy grosze, to i kupiłam...

—   Żebrałaś? — zapytał chłopak.

— A jużci!

— No, no! — mówił wstrząsając głową  — jakie te dziewczyny szczęśliwe! im zawsze prędzej dadzą jak nam... Mnie już dawno nikt nic dać nie chce...

- Bo ty już wielki, a ja jeszcze mała.

- Wielki! ot, szczęście! to i więcej jeść mi trzeba... a skąd ja wezmę... Stryj ciągle gada, że do rzemiosła mię odda, ale obiecanka cacanka a głupiemu radość... I co mi tam zresztą rzemieślnikiem być? ot, żeby tak panem sobie zostać, to co innego...

Marcysia nic nie odpowiedziała. Gryzła obwarzanek, a po chwili wyciągnęła palec w kierunku jednego z mniejszych domów miejskich i zawołała:

- O! widzisz! to dom pana ogrodnika, który ciebie przeszłego roku do kopania najmował. Ot, tam to ślicznie! aj! jak ślicznie!

- A ślicznie! - potwierdził Władek - bo ogrodniczysko strasznie bogate! jak ja będę bogatym, to sobie ten dom kupię.

A po chwili dodał:

 — Z tobą ożenię się i będziemy tam sobie razem mieszkać!...

Dziewczynka uśmiechnęła się.

— Oto dobrze będzie! — rzekła i poważniej zapytała:

— A skąd ty, Władek, weźmiesz bogactwo? Władek zamyślił się, a potem odpowiedział:

— Albo ja wiem skąd? ale że skądciś wziąść muszę, to muszę. Tak mi już zbrzydło to psie życie... że aż...

Splunął, a potem prawił dalej:

— Bo czy sprawiedliwie na świecie? jeden ma wszystkiego po uszy, a drugi nic... jeden paniczem sobie jest, nie wiadomo za co, a drugi takim, ot, obdartusem jak ja... także nie wiadomo za co! Ciotka wymawia ciągle, że tylko karmić mię musi, a nic ze mnie nie ma! Ciekawym, co ona ze mnie może mieć? W przeszłym roku kopałem po ogrodach i zielsko taczkami woziłem, to i cóż? czy lepsza dla mnie była? gdzie tam! jeszcze, pod jesień jakoś, ojciec przywlókł się do chaty i wybił mnie... Ot, dobrze tobie, że ojca nie masz... biłby...

Marcysi usta zadrżały jakby do płaczu.

- Matka bije... - szepnęła.

- Ej, to tylko czasem, jak upije się! - pocieszał Władek - a jak trzeźwa, to całuje, piosenek uczy i bajki gada... mnie nigdy nikt dobrego słowa nie powie... Aj, nędza!... Ot, tak czasem człowiek ze zgryzoty rzuciłby się w tę sadzawkę...

- Aj, aj! - przeraźliwie krzyknęła Marcysia. Władek spojrzał na nią ze zdziwieniem.

- Czego wrzeszczysz? - zapytał.

- Tak przelękłam się! - skarżyła się dziewczynka - żebyś ty rzucił się w sadzawkę, tobyś utonął i umarł...

- No, a jakbym umarł, to i co? 

Marcysia przerażonymi oczami wpatrzyła się w niego.

— To... to... toby ciebie nie było... — odpowiedziała cicho.

— Nie było mnie, był  świat, nie będzie mnie, będzie świat — przypatrując się bosym nogom swym sentencjonalnym tonem odparł chłopiec, ale spojrzał potem na Marcysię i zawołał:

— No i czegóż tak oczy wytrzeszczyłaś... ot i beczeć już zaczynasz... no, no — mówił dalej — nie lękaj się tak, nie utopię się... bogatym kiedyś będę i ożenię się z tobą... Będziem sobie jedli, pili, na spacer pod rękę chodzili i... ja ciebie nigdy nie opuszczę... aż do śmierci... tak mi Panie Boże dopomóż...

Łagodnym ruchem powiódł dłonią po ognistych jej włosach, a potem wyciągnął się leniwie, obie ręce za głowę założył i twarzą zwrócony ku obłokom wlepił błyszczący wzrok w jeden punkt nieba. Szare oczy jego ocienione płowymi brwiami miały w tej chwili wyraz wcale niedziecinny. Odbijało się w nich marzenie jakieś niespokojne i namiętne. Po ściągłej, chudej twarzy przelatywały drgnienia i uśmiechy. Marcysia pochylona nad nim, z twarzą opartą na dłoni, kołysała się z lekka i głęboko nad czymś myślała.

- Władek! - ozwała się z cicha po chwili.

- A co? - zapytał.

- Ja tobie jutro znów obwarzanek przyniosę, a może bułkę.

- Wyżebrzesz znów?

- Aha!

- Dobrze! przynieś! a może i papieroska gdzie znów znajdziesz, to przynieś, a ja jak gołębie sprzedam, kupię dla ciebie dwa cukierki.

- Aj, aj! cukierki! - zawołała i cała twarz jej stanęła w promieniach niewymownej radości.

- Władek - szepnęła znowu.

- A co? 

— Ja jutro pójdę do jaru, fartuszek berberysu nazbieram i na mieście go sprzedam... czy ty pomożesz mi zbierać berberys?

— A czemu nie? pomogę.

— Jak sprzedam, to pieniądze ci oddam, kupisz sobie ładną chusteczkę na szyję.

— Ot, chusteczkę! nie chusteczkę, ale haczyki do wędki! pójdziem do rzeki ryby łowić! dobrze?

Klasnęła w ręce.

— Aj, dobrze! dobrze!

Umilkli i wyprostowali się, bo w pobliżu dały się słyszeć stąpania.

Słońce zaszło już całkiem. Na wieżach kościelnych pogasły płomienne krzyże, okna domów miejskich sczerniały, w dole, u stóp wysokiej ściany jaru z przyczepioną do niej chatą, na której dachu siedziało dwoje dzieci, czarno już było zupełnie, a wśród czarności tej drżały ciche szumy, cichsze jeszcze pluskania. W chłodną tę zapadlinę zalatywał już wiatr nocny i chwiejącymi się gałęźmi wierzb mącił  śpiącą wodę. Na ścieżce od przedmieścia wiodącej ukazała się w zmierzchu postać kobieca, niska, gruba, wielką chustą okryta, i ciężkimi krokami zbliżała się ku chacie.

- Stara już idzie! - szepnął Władek - zaraz zawoła mnie... idź ty już sobie, Marcysiu, bo jak zobaczy nas na dachu, domyśli się zaraz, żeśmy gołębia przywiedli!

- Dobranoc! - szepnęła Marcysia.

- Dobranoc!

Zarzuciła mu na szyję ramiona i pocałowali się.

W  chwilę potem młode drzewko rosnące przy ścianie chaty zaszeleściło i zachwiało się; Marcysia zsunęła się zeń cicho, lekko jak cień, chyłkiem pomknęła pod niskim płotkiem i okrążając z dala kobietę idącą  ścieżką, niepostrzeżona przez nią, zbiegła z pochyłości jaru i wolniej już dążyć zaczęła ku tłoczącym się tłumnie nad brzegiem rzeki domom i domkom  przedmieścia. Idąc poważnie skrzyżowała ramiona i najdonośniej, jak mogła, śpiewać zaczęła:

Pod drzewem, przy drodze,
Spało sierot dwoje,
Drzewo się złamało,
Zabiło oboje, za-bi-ło oboje.

Dziecinny głosik jej, podobny do srebrnego dzwonka, wzbijał się w górę i dolatywał ku chacie, której drzwi stara kobieta otwierała ze zgrzytem i stukiem.

— Władek! — krzyknęła obracając klucz w zamku. Chłopiec leżący na dachu milczał.

— Władek! — podnosząc głowę i starając się spojrzeć na dach powtórzyła kobieta — chodziłeś dziś na gołębie, czy nie?

Władek milczał.

— Nie ma go tam, czy co? — mruczała stara — pewno nic dziś nie upolował i chowa się teraz przede mną albo może i po ulicach włóczy się... nicpoń... ulicznik... łotr jakiś...

Z ostatnimi wyrazami weszła do chaty i ze stukiem drzwi za sobą na klucz zamknęła. Zza drzwi krzyknęła jeszcze:

- Nocujże sobie na podwórzu, kiedyś taki...

W tej samej chwili z dołu i zmroku doleciał znowu cieniutki, lecz donośny i czysty głos śpiewającej Marcysi:

Oboje zabiło,
Oj, dobrze zrobiło,
Żadne nie zostało,
By z żalu płakało, by z żalu pła-ka-ło.

Władek z podniesioną głową i wytężonym uchem słuchał, a gdy srebrny głosik zamilkł w oddaleniu rzekł:

- Oto śpiewa! aż dusza rośnie!

Z zarzecznego przedmieścia, spomiędzy labiryntu domków i płotków wychodziła czasem na miasto kobieta nędznie ubrana, dość młoda jeszcze i ładna znać niegdyś, lecz teraz ze zniszczoną, wyżółkłą, zbolałą twarzą. Chód jej i ruchy były czasem zgrabne i pewnym nawet wdziękiem nacechowane, najczęściej jednak bezładne i chwiejne. Mieszkanki przedmieścia, gdy spotykały ją idącą krokiem takim chwiejnym, z ckliwym, bo bezmyślnym uśmiechem na ustach, a gorączkowym ogniem w czarnym, pięknym znać niegdyś oku, mawiały:

Koniec wersji demonstracyjnej.