Wacław Nałkowski

SIENKIEWICZIANA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ZBYTECZNY BÓL

NIEFORTUNNY OBROŃCA PANA SIENKIEWICZA

NA SPOSOBY BIORĄ SIĘ...

"WYZYSKIWANI", A "RODZINA POŁANIECKICH"

GENEZA PRODUKCJI I CHWAŁY PANA SIENKIEWICZA.

SIENKIEWICZIANA

Szkice do obrazu

Nałkowski Wacław

"Ciekawym, co to szkodzi postępowej bestji,
Dlaczego ją to gniewa, czemu ją to złości,
Że ja liżę stopy mojej możnej braci,
Kiedy ona mi za to doskonale płaci."

Rodoć.

PRZEDMOWA.

Już zaraz po pojawieniu się "Rodziny Połanieckich w której p. Sienkiewicz podjął wdzięczne zadanie nidealizowania filisterji i wogóle — reakcyjnej zgnilizny, postanowiłem wystąpić z radykalną krytyką tego utworu a zarazem całego prądu sienkiewiczowskiego, rozlewającego truciznę w żyły naszego społeczeństwa, które zaledwie zaczęło budzić się z tradycyjnej drzemki.

Krytykę tę postanowiłem oprzeć na gruncie społecznym, mianowicie na gruncie szczegółowej analizy dzisiejszej reakcji, gdyż jedynie taka analiza może dać klucz do oceny produkcji literackiej p. Sienkiewicza i do zrozumienia tajemniczego motywu niesłychanej sławy tego powieściopisarza. Gromadziłem więc materjały do pracy. "Reakcja, pan Sienkiewicz i jego czciciele".

Lecz, jak to łatwo zrozumieć, w wydaniu tej pracy natrafiłem na nieprzezwyciężone trudności. Nie tylko, że praca zawodowa na innym, naukowym polu, pozostawiała mi mało czasu na ujęcie masy nagromadzonego materjału w jedną ściśle powiązaną całość, ale prócz tego była trudność ważniejsza; trudność znalezienia wydawcy (no i trudności wyższej natury!). Reklama sienkiewiczowska i wytworzony przez nią owczy pęd onieśmielały nawet postępowych wydawców i redaktorów; i oni bądź łączyli się do ogólnych czołobitnych hymnów, bądź co najwyżej milczeli. Jednakże milczenie jest to wprawdzie etyka kantowska, ale niestety także i — paserska.

Podczas jubileuszu pana Sienkiewicza nie udało mi się umieścić nawet krótkiego, wyjaśniającego rzecz na podstawie reakcyi, artykułu. Odrzucono mi go pod pozorem, że teraz jeszcze nie pora; później zaś, gdy owczy pęd nieco się uspokoił, mówiono mi, że teraz już poniewczasie; rzecz przebrzmiała. Tym sposobem pozycja pana Sienkiewicza wydawała się ze względów czysto zewnętrznych niepodobną do zaatakowania.

Dopiero niefortunne wystąpienie pana Sienkiewicza z "rują i porubstwem" przeciwko modernistom, którzy dotąd, jako obojętni i mało krytyczni w rzeczach społecznych, byli dość życzliwi panu Sienkiewiczowi, nawet niekiedy uważali go za "mistrza" — dopiero to wystąpienie uczyniło pewien otwór w murze ochronnym, wzniesionym przez reklamę i tym otworem zaczęła się przeciskać krytyka; z tego powodu można śmiało twierdzić, że tym swoim wystąpieniem p. Sienkiewicz przysłużył się rzetelnie społeczeństwu. W obronie młodych wystąpił Stanisław Brzozowski; na ten raz "Głos" udzielił już miejsca krytyce; i jest to jego wielką zasługą, że pierwszy przestał się obawiać.

Niniejszy zbiór moich krytycznych artykułów, opartych na gruncie społecznym, mógł był tylko częściowo być umieszczony w "Głosie" podczas tej walki; podajemy je tutaj znacznie rozszerzone, choć i tak są one tylko ułamkami całości, o której mówiliśmy wyżej; są tylko "szkicami" do całkowitego "obrazu".

I jeszcze jeden szczegół charakterystyczny: artykuły te były pierwiastkowo przeznaczone do mej książki "Jednostka i ogół", wydanej niedawno w Krakowie; ale i tutaj natrafiłem na opór: pierwotny "postępowy" wydawca tej książki usunął z niej arbitralnie, bez porozumienia się ze mną, wszystkie artykuły, tyczące się sprawy sienkiewiczowskiej; a przeszczepiwszy tym sposobem szczęśliwie zasadę cenzuralną na grunt galicyjski, uważał, że spełnił swe zadanie i odstąpił wydawnictwo komu innemu.

Takie to trudności przedstawia u nas walka z kierunkiem sienkiewiczowskim: po jego stronie staje wszystko, co posiada władzę i pieniądze; co się tuczy ludzką krzywdą i ciemnotą; co usiłuje zatrzymać rozwój ludzkości — zdaje się ono szeptać swemu ulubieńcowi znane słowa pokrzepienia: stöss nur — ich parire!

Wacław Nałkowski.
Warszawa, w kwietniu 1904.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ZBYTECZNY BÓL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEFORTUNNY OBROŃCA PANA SIENKIEWICZANiedostępny w wersji demonstracyjnej

NA SPOSOBY BIORĄ SIĘ...Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"WYZYSKIWANI", A "RODZINA POŁANIECKICH"Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GENEZA PRODUKCJI I CHWAŁY PANA SIENKIEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Istnieją podobno medja, które, posiadając nawet rzeczywiście własności spełniania pewnych produkcji, starają się jednak dla rozgłosu i pieniędzy sztucznie potęgować osiągane rezultaty — "dopomagać sobie". To daje nam klucz do zarozumienia "produkcji" literackich pana Sienkiewicza; potrzebna jest tylko naprzód analiza psychologiczna, zarówno typu wogóle, jak i indywiduum w szczególności.

Pan Sienkiewicz należy mianowicie do pewnego typu nerwowców, który w mej klasyfikacyi nazwałem kiedyś abiologicznoasocjalnym albo dekadenckim (nadając temu ostatniemu mianu ściślej określone znaczenie); typ ten, nie znajdując oparcia, osi życiowej, ani w sobie, w swej fizycznej energji, jako nazbyt, względnie do swych zasobów biologicznych, przesubtelniony (czy to z natury, czy wskutek nadużyć), ani nazewnątrz siebie, w dążeniach społecznych, jako asocjalny, szuka zwykle takiego oparcia w sztuce, w otoczeniu się pięknemi cackami, w sybarycko-artystycznej dyletanckiej kontemplacji. Ale wkrótce i ta pobudka zaczyna nie wystarczać; występuje reakcja biologiczna, która u tego typu słabego o umyśle dyletanckim przyjmuje formę religijną i wogóle tradycyjną: poszukuje się "utraconego ojca", kryje się pod księżą sutannę, ucieka do samooszukaństwa i t. p.; piękno kościołów z ich różnobarwnemi oknami, barwność i pierwotność procesji pociąga ten •, typ artystyczny. Prócz tego istnieje jeszcze druga ucieczka, myślowa, w dawne rycerskie czasy barwnych strojów i świetnych zbroi, w czasy dzielności fizycznej, a zarazem tępoty umysłowej. Obcowanie myślowe z rycerzami, "odważnemi jak lwy, a głupiemi jak osły", branie przez imaginację udziału w ich "zdrowej" miłości i t. d. stanowi dla tego typu niby wzmacniającą ciepłą kąpiel. Ta skłonność do cofania się w przeszłość bohaterską ma prócz tego często za motyw napotykane u tego typu zamiłowanie w widokach okrutnych i krwawych, jako w silnej pobudce nerwowej. Zauważmy wreszcie dla dokończenia tej charakterystyki, że instynkt samozachowawczy typu omawianego, wobec jego słabości biologicznej, przybiera formę pospolitego egoizmu, który ujawnia się między innemi wielkim sprytem w chodzeniu około swych interesów materjalnych, co staje w komicznej nieraz sprzeczności z artystycznym wysubtelnieniem i deklamacyjnym idealizmem. Spotykamy tu naprzykład zachwyty nad pięknością niebosiężnych świątyń, cześć dla wniebowziętych dziewic Botticellego, ale zarazem umiejętność lokowania swych kapitałów na dobre procenty. Tę stronę typu abiologiczno-asocjalnego wybornie przedstawił Zola w swym " Rzymie". Czułość na interesy materjalne z jednej, a indyferentyzm społeczny z drugiej strony, czyni te typy łatwemi do pozyskania na usługi dla klas panujących.

Właściwości tego typu zostały u pana Sienkiewicza indywidualnie jeszcze wzmocnione osobistemi stosunkami.

Syn zubożałej, obarczonej licznem potomstwem, szlachty, musiał już w domu przesiąknąć duchem tradycji i skłonnościami klerykalno-arystokratycznemi. Przypominam sobie jak przez mgłę z czasów dzieciństwa, — gdyż rodzice moi mieszkali w sąsiedztwie pp. Sienkiewiczów, w Nowodworze, leżącym o miedzę tylko od Grabowiec — że opowiadano, jak wielką wagę przywiązywał ojciec pana Sienkiewicza do swych koligacji z magnatami, jak wciąż chwalił się swym pokrewieństwem z biskupem Cieciszowskim; pokazuje to nastrój, jaki panował w domu rodzinnym pana Sienkiewicza. Wśród takiej zubożałej szlachty "równej wojewodzie" musiało naturalnie objawić się żywo pragnienie naśladowania wielkich panów.

Takie zadatki wyniósł pan Sienkiewicz z domu. Następnie, jako ubogi student uniwersytetu, musiał z temi zadatkami chadzać podobno po kondycjach u panów; jest to droga, która na natury silniejsze, uświadomione społecznie, dusze niezależne, serca dumne, działa prowokująco, budzi ducha buntu. Inaczej u natur słabych, zwłaszcza napojonych od młodu pragnieniami "dorównania wojewodom" i nie będących "ciasnemi doktrynerami", to jest u natur dość praktycznych, aby zrozumieć, że walczyć z siłą tak przemożną, to znaczy wywalczać coś nie dla siebie, lecz dla innych, dla potomnych; że więc praktyczniej jest z tą siłą się połączyć, bo wtedy można coś zyskać dla siebie. Wyobraźmy sobie studenta, nauczyciela w domu bogatej szlachty, wyobraźmy sobie ten kontrast: on, mniej lub więcej zmizerowany, w wątpliwych butach, z wytartemi łokciami siada od rana, by pakować jakiemuś idjocie w głowę deklinacje łacińskie lub tabliczkę mnożenia, podczas gdy brać szlachta i hrabiowie, a może też nawet jaki książę, zjeżdżają się naprzykład na polowanie: policzki, kwitnące zdrowiem, wysokie buty palone, błyszcząca broń, zgrabne kurtki myśliwskie, dźwięk rogów, ujadanie psiarni, apetyt wilczy, rezon, humor, żarciki tłuste o płci pięknej, kpiny ze studenta, że "do niczego" i t. p. — zwykła szlachecka sielanka. Ach, zamiast tu siedzieć i dukać — być, jak oni, — polować, strzelać, hulać. A jakiż to estetyczny, godny zazdrości widok, gdy przed ganek zajadą karety z pięknemi herbami na drzwiczkach, gdy ugalonowani lokaje przyskakują, by je otworzyć, a na stopniach zjawiają się zgrabne nóżki pięknych dam, ubranych w stroje balowe.

A nietylko życiowo imponują ci panowie takiemu studentowi: imponują i umysłowo; wprawdzie w uniwersytecie obiły się o jego uszy jakieś nowe ideje, coś o darwinizmie, pozytywizmie, coś nawet w jego duszy, wprawdzie zakopconej sadzą ojcowskiego komina, ale w każdym razie młodej, rwie się ku przyszłości, ku nowym prądom; ale tutaj stawia on kroki niepewne, podczas gdy panowie mają na wszystko gotowe formułki: jego darwinizm pobiją piosnką Bartelsa o małpie "mądrzejszej od Darwina" ; jego pozytywizm — opowiadaniem o przeczuciach i jasnowidzeniach, jego filozofię — uwagą, że "systemata filozoficzne mijają, a msza wciąż się odprawia". Zwłaszcza filolog, historyk w rozumowaniu przyrodniczym słaby, przywykły do autorytetów, daje się im pobijać. A przytem, jak ci panowie mówią! Student, gdy wykłada swemu uczniowi, że dwa a dwa jest cztery, to głosem takiem, jakby to była rzecz niepewna; panowie zaś, przyzwyczajeni do rozkazywania psom, strzelcom itp., mówią takim tonem, jakby od ich twierdzenia nie było żadnej apelacji. Ależ widocznie: oni wygłaszają prawdy bezwzględne, wieczne — to są jakieś numena, których sam Kant nie zdołał pochwycić. A więc panowie-szlachta są ideałem: być mądrym i pewnym siebie, jak oni, argumentować, jak oni, jak oni być eleganckim, jak oni polować, jak oni się kochać, jak oni grać w karty, jak oni jeździć powozem z herbami, jak oni być właścicielem ziemskim, jak oni mieć konie, psy, utrzymanki, chodzić pod rękę z biskupem we fioletach. Student o tym marzy, z początku ma jeszcze jakieś porywy, ale pozbywa się szybko tych "grzechów młodości", nabytych w życiu uniwersyteckim — to jest "ciasnoty", "doktryneryzmu" — zresztą trudno wciąż chodzić bez butów. Tak, zaiste, są dusze, co tylko na chwilę, w młodości "wychylą usta, raz westchną ku niebu i znów wracają do swego pogrzebu". Były student wkrótce porzuca ideały, w praktyczniejszym kierunku zwraca swe siły, stara się upodobnić panom, przejąć ich argumentowanie, ich dowcipy zdawkowe, banalne, ich światopogląd "zdrowy", to znaczy bezmyślny. I oto potężne impulsy do szlachetczyzny, tężyzny.

Impulsy, nie wzniosłe wprawdzie, ale w części przynajmniej szczere; lecz pan Sienkiewicz, posiadający praktyczność życiową swego typu, wkrótce zrozumiał, że te jego impulsy są bardzo cenne w dzisiejszych czasach reakcyi, że dadzą się przetopić na sławę i pieniądze; zaczyna więc pan Sienkiewicz sobie "dopomagać", zaczyna się robota powieści, robota pieczeniarska dla zjednania sobie chlebodawców — arystokracji, plutokracji i kleru. Rodzą się Jaremy, rodzą Połanieccy, Ursusy— "nadludzie" pana Sienkiewicza, twory dwoiste: w części ideały jego małych uczuć, a jednocześnie celowo skonstruowane automaty, zbierające dla niego pieniądze. Zarazem zaś rodzi się w duszy, zarówno szczera, jak interesowna nienawiść dla ludzi i kierunków, prowadzących w przyszłość do nowego życia, nowej ludzkości. Nienawiść służby pańskiej do jej dawnych towarzyszy, którzy pozostali wolnemi.

Tą drogą osiągnął pan Sienkiewicz upragniony ideał: jest teraz właścicielem ziemskim, jeździ z panami na polowania nawet do Afryki, jakby jaki pan hrabia, książęta przesyłają mu w darze rasowej krwi wierzchowce, jakby swemu równemu. I pan Sienkiewicz powiada też: "jestem zupełnie szczęśliwy, nic mi do szczęścia nie brakuje". Przyznajemy, że ze stanowiska swych pańskich dążeń p. Sienkiewicz ma zupełną rację; ale z naszego skromnego stanowiska musimy powiedzieć, że małe są jego wymagania i że promienie jego "szczęścia" są zbyt krótkie...

Tak więc w produkcji pana Sienkiewicza można odróżnić pierwotny pęd naturalny (tu należy też gust do kobiet niewolniczych, głupich), a następnie sztuczne "dopomaganie sobie". Stosunek tych dwóch czynników warunkuje względną wartość jego utworów; i rzecz charakterystyczna: utwór, gdzie pan Sienkiewicz najbardziej sobie "dopomagał", uznał hr. Tarnowski za ideał "szczerości". Nic dziwnego: "pomagając" sobie, pan Sienkiewicz eo ipso pomagał interesom warstw posiadających.

Poznaliśmy dotąd wewnętrzną stronę sprawy: impulsy pana Sienkiewicza i to, jak on tym impulsom "pomagał". Ale to jeszcze nie dość; to jeszcze nie doprowadziłoby go do takich rezultatów, jak sam zauważył, gdyby nie to, że przemawiał do "serc". Trzeba więc poznać jeszcze zewnętrzną stronę sprawy — to jest, jak mu "pomagali" inni w tym medjumicznym seansie.

II.

W jednym z poprzednich artykułów zwróciłem uwagę, że pierwszemi fundatorami sławy pana Sienkiewicza byli trzej wspólnym strachem zbratani mężowie, a raczej trzy symbole trzech warstw społecznych, zbratanych we wspólnym mroku reakcji i obawie przed świtem czasów nowych, przed nadchodzącym królestwem prawdy i sprawiedliwości. Te trzy symbole, to ksiądz Gnatowski, hrabia Tarnowski i bourgeois Spasowicz.

Ksiądz, hrabia, bourgeois — i, zważmy tylko, okazy typowe: ksiądz najksiążejszy, bo rzymsko-galicyjski, hrabia najhrabszy, bo krakowski i bourgeois najburżuazyjniejszy, bo petersburski (i jurysta). Przytym pierwsze dwa symbole, to odwieczni aljanci, powstrzymujący pochód ludzkości ku światłu; trzeci to nowy aljant, który się do nich przyłączył z obozu burżuazyjno-pozytywnego, przekonawszy się, że jego broń jest obosieczną, że zwalczywszy tamtych, zwraca się ona przeciw własnej głowie burżuazji. Wszyscy trzej, wobec zbliżającego się pożaru stepów, złączyli się w jednym bagnisku. Jako o kleju, cemencie, spajającym formalnie te trzy elementy, trzeba wspomnieć jeszcze o czwartym symbolu — urzędniku: głównym propagatorem sławy pana Sienkiewicza na Galicję jest pan Krechowiecki, redaktor Lembergierki, urzędowy denuncjant literatury i osobisty przyjaciel pana Sienkiewicza.

Gdy pojawiła się "Rodzina Połanieckich", połączyli oni swe siły, by rozsławić utwór, który starał się otoczyć aureolą, odnowić, utrwalić trzy główne twierdze reakcji: ulegalizowaną prostytucję, ulegalizowany rabunek i ulegalizowaną truciznę duchową.

Ecclesia praecedit, więc naprzód ksiądz Gnatowski w "Słowie" wychwalał "Rodzinę Połanieckich" za piękną tendencję. Ksiądz Gnatowski chwali pana Sienkiewicza za to, że jego sympatje są po stronie tych, co główną mądrość tego świata, widzą w katechizmie (piękne testimonium dla pana Sienkiewicza). Że ksiądz Gnatowski za to chwali, to naturalne: pan 1 Sienkiewicz propaguje pogardę dla nauki, bo "systematy filozoficzne mijają, a msza wciąż się odprawia"; dzięki takim twierdzeniom pana Sienkiewicza i pokrewnych mu pisarzy "msza wciąż się odprawia". Oto np. niedawno gazety, które czasem narzekają dla zwyczaju, że u nas nauka stoi nisko, lub że lud jest ciemny, donosiły jednak (r. 1903), że "dla odwrócenia klęski deszczów odprawione zostały w świątyniach msze". I rzeczywiście tak było; nic to wprawdzie nie pomogło, ale poszkodowani ofiarowali na to masę pieniędzy, oddając resztki, jakie im zostały po klęsce; otóż gdyby nie tacy pisarze, jak pan Sienkiewicz, może już dziś pieniądze te zostały by obrócone na założenie stacji meteorologicznych, które uprzedzałyby rolnika o stanie pogody, podniosłyby wydajność rolnictwa; a co ważniejsza, poziom umysłowy ludu podniósłby się wtedy ponad stan szamanizmu; ludzie zrozumieliby, że prosić o pogodę lub deszcz, jest to tak samo bezsensownie i bezskutecznie, jak prosić, by się nie odbyło zaćmienie, lub by ziemia odwróciła swój bieg około słońca w stronę przeciwną. Lecz z czegóż wtedy żyłoby tylu szamanów? Nie dziw więc, że okazują oni panu Sienkiewiczowi wdzięczność.

Ksiądz Gnatowski chwali dalej ideję obywatelską Połanieckiego, jako typu, który dąży do "uczciwego zarobku" i "posiadania ziemi" (to czyn patryjotyczny!) Sądzicie, że nabywanie ziemi - to czyn obywatelski, że ziemia was zbawi!? — Ta ziemia, która wszystkim wam, "uczciwie zarabiającym" cudzemi rękami, usunie się z pod nóg w przyszłości? Nie ona jest główną podstawą życia narodowego, lecz wielkie umysły i wielkie serca, których wy sami nie posiadacie i które staracie się wytępić, gdy się wśród społeczeństwa pojawiają. Umysły nie zacieśnione do horyzontu parafji, lecz obejmujące glob ziemski w jego dążeniu ku przyszłości; umysły nie zakrzepłe po chińsku w "wierze ojców", lecz zdolne do przyjęcia wiary nowej, wiary całej ludzkości. Serca nie kur, zapatrzonych w swe jaja, lecz serca, odczuwające cierpienia i pragnienia całej ludzkości; serca zdolne do współczucia nie tam tylko, gdzie tego wymaga interes osobisty lub kastowy, lecz wszędzie tam, gdzie wymaga tego sprawiedliwość, wszędzie tam, gdzie ktoś cierpi. Tylko narody, które wychowują w swym łonie takie umysły i takie serca, posiadają warunki przyszłości, warunki długiego życia, bo wewnątrz mają one najwięcej siły, a i zewnątrz mieć będą szacunek i miłość ludzkości całej.

Od zwierzęcych robigroszów w rodzaju Połanieckich ludzkość jutra odwróci się ze wzgardą; dla tych grubych atawistycznych typów nie będzie wtedy miejsca, i "ziemia" im nawet nie pomoże, bo nowa atmosfera ich zabije; zginą jak owe twory ciemnych głębin morskich, wyciągnięte na jasny, przewiewny świat.

Jeżeli ksiądz Gnatowski wystąpił w pobożnym "Słowie",to pan Spasowicz, jak należy, — w legalnym "Kraju", który pod swemi skrzydłami łączy godnie wszystkie "poważne" elementy. Chcąc wysławiać "Rodzinę Połanieckich", a nie mogąc okryć ciasnoty tendencyjnej, ograniczonej do życia rodzinka nego, pan Spasowicz tak przekonywa czytelnika: przecież, gdyby Sienkiewicz chciał, to łatwoby mu było uczynić Połanieckiego członkiem wielu instytucji użyteczności publicznej, a Maryni kazać robić robótki na cele dobroczynne, a wtedy: "nikt nie zarzuciłby już mu braku zmysłu społecznego". Oto co się nazywa szerokie i głębokie pojmowanie zmysłu społecznego przez znakomitego prawnika. Nie lepsze zaiste od reporterów warszawskich.

Drugim adwokackim fortelem pana Spasowicza jest, że nie należy szukać zaraz etyki w sztuce, doskonałości w typach itp. (choć w innem miejscu powiada, że sztuka ta jest moralna). Ale zasada "sztuka dla sztuki" mogłaby służyć jako obrona godziwa tylko takiego pisarza, który chce sztukę uczynić niezależną od ciasnoty i głupich formułek przeciętnej moralności, lecz nie tego, który oddaje ją na służbę wstrętnej reakcji obłudnej, w obronie tych właśnie formułek. Możnaby wkońcu jeszcze zgodzić się na zasadę sztuki dla sztuki, gdyby utwór jakiś był całkowicie beztendencyjny, gdyby cały tkwił w pięknie. Lecz gdy zawiera tendencję wsteczną, szkodliwą, to nie może już zasłaniać się tą zasadą: mimo siły, piękna w nim zawartego, należałoby utwór potępić, bo to jest słodka, w pięknym kieliszku podana trucizna — im więcej ma piękna i siły, tym jest szkodliwszą, godniejszą potępienia. Na szczęście rzadko wielka siła, wielkie piękno idą w parze z niską, wsteczną tendencją, bo ideje wsteczne głoszą zwykle siły marne lub znieprawione, kupione złotem, kadzidłem, zaszczytami — a nikt za pieniądze, w służbie, nie walczy tak, jak walczy z głębokiego przekonania. Wszakże koalicja żołdaków całej Europy nie zdołała pokonać niewyćwiczonych w sztuce wojennej obywateli Francyi.

Pan Spasowicz. chwaląc "Rodzinę Połanieckich" ujawnił swą znamienną ewolucję: ten sam, który potępiał dawniej szlachetczyznę Wincentego Pola, upodobał sobie teraz szlachetczyznę pana Sienkiewicza. Ten sam, który w swym kursie literatury potępiał dawniejszą literaturę za to, że "liczyła się z katechizmem", chwali liczenie się z katechizmem w "Rodzinie Połanieckich"; ten, co był zawsze przeciwnikiem patryjotyzmu, nawet patryjotyzm Połanieckiego pochwala. Był przeciwnikiem patryjotyzmu, jako uczucia szerokiego ogólnoludzkiego, pragnącego swobody, a pochwala patryjotyzm, jako objaw zaściankowy, parafjański, jako objaw egoizmu pewnej klasy, jako objaw interesu burżuazyjnego.

Ale najpotężniejszym filarem sławy pana Sienkiewicza jest niezaprzeczenie hrabia Tarnowski, a jest najpotężniejszym nietylko dlatego, że ma wysokie stanowisko: jest hrabią, prezesem akademji, ukochanym synem papieża itd. itd. — nietylko: oprócz tych zewnętrznych oznak posiada on i pewną cechę wewnętrzną, która go uczyniła tym najpotężniejszym filarem.

Cokolwiekby można było powiedzieć o umysłowości hrabiego Tarnowskiego, posiada on jedną wartościową cechę, właściwą wszystkim ludziom światowym, obracającym się między ludźmi — a więc zarówno wielkim panom, jak komiwojażerom, agentom handlowym, subjektom wielkich magazynów, damom półświatka i kielnerom — mianowicie posiada pewną praktyczną psychologję, pozwalającą mu na pierwszy rzut oka poznawać ludzi i oceniać ich wartość utylitarną: subjekt np. odrazu pozna, czy kundmanowi można podać kiepski towar, lub zażądać odeń potrójnej ceny; demimondówka — czy dany "facet" zafunduje szampana itd. Wielki pan również odrazu pozna, czy człowiek, którego przyjmuje do służby, będzie mu pożyteczny. Otóż hrabia Tarnowski odrazu ocenił pana Sienkiewicza, jako wybornego, jakby "stworzonego" pracownika w winnicy "pańskiej"; tenże hrabia postawił najwyżej z prac pana Sienkiewicza "Rodzinę Połanieckich" i miał ze swego stanowiska zupełną słuszność: wprawdzie w swych powieściach historycznych pan Sienkiewicz wysławiał dawnych panów polskich, oraz pierwszych chrześcijan dawnego Rzymu, ale to jeszcze niedość: wszakże nawet idejowy bojownik, męczennik dzisiejszy może sympatyzować z dawnemi rycerzami lub z dawnemi męczennikami, bo widzi w nich posiew pod czasy dzisiejsze, bo pod te dawne formy może podkładać treść dzisiejszą, dzisiejszych bojowników, męczenników, przygotowujących grunt dla przyszłości. — Na szczęście pan Sieńkiewicz jest jaknajbardziej daleki od tak grzesznego pojmowania rzeczy: pan Sienkiewicz w formie przeszłości, po za sybarycko - artystyczną ucieczką od tak zwanej "szarzyzny" dzisiejszej, właściwą artystom, którzy zostali dotknięci furmańskim lub starczym dalekowidztwem, szuka jedynie maski lub ochronnej pięknej szaty dla tego, co dziś gnije — i taki proceder jest naturalnie z punktu widzenia hrabiego Tarnowskiego jego zasługą. Ale w każdym razie p. Sienkiewicz w swych powieściach historycznych czyni to w sposób daleki i pośredni, w "Rodzinie Połanieckich" zaś w sposób najbardziej konkretny, bezpośredni: to już nie dawny szlachcic-bohater, lecz dzisiejszy szlachcic-gieszefciarz, nie dawny chrześcijanin męczennik, lecz dzisiejszy chrześcijanin-hypokryta, nie święty Piotr, lecz dzisiejszy Leon XIII, nie dawne nabożeństwo, odprawiane w katakumbach przez ludzi natchnionych, walczących, lecz dzisiejszy kościół katolicki konkretny, tryumfujący, syty i pożerający — to wszystko jest tu wzięte bezpośrednio w  obronę, przedstawione, jako ideał. Tu już nie trzeba podstawiać dzisiejszych "bohaterów": są oni w swych własnych osobach, a jednak w pełnym "bohaterskim" rynsztunku. Dlatego hrabia Tarnowski ma zupełną rację ze swego utylitarnego stanowiska uznać "Rodzinę Połanieckich" za najlepszą z powieści pana Sienkiewicza; w każdym razie jest ona najbardziej typową.

To też hrabia Tarnowski w swej pracy: "Trzeci okres w zawodzie Sienkiewicza" ("Tygodnik Iluustrowany" 1897) powiada znamiennie, że Sienkiewicz po powieściach historycznych zabrał się do współczesnej dlatego, że pragnął czynu, to znaczy: pragnął za pomocą dzieła tendencyjnego na tle życia współczesnego dokonać pracy obywatelskiej, coś radzić na zło, szerzące się w tym przebrzydłym wieku niewiary; chciał wpłynąć na ogół za pomocą dzieł moralnych!

Pan hrabia zdaje się rozumiał jednak, jak dalece sztuczną jest ta cenna budowa pana Sienkiewicza, — jak dalece jest to tylko maska jezuicka, nałożona na świński ryj Połanieckiego, i jak łatwo byłoby ją strącić przez jedno dotknięcie palcem; więc otacza to wszystko jakiemiś chmurami tajemniczości. "Co są ci ludzie, mówi on, poco autor ich wprowadza, co oni tu robią?" itp. "I dopiero, mówi hrabia, w drugim tomie zaczyna się czytelnikowi w głowie rozjaśniać".

I hrabia Tarnowski tak "rozjaśnia", że to, co pan Sienkiewicz napisał dla przypodobania się reakcji, dla zdobycia rozgłosu i dóbr materjalnych, co jest fałszem jego duszy, to hr. Tarnowski podaje za czyn obywatelski, jako usiłowanie zaradzenia złemu, zwalczanie fałszu i obłudy, oddziaływanie umoralniające!

To co jest fałszem i najwyższą niemoralnością, to hr.

Tarnowski uważa za zwalczanie fałszu i umoralnianie. "Czy dużo jest, mówi, powieści równie mądrych, równie dobrych, równie moralnych, jak ta?"; należy zaś powiedzieć: czy wiele jest równie głupich, równie złych, równie niemoralnych? A jednak dla hrabiego Tarnowskiego "Rodzina Połanieckich" to my wszyscy (o tak — wy wszyscy!), jak "powinniśmy być" — ona ma stanowić "nową epokę, w dziejach ludzkości". Ze szczególniejszym zachwytem jest pan hrabia (naturalnie, jako "ukochany syn papieża") dla wizerunku Leona XIII, skreślonego przez pana Sienkiewicza. Naturalnie pan Sienkiewicz był dość "mądry", aby nic nie wspomnieć o zamiłowaniu papieża w liczeniu pieniędzy, lub o bardziej idealnym zwyczaju polowania w ogrodzie na małe ptaszyny, które, złapane w sieci, dusił w palcach na kolację. Utile dulci! Nie, ten jezuita o twarzy krogulczo-lisiej jest naturalnie u pana Sienkiewicza anielski! To tylko pisarz tak "grubijański" jak Zola śmie bezczelnie pisać o papieżu prawdę.

Ciekawy jest też sąd hrabiego Tarnowskiego o poszczególnych osobistościach: sympatyzując niezmiernie z takim bydlęciem, jak Stach Połaniecki, hrabia Tarnowski czuje "wstręt" do chorej, cierpiącej Litki (jaki prawdziwy chrześcijanin!); oburza się, że Litka, nie mając jeszcze prawem przepisanych lat, ani pozwolenia od księdza, poważyła się kochać mężczyznę i zawiedziona płakać; hr. Tarnowski pragnie, "by ona płakała nad gramatyką" (jaki pedagog! — zaraz znać, że to nasz doktor-profesor i że stoi na czele najwyższej naukowej instytucji polskiej).

Obok "sympatycznego" Stacha hr. Tarnowski (jak i pan Sienkiewicz) z pogardą traktuje takiego homo novus, jak Maszko, stawia się wobec niego na koturny moralności, twierdzi, że mógłby on dojść do stanowiska i bez udawania, prostą drogą. — Sąd pana hrabiego o Maszce to wysoka naiwność życiowa człowieka, który, urodziwszy się, zastał już wszystko gotowe; zastał mianowicie dwa talizmany: tytuł i majątek, które mu otwierały same wszystkie drzwi (nawet akademickie); on nie potrzebował ich nawet dotknąć. Nie pojmuje więc, że dla ubogiego wszystkie drzwi stoją zaryglowane, że musi on albo je wybijać własną głową, zraszać własną krwią, albo podstępnie obchodzić: albo być bohaterem, ofiarą; albo popełniać różne — "Rodziny Połanieckich". W ustroju dzisiejszym, którego pan hrabia tak broni, droga prosta, uczciwa — to, jak ktoś dowcipnie powiedział, "zbytek, na który mało kto może sobie pozwolić" — ten tylko mianowicie, kto posiada na to dostateczne środki, zdobyte nieuczciwością — uczciwym więc może być tylko nieuczciwy. A skąd taki paradoks? — nie stąd, jak pewno sądzi hrabia Tarnowski, że wiara w kościołek osłabła, że za mało się jeździ do Rzymu itp., lecz stąd, że jednostka uboga musi pracować na tych, co, jak hrabia Tarnowski, pobierają rentę od tytułów i kapitałów.

Dla mnie Maszko jest daleko sympatyczniejszy od Połanieckiego: wady pierwszego są sztuczne, są wytworem środowiska i znikłyby, gdyby ono się zmieniło. Jeżeli np. Maszko, adwokat rozwiesza w swym pokoju portrety fikcyjnych antenatów dla zapewnienia sobie karjery, to czyni tak samo, jak podróżny wśród dzikich, który musi na powitanie pocierać się z niemi nos o nos, bo inaczej pożarliby go. Wady zaś Połanieckiego są organiczne, są wynikiem jego zwierzęcej, atawistycznej natury; jestto w sensie Lombrosa zbrodniarz urodzony.

Przyznać jednak wogóle trzeba, że hr. Tarnowski, jako hrabia, chwaląc Sienkiewicza, budując mu piedestał, jest zupełnie w porządku. Sprzeczność, a raczej komizm tkwi ta dopiero dlatego, że hrabia Tarnowski jest nietylko hrabią, ale i prezesem akademii. Już samo zestawienie tych dwóch tytułów zawiera w sobie komizm, ale wzrasta on jeszcze bardziej, gdy ten prezes akademii, to jest kierownik najwyższej instytucyi naukowej, wynosi pod niebiosy pisarza, którego cała działalność była zwrócona ku sponiewieraniu nauki i utrwaleniu obskurantyzmu — "systematy filozoficzne znikają, a msza wciąż się odprawia", woła z dumą p. Sienkiewicz — tak odprawia się — np. dla odwrócenia deszczu, to znów dla jego sprowadzenia — bezczelne oszustwo! — Robi się to zapewne "dla przykładu", dla patryjotyzmu. O tak, oni są patryjoci i zapewne dlatego odtrącili dar górnoszlązaków, nie uznali ich za należących do rodziny polskiej. Czemże więc ich patryjotyzm? — interesem, by lud utrzymać w takim ogłupieniu, aby swym ciężkim potem napełniał kabzę pańską i księżą — i to wtedy, gdy go spotyka żywiołowa klęska. — To, co oni nazywają swym patryjotyzmem, jest tylko oszukaństwem i zdzierstwem.

Komizm ten jest zresztą typowy: hr. Tarnowski jest to przecież akademik z kraju analfabetów i lamów — z europejskiego Tybetu.

Jako współrzędny z temi chwalczemi krytykami należy uważać fakt ofjarności bankiera Wawelberga na tanie wydawnictwo dzieł Sienkiewicza; bankierzy, nawet semickiego pochodzenia i wyznania żydowskiego, pragną szczerze (mówię to bez ironji), aby się u nas rozpowszechniała tradycja szlachecko-katolicka — to znaczy ciemnota; albowiem ciemnota jest najlepszym i najtrwalszym pastwiskiem (1).

Zupełnie wyjątkowe stanowisko wśród tych pierwszych fundatorów sławy pana Sienkiewicza zajmuje Matuszewski: nie ksiądz, nie hrabia, nie bogaty bourgeois, nie urzędnik, więc zasadniczo nie ma powodu budować piedestału dla sławy pana Sienkiewicza; nie jest też kondotjerem wstecznictwa, nigdy bowiem nie napadał na nowe kierunki społeczne, czy artystyczne; owszem, ujawniał zawsze wielką, zwłaszcza dla tych ostatnich sympatję. Ale niestety (jak dla krytyka) jest to człowiek dobry o nieograniczonej uprzejmości koleżeńskiej, który radby wszystkich kolegów po piórze podnieść, pochwalić, ozłocić; czynił to z literatami minorum gentium, jakże więc mógłby ganić Sienkiewicza: niepodobna; a więc Sienkiewicz jest naturalnie "mistrzem", jest "słońcem"; ale Matuszewski, jako dusza subtelna, poczuł przecież swąd filisterski, buchający z "Rodziny Połanieckich"; jak na to poradzić? — Matuszewski szukał przejścia między niemożnością chwalenia filisterji a niemożnością zganienia Sienkiewicza, i oto odo: "Cóż temu, na Boga, mówi Matuszewski, winien autor, który bądź co bądź kopjuje tylko rzeczywistość; skądże ma brać bohaterów, skoro go otaczają same filistry". Niestety w "przejściu" tym tkwi podwójna samołówka.

1. Połaniecki nie jest bynajmniej podany przez pana Sienkiewicza jako typ realistyczny, lecz jako ideał, jako ecce homo; łatwo to bardzo wyczytać z powieści i przyznają to także, jak powiedzieliśmy wyżej, tacy zwolennicy pana Sienkiewicza, którzy, jak ksiądz Gnatowski i hrabia Tarnowski, z powodu swego wyraźnie wstecznego stanowiska, nie potrzebowali się krępować; a zresztą przyznaje to nawet sam Matuszewski, mówiąc nieostrożnie, że ,.Sienkiewicz otacza Połanieckiego jakąś aureolą sympatji" i — że "program życiowy Połanieckiego cieszy się szczerym uznaniem Sienkiewicza".

2.Fałszywem, a zarazem wielce krzywdzącem dla współczesnej ludzkości, jest twierdzenie, że dziś niema bohaterów — że dziś można spotkać tylko typy filistrów lub też uciekać do dalekiej przeszłości, by tam wygrzebać bohaterów (czytaj: rębajłów, okrutników i opojów). — Więc dziś, gdy tylu ludzi poświęca życie dla idei, gdy życie wielu ludzi jest jednym pasmem zaparcia się siebie, jednym pasmem katuszy, nieprzerwanym dramatem — dziś niema bohaterów, godnych pióra takiego "mistrza", jak pan Sienkiewicz? Zapewne! — pan Sienkiewicz buja tak wysoko, tak orlim lotem, że nie może dostrzec drobnych bohaterów dzisiejszych, cofa się w dalekie dzieje i błąka się po "Heide", nie widząc, że koło niego jest "grune Weide". Na szczęście inni, mniejsi pisarze dostrzegają tych bohaterów. Bohater któregoś z pisarzy skandynawskich zapada w półsenne marzenie i zjawia się przed nim duch jakiś, ukazując mu różne drogi życia: obok czarownych obrazów szczęścia i piękna, ukazuje obraz prawdy:

— to człowiek, spotwarzony przez tłum, skrępowany przez przemoc, ginący na gilotynie; głowa jego już spadła, ale raz jeszcze cała potęga życia, potęga pragnień, dążeń skupiła się w jego oczach, oczy jeszcze gorzały; "jak dwie gwiazdy

— tak oczy gorzały". I wtedy duch zawołał: "wybieraj!" A bohater, który dotąd leżał z twarzą ukrytą w dłoniach, powiada nam: "podniosłem głowę, wybrałem prawdę!" — Czyżby Matuszewski sądził, że to jedynie fikcja, że tego w życiu się nie spotyka, że w życiu współczesnem niema bohaterów, oddających życie za prawdę i sprawiedliwość? Tylko, naodczucie ich i odtworzenie, trzeba żeby autor sam był duchem im pokrewnym, żeby sam był jednym z tych bojowników, co posłuszni nieprzepartemu pragnieniu, dążą ku tajemnym celom, pociągając ludzkość za sobą — trzeba mieć tę iskrę, tę siłę, co parła Kolumbów na niezmierzone przestwory oceanów, w mroczne pierwobory, na spiekłe nieskończone pustynie; trzeba mieć pragnienie walki, pragnienie męczeństwa pierwszych chrześcijan lub dzisiejszych bohaterów społecznych, a nie pragnienie tych gieszefciarzy, którzy zdobytych cudzą krwią pozycji używają jako broni przeciw dalszej ewolucji (2).

Twierdzenie Matuszewskiego może być prawdziwe tylko w tym ograniczeniu, że najbliższe otoczenie pana Sienkiewicza składa się z filistrów — naturalnie, kto lubi pańskie polowanka, ten musi żyć z filistrami, darmozjadami, jak Połaniecki; ale to nie jest usprawiedliwienie ani dla człowieka, ani tem mniej dla autora: polując z panami, choć nauczymy się władać bronią, nie staniemy się, przez to jednak bojownikami, nie nabędziemy instynktów wojowniczych, lecz raczej lokajskich — "nie mogłem przecież hrabiemu psuć strzału", pisze z rozczuleniem pewien uczony strzelec hrabiowski. Autor rui powinien poznać szersze środowisko, niż grono swych serdecznych przyjaciół.

Kończąc rzecz o krytyce Matuszewskiego, musimy zauważyć, że krytyk nie powinien krępować się uprzejmością i dobrocią serca, zwłaszcza krytyk z takim wykształceniem literackim i talentem, jak Matuszewski; albowiem jego sąd stanie się obowiązującym dla wielu i przyczyni się do rozpowszechnienia i utrwalenia fałszu (3).

* * *

Po takim ugruntowaniu sławy pana Sienkiewicza zgromadziła się cała zgraja kondotjerów, najemników i lokai, którzy tę sławę zaczęli roztrąbywać na wszystkie strony świata, wytworzyli owczy pęd, powszechne beczenie.

Przyjrzyjmy się kilku próbkom typowym.

Nikt, zdaje się, z kondotjerów i chwalców pana Sienkiewicza nie przesadził w takim stopniu, nie doprowadził chwalby do takiego absurdu, takiej moralnej ohydy, jak pan Józefat Nowiński.

Jego ciężko i nieudolnie napisane wypracowanie ("Sienkiewicz". Warszawa. Nakład Gebethnera i Wolffa. 1901 r.), to delirjum zachwytu, czy bezwstyd reklamy. — Najpewniej jedno i drugie: pan Nowiński jest zdaje się, jak i jego ubóstwiany mistrz, też takim medjum, które sobie "pomaga". Jego zachwyty nad panem Sienkiewiczem robią wrażenie psiego skomlenia, lub miłosnych wylewów starej dewotki dla księdza Jego ciećkania się z bohaterkami pana Sienkiewicza robią wrażenie onanizmu. Jego obrona pana Sienkiewicza przed zarzutami — przypomina krętactwa jezuickie.

A oto parę ilustracji:

Pan Nowiński czuje się przez pana Sienkiewicza porwany, jak źdźbło przez potok górski". Takich utworów "nie widział świat". Ten mistrz o "orlich skrzydłach" geniusz swój "wykradł Bogu". "Gdyby Sienkiewicz żył w czasach dawnych, byłby wielkim rycerzem" (oj! panie Nowiński, można być i dziś rycerzem, ale to rycerstwo nie daje tak prędko sławy!). "Czyż bohaterska pierś Sienkiewicza mogła oddychać upodleniem i małością współczesności?" (A cóż reklamy kurjerkowe? Przecież gdy Brzozowski i Przybyszewski w szlachętnym arystokratyzmie ducha, chcieli odróżnić, oderwać, pana Sienkiewicza od zgrai kurjerkowej, jako "wielkiego artystę", "mistrz" twardo się trzymał; nie dał się oderwać, jak drzewo od gruntu, jak spragnione dziecię od żywiącej piersi macierzy).

Przejęty bohaterstwem pana Sienkiewicza, pan Nowiński chciałby "być chociaż pół, chociaż ćwierć — Sienkiewiczem"; twórczość jego "roznamiętnia" pana Nowińskiego, "jak wielkie tajemnice natury". "Wszystko u Sienkiewicza jest tak ogromne, niebotyczne, że tuż nad tym stoi sam tron Pański" — o tak, pański tron panuje nad duszami służalczemi. "Słowa Sienkiewicza są potęgą nadnaturalną", która pana Nowińskiego, "jak ogień pali i jak miecz serce otwiera i jak piorun uderza". W porównaniu z twórczością Sienkiewicza "cała dzisiejsza poezja jest kupą piasku w porównaniu do góry złota". — A "Krzyżacy"! — "jak człowiek mógł to stworzyć?", woła. Wobec tej wielkości uczuwa on "upokorzenie, wzgardę dla siebie — drobnego prochu"; ma ochotę "paść na kolana", chwyta go wir szału, "tarza się w swej nędzy". "Stworzyć Juranda i nie umrzeć, może jedynie chyba więcej niż człowiek, nie, więcej niż nadczłowiek". "Ta epopeja, mówi tak samo musiała być stworzona, jak Tatry" — ale i to niedość: "natura więcej się musiała wysilić, tworząc duszę Sienkiewicza i więcej chyba ognia włożyła w nią, niż do fajki (?!) Wezuwjusza".

Wogóle tragizm pana Sienkiewicza przeraża pana Nowińskiego. Gdy pan Sienkiewicz powie "poprostu": "i stało się coś okropnego" — panu Nowińskiemu "oczy wyłażą na wierzch"; gdy pan Sienkiewicz powie: "i stało się coś jeszcze okropniejszego" — panu Nowińskiemu "włosy na głowie się jeżą". Ale gdy pan Sienkiewicz powie: "i stało się coś najokropniejszego" — wtedy pan Nowiński już daremnie przestępuje z nogi na nogę: przejmuje go "strach" i — sromotne ciepło rozlewa mu się po łydkach. Oto, co się nazywa krytyka poglądowa!

A jak się pan Nowiński rozpływa nad bogdankami pana Sienkiewicza!

Czytając nieskończoną liczbę razy opisy tych dziewoi, doznaje on halucynacji: i "stają przedemną i dreszcz mnie przechodzi" — "sam muszę ją (Oleńkę) kochać szalonym sercem kmicicowym", woła w ekstazie. Eunice "roznamiętnia wyobraźnię" pana Nowińskiego. Jadwigę w kościele "uwielbia, ubóstwia", "widzi każdem włóknem nerwów jej nadziemską piękność" — "ja sceptyk w sześcianie"! — dodaje — to przecież nie bagatela! "I gdyby, mówi dalej, ktoś powiedział mi, że albo przepadnie z owego opisu jeden wiersz, albo żebym na śmierć szedł, tobym się wstydził, gdybym nie poszedł". — Cóż za potworna służalczość!

Ale bo też smutne musi być życie pana Nowińskiego: spowiada on nam się szczerze z bolesnego zwątpienia o sobie: "czy nawet pod wpływem Anielki lub Maryni byłby zdolny do służby bożej", a wiadomo, co to znaczy u pana Sienkiewicza, który przekłada taką nazwę nad "ruję" (kiepsko, bardzo kiepsko, panie Nowiński!). Dalej zaś w związku z tym mówi z boleścią: "żałuję, że nie mam dzieci, których dzieci mogłyby moim wnukom opowiadać, że ich dziad żył w epoce Sienkiewicza, widział go na własne oczy i służył pod nim".

Może to smutne dla pana Nowińskiego, ale dla nas to lepiej — dosyć już mamy służalców!

Po zachwytach przejdźmy do wykrętów. Pan Nowiński nie ogranicza się do znanego już fortelu z pism pana Sienkiewicza, Gawalewicza i innych pisarzy "sławnych", że krytyka jest wynikiem "zawiści", że pisarzowi, który napisał powieść lub komedję "zazdrości" nietylko drugi powieściopisarz lub komediopisarz, lecz nawet "urzędnik kolejowy, aptekarz" i tym podobne tałałajstwo (niech tam ja będę aptekarzem, mniejsza o to!) (4) — wpada on na pomysły nowe: dla podcięcia nóg wszelkiej, tak byłej jak i możliwej, krytyce pana Sienkiewicza, używa takiej metody: sam robi niby to zarzuty panu Sienkiewiczowi, ale w końcu stuka się w głowę i tam w tym jego, niegodnym Sienkiewicza, "nędznym" mózgu świta mu światełko: to mu się tylko zdawało "przy pierwszym czytaniu", ale gdy przeczytał książkę "trzy razy", a pojedyncze ustępy "2 razy częściej, niż całość", wtedy dopiero mu się rozjaśniło: on "błądził" podobnie, jak inni "głupi" krytycy, którzy nie mogli pojąć całej "głębi" (zwłaszcza głębi!) Sienkiewicza; tak, "błądził", a teraz to tylko powtarza dla "zawstydzenia siebie samego", a zarazem dla pouczenia, dla ostrzeżenia innych od "błądzenia". Taka metoda nazywa się po rosyjsku: "pritworiatsia durakom" (5).

I ten właśnie zarzut jest błędny. Pan Nowiński ma pretensję do p. Sienkiewicza, że psie skomlenia, tarzającej się u stóp Petronjusza, niewolnicy (Eunice) podaje w trzeciej, nie zaś w pierwszej osobie: Pan Nowiński który "kocha Eunice", pragnąłby, żeby to było w osobie pierwszej, pragnąłby bardziej bezpośrednio napawać się tym niewolniczym upokorzeniem kobiety, odbierającej chłostę i błagającej swego pana o trochę miłości. Sądzimy, iż pan Sienkiewicz dobrze zrobił, łagodząc przez trzecią osobę tę scenę: bezpośredni widok upokorzenia, poniżenia godności ludzkiej jest dla każdej delikatniejszej duszy wstrętny. Zadowolenie, z jakim pan Nowiński pragnąłby się paść takim poniżeniem kobiety, zdradza jakieś niezdrowe pierwiastki starczej bezsilności.

Po takim załatwieniu się hurtem z krytykami i takim psim wytarzaniu się u stóp pana Sienkiewicza, pan Nowiński tak się pokrzepia, tak dumnieje, iż zadziera głowę i woła, że nie podejmuje z krytykami pana Sienkiewicza walki imiennej, gdyż "nie chce Sienkiewiczowi składać krwawych ofjar ludzkich" (jaka litościwa osoba!).

Niepokoi go jednak, i słusznie, jeszcze jedna rzecz: widoczne reklamiarstwo sławy pana Sienkiewicza. Więc znowu zaczyna krętactwo: gdyby Sienkiewicz chciał reklamy, to dość by mu było przedstawić w swych powieściach "jednego żyda sympatycznego". Naprzód reklamy bez tego ma dość, bo aż zanadto; powtóre jakichże to żydów sympatycznie trzeba przedstawiać, aby zyskać reklamę? Czy może proletarjat żydowski, albo garstkę żydów, co poświęcili życie idejom przyszłości? Ależ to biedota; pan Sienkiewicz ma nadto "miary artystycznej," aby ich przedstawiać sympatycznie: ci co to robią nie zyskują reklamy. A więc bankierów, lichwiarzy ? ależ oni zostali zadowoleni już takim gieszefciarzem, jak Połaniecki: o formę wyznaniową tu przecież nie chodzi; oni gotowi przypasać nawet karabelę z Częstochowską, byle tylko handel szedł — toteż ich nie potrzebował wyróżniać imiennie pan Sienkiewicz, są sprytni, więc i tak poznali się na jego sympatji, pełnej "miary artystycznej" i stawili się w komplecie: kolebka sławy pana Sienkiewicza była kołysana zarówno w salonach arystokracji polskiej (przy asyście duchowieństwa), jaki w salonach plutokracji żydowskiej. Za tym poszło zgodnie, jak za magnesem (bo złoto ma własności magnesu), wielu literatów, nietylko "rdzennych", ale i żydowskich: przecież żydzi wydają nawet pisma antysemickie, handlują katolickiemi szkaplerzami itd. Pan Sienkiewicz zrozumiał dobrze istotę rzeczy, nie trudził się szczegółami, lecz rozwiązał zadanie w całej jego ogólności: "starajcie się tylko o królestwo niebieskie, a wszystko inne będzie wam przydane".

Pan Nowiński przedstawia mistrza jako arystokratą ducha, pogardzającego reklamą, całym tym płaskim tłumem, a jednak, jednak — w ostatnim sporze o "ruję i porubstwo" "mistrz" pana Nowińskiego nie dał się oderwać od kurjerkowego gruntu. — Czyżby to była dla p. Nowińskiego "arystokracya ducha"?

Ale metoda "udawania głupiego" nie jest jedyną, jakiej używa pan Nowiński; są jeszcze inne: jezuicka, koturnowa i sentymentalna.

A więc taką utrzymankę, jak Anielka, pan Nowiński usiłuje wyśrubować do ideału "doskonałości moralnej", szczerości ("niechno kto spróbuje wyobrazić ją sobie kłamiącą!" nb. gdy kocha innego, a ma dziecko z mężem, który daje jej utrzymanie), a to na tej zasadzie, że małżeństwo jest pewnego rodzaju "przedsiębiorstwem", a Anielka "dotrzymuje kontraktu"! Rozmarzony pan Nowiński tak się przejął gieszefciarstwem Połanieckiego, że i miłość uważa za rodzaj gieszeftu.

Dla osłabienia zarzutu tendencji arystokratyczno-klerykalnych, pan Nowiński stawia pana Sienkiewicza na wysokie koturny, aby nie dostrzec jego twarzy: "Sienkiewicz, mówi on, kocha całe społeczeństwo, stoi on ponad partjami"; "on rozumie społeczeństwo lepiej od największych przodowników bezwzględnego postępu", — a ponieważ zarzut tendencyjności spotykał pana Sienkiewicza od "partji" postępowej, więc pan Nowiński jeszcze wysuwa taki argument, obliczony na sentymentalność: "Sienkiewicz kocha lud".

Naprzód arystokracja, księża i bogata burżuazja, nawet z dodatkiem takiego "ludu", jaki "kocha" pan Sienkiewicz, to jest ciemnego, wprost zoologicznego, nie stanowią "całego" społeczeństwa; a ta garstka, która dąży do prawdy, sprawiedliwości i swobody, może być "partją" tylko dzisiaj; w przyszłości ona to właśnie będzie całem społeczeństwem, całą ludzkością.

Powtóre pyszna jest ta bezstronność, to choćby nie nakręcane, jak w danym razie, ale nawet szczere, równomierne, traktowanie wszystkich partji (znane: "równomierne popieranie interesów wszystkich warstw"), jakby zupełnie równouprawnionych różnych poglądów: to tak jakby ktoś np. miał pogląd, że powinien mię obedrzeć ze skóry i z tej skóry zrobić sobie portmonetkę; przystępuje więc, zatapia mi nóż w skórę i zaczyna prawidłowo ściągać ze mnie pasy; ja jestem innego zdania, ale wiem, że "główną jego pobudką jest prawda i uczciwość" (vide Sombart), że "ma szlachetne zamiary" — "szanuję w nim człowieka", prowadzę więc z nim dyskusję, ale "w granicach prawa i przyzwoitych form towarzyskich, bez roznamiętnienia, bez posądzenia mego interlokutora o nieuczciwe zamiary (tak chcą nawet akademicy socjologowie, zajmujący się procedurą ochronnego szczepienia "zdrowych" pojęć socjologicznych) — dysputujemy ze sobą, ale mamy wzajemny szacunek! A pan Sienkiewicz unosi się ze swą "miłością" ponad nami, otacza nas równą sympatją, bo podoba mu się zarówno elegancki sposób darcia pasów, jak i pręgowane ciało obdzieranego; zresztą sam też lubi portmonetki ze skóry ludzkiej.

A co do tego "rozumienia społeczeństwa" przez pana Sienkiewicza, to naturalnie rozumie on je o tyle, o ile chodzi o dyrektywę takiego pisania, aby znaleść a tego społeczeństwa sławą i pieniądze. Ale czy rozumie cały skomplikowany mechanizm społeczny w jego ewolucji, tak choćby, jak rozumiał Zola? Nie chcę o to posądzać pana Sienkiewicza: byłoby to dla niego ciężkim obwinieniem; wtedy bowiem rozumiałby on jasno, jak wielką szkodę przyniósł temu społeczeństwu swą działalnością i wtedy chyba nawet on, aspołeczny esteta, nie zdecydowałby się tak pisać i działać.

Wreszcie przyjrzyjmy się bliżej gienetycznie istocie tej sentymentalnej "miłości dla ludu", dla "wsi polskiej".

Wybuchła ona u pana Sienkiewicza, jak twierdzi pan Nowiński, w Ameryce, w Kalifornji; pan Sienkiewicz długo żył tam na łonie natury i łonach "senoryt", z któremi, jak sam mówi, "było mu dobrze" (choć nie lubi "rui"). W końcu jednak "miał już dość senoryt" i zatęsknił do polskiej wsi z zapadłą strzechą, z Maćkami i Kaśkami. To uczucie bardzo zrozumiałe: gdy energja się wyczerpie, powstaje chęć przywrócenia jej za pomocą wrażeń, które towarzyszyły jej pierwszym, najsilniejszym porywom. Tak Daudet ożywiał swą energję kręceniem klucza zardzewiałego w zamku, gdyż dźwięk ten przypominał mu jakieś rozkoszne chwile młodości.

Ta miłość do zapadłej strzechy, czy do zardzewiałego klucza —jest to zjawisko kategorji czysto biologicznej, nie socjologicznej.

Miłość do omszonych i zapadłych strzech, cech nędzy i ciemnoty; do barwnych sukman — cech niewoli — to nie demokracja, to tylko estetyka i przytym reakcyjna.

Gdyby chłop polski zamieszkał wygodne domy murowane, ubrał się jak człowiek cywilizowany, brał udział w umysłowym pochodzie ludzkości naprzód, rozumiał całą podłość takich Połanieckich, pojmował oszustwo księży, odprawiających msze o pogodą, i w kwestjach tych zwracał się po informacje do biur meteorologicznych — to ta "miłość" pana Sienkiewicza stopniałaby, jak lód pod promieniami słońca. — Na taką demokrację, czy patryjotyzm, możecie panowie łapać tylko głupców.

Pan Nowiński nie zadowolnił się reklamą pana Sienkiewicza w kraju; wyjechał jako agient tego przedsiębiorstwa do Paryża, by i tam poprzeć interes. I oto, co o tej wycieczce czytamy w korespondencji do "Głosu" z Paryża:

"Przyjechał do Paryża pan Józefat Nowiński i pierwsze, co mógł zrobić, to był odczyt — o Sienkiewiczu. Opowiedział nam tedy, że autor trylogji jest gienjuszem, mistrzem słowa, najgłębszym psychologiem, wielkim myślicielem i filozofem, szlachetnym obywatelem, słowem przylepił mu wszystkie, jakie tylko istnieją dodatnie epitety. Główny nacisk kładzie pan Nowiński na to, że Sienkiewicz nietylko nie jest pisarzem tendencyjnym, lecz że tendencja sprzeciwia się wprost jego talentowi. W "Quo vadis" spotykamy co prawda apoteozę chrześcijaństwa, w "Rodzinie Połanieckich" apoteozę filisterstwa, ale zdaniem p. Nowińskiego są to tendencje sztucznie niemal przypięte. Sienkiewicz, jako głęboki psycholog, pisząc, pamięta o tym, co ten lub ów powie; dla dogodzenia tej lub owej partji przypina sentencję, która często stoi prawie w sprzeczności z całym charakterem utworu. I tak np. w "Quo vadis" autor z większym zamiłowaniem opisuje świat pogański, niż chrześcijański, jeżeli jednak wyłazi tu apoteoza chrześcijaństwa, to tylko dla tego, że Sienkiewicz wiedział, iż w ten sposób dzieło jego wzbudzi większe zainteresowanie w świecie duchowieństwa, krytyki itd. Autentyczne!"

Proszę tylko skupić uwagę: przecież może ktoś nie mieć talentu, może czegoś nie rozumieć, mylić się itp.— to wszystko jest jeszcze rzecz ludzka, to nie odbiera jeszcze autorowi godności człowieka; ale wszystkich ludzi obowiązuje przecież, nawet prawnie, prosta uczciwość; otóż fałszerstwo literackie jest zarówno (jeśli nie bardziej) nieuczciwością, jak fałszerstwo produktów spożywczych lub środków leczniczych. I pan Nowiński przypisuje tą nieuczciwość panu Sienkiewiczowi — i to dlatego, proszą uważać, aby go obronić, pochwalić; przypisuje mu to jako plus. I nie dość na tym: czyni to ten sam pan Nowiński, który uważa siebie za etyka par excellence (vide napaść na Przybyszewskiego), a pana Sienkiewicza za "bohatera" carlylowskiej miary!

Oto jakie kwiaty wyrastają na gruncie, użyźnionym przez "głębokie myśli" i "miłość" pana Sienkiewicza (6).

P. Kazimierz Laskowski poświęcił panu Sienkiewiczowi studjum: "Sienkiewicz, jako myśliwy". I słusznie: myśliwstwo jest bardzo ważnym i znamiennym czynnikiem w życiu pana Sienkiewicza. Chce on być panem w każdym calu, więc, jak chodzi podobno niekiedy w monoklu, tak też chętnie "odłożywszy złote pióro — za dwururkę chwyta i na cel pewną ręką bierze"; poluje z książętami, hrabiami — sam jakby jaki pan hrabia. Pan Laskowski naturalnie z tego powodu wpada w zachwyt nad Sienkiewiczem: chcąc uwydatnić jego żyłkę myśliwską, bohaterską, przytacza jego wyznanie, że gdy zobaczy zwierza,trudno mu utrzymać palca, by nie pociągnąć za cyngiel; widok zwierzyny w puszczy tak zachwyca swą pięknością pana Sienkiewicza, iż woła on natchniony: "ręka mimowolnie szukała strzelby", "ani jeden strzał byłby nie chybił". Przypomina mi się tu typowy major pruski z "Fliegende Blatter": stoi na górze, patrząc "zachwycony" w dolinę: "ach, woła, cóż za prześliczne położenie; gdybyż armaty! — całe miasto możnaby stąd w perzynę obrócić"!

Zaraz po tem, niby bukiet do kożucha, p. Laskowski przypina do pana Sienkiewicza taką shelleyowską cechę: "Sienkiewicz kocha wszystko, co na świecie żyje"... Ach, ta miłość dla sarniej pieczeni! Ale widzę tu ironiczny uśmiech na ustach myśliwca: myśliwi, jak i wyżły, nie jadają zwierzyny — "miłość" ich więc jest uczuciem idealnym: jest to miłość nie do "pieczeni", lecz do —krwi! Rzeczywiście, miłość dla zwierzyny jest u pana Sienkiewicza wyjątkowo etyczna; wszystko inne: hrabiów, księży, chłopów itd., kocha on jako środek do celu, tylko zwierzynę — jako cel. A to jest właśnie kardynalny postulat etyki.

Mówiąc serjo, pan Sienkiewicz jest w zupełnym porząd. ku: jest on religijny, religja jest według niego "regulatorem" wszystkich czynów, a ona mówi, że zwierzę nie ma duszy; więc wolno je zabijać dla przyjemności. Ale cóż może mieć wspólnego cecha shelleyowską, cecha duchów wielkich, żywiących panteistyczną, czy mistyczną, miłość do najdrobniejszego tworu, litość dla wszelkiego cierpienia, wstręt do mordu — z atawistycznemi duszami przeciętnych hrabiów, szlagonów, gajowych itp., którzy na widok żyjącego tworu czują chęć "pociągnięcia za cyngiel". Dusze wielkie, "miłujące wszystko, co żyje" mogą tę atawistyczną chętkę uczuwać chyba tylko wobec jednego "zwierza": wampira!

Pan Sienkiewicz byle tylko w towarzystwie najwykwintniejszym — poluje na wszelką zwierzynę: "ubija" dziki, sarny, zające, ba — jeździł nawet do Afryki z hrabią Tyszkiewiczem polować na krokodyle i hipopotamy. Jaka szkoda, że tak prędko zmarł Leon XIII — byłby z pewnością zaprosił pana Sienkiewicza, jako "ukochanego syna", na swe ulubione polowanie w ogrodach watykańskich — na ptaszki w sidła: piękne polowanie dla tych dusz czułych, które "miłują wszystko, co na świecie żyje"!

Beczenie całego stada literatów w artykułach pism codziennych i tygodników jest tak unisonowe, że nie ma powodu szczegółowo się nim zajmować. Zrobimy tu wyjątek tylko dla dwóch śpiewaków, których tony w tym anielskim chórze ku czci pana Sienkiewicza mają pewne szczególne znaczenie. Mówimy o panu Gąsiorowskim i Gawalewiczu.

Pan Gąsiorowski w "Strumieniu", jako dzielny Kmicic naszej warszawskiej literatury, "grzmotnął się" jak długi, do stóp pana Sienkiewicza i to w imieniu "młodych"! — Nic dziwnego, że p. Sienkiewicz uznał następnie p. Gąsiorowskiego za najzdolniejszego z naszych pisarzy: podobno na jakimś konkursie stylistów pierwszą nagrodę dostał poeta, który jako próbkę swego stylu przedstawił weksel, napisany na imię konkursowego sędziego.Śpiew pana Gawalewicza, tego szarmanckiego piewcy "Królowej Niebios", który podobno miał zaszczyt złożyć tę "swych myśli przędzę" — lokajom w Watykanie, zawiera pewne tony, którym warto się przysłuchać.

Pan Gawalewicz należy naturalnie do entuzjastycznych czcicieli i serdecznych druhów "pana Henryka", ułożył też jubileuszową kantatę ("Plon niesiemy, plon") dla swego "mistrza i brata". Ciekawa jest jednak w tej sprawie, umieszczona w "Kurjerze" już po jubileuszu, korespondencja pana Gawalewicza z Rzymu. ("Listy z południa N. 102 z r. 1901).

Zaznaczywszy, że jako gorliwy współpracownik "Kurjera" "jedzie w świat, by napęcznieć wrażeniami, a następnie wycisnąć je przy sposobności" (oj oj!),— objawia nam, że w Rzymie doznawał "świętych dreszczy"; opowiada jak to przyjemnie teraz przyznać się we Włoszech, że się jest Polakiem, że się jest rodakiem Sienkiewicza. Naturalnie — jak to przyjemnie spotkać za granicą takich samych idjotów, jak w domu — ile, że to nie jest rzeczą tak łatwą! — Sienkiewicz, rozpływa się dalej p.Gawalewicz, jest tu "czczony, jak bóstwo", "reporterzy obsiadają go jak muchy, by z pokorą pigmejów ucałować tę rękę olbrzyma", dowiedzieć się, co on myśli o wypadkach chwili bieżącej; dziennikarze i fotografowie urządzali na niego zasadzki. Ktoś, zobaczywszy na papierośnicy pana Gawalewicza facsimile pana Sienkiewicza, rzekł: "schowaj pan to, bo Włosi gotowi zrobić panu owację (dla ostrożności warto nosić to facsimile na jakichś rzeczach sekretniej szych); dziś wszystko, co sienkiewiczowskie, wprowadza ich w szał itp."

A teraz po wstępie nastrojonym na tak wysoki ton, że wprost grozi "śpiewakowi" niebezpieczeństwem, następuje druga część, w dziwnym do pierwszej stosunku: "Być w Rzymie i nie zobaczyć "Quo vadis" na scenie — to zgroza", woła pan Gawalewicz.

Afisze ogromne zapowiadają sensacyjny utwór znakomitego autora polskiego, którego imię uszanowano do tego stopnia, że go nie zwłoszczono na Enrico, lecz pozostawiono Henryk. Więc pan Gawalewicz jedzie na tę znakomitość i dalej czytamy:

"Teatr Quirino jest trzeciorzędnym teatrem w Rzymie" — "Sala brudna i zaniedbana, publiczność marna, panowie bez krawatów, w kapeluszach na tył głowy, z fizjognomją przekupniów makaronu lub roznosicieli figurek gipsowych, kobiety rozczochrane.. widzowie palą papierosy, że aż duszno od dymu... Artyści — zbieranina bez talentu; przypuszczam, że lepiejby wywracali koziołki lub chodzili po linie, niż grają cezarów"...

Rzecz dziwna: taka sława i taki teatr, takie audytorjum.

Jest to fakt nadzwyczaj charakterystyczny dla gatunku sławy pana Sienkiewicza; ale pan Gawalewicz jest zbyt sprytnym literatem, ma zbyt dobry "nos", aby nie pojmować, że to nie rzuca zbyt pochlebnego światła na sławę tego "mistrza i brata". Dlaczego więc pan Gawalewicz te szczegóły ujawnia? — o, bo nie posądzajmy go o takie prostactwo, żeby to pisał dlatego, że tak jest, tak było — on jest przecież miłośnikiem sztuki idealnej. Pan Gawalewicz rozumiał doskonale, jak dalece fałszywym jest to tonem w jego dytyrambach. Dlaczego więc to napisał?

Oto dlatego, że przy likwidacji interesów następują zwykle nieporozumienia między wspólnikami; więc i tu — po przez tę cześć i miłość dla "mistrza i brata" wyziera żal serdeczny.

Pan Gawalewicz mówi sobie w duszy zupełnie słusznie: przecież Sienkiewicz to mój druh, mój "brat" —Sienkiewicz ogłupiał społeczeństwo — i ja je ogłupiałem; Sienkiewicz zatruwał je trupim wyciągiem z prababek — i ja to czyniłem; on wysławiał arystokrację i księży — i ja słałem im się do stóp; on odbywał pielgrzymki do Rzymu — i ja to czyniłem itd. — przecz on dostał Oblęgorek, a ja nic, nawet "kamieniczki?"

I to jest właśnie owa heinowska "rysa świata", która przeszła przez shelleyowskie "serce serc" pana Gawalewicza i rozdzieliła, wyryte na nim, sienkiewiczowskie "facsimile" na dwie, nieprzystające do siebie, "wielkie połowy".

I pan Gawalewicz ma zupełną słuszność w swym żalu do społeczeństwa. A jeżeli nawet służył on społeczeństwu z mniejszym, niż pan Sienkiewicz talentem, to za to ma nad tym ostatnim jedną wyższość, że tak powiem "moralną": pan Sienkiewicz miał "grzechy młodości", kiedyś tam za młodu próbował buntować się — pan Gawalewicz nie grzeszył nigdy, był przekonań niezłomnych: on ogłupiał zawsze. — "Kein Talent, doch ein Charakter" (7).

* * *

Uwagi pana Gawalewicza prowadzą nas z ciasnoty parafji na pole wszechświatowej sławy pana Sienkiewicza. Rzeczywiście, tłómaczą go na języki: rosyjski, francuski, włoski, hiszpański, angielski; tłomaczeń tych dokonywują przedsiębiorcy polacy oraz księża.

W Rosyi, która posiada tak pierwszorzędnych pisarzy, jak Tołstoj, Czechów, Gorkij (nie mówiąc o dawniejszych), pan Sienkiewicz, jak głoszą nasze pisma, ma wielu zwolenników śród czytelników i śród literatów pewnego pokroju; podnoszą oni zasługi pana Sienkiewicza, jako "obrońcy dogmatu": porównywują go z Tołstojem i — o nasza narodowa dumo! — porównanie wypada na korzyść naszego "mistrza": pan Szarapow powiada: "Sienkiewicz buduje — Tołstoj burzy". Lecz co Tołstoj burzy? burzy filisterję, łapownictwo, bezduszny formalizm religijny, "kłamstwa religijne", brutalność ("twardość"). Pan Sienkiewicz wszystko to odbudowywa; tendencja Tołstoja koncentruje się w słowach: "nie łgać" —pana Sienkiewicza w słowach: łgać, łgać, łgać. Tołstoj zdziera idealne maski ze świńskich ryjów, pan Sienkiewicz jest tych masek dostawcą; uczy, jak można bezkarnie być bezlitosnym egoistą, robić majątek na głodnych, oszukiwać żoną — można; tylko: módl się przed każdym aktem małżeńskim, jedź do Rzymu, podziwiaj papieża, głoś, że jesteś katolikiem, chodź do kościoła, a będziesz — "takim jak potrzeba", będziesz ecce homo.

Dlatego ta "dobrze myśląca" Rosja, która nie lubi Tołstoja, jako "burzyciela", sprowadza sobie pana Sienkiewicza, jako "budowniczego", który odbudowywa to, co gnije — jako lekarza, który piżmem utrzymuje przy życiu to, co już umrzeć powinno. Tołstoja kler wyklął, pana Sienkiewicza — uwieńczył. Czy to jest łaska, czy kara nieba na pana Sienkiewicza, to już niechaj on w swym sumieniu rozstrzygnie. Dla nas jest to znamienna różnica, która stanowi miarę różnicy stosunku, w jakim każdy z tych pisarzy pozostaje względem ewolucyi ludzkości.

Na język hiszpański przetłomaczył i wstępem opatrzył

"Quo vadis" jakiś biskup (jak świadczy z zachwytem pan Gąsiorowski w "Wieku") — i słusznie: nawet hiszpanie dziś zaczynają zapominać o Bogu i daninach, należnych klasztorom — jedyne zbawienie jeszcze w polakach "z Sienkiewiczem na czele".

Na język włoski przetłomaczył "Quo vadis" jakiś mnich barnabita, który dzieło to uznał za "apologję katolicyzmu" — i znów bardzo słusznie: w "Quo vadis" pan Sienkiewicz maską zdjętą z Rzymu pierwszych chrześcijan, z Rzymu ideowego, wkłada niepostrzeżenie na dzisiejszy, zgniły; białą szatą rodzącego się Rzymu pierwszych chrześcijan przykrywa dzisiejszy Rzym papieski, spodlony, gnijący — ten Rzym, który nawet ksiądz Lamenais musiał uznać za "kloakę". Przy czytaniu bowiem przez niekrytycznego czytelnika różnica czasu zaciera się i to, co jest z kolei, jak niegdyś pogaństwo, spodlone i gnijące, wydaje się u pana Sienkiewicza i dziś białym. Rzym Zoli jest obrazem właśnie tego dzisiejszego gnicia — i stąd potępienie dla Zoli, wieńce dla pana Sienkiewicza.

We Francyi klerykali, którzy bardzo potrzebują sukursu dla ochrony swej "wolności" — wyrabiania likierów, mordowania nieletnich po klasztorach, uprawiania pederastji itp.— przeciw "heretykom", którzy wywłóczą ich łajdactwa na światło dzienne, skwapliwie naturalnie pochwycili naszego "obrońcą dogmatu" i szaloną reklamą, agitacją w arystokratycznych salonach zapewnili mu powodzenie, mimo drwin krytyki; zresztą w "Quo vadis" dość jest też pogańskiej rui, która mile łechce pobożnych czytelników. Ale Francuzi zaczynają sobie przypominać, że tego rodzaju eltxiry mieli już u siebie, przed stuleciem: Chateaubriand'a ("Les martyrs"), kardynała Wisemana ("Fabiola") i że pan Sienkiewicz tylko naśladuje; i rzeczywiście: poco sobie naprzykład sprowadzać kości żyjącego kangura z Australii, gdy — pokopawszy — znajdziemy je w głębszych, warstwach u siebie. Zresztą pan Sienkiewicz z dumą odpiera zarzut naśladownictwa, twierdząc, że nie czytał Chateaubrianda. Czyni to panu Sienkiewiczowi zaszczyt, że wpada samodzielnie na te same "nowe" pomysły, na które wpadali ludzie, i to reakcjoniści, już przed 100 laty. Pan Sienkiewicz zapewne także "nie czytał" Kolumba, więc gotów jeszcze na sławę naszego narodu odkryć "samodzielnie" Amerykę.

Rzecz napozór dziwna: pan Sienkiewicz, "obrońca katolicyzmu" ma wielkie powodzenie także i u protestanckich anglików, tak swą "Rodziną Połanieckich", jak i "Quo vadis". Ale i to jest zrozumiałe: anglicy — to naród najdoskonalszych reprezentantów przystosowania do dzisiejszego, burżuazyjnego ustroju, a więc naród brutalnych hipokrytów, którzy w formalnościach religijnych szukają maski dla swych instynktów brutalnych, a po części ich jakiej takiej przeciwwagi, zadowolenia swego "sumienia". Wiadomo, że bandyci są zwykle bardzo pobożni, składają świętym różne ofjary, po części na intencję, aby im się zamierzone łotrowstwa udały, po części dla łatwego odkupienia grzechów. Otóż anglicy są najbrutalniejszemi, najbezlitośniejszemi bandytami pośród międzynarodowej bandy kapitalistycznej, są więc po części dla maski formalnie religijni; po części zaś przez jakieś pragnienie odkupienia tej bezuczuciowości powstaje w nich reakcja ku uczuciu, które, jako ludzie ekonomiczni, starają się zadowolić jaknajtaniej, to jest przez modlenie się i czytanie utworów o treści religijno-moralnej; książki więc pana Sienkiewicza, zwłaszcza "Quo vadis", są dla anglików czymś w rodzaju paciorków, składanych przez bandytów na ofiarę; cenią pana Sienkiewicza, jako fabrykanta ładnych paciorków.

Rączę, iż człowiek poważny, solidny, pomyśli sobie, że ten mój sąd o anglikach jest przesadą, szarżą. Otóż niech sobie łaskawie przypomni, że pewien anglik, czczony przez całą Angliję morderca, co dla wzbogacenia się tysiące istnień zniweczył, Cecil Rhodes, ten Połaniecki en gros, ofiarował znaczną sumę na rozdawnictwo biblji mordowanym przez siebie ofjarom, gdyż dbał niezmiernie o zbawienie ich dusz; moralna zaś i filantropijna siostra jego Edyta sama podobno przyjmowała żywy udział w tej misji moralnej i kojącej. Co za szkoda, że Rhodes umarł, byłby pewnie w dalszym ciągu zajął się rozdawnictwem dzieł pana Sienkiewicza. Wszakże i takiego rozbójnika, jak Jaremę, czyni pan Sienkiewicz też filantropem, przy pomocy jezuity (naturalnie!)

Zdaje mi się, że i na inne jakieś języki tłomaczono p. Sienkiewicza. Proponuję jeden kolosalny interes: przetłomaczyć go na język chiński. Nigdzie pan Sienkiewicz nie znajdzie tylu zwolenników, co u tego narodu gieszefciarskiego, obłudnego, zimnego, o zakrzepłych w tradycji mózgach. "Rodzina Połanieckich" stanie się wprost bibliją chińską, a pan Sienkiewicz bohaterem narodowym, jako uosobienie cech chińskich; Chińczycy będą sobie powtarzać jak hr. Tarnowski: "to jak my wszyscy powinniśmy być". A Chińczyków jest przeszło 300 milionów — toż to kolosalny interes!

Ta sława wszechświatowa, probierz zdaje się niezawodny, rozdymana przez naszą reklamę, podsycała ją potężnie i wytworzyła wreszcie owczy pęd, od którego umysły krytyczne mogły się wprawdzie uchylić, ale nie mogły mu przeciwdziałać, bo nie mogły znaleść miejsca na to przeciwdziałanie(8).

Ten owczy pęd, ta naganka stada przez pastuchów dosięgła kulminacyjnego punktu w dniu jubileuszu.

Zanim przyjrzymy się szczegółowo jubileuszowi i jego elementom, streśćmy rezultaty dotychczasowych rozstrząsań psychiki i sławy pana Sienkiewicza.

1. Elementy wewnętrzne, psychiczne: a) zadatki wstecznictwa, wyniesione z domowego otoczenia lat dziecinnych, wraz z parafiańską ciasnotą umysłu, niezdolnego do naukowego myślenia; zamiłowanie tradycji, właściwe ludom pierwotnym, zwłaszcza nomadom; b) zbyt wczesna reakcja biologiczna, wynikająca z małego zapasu energji; c) obłudne, celowe "pomaganie" tym pierwiastkom dla przypodobania się zagrożonym w swych pozycjach, klasom panującym, mianowicie przez maskowanie ich zgnilizny: "Rodzina Połanieckich" to synteza, maska i aureola dzisiejszego gieszefciarstwa szlachecko-klery-kalno-burżuazyjnego (dlatego tak ceniona przez ową "trójcę") i wogóle filisterji reakcyjnej; "Quo vadis" to maska z dawnego wojującego Rzymu chrześcijan na dzisiejszy, gnijący, który z dawnym ma chyba to tylko wspólnego, że przebacza łotrom (a nawet ich czci). Trylogia — to maska z dawnej panującej — na dzisiejszą gnijącą szlachetczyznę.

2. Elementy zewnętrzne, społeczne — tak zwane " czułe serca": a) interes warstw, żyjących z wyzysku (tak zwany "pokarm zdrowy", "pokrzepienie serc", b) interes wydawców i reklama, c) ciemnota, grube instynkty i owczy pęd tłumu, gnanego przez pastuchów, oraz znużenie umysłowe, potrzeba snu — zbieżność celu dwóch różnych psychicznych elementów czytelniczych: głupcy pragną "rzeczy poważnej" i kontenci są, gdy taką znajdują u swego "brata" w banalności; ludzie znużeni umysłowo pragną głupoty, d) entuzjazm kobiet niewolniczych i głupich, f) Sławę pana Sienkiewicza potęguje jeszcze niezmiernie to, że z powoda grubych efektów, borykań, pojedynków, ogni bengalskich itd. utwory jego kwalifikują się do przeróbek na sceny podrzędne, cyrkowe. Przeróbki takie są wybornym interesem, o który drą się ze sobą przedsiębiorcy cyrkowi, ale to naturalnie nie jest dowodem ich wartości: gdyby kto dziś przygotował na scenę sprawę romansu Dragi Maszyn i Aleksandra z krwawemi scenami, wdarciem się spiskowców do Konaku, ze strzelaniną, rąbaniem, wyrzucaniem trupów przez okno i  ogniami bengalskiemi, to zrobiłby też kolosalny interes — przetłomaczonoby go na wszystkie języki, wydawcy prowadziliby o przekłady procesy i autor utworu stałby się "naszą sławą".

Wszystkie te elementy zewnętrzne, popierające sławę pana Sienkiewicza dla interesu, głupoty, znużenia, lub owczego pędu, zgromadziły się, aby uczcić "mistrza" na jubileuszu, kulminacyjnym punkcie jego chwały, gdzie za "dobre potykanie" w interesie kościoła dostał Oblęgorek, piękne azylum, wyszukane dla niego przez poetyczną i bratnią mu duszę księdza Chełmickiego.

Przypatrzmy się bliżej mechanizmowi jubileuszu i jego maszynistom.

Jubileusz pana Sienkiewicza, jak donosiły swego czasu pisma, został naprzód zainaugurowany przez księcia Radziwiłła, następnie, odroczony, został podjęty na nowo przez pana Marjana Gawalewicza, który udał się w tej sprawie do księcia Lubomirskiego, a ten znów do księdza-biskupa Ruszkiewicza; pod prezydjum tego ostatniego zawiązał się Komitet, do którego weszło jeszcze kilku hrabiów, ksiądz Chełmicki i bankier Wawelberg.

Et haec meminisse juvabit. Proszę przeczytać jubileuszowe "Kurjery", aby się przekonać, jaki to rozczulający był nastrój, do jakich wyżyn, do jakich absurdów może się u nas wznieść reklama, jak dźwięk tam-tamów może zagłuszyć wszystko.

"Święto Sienkiewicza" rozpoczęło się w kościele Świętego Krzyża, gdzie przed presbiterjum ustawiono dla jubilata na dywanie fotel i klęcznik. Do kościoła przywieźli Sienkiewicza ksiądz Chełmicki i hrabia Czacki. Mszę odprawiał Jego Excellencja ksiądz-biskup sufragan Warszawski, prezes Komitetu jubileuszowego z pełną asystą czternastu alumnów w komżach — asystowali nadto "kapłani-literaci" księża: Chełmicki, Dębicki, Godlewski i Skimborowicz (nazwiska znane!—), wydawcy "Bankructw nauki", jubileuszek, całunów, plagjatorowie. Kolę kościelnych zajęli nawet niektórzy filozofowie i uczeni, którzy potrafią nosić "w jednej kieszeni naukę, a w drugiej religję".

W sali ratusza na uroczystości jubileuszowej w pierwszym rzędzie krzeseł zasiedli: Jego Excellencja Najdostojniejszy Arcybiskup Wincenty Chościak Popiel, prezes Ludwik Górski, ksiądz prałat Siemiec, przedstawiciele stanu duchownego, arystokracji itd. — "Wreszcie, jak pisze patetycznie były radykał poznański, pan Władysław Rabski, otwarły się podwoje sali portretowej i wchodzi On, mistrz nasz ukochany, pod rękę z biskupem w fjoletach. Zdawało się, że jakaś ogromna burza zerwała się w ratuszu". "A gdy przebrzmiała, wysłuchano mowy biskupa. I znowu zrywa się burza—to hrabia Tarnowski, przedstawiciel Akademji Krakowskiej (i pogromca niesfornych szlązaków) rozpoczyna pochód delegacji. Był bardzo blady, zdawało się, że olbrzymie uczucie dumy pierś mu rozsadzi, zrobił jakiś ruch dziwny (może odsuwając widmo szlązaków?), potem tak gorąco uścisnął rękę mistrzowi, jakby w tym uścisku oddawał mu serce całego społeczeństwa (naturalnie znów prócz szlązaków, nie chcących słuchać arcybiskupa Koppa i jego służalca Puzyny)."

Pośród przedstawicieli różnych instytucji naukowych znajdował się jako przedstawiciel zakładu Ossolińskich, pan Tadeusz Czapelski, były król reporterów warszawskich, filar "Kurjera Warszawskiego". Pan Sienkiewicz musiał go widzieć tym milej, że — jak świadczy poufny sekretarz genjuszów, p. Hoesick, — pan Czapelski należał w Warszawie do "paczki Sienkiewicza".

Heroldem całej tej uroczystości był również przyjaciel pana Sienkiewicza, ksiądz Chełmicki, który spędzał z nim pierwsze słodkie chwile w uroczym Oblęgorku.

W teatrze na jubileuszowym przedstawieniu "toalety balowe olśniewały przepychem i błyskami drogich kamieni" (jednakże nam nieźle się dzieje). W loży z jubilatem zasiadł Adam Krechowiecki, osobisty przyjaciel "mistrza" i urzędowy we Lwowie denuncjant literatury; w loży ubocznej — panny Kanoniczki "w ponsowych szarfach zgromadzenia przez ramię" (śliczne!). Dalej następuje blisko półszpaltowy spis książąt, hrabiów, baronów i plutokratów, zajmujących loże.

Na końcu spisu figuruje szary tłum — galerja: 100 sztuk studentów i włościanie z okolic Miechowa w białych sukmanach.

Przedstawienie zakończyły czysto polskie: "długo niemilknące salwy oklasków".

W resursie kupieckiej, na raucie "szampan szumiał" (znów dobrze się nam dzieje!), a Sienkiewicz mówił, że "pragnął duszę pokoleń dzisiejszych uzdrowić", co odpowiadało zupełnie przemówieniu pana Juljana Święcickiego: charakteryzując utwory Sienkiewicza, wyrzekł ten dygnitarz kolejowy, że "człowiek nie rwie się do pojęć i idei" — naturalnie, ten "zdrowy". — Pan Święcicki jako znawca literatury wszechświatowej, zwłaszcza najbardziej pokrewnej panu Sienkiewiczowi, chińskiej, na podstawie tego przyrodzonego wstrętu człowieka do "pojęć i idei", podnosi zasługi Sienkiewicza "dla rozwoju ogólno-ludzkich ideałów" (jakoto: pogarda dla nauki, idealizowaniegieszefciarzy, rębajłów. pijaków oraz kobiet o uczuciach niewolnicy i mózgu kury — ale zato o tyłach tak twar dych, że niemi tłuką orzechy np. Jagienka. "Bezprzykładną" sławę, jaką Sienkiewicz zyskał zagranicą i nas nią "opromienia", p. Święcicki przypisuje z zupełnie dobrą miną temu, że "Sienkiewicz nie schlebiał nigdy możnym hasłom epoki swojej (9) (tylko takim skromnym, — arystokratycznym, klerykalnym i plutokratycznym), wprowadził do swych utworów pierwiastki świeże (które już przed stu laty zalecali reakcjoniści).

Wspaniałe też przyjęcie zgotowali "tytanowi ducha i myśli" cykliści. O tym doniosłym wydarzeniu dziejowym opowiada "Kurjer" stylem iście homerycznym: "Po raz drugi już spotkał siedzibę Towarzystwa Cyklistów ten zaszczyt.— Obwołany członkiem honorowym tej korporacji dnia 28 stycznia 1898 roku po raz pierwszy Henryk Sienkiewicz przestąpił progi Dynasów (choć, właściwie mówiąc, tak dokładne daty, w których Henryk Sienkiewicz przestępował po raz pierwszy progi różnych zakładów, powinny obchodzić tylko biografów specjalnych w guście pana Hoesicka). I tutaj przyjmowały go te same elementy: książęta, hrabiowie, księża i bankierzy. Ofiarowano mu tu puhar srebrny "nie byle jakiej wagi" (300 łutów), odpowiadający charakterowi jego twórczości, gdyż "wyglądają z niego trzy typowe twarze panów braci pod dobrą datą". Wszyscy tak się przejęli cnotami przodków i tak się rozczulili, że "wyprzęgli konie z karety i sami wśród radosnych okrzyków "A bywaj że nam, bywaj!" wyciągnęli pojazd z mistrzem aż pod górę ulicy Oboźnej".— Prawdziwy wjazd Chrystusa do Jerozolimy!

Wogóle pan Sienkiewicz ma szczęście do sportowców wszelkiego rodzaju; tak np. Sokoły stanisławowskie w Galicji odmówili sali na wykłady ludowe doktorowi Moraczewskiemu za to, że ten wyraził się bez dostatecznego uznania o utworach pana Sienkiewicza. Dzielne Sokoły! — muszą być silne chłopy, widocznie cały mózg wszedł im doszczętnie w bicepsy.

W pewnym związku z tym stosunkiem sportowców do p. Sienkiewicza jest wielka sympatja i cześć, jaką mu okazali rzeźnicy krakowscy; ci pogromcy byków muszą naturalnie być wdzięczni twórcy Ursusa: jak każdy filister po przeczytaniu Połanieckiego uczuje się wielkim i mądrym —"pokrzepi ducha", tak każdy rzeźnik na myśl o Ursusie uczuje się bohaterem.

Podobnież, że pan Sienkiewicz otoczył aureolą głupotę kobiet, kobiety wywdzięczyły mu się sowicie; oto "damy z towarzystwa" (naturalnie!) ofiarowały mu pióro gęsie (słusznie), ozdobione brylantami (pięknie), arcydzieło Mankielewicza (cnotliwie).

Wreszcie pan Sienkiewicz dostał album jubileuszowe tak wspaniałe, jakiego nie doczekali się ani Mickiewicz, ani Słowacki, ani nawet Krasiński — No, nic nie szkodzi, wyrzekł ktoś w "Przeglądzie Tygodniowym" —oni mogą czekać — są nieśmiertelni!

* * *

Ażeby zrozumieć poglądowo całą tę jubileuszową hecę, przenieśmy się na chwilę do ludożerców Polinezji; u tych wyspiarzy, odciętych od świata, uwstecznionych w rozwoju, istniało do niedawna prawo-tabu, które polinezyjskim kapłanom, hrabiom i rentjerom nadawało środek ucisku i wyzysku ludu: przez rzucenie tabu np. na homary, użycie ich wzbronione było ludowi, dozwolone jedynie kapłanom lub możnym; przez rzucenie tabu na piękną i żyzną miejscowość monopolizowało się ją na własność kapłanom; tabu nawet pozwalało kapłanom skazać na śmierć tych, którzy im byli niedogodni. Lecz w pewnej chwili pod krytyką niemoralnych heretyków, postępowców, powaga tego prawa zaczęła się chwiać (i wreszcie upadła). Otóż gdyby w owe czasy zjawił się jakiś polinezyjczyk - Sienkiewicz, któryby napisał dla ludożerców powieść "moralną", to jest taką, któraby tendencyjnie zmierzała do utrzymania prawa tabu, a z nim ludożerstwa, któraby ludożercze popędy treścią swą podsycała, to taki Sienkiewicz polinezyjski byłby ogłoszony przez kapłanów, hrabiów, rentjerów, jurystów — wszystkich głównych ludożerców polinezyjskich i ich najemników, oraz ciemny tłum, za gienjusza, a jego powieści— za "rozumne", jako "pokarm zdrowy" ,.krzepiący", "nieschlebiający nowinkom" itp. Ludożerstwo, czy to jako kategorja ekonomiczna (wyzysk), czy fizjologiczna (reakcja biologiczna), nie zostało jeszcze wytępione, w zmienionej formie tkwi ono dotąd wśród ludzkości; ono to było motywem i aranżerem na jubileuszu. Naturalnie nie chcę przeczyć, że brali w nim udział i ludzie szczerzy, prawi, humanitarni; ale niestety ci byli ciemni, a przynajmniej nieuświadomieni — złudziła ich anamorfoza; im, jak owej staruszce, niosącej drewka na stos Hussa, wydawało się, iż spełniają czyn wysoce obywatelski, narodowy, ba — wszechludzki! O ciemnoto, ty jesteś skarbem dla pewnych dusz i pewnych kast; ty nietylko potrafisz "szarpać rękę, która zrywa obrożę", ale też i całować rękę, która tę obrożę nakłada — a cała twórczość wyciągnęli pojazd z mistrzem aż pod górę ulicy Obożnej".— Prawdziwy wjazd Chrystusa do Jerozolimy!

Wogóle pan Sienkiewicz ma szczęście do sportowców wszelkiego rodzaju; tak np. Sokoły stanisławowskie w Galicji odmówili sali na wykłady ludowe doktorowi Moraczewskiemu za to, że ten wyraził się bez dostatecznego uznania o utworach pana Sienkiewicza. Dzielne Sokoły! — muszą być silne chłopy, widocznie cały mózg wszedł im doszczętnie w bicepsy.

W pewnym związku z tym stosunkiem sportowców do p. Sienkiewicza jest wielka sympatja i cześć, jaką mu okazali rzeźnicy krakowscy; ci pogromcy byków muszą naturalnie być wdzięczni twórcy Ursusa: jak każdy filister po przeczytaniu Połanieckiego uczuje się wielkim i mądrym —"pokrzepi ducha", tak każdy rzeźnik na myśl o Ursusie uczuje się bohaterem.

Podobnież, że pan Sienkiewicz otoczył aureolą głupotę kobiet, kobiety wywdzięczyły mu się sowicie; oto "damy z towarzystwa" (naturalnie!) ofiarowały mu pióro gęsie (słusznie), ozdobione brylantami (pięknie), arcydzieło Mankielewicza (cnotliwie).

Wreszcie pan Sienkiewicz dostał album jubileuszowe tak wspaniałe, jakiego nie doczekali się ani Mickiewicz, ani Słowacki, ani nawet Krasiński — No, nic nie szkodzi, wyrzekł ktoś w "Przeglądzie Tygodniowym" — oni mogą czekać — są nieśmiertelni!

* * *

Ażeby zrozumieć poglądowo całą tę jubileuszową hecę, przenieśmy się na chwilę do ludożerców Polinezji; u tych wyspiarzy, odciętych od świata, uwstecznionych w rozwoju, istniało do niedawna prawo-tabu, które polinezyjskim kapłanom, hrabiom i rentjerom nadawało środek ucisku i wyzysku ludu: przez rzucenie tabu np. na homary, użycie ich wzbronione było ludowi, dozwolone jedynie kapłanom lub możnym; przez rzucenie tabu na piękną i żyzną miejscowość monopolizowało się ją na własność kapłanom; tabu nawet pozwalało kapłanom skazać na śmierć tych, którzy im byli niedogodni. Lecz w pewnej chwili pod krytyką niemoralnych heretyków, postępowców, powaga tego prawa zaczęła się chwiać (i wreszcie upadła). Otóż gdyby w owe czasy zjawił się jakiś polinezyjczyk-Sienkiewicz, któryby napisał dla ludożerców powieść "moralną", to jest taką, któraby tendencyjnie zmierzała do utrzymania prawa tabu, a z nim ludożerstwa, któraby ludożercze popędy treścią swą podsycała, to taki Sienkiewicz polinezyjski byłby ogłoszony przez kapłanów, hrabiów, rentjerów, jurystów — wszystkich głównych ludożerców polinezyjskich i ich najemników, oraz ciemny tłum, za gienjusza, a jego powieści — za "rozumne", jako "pokarm zdrowy" "krzepiący", "nieschlebiający nowinkom" itp. Ludożerstwo, czy to jako kategorja ekonomiczna (wyzysk), czy fizjologiczna (reakcja biologiczna), nie zostało jeszcze wytępione, w zmienionej formie tkwi ono dotąd wśród ludzkości; ono to było motywem i aranżerem na jubileuszu. Naturalnie nie chcę przeczyć, że brali w nim udział i ludzie szczerzy, prawi, humanitarni; ale niestety ci byli ciemni, a przynajmniej nieuświadomieni — złudziła ich anamorfoza; im, jak owej staruszce, niosącej drewka na stos Hussa, wydawało się, iż spełniają czyn wysoce obywatelski, narodowy, ba — wszechludzki! O ciemnoto, ty jesteś skarbem dla pewnych dusz i pewnych kast; ty nietylko potrafisz "szarpać rękę, która zrywa obrożę", ale też i całować rękę, która tę obrożę nakłada — a cała twórczość Sienkiewicza była właśnie, jeżeli nie nakładaniem, to reparowaniem, wzmacnianiem psującej się obroży.

Wśród tych wszystkich objawów wstecznictwa i ciemnoty, nawet ci, co je dobrze pojmują, sądzą, że w całej tej szopce było jednak coś dodatniego; mianowicie te liczne telegramy, które przychodziły w dniu jubileuszu od polaków, zamieszkałych daleko, rozproszonych po obczyźnie; ten objaw koncentracji — obok rozpowszechnienia czytelnictwa w masach — był jednak, sądzą, mimo wszystko dodatnim, doniosłym objawem w jubileuszu i działalności Sienkiewicza. Nie sądzą: gdy w świecie materji martwej napotkamy takie koncentracje, takie konkrecje skalne, to dość obojętną jest rzeczą, czy za punkt oparcia znalazły one ziarnko złota, czy jakiś gnijący organizm; inna rzecz w świecie ludzkim, w świecie wartości; i to nie tylko z punktu widzenia etycznego, ale nawet czysto praktycznego: albowiem dla dalszego rozwoju, dalszych losów danej konkrecji społecznej czy politycznej wcale nie jest rzeczą obojętną, około jakiego centrum, w imię jakiego sztandaru zaczęło się jej skupienie. I cóż się z nim stanie, gdy uświadomione części składowe poznają, że centrum rozpada się, gnije; że sztandar, w imię którego się zgromadziły, jest wiązką starych łachmanów, zebranych na śmietnikach ludzkości.

Zobaczmy teraz, jak te skutki działalności pana Sienkiewicza na nasze ciemne, ociężałe, skołatane społeczeństwo były fatalne. Rozlała, ona w żyły społeczeństwa ciemnotę, niewolniczość, zwierzęcość, wzmogła filisterję, ożywiła gnijącą szlachetczyznę i arystokracyę z jej bezdusznemi formami, dobrym tonem, herbami itd.; usprawiedliwiła oportunizm — teraz, gdy komuś zarzucić zmianę przekonań, chowa on się za rozdęte reklamą plecy Sienkiewicza, twierdząc, że ten proceder to ewolucja. Wzmogła gieszefciarstwo klerykalne, handel świętościami, jubileuszówkami, całunami; klerykalny szowinizm, pogardę dla nauki i wszelkich głębszych pierwiastków twórczości, rozpanoszenie się najemnictwa literackiego i lokajstwa. Nie prędko społeczeństwo zdoła wydalić z siebie te trupie, paraliżujące pierwiastki.

To jest właśnie "powołanie" Sienkiewicza, ów "potężny czyn zorganizowania i odrodzenia społeczeństwa swego" (Nowiński). Takie było posłannictwo Sienkiewicza wśród nas, idealnych "najmłodszych z Arjów".

A zagranica? Tam gdzie siły przeciwreakcyjne są tak żywotne i potężne, działalność p. Sienkiewicza nie pozostawi takich śladów; nie wyrządzi ona tyle zła, co np. analogiczna działalność wsławionej dewotki, baronowej Crudener za czasów reakcji Metternichowskiej

A cóż z ową sławą wszechświatową, chlubą naszego narodu u obcych ? — Wytworzona interesem, rozdmuchana reklamą tych warstw, których zgniliznę obnażyły tak wielkie duchy, jak Zoli, Tołstoja, Dekkera itd. tych warstw, które w ostatnich czasach ohydnemi skandalami, jak bezprawia po klasztorach (Bonus Pastor!), jak szwindle w bankach, jak gieszefty świętościami (całun), jak konszachty z wszelką siłą brutalną, zaczynają budzić uświadomienie i oburzenie nawet pośród ludu — ta nasza sława, "opromieniająca nas" — ta sława, gdy mroki reakcji opadną, gdy zaświeci słońce prawdy i sprawiedliwości — ta sława nasza dzisiejsza stanie się wśród ludzkości nowej naszą hańbą, piętnującą nas, jako pachołków reakcji.

(1) Możnaby mi tu zarzucić, że przecież i o dzieła Prusa zatroszczyli się też bankierzy, choć Prus, to umysł niepospolity i charakter zacny. Ale rzecz w tym, że Prus, zwłaszcza na starość, stał się aż nazbyt żarliwym zwolennikiem świętej zgody i powszechnej miłości; a to choćby, —jak u Prusa — było wynikiem uczuć najszlachetniejszych bez cienia hipokryzji, bywa cenione przez ludzi praktycznych na równi z wesołością Antoniuszów w przeciwieństwie do smutku Kassjuszów (vide Shakespeare) — "Oj ta miłość"! Timeo Danaos ! Przecież już były z nią, eksperymenty przez wieki, pokazała ona, co potrafi: wylała morze krwi. a najżarliwsi głosiciele miłości palili ludzi na stosie, właśnie przez miłość dla nich, troszcząc się o zbawienie ich dusz. Charakterystycznym też jest, że głównym głosicielem "ideałów Prusa" stał się pan Korwin-Piotrowski, zaściankowy cesarz Wilhelm.

(2) Tym się wyjaśnia też dlaczego pan Sienkiewicz, dzisiejszy chrześcijanin, nie zdołał w "Quo Vadia" (jak to sami jego zwolennicy przyznają) nakreślić z siłą typów pierwszych chrześcijan; lepiej udali mu się poganie; nic dziwnego: taki typ, jak pan Sienkiewicz byłby w ówczesnym Rzymie potępiał ruch chrześcijański (obrony chrześcijan nie wydrukowałby ani reklamował żaden ówczesny wydawca, bo ówcześni chrześcianie byli ubodzy) lub nie pojmował go: jego ideałem byłby ówczesny Połaniecki, to jest patrycjusz, modlący się w świątyni pogańskiej "jak jego matka, ojciec, dziad itd. "twardy" wobec swych niewolników, których instytucję uważałby za "świętą", tępiący chrześcijan, jako heretyków.

(3) Wszakże zaraz tryumfalnie pisma doniosły, że krytyka Matuszewskiego została przetłómaczona na język rosyjski i pomieszczona w jakiejś gazecie.

(4) W "Forpocztach ewolucji psychicznej" powiedziałem co myślę o tej mniemanej "zazdrości".

(5) Jeden tylko zarzut szczegółowy robi pan Nowiński panu Sienkiewiczowi na serjo, już nie jako "głupi" krytyk, ale niby, jako rozumny.

(6) Pan Nowiński tłómaczyl się z tego w ten sposób, że "wobec licznego zebrania omdlewał ze stracha" i że się " jąkał" — to tak, jak ktoś tłómaczył brak ortografji w swym liście — bólem palca.

(7) Podczas gdy w przeszłości literackiej pana Sienkiewicza są takie "grzechy", jak "Szkice węglem" lub "Janko muzykant", pan Gawalewicz już w swej młodości "górnej i chmurnej" stanął "ponad partjami", jako pisarz z "miarą artystyczną,"; jednym z pierwszych jego młodzieńczych, gorących wystąpień była historja o "różowym paluszku" pensjonarki, który się przeciskał do jego pokoju przez, widocznie wielką, dziurkę od klucza, a on w ten paluszek całował; nie pamiętam dobrze tej historji, ale zapewne pan Gawalewicz, jako szarmant, musiał się wywzajemniać — vice versa! Tej zasadzie paluszkowania w literaturze pozostał on wierny dotąd.

(8) Ta sława wszechświatowa zaćmiła nawet samemu p. Sienkiewiczowi resztę zdolności samooceny: na swym portrecie zawieszonym jako pendent obok portretu księdza Perosiego na bramie ogrodu saskiego w Warszawie, "mistrz" napisał dumny aforyzm: "ten jest dzielnym pracownikiem, kto stara się nietylko dorównać obcym, ale ich przewyższyć"". P. Sienkiewicz myślał tu naturalnie o sobie, ale w takim razie dla zgody z rzeczywistością powinien był aforyzm ten nieco zmodyfikować: "ten jest dzielnym pracownikiem, kto stara się nie tylko swoich, ale i obcych ogłupić, ażeby im dorównać" — Taki jest prawdziwie program narodowy pana Sienkiewicza. Program tymbardziej "przemawiający do serc", tym łatwiejszy dla nas do wykonania, że prasa nasza, ta "stojąca na straży id. ałów", już oddawna praktykuje analogiczną zasadę: ogłupiać swych czytelników, aby im się niedać przewyższyć. "Mistrz" więc nie przyszedł zmienić, tylko dopełnić: p. Sienkiewicz program ten rozszerzył i jako "hetman" wskazał prasie cel dalszy — od ciasnego koła polskich czytelników do "obcych" wogóle; od parafji na szeroki świat. — Od tego czasu prasa nasza prowadzi swą pracę "z Sienkiewiczem na czele".

(9) To samo twierdził hrabia Dzieduszycki na obchodzie Sienkiewiczowskim we Lwowie.