Alois Jirásek

SKALAKOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

KSIĘGA DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

KSIĘGA TRZECIA

I 

II

III 

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

ZAKOŃCZENIE

SKALAKOWIE

Powieść historyczna z drugiej połowy XVIII w.

Jirásek Alois

KSIĘGA PIERWSZA

SALVA GUARDIA

I

ZBŁĄKANI

Na zaśnieżonej drodze pod lasem zatrzymali się dwaj jeźdźcy. Padał gęsty śnieg. Mroźny wiatr rozwiewał ogony i grzywy rumaków, które pochylając głowy mrużyły oczy. Jeździec z lewej strony, stanąwszy w strzemionach, spoglądał badawczo przed siebie. Jego towarzysz wtulił głowę w kołnierz wielkiego płaszcza. Nie łatwo było wśród zamieci dojrzeć coś w okolicy.

Na prawo od jeźdźców wznosiło się skaliste zbocze, porosłe borem, przykrytym teraz białą warstwą śniegu. Po lewej ręce, na skraju wąskiej drogi podgórskiej, szeleściły tęsknie suche liście, które ostały się jeszcze dotąd na krzach bukowych. Droga biegła nad głębokim jarem, ponad którym sterczały w dali zalesione szczyty. W dole szumiała głucho rzeczka. Mróz nie zdołał dotychczas spętać lodem jej wartkich fal. Martwo i cicho było dokoła. Jednostajny szum niewidzialnej wody dodawał martwocie dnia zimowego jeszcze więcej smutku.

— Na próżno się rozglądam, Wasza Wysokość. Nie widzę nic. Ale jeżeli mnie pamięć nie zawodzi, wkrótce powinniśmy dojechać do wsi — rzekł podróżny jadący po lewej stronie, opuszczając się znowu na siodło.

Jego Wysokość zaklął mrukliwie, targnął wodzami swego konia i ruszył naprzód, za nim jego przewodnik. Konie brnęły w głębokim śniegu, który lgnął im do kopyt. Padające gęsto płatki szybko zakrywały ich ślady.

Tu i ówdzie stały przy drodze osiki i jarzębiny. Z ich gałęzi na widok jeźdźców ciężko zrywały się wrony. Podróżni bodli ostrogami konie, które ruszywszy kłusem, po chwili znowu ustawały. Były zmęczone. Zjechali ze wzgórza w dół. Dalej droga znów wiodła w górę, by zboczyć wzdłuż skraju czarnego lasu.

— Zagroda! — krzyknął przewodnik wyciągając nagle rękę w stronę, gdzie ukazały się ciemne zarysy strzechy. Niebawem ujrzeli koronę rozłożystego drzewa, a potem i drugą strzechę.

— Nareszcie! — mruknął podróżny jadący na prawo ł ściągnąwszy srodze swego gniadosza pomknął wprost w stronę zabudowań. Przewodnik pędził za nim.

Wkrótce zatrzymali się przed dwoma budynkami. Pierwszy z nich była to nędzna chata szczytową ścianą zwrócona do wąskiej drogi. Drugi okazał się stodołą. Budynki te, wzniesione równolegle do siebie, łączyła murowana, sklepiona brama. I bramę, i dachy pokrywała gruba warstwa śniegu. Była to zagroda. Drogę wjazdową również zasypał śnieg.

Jeźdźcy przebili się przez wysoką zaspę i znaleźli się przy bramie. Wrót nie było. Zatrzymali się pod starą lipą, która rozpościerała nagą swą koronę pośrodku dziedzińca. Przewodnik krzyknął głośno. Padał śnieg, a w gałęziach zawodził wiatr. Zawołał po raz wtóry. Nikt się jednak nie odezwał, a gościnny gospodarz nie zjawił się na progu. Przewodnik poprosił drugiego jeźdźca:

— Niechże Wasza Wysokość raczy poczekać pod oknem. Ja tych chamów postawię na nogi!

— Poczekaj, zostaw tę przyjemność mnie! — Zeskoczył z siodła oddając wodze przewodnikowi. Wydobył długą, wąską szpadę i ruszył ku budynkowi. Ostrogi jego kawaleryjskich butów zadzwoniły na progu. Kopnął wrota i znalazł się w ciemnej sieni. W końcu namacał drzwi. Zatrzymał się w niskiej, ponurej izbie, której ciemne, zbite z okrąglaków i niebielone ściany zakopcone były dymem. Mrok zalegał izbę.

W izbie nie było żywej duszy. Jeździec, strząsnąwszy śnieg z płaszcza i z trójkątnego, lamowanego srebrem kapelusika, rozglądał się dokoła. Wielki piec w kącie był zimny jak śnieg leżący na dworze. Pod oknem stał stary stół, wsparty na szerokich krzyżakach pokrytych karbami różnego kształtu. Pośrodku izby znajdowała się stara kołyska pomalowana w dziwne kwiaty. Na półkach widać było kilka próżnych glinianych garnków.

— Hołota! Plemię nierobów! — mruknął gniewnie jeździec i splunąwszy ruszył szybko ku wyjściu. Krocząc przez ciemną sień, natknął się na drzwi, które ustąpiły lekko pod naporem jego ciała. Miał przed sobą mroczną oborę. Nie powionęło nań ciepło, nie powitało go porykiwanie bydła. Obora była pusta i wyziębła. Odwróciwszy się na pięcie, wybiegł na dziedziniec. Jego towarzysz spojrzał nań bystro, jakby chciał zadać mu pytanie.

— Szelmy! Gospodarstwo puste! Porzucili je i uciekli! — wołał pan już od progu. — Czy dotrzemy do wsi?

— Tak, Wasza Wysokość, sądzę, że już w niej jesteśmy. Tak, ta hołota zbiegła. Byłem tam — ciągnął przewodnik wskazując na stodołę. — Wszystko jak wymiecione. Nie ma ani źdźbła. Rzucili gospodarstwo.

Pomógł następnie swemu panu, który wepchnął już szpadę do pochwy, dostać się na siodło i sam wskoczył na swego wronego.

— Pojedziemy trochę dalej, może szczęście nam lepiej dopisze — dorzucił.

Wyjechali z dziedzińca. Nikt nie wychylił się z kryjówki, w której może schronił się przed zbrojnymi jeźdźcami po to, aby teraz z uśmiechem zadowolenia patrzeć, jak znikają. Powiał wiatr i zasypał świeże ślady koni. I na dziedzińcu, i w budynkach panowała cisza. Martwa ta cisza przemawiała jednak, krzyczała. Chłop wraz ze swoją rodziną opuścił chatę, w której się urodził, w której od niepamiętnych czasów mieszkali jego przodkowie. Dom rodzinny stał się dlań więzieniem, grunt ojcowski — miejscem kaźni. Musiał pracować pod grozą batoga na cudzym polu, a zapłatą dla niego były ława i drewniany kozioł, na których wymierzano mu chłostę. Panowie pili jego krew, a kosztem jego potu urządzali biesiady. Na dobitkę nadciągnęła jeszcze szarańcza: tu żołdacy cesarscy, a ówdzie Prusacy grabili wsie czeskie gnębiąc mieszkańców. Jeszcze nie zdołano usunąć smutnych następstw wojen ubiegłego stulecia, gdy oto zwaliły się nagle na ludzi okropności wojny siedmioletniej. Chłopu nie pozostało nic prócz gołych ścian, a i te często palili żołnierze. W dodatku domagano się od niego, by płacił kontrybucję. Porzucał więc ziemię. „Plemię nierobów!"...

Jeźdźcy znaleźli się wprawdzie we wsi, ale zniszczonej. Świadczyły o tym sterczące kominy i stosy opalonych belek pokrytych śniegiem. W odległości jakichś stu kroków od zagrody, z której wyjechali, dostrzegli trzy pogorzeliska.

Zapadał zmierzch.

— Piękną drogę znalazłeś! — odezwał się z niechęcią jeździec do przewodnika. — Gdzie przenocujemy? Chyba w tej pustej, zimnej izbie?

— Wasza Wysokość, niewątpliwie dojedziemy do jakiejś zamieszkałej chaty. Pozwalam sobie zauważyć, że na pewno nie wszyscy chłopi pouciekali z gospodarstw.

Pan znowu ukrył głowę w kołnierzu płaszcza. W miarę jak gęstniał mrok, mróz przybierał na sile, wiatr obrócił się i coraz ostrzej dął prosto w oczy podróżnym. Jechali w dalszym ciągu drogą wiodącą pod górę. W mroku zimowego wieczora nie zamigotało ani jedno czerwone światełko, które mogłoby ich zaprowadzić do zacisza ciepłej izby.

Po chwili pan zatrzymał się. Stracił nadzieję, że zdołają znaleźć jakąś zamieszkałą chatę. Jazda w mroźną noc nie pociągała go. Chciał zawrócić i przenocować pod dachem opuszczonego domostwa.

— Zawróć — zaczął niechętnie, lecz zaraz przerwał. Przewodnik drgnął i pochyliwszy się ku przodowi, zwrócił głowę w lewo, nasłuchując.

W ciszy wieczornej płynęły tony poważnej pieśni. Jeźdźcy słyszeli głos kobiecy i alt dziecięcy. Zdawało im się także, iż z głosami tymi mieszają się głębokie, głuche dźwięki płynące z krtani mężczyzny. Słów nie można było rozróżnić. Spojrzawszy w górę zauważyli grupę starych drzew sterczących ku szarym chmurom.

— Hej, naprzód, tam śpiewają! — Pan gnał już pod górę na swym gniadoszu. Za nim pędził jego towarzysz.

Stanęli w pobliżu drzew. Za nimi ukazały się budynki podobne do tych, które odwiedzili poprzednio: stodoła, chata, pośrodku brama. Przed zagrodą rosło kilka lip. Chata była nędzna i pochylona. W oknach ciemno. W tym posępnym budynku jednak rozbrzmiewał śpiew. Poza zamkniętymi wrotami rozległo się wściekłe ujadanie psa. Jeźdźcy bez namysłu podjechali do bramy. Przewodnik zastukał mocno.

II

PODZIĘKOWANIE ZA GOŚCINĘ

Śpiew umilkł, a pies szczekał jeszcze głośniej, biegając po dziedzińcu za wrotami. Przewodnik jął się znowu dobijać i krzyczeć, by otworzono.

— Kto tam? — odezwał się nagle ktoś z wewnątrz.

— Nie pytaj, tylko otwieraj, chamie! — wołał władczo i natarczywie przewodnik. Przedtem rozmawiał pokornie po niemiecku z Jego Wysokością, teraz natomiast, mówiąc po czesku, dawał folgę swemu rozdrażnieniu.

Wrota zaskrzypiały. Jeźdźcy wjechali na podwórze. Przewodnik Jego Wysokości zeskoczył szybko z siodła i trzymając gniadosza swego pana rzucał rozkazy staremu, zgarbionemu chłopu, który uspokajał dzikiego, kudłatego psa.

— Gdzie masz izbę? Zaprowadź konie do stajni! Młody pan brnąc po śniegu domagał się ciepłego mieszkania.

— Prowadź konie, prędko. Cóż to, sam tu jesteś? Czy nie ma tu kogoś, kto by zaprowadził nas do świetlicy?

Starzec odwrócił się, a dostrzegłszy na progu chłopca, na którego nikt do tej pory nie zwrócił uwagi, przywołał go.

— Zaprowadź miłościwych panów do świetlicy, zapal łuczywo i mnie także przynieś światło do stajni.

Przewodnik poprosił pana, aby udał się za chłopcem dodając, że on sam dopilnuje jeszcze koni. Ująwszy wodze pańskiego wierzchowca, powiódł go do obory, którą od izby mieszkalnej dzieliła tylko sień. Stajni nie było. Po chwili zjawił się chłopiec trzymający w ręku płonące łuczywo smolne. Jego blask oświetlił ciemną oborę i ludzi czekających przed drzwiami wraz z końmi. Chłop ostrożnie wprowadził znużone wierzchowce, przywiązał je i rozsiodłał. Przewodnik Jego Wysokości doglądał wszystkiego. Chłopiec wetknąwszy płonące łuczywo w szczelinę drewnianej ściany przyglądał się z zaciekawieniem obcemu człowiekowi w ciemnym płaszczu, zerkając na konie, na siodła i uździenice błyszczące od srebrnych okuć. Był bosy. Ciemne włosy spadały mu na czoło, pod którym płonęły roziskrzone oczy. Twarz jego była śniada i wychudzona. Miał na sobie tylko grubą koszulę i wypłowiałe porcięta.

Rozległo się głuche porykiwanie. Obcy dopiero teraz zauważył stojącą w kącie wynędzniałą krowę o zjeżonej sierści.

— Tak — zauważył, gdy chłop rozsiodłał konie — teraz podściel im i zasyp owsa.

— Nie mam co podesłać, miłościwy panie.

— A to co? — zapytał obcy wskazując na stos słomy, który dostrzegł w drugim kącie obory.

— Tym, dopraszam się łaski, karmimy naszą Krasulę. To już ostatek. Wkrótce i słomy nam zabraknie.

— Kłamiesz! Podściel prędko, bo inaczej...

— Panie miłościwy, tylko jedna krowa nam została. Wszystkie inne nam zabrano albo zdechły. I ta już długo nie pożyje... A przecie daje nam trochę mleka. Bieda, miłościwy panie...

— Tylko mi się nie opieraj, stary wygo. Idziesz, czy... — tu pokorny przewodnik śmignął trzymanym w ręku biczem.

Starzec odwrócił się powoli i westchnąwszy ruszył.

— Nie wolno zabierać słomy Krasuli! — odezwał się dźwięczny głos dziecięcy.

Obaj mężczyźni spojrzeli zdumieni na chłopca, który zagrodził starcowi drogę. Starzec struchlał. Obcy podniósł rękę i chciał uderzyć malca.

— Miłościwy panie, przecież to głupi! — zawołał starzec, po czym ciągnął surowo, choć cicho:

— Jerzyku, puść, mówię ci! Chłopiec zwiesiwszy głowę ustąpił.

Starzec nachylił się nad słomą, po czym, wyprostowawszy się znowu, spojrzał na obcego. W jego wzroku wyczytał raz jeszcze rzucony poprzednio rozkaz, rozesłał więc słomę pod pańskimi końmi.

— Jeszcze grubiej! — polecił obcy.

Chłopiec wyszedł. Nie mógł patrzeć na to, jak się pod pańskie konie ściele paszę nieszczęsnej Krasuli zwracającej ku nim swe wielkie oczy.

— A teraz zasyp im owsa i napój je!

— Panie miłościwy, nie mam im co dać. Było tu tylko trochę słomy dla Krasuli, a tę przecież musiałem...

— Nie wykręcaj się, stary łotrze! Już ja sam znajdę...

Wyrwał łuczywo ze szpary i pośpieszył do sieni, przystanął przed wielką skrzynią stojącą przy ścianie. Oderwał wieko i wyrzucił kilka pustych worków. Ukazała się pod nimi warstwa otrąb. W kąciku leżała czarna jak ziemia, poślednia mąka.

— A to co? — zapytał przewodnik chłopa, który poszedł za nim. Wskazał przy tym palcem na otręby i mąkę. Oczy mu błysnęły, a na wargi wypełzł wstrętny uśmiech.

Starzec podniósł białą głowę. Oczy pod siwymi brwiami błysnęły gniewnie, ale opanował się. Odrzekł głucho i z udanym spokojem:

— To nasza żywność, miłościwy panie. To nasze ostatnie zapasy. Gdy się wyczerpią, nie będziemy mieli chleba.

— Wykręcasz się tylko na wszystkie sposoby, bo nie chcesz nic dać pańskim koniom. Zbierz mi to zaraz i wsyp do żłobu!

— Miłościwy panie, tylko to nam zostało. „Miłościwy pan" rozkazująco skinął ręką. Płaszcz jego rozchylił się. Na ciemnej kurcie zajaśniały srebrne galony.

— Żołnierze zabrali nam wszystko: bydło, zboże i paszę. Nie ma skąd wziąć, miłościwy panie. 2le jest. Cierpimy głód.

Nic nie pomogły błagania. Stary chłop musiał spełnić wolę „pana", którego uważał za jakiegoś dostojnika. Nie mógł myśleć o oporze, gdyż jako jedyny mężczyzna w domu, i do tego starzec, miał przeciwko sobie dwu innych, uzbrojonych.

„Pan" udał się do świetlicy zapowiadając, iż przyjdzie sprawdzić wykonanie rozkazu. Chłopiec przemknął się do obory, do dziadka, który karmił konie swych gnębicieli. Pogłaskał wynędzniałą krowę. Na konie i na ich uprząż nie mógł już patrzeć. Z początku podobały mu się bardzo. Nigdy jeszcze nie widział równie pięknych. Uździenice i siodła były tak wspaniałe, że chłopcu rozjarzyły się oczy. Teraz odwrócił się od nich ku krowie, która łapczywie chwytała jęzorem źdźbła słomy spod żłobu.

— Pójdź, Jerzyku, pójdź — rzekł do wnuka starzec drżącym głosem, skończywszy przykrą pracę. — Boże, Boże... — westchnął, a oczy jego wzniosły się ku górze. Wszedłszy do sieni usłyszeli głuchy, słaby ryk Krasuli. Chłopiec drgnął i spojrzał na dziadka, który zwiesił głowę.

— Idź do Maryni — szepnął po chwili do wnuka — i powiedz, żeby się nie pokazywała. Potem wróć! — I wszedł do świetlicy.

III

KRONIKA RODZINNA

Gospodarstwo, w którym jeźdźcy znaleźli nocleg, we wsi i w okolicy nosiło nazwę „Na Skałce". Miano to zawdzięczało swemu położeniu. Szczytową ścianą zwrócone było do wąskiej drogi górskiej. Zbocze góry, na którym stały zabudowania, opadało stromo ku bystrej rzeczce tworząc ostre urwisko pokryte gęstymi krzewami, wśród których gdzieniegdzie rosły nawet drzewka.

Teraz śnieg pokrył je całe. Tylko pośrodku sterczała ciemna skała, koło której rozpostarł korzenie czarny świerk. Gałęzie jego uginały się pod ciężarem śniegu. Obok skały, od gospodarstwa aż do rzeki, wiła się jak wąż wąska ścieżyna, po której chodzili tylko mieszkańcy zagrody. Na wiosnę i w lecie zakrywały ją ciemne chwasty oraz gałęzie krzewów i drzew. Niewielu ludzi z okolicy wiedziało o niej.

Na małej łączce, ciągnącej się nad urwiskiem wzdłuż wijącej się rzeczki, stała tuż nad wodą niepozorna chata. Stary jawor i ciemne olszyny osłaniały ją w lecie gęstym listowiem. Ściany jej nie bieliły się wśród ciemnej zieleni, a w oknach nie załamywały się złote promienie słońca.

Słomiana strzecha zapadła się i pokryła zielonym kobiercem mchu. Niebielone ściany powyginały się od starości. Tylko w porze, gdy jaskółki budowały gniazda, drzewa szeleściły, trawnik zdobiły kwiaty, a rzeka szumiała — tylko wtedy było tu wesoło. Teraz panowała wszędzie pustka. Chatka stała wśród śniegów, opuszczona i zapomniana. Gospodarze ze „Skałki", do których należała, nie dbali o nią. Gospodarstwo „Na Skałce" było również przez pewien czas opuszczone. Zdarzało się bowiem w Czechach, że chłopi uciekali ze swoich gospodarstw. Prześladowania za wiarę — ewangelicką lub husycką — oraz rabunki, których dopuszczali się cudzoziemscy czy krajowi żołnierze cesarza i pańskie pachołki, wypędzały rolników z domów i gruntów rodzinnych, a nawet wciskały im do rąk broń przeciwko ciemięzcom.

W roku 1627 zagroda „Na Skałce" stała pustką. Jej dzierżawca nie mógł wypełniać powinności pańszczyźnianych i nie miał pożywienia ani dla żony i dzieci, ani dla bydła. W jesieni następnego roku na gospodarstwie zjawił się mieszkaniec. Z początku nikt nie wiedział, skąd przybył.

— Wyniesie się wkrótce — mówili do siebie nieliczni sąsiedzi pozostali w ludnej kiedyś wsi. Ale nie wyniósł się. Nad „Skałką" unosił się w dalszym ciągu dym, wieczorami zaś widać było światło w oknach.

Objęcie przez nowego mieszkańca zaniedbanego, opuszczonego gospodarstwa było czynem bohaterskim. W owych czasach chłop małorolny, jeśli go pan przenosił na większe gospodarstwo, czuł się nieszczęśliwy. W takich razach chłop zaklinał pana na Boga, żeby zlitował się nad nim i osadził na gruncie innego gospodarza.

Nowy chłop na „Skałce" nazywał się Jur Skalak. Sąsiedzi dowiedzieli się wkrótce, że nie jest to jego prawdziwe nazwisko i początkowo nie dowierzali mu. Mimo to jednak zdobył sobie posłuch i poważanie i stał się pierwszym w gromadzie. Nie ukryło się przed ludźmi wiejskimi, że na początku 1628 roku Jur Skalak brał udział w buncie chłopskim w Opoczyńskiem. Niewyćwiczeni i źle uzbrojeni chłopi wkrótce ulegli panom, którzy wezwali na pomoc generała cesarskiego, srogiego Don Martina Huertę. Ten zdobył gród Nove Mesto na Morawach wraz z zamkiem, w którym zabarykadowali się chłopi. Rozpędził ich. Przywódcę ujęto i straszliwie ukarano. Akta sprawy Jura Skalaka znajdowały się w protokołach dochodzeń karnych na zamku opoczyńskim. Zapiski o tym — w księdze rodzinnej Skalaków.

Same sprawozdania nie różniły się od siebie, choć zachodziła między nimi sprzeczność w oświetleniu sprawy. Protokół opiewał, że Jur Skalak wraz z bratem swym Mikołajem „lud do buntu nakłaniał i że crimen laesae majestatis popełnił, i że był zbójcą przeciwko zwierzchności występującym, który pospołu z innymi rebeliantami do twierdzy i grodu Novego Mesta się wdarłszy, gród ograbił i w najwyższym stopniu splądrował". Na okładce starej księgi, drogiej całemu rodowi Skalaków, syn Mikołaj zaznaczył, że ojciec wraz ze wzburzonym ludem powstał przeciwko zwierzchności. Za to go rannego pojmano, uwięziono i wraz z bratem jego Mikołajem i innymi straszliwie ukarano.

Brata jego Mikołaja łamano kołem, jego jednak ułaskawiono i złagodzono mu karę: obcięto mu uszy, a na plecach wypalono piętno. Uciekł z Opoczyńskiego i osiadł w dobrach nachodzkich we wsi Ż. na gospodarstwie „Na Skałce". Chociaż oszpecony i naznaczony wypalonym piętnem, zyskał sobie szacunek sąsiadów. Potomkowie jego, dziedzice nazwiska, utrzymali się na „Skałce". Duch pradziada przechodził z ojca na syna, każdy z nich zaś czerpał siły i otuchę z księgi, która była skarbem i tajemnicą rodu.

Przyszły okropności wojny trzydziestoletniej, nastało nowe stulecie, lecz rozlewowi krwi nie było końca. Wsie znikały tak, że nie można było określić miejsca, na którym stały. Chłopi porzucali swe gospodarstwa, a ich synowie, brani do wojska jak niewolnicy, kładli głowy na dalekich polach bitew.

Ród Skalaków wytrwał na „Skałce". Skalakowie znosili cierpliwie wszystkie trudy poddaństwa i utrapienia wojen pruskich. Zdawało się, że nie ma w nich już siły i odwagi ich praojca, że okrutna niewola przytępiła ich umysły. Legenda o bohaterstwie pierwszego Skalaka przestała krążyć wśród mieszkańców wsi. Na potomków jego nie patrzano już jako na przedstawicieli rodu obrońców wsi. Jedynie prawość, dobroć i znajomość sztuki pisania utrzymały się w tym rodzie. Tym Skalakowie wybijali się zawsze nad wszystkich sąsiadów.

Najstarszym z nich w ostatnich latach wojny siedmioletniej był Jerzy. Był to ten sam, który odebrał pożywienie ostatniej swej krowie, by podesłać resztkę słomy pod pańskie konie. On to również wsypał do żłobu resztki mąki i otrąb, jedynego pożywienia swojej rodziny. Gospodarzył wraz z jedynym synem, który ożeniwszy się, wkrótce owdowiał. Matką dla małego Jerzyka, odważnego chłopca, który tak dzielnie ujął się za Krasulą, stała się wtedy młoda ciotka Maria, siostra jego ojca.

Tego wieczora ojca Jerzyka nie było w domu. Po południu zatrzymała się pod „Skałką" gromadka zabłąkanych huzarów Festeticza, którzy zmusili młodego gospodarza, żeby ich zawiódł do Broumova. Wśród zamieci musiał biec obok koni węgierskich kawalerzystów, których dowódca płazem szabli przynaglał go do pośpiechu.

IV

ZAŚPIEWAJCIE NAM JAKĄŚ PIEŚŃ!...

Stary Skalak wszedł do izby, w której jeden z podróżnych siedział przy stole przysuniętym do wielkiego pieca. Drugi zaś, ten, który ograbił starego chłopa z resztek żywności, stał opodal nie zdjąwszy jeszcze płaszcza z ramion.

Drewnianych ścian świetlicy nie dotknął nigdy pędzel umaczany w wapnie. Powała z belek była ciemna i okopcona. Na prawo od drzwi stała staroświecka półka, o której poprzeczki opierało się kilka prostych misek. Na ścianach nie było żadnych ozdób ani obrazków. Podłoga przypominała udeptane klepisko. Niskie okna zamykały od zewnątrz okiennice. W pobliżu stołu stał czarny drewniany świecznik, w którym tkwiło płonące łuczywo sosnowe. Wierzchołek jego żarzył się czarniawo w płomieniu, a gasnąc skręcał się i czerniał.

Szeroki, ciepły płaszcz Jego Wysokości rozwieszony był na żerdkach wetkniętych nad piecem, tworząc baldachim nad młodym podróżnym. Gdy tylko zjawił się stary Skalak, przewodnik polecił mu rozpalić ogień. Chłop nałożył do pieca suchego chrustu i podpalił go łuczywem. Wyschnięte drzewo zajęło się w mgnieniu oka płomieniem. Przewodnik wydobył ze swego płaszcza zawiniątko. Gdy je rozwinął, ukazał się spory kawał pieczeni. Skalak musiał przynieść glinianą miskę, na której przewodnik położył jedzenie i podał swemu panu. Młody podróżny mile był zaskoczony tą wieczerzą.

Stary chłop, oparłszy się o ścianę za piecem, patrzył na przybyłych. Stary Skalak poznał w przewodniku przybocznego strzelca księcia pana, który teraz także zdjął płaszcz. Często widywał tego „pana" na zamku nachodzkim, wzywany tam przez rządcę na przesłuchanie. Poznał tę ciemną twarz z szerokim nosem i małymi, szarymi oczkami. Strzelec miał ze trzydzieści lat z okładem, był wysoki i szeroki w barach. Z postaci i oblicza przypominał raczej żołnierza. Ilekroć odpowiadał swemu panu, twarz jego przybierała wyraz pokory i niewolniczej służalczości. Siwe oczy jaśniały oddaniem, a grube wargi rozciągały się w słodkim uśmiechu, ukazującym dwa rzędy wielkich, białych zębów.

Młodego pana, siedzącego za stołem z twarzą zwróconą w stronę pieca, Skalak nie znał. Sądził, że musi to być jakiś dostojny gość panów na zamku. Wnioskował tak z pełnego szacunku zachowania się strzelca i z odzienia pana. Nieznajomy twarz miał piękną, szczupłą, o delikatnej, bladej cerze. Nad pozbawionymi wyrazu oczyma rysowały się łuki ładnych brwi. Pod orlim nosem i na brodzie nie pojawił się jeszcze meszek zarostu. Włosy zakrywała mu biała peruka z warkoczem. Był smukłej i wątłej postaci. Miał na sobie obcisłą kurtę z delikatnego sukna ciemnoczerwonej barwy, okrywającą haftowaną kamizelę, która sięgała do wąskich bioder. Obcisłe spodnie z jeleniej skóry i buty ze srebrnymi ostrogami, sięgające aż po kolana, okrywały mu nogi. Strzelec odpasał panu wspaniałą szpadę i postawił ją w pobliżu stołu. Młody jeździec miał może ze siedemnaście lat, wyglądał jednak starzej.

Był to Józef Parille, książę Piccolomini de Villa Nuova, przyszły z łaski Bożej książę świętej Rzeszy Rzymskiej, wojewoda Amalfi, pan na Nachodzie, Statiani i Porronie.

Młody książę jął z wielkim apetytem pałaszować zimną pieczeń.

Józef Piccolomini, którego ojciec wezwał był do siebie ze stolicy na pewien czas, powziął zamiar przejechania z zamku nachodzkiego do Kostelca, w pobliżu którego, jak słyszał, kwaterował pluton dragonów. Popołudnie było dość pogodne. Młody książę pozbawiony towarzystwa nudził się ogromnie we wspaniałych pokojach zamku nachodzkiego, chciał się więc rozerwać trochę wycieczką, by zabić czas w towarzystwie oficerów. Wkrótce zjechał z głównego traktu i skręcił na nisko położoną, na wpół zawianą śniegiem drogę polną. Przyboczny strzelec pozwolił sobie zwrócić uwagę młodego księcia na to, że nie jadą właściwą drogą, ten jednak stanowczo wskazał ręką kierunek. Uparł się jechać właśnie tą drogą i był przekonany, że nie zbłądzi. Mógłby rzeczywiście dojechać tam, dokąd zamierzał, jakkolwiek nakładając znacznie drogi, ale niebo pokryło się szarymi chmurami, co zmyliło młodego księcia. Zerwała się zadymka. Wiatr pędził tumany śniegu prosto w oczy jeźdźców. Jechali długo. Znaleźli się wreszcie pod lasem na drodze, która zaprowadziła ich do zburzonej na poły wioski Ż. leżącej w odległości godziny drogi od miasteczka. Dzień się skończył, nastał wieczór, zbłąkani znaleźli schronienie na „Skałce". W zamian za gościnę ograbili mieszkańców ubogiej chaty, zabrali im chleb i paszę, a sumienie ich milczało przy tym. Strzelec księcia nie znał uczucia litości, toteż błagalne słowa starego Skalaka nie trafiły do jego serca. Byli przecież u wiejskich chamów stanowiących własność księcia.

Stary Skalak stał przy piecu dorzucając raz po raz drzewa do ognia. Twarz miał zasępioną. Niekiedy zerkał na nieznajomego młodego pana, który coraz to odkrawał kawałek pieczeni i jadł z pośpiechem. Od dawna już wieśniak nie widział takiego pożywienia. Pomyślał o swojej rodzinie i o wynędzniałej krowie. Spojrzawszy na małego wnuka, który stał w pobliżu, poczuł, że serce zalewa mu gorycz. Wiedział, że lada chwila do izby i do obory wpełznie niepożądany gość... głód.

Mały Jerzyk przyglądał się obcemu, strojnemu panu, w końcu jednak oczy jego zatrzymały się na misce z pieczenią. Zaczęło mu burczeć w żołądku. Odwrócił wzrok i ujrzał zasępione oblicze dziadka. Gdy starzec znowu pochylił się nad ogniem, szepnął mu ostrożnie:

— Dziadziu, Maria chce się ukryć w olszynie. — Poczekaj jeszcze chwilkę.

Młody książę zaspokoiwszy apetyt skinął na strzelca, aby usiadł i zjadł resztki. Ostatki pieczeni znikły wkrótce w szerokich ustach zgłodniałego sługi.

Skalak usłyszał, że młody pan pyta go o coś, nie znał jednak języka niemieckiego. Wkrótce potem dowiedział się, o czym mowa, gdyż strzelec, odwróciwszy się nagle, zapytał starego wieśniaka:

— To wyście śpiewali, zanim tu przyjechaliśmy? Chłop patrzył przez chwilę na książęcego strzelca, a potem odrzekł spokojnie:

— Tak, miłościwy panie. Razem z wnukiem śpiewaliśmy nabożną pieśń.

— Tylko wy dwaj? Zdawało nam się, że słyszymy także kobiecy głos.

Zadając to pytanie strzelec przyglądał się bacznie Skalakowi.

— Miłościwy pan wziął prawdopodobnie głos Jerzyka za kobiecy. To jeszcze dziecko.

Twarz chłopa była spokojna. Mogło się wydawać, że mówi prawdę.

Strzelec znowu zagadał coś po niemiecku. Młody książę kiwnął głową i polecił mu przygotować łoże. Po męczącej jeździe na mrozie i wśród zamieci, teraz, gdy znalazł się w ciepłej izbie, zaczynała go ogarniać senność. Strzelec wydał odpowiednie polecenia Skalakowi, a następnie zapalił łuczywo i wyszedł ze świetlicy, aby się przekonać, jak opatrzono ulubionego gniadosza księcia i jego własnego wronego.

Młody Piccolomini spojrzał na chłopa, który usiłował zasłać jak najwygodniej stare, proste łoże. W oczach szlachcica zamigotała pogarda. Westchnął głęboko, zerknąwszy na nędzne legowisko. Było czystsze wprawdzie, niż się tego spodziewał, przypomniało mu się jednak wspaniałe łoże z bogatym baldachimem na zamku nachodzkim. Ziewnął i wyciągnął się niedbale, na ile tylko pozwalał na to twardy zydel. Potem znów podniósł powieki i spojrzał baczniej w stronę pieca. Dostrzegł tam wbitą w siebie parę wielkich, ciemnych oczu, które nie wyrażały ani sympatii, ani podziwu. Rzecz dziwna jednak — nie odwrócił się pogardliwie od wiejskiego chłopca, który przyglądał mu się tak uporczywie. W tej chudej, śniadej twarzy nie wyczytał niemej trwogi ani bezmyślnego zachwytu, z jakimi się spotykał wyjeżdżając niekiedy na wieś.

Strzelec znowu wszedł do izby. Oczy błyszczały mu dziwnie. Spojrzał na chłopca, który właśnie słał drugie łóżko.

— Wszystko w porządku, Wasza Wysokość. Prócz tego przekonałem się, że chłop kłamał. Nie śpiewał sam z tym smykiem. Wasza wysokość nie raczył popełnić omyłki. Rzeczywiście razem z nimi śpiewała kobieta.

— Jak to? — zapytał szybko Piccolomini prostując się na stołku.

— Ten stary łajdak ma urodziwą córkę. Choć widziałem ją tylko przez mgnienie oka, wydaje mi się, że jest bardzo piękna. On ją ukrywa.

— Mów szybko!

— Gdym wszedł do obory, usłyszałem za sobą skrzypnięcie drzwi. Obejrzałem się. Chociaż łuczywo słabym tylko blaskiem oświetlało sień, zdołałem dostrzec, że otworzyły się drzwi jakiejś komory obok świetlicy. Wtedy właśnie zobaczyłem piękną twarz dziewczęcą. Znikła jednak błyskawicznie.

— Naprawdę była piękna?

— Wydaje mi się, że bardzo.

Senność opuściła księcia zupełnie. Jego pozbawione wyrazu oczy rozgorzały. Nęciła go ta „mała przygoda", jak to określał w duchu. Że dziewczyna może być piękna, nie wątpił. Widywał już piękne dziewczęta wiejskie.

— Mówisz, że w sąsiedniej komorze? — zapytał gorączkowo, wstając.

— Pozwalam sobie ostrzec Waszą Wysokość, aby raczył być ostrożny. Tym tu nie można wierzyć... Niech książę pan weźmie łaskawie łuczywo i rzuci okiem na swego konia... tuż obok drzwi do świetlicy. Ja tymczasem będę tych tutaj trzymał w szachu.

Książę Piccolomini wziął łuczywo i wyszedł. Chłop, który patrzył na obcych nieufnie, teraz spojrzał za księciem ze zdziwieniem.

— Prędzej, prędzej, ściel łóżko. Musisz to zrobić, zanim miłościwy pan wróci z obory, żeby mógł zaraz położyć się i odpocząć. Ale jak ty się do tego zabierasz? Gdzież mógłby na tym zasnąć? — wołał strzelec polecając Skalakowi, żeby drugie łoże przesłał od nowa. — Tak, wezgłowie musi być wyżej. Hej, smyku, zaczekaj! — krzyknął na Jerzyka, który zwrócił się ku drzwiom.

Sprytny chłopiec dostrzegł mrugnięcie dziadka, zawierające rozkaz: — Wyjdź za tym obcym! — Jerzyk zatrzymał się.

— Daj mi wody.

Starzec prześciełał z pośpiechem łóżko. Jerzyk podając wodę obcemu panu wpił w niego swoje dziwne ciemne oczy. Zaraz potem ruszył znów ku drzwiom.

— Dokąd uciekasz, smarkaczu? Czy nie możesz pomóc? Weź tę szpadę, co tam stoi, i połóż ją na półce.

Skalak często spoglądał ku drzwiom, a wreszcie pochylił głowę, jak gdyby nasłuchiwał. Lecz w tej samej chwili zabrzmiał donośny głos strzelca:

— Tutaj tą szpadę, tutaj! Hej, a to co? — zawołał, wyciągając jakiś przedmiot podobny do deseczki, który leżał na półce. Położył go na stole. Na deseczce naciągnięte były struny.

— Aha, cymbały! — I przejechał palcami po strunach, aż zadźwięczały głośno. — Jęczą i biadolą, ale od muzyki nie stronią! Pójdź, chłopcze, zagraj!

— Nie umiem! — Jerzyk spojrzał pytająco na dziadka.

— Tak? To ty zagraj, stary!

— Także nie umiem, miłościwy panie.

Starzec pochylił głowę. Strzelec uderzył w cymbały, aż struny wydały fałszywy, dziki dźwięk.

— Kłamiesz! Do czego byłyby ci w takim razie potrzebne cymbały? Graj!

— To mój syn umie trochę grać na nich.

— A od ciebie się nauczył. Zagraj, żeby mi w tej porze sprawić trochę uciechy. Zagraj i zaśpiewaj. Przecież słyszałem, że ładnie śpiewasz. Masz głosik taki cieniutki jak panienka! — Strzelec śmiał się na całe gardło ze swego dowcipu.

Twarz chłopca drgnęła.

Strzelec znowu uderzył w cymbały, tym razem mocniej. Dźwięk strun jednak nie był w stanie zagłuszyć odgłosów dochodzących z zewnątrz.

— Niech miłościwy pan wybaczy! — zawołał Skalak rzucając się ku drzwiom.

— Ho, ho, poczekaj tylko. Skoro nie chcesz grać, to musisz mi powiedzieć coś o tej śpiewaczce — książęcy sługa zagrodził mu drogę.

— Niech pan mnie puści! — zawołał chłop stanowczo. Wyprostował się, a oczy mu zapłonęły pod krzaczastymi brwiami. — Cofnąć się! — huknął donośnie.

— Ty się cofnij, drabie! — wrzasnął strzelec. Zerknąwszy błyskawicznie na drzwi zauważył, że chłopiec znikł za nimi. W sieni zabrzmiał głuchy okrzyk.

— Puścić! — krzyknął jeszcze raz chłop i skoczył ku drzwiom. Lecz strzelec dopadł go.

— Złodzieje! Chcecie mi zagrabić dziecko! Żeby was... Obaj mężczyźni zmagali się ze sobą. Strzelec odepchnął

Skalaka od drzwi, ten jednak po chwili przyparł znowu do nich swego przeciwnika. Bijąc się zawadzili o stół, który się pochylił. Potem wywrócili stołek. Z zewnątrz znowu dobiegł krzyk. Słychać było krótkie, gwałtowne oddechy walczących i klątwy strzelca. Cymbały spadły ze stołu. Struny zajęczały. Dźwięk ich zmieszał się z wołaniem o ratunek.

V

OSTATNI PICCOLOMINI

Jerzyk wybiegł do sieni. Przeczuwał, że chodzi tu o jego ciotką, która od chwili, gdy przed zagrodą ukazali się jeźdźcy, musiała ukrywać się w komorze. Czuł, że obcy nie przynoszą nic dobrego. Nie wiedział, w jaki sposób mogliby skrzywdzić młodą kobietę. Widocznie jednak chcieli to zrobićskoro się ukrywała. Poczuł do nich od razu nienawiść. Potem jeden z nich sponiewierał dziadka i zagrabił paszę Krasuli. Teraz Jerzyk usłyszał dochodzący z komory krzyk ciotki i ujrzał, że dziadek walczy ze strzelcem. Wyśliznął się tedy ze świetlicy jak łasica i pobiegł prosto do obory. Tam jednak było ciemno, młody pan nie poszedł więc dojrzeć koni.

Jerzyk przebiegł przez sień i nacisnął klamkę drzwi do komory. Nie drgnęły, gdyż ktoś od wewnątrz opierał się o nie. Zakołatał, lecz nikt się nie odezwał. Nasłuchiwał przez chwilę. Usłyszał jakąś niewyraźną rozmowę, w której nie rozróżniał znanego sobie głosu ciotki. Lęk ogarnął chłopca. Zawołał ciotkę po imieniu. W odpowiedzi usłyszał tylko jęk.Groziło jej zatem niebezpieczeństwo.

Naparł znowu na drzwi, które, zamykane tylko na zaworę, zazwyczaj ustępowały nawet pod naciskiem dziecięcej ręki. Teraz były jak z żelaza. Jerzyk pobiegł po dziadka, otworzył drzwi świetlicy i skamieniał. Płomień łuczywa chwiał się na . wszystkie strony, jakby pragnąc odwrócić się od widoku nierównej walki, którą toczył starzec z silnym mężczyzną. Jerzyka odeszła odwaga. Widział, że dziadek cofa się, pada i podnosi się znowu. To doprowadziło malca do przytomności, przywróciło mu głos w ściśniętym gardle.

— Dziadusiu! — krzyknął.

Usłyszawszy ten głos starzec poderwał się i zaczął się bronić z nową siłą. Chłopcu przybyło ducha. Chciał pomóc dziadkowi, z komory jednak znowu dobiegł jego uszu hałas i krzyk. Chłopiec odwrócił się błyskawicznie, odsunął rygiel u drzwi wiodących z sieni na dwór i stanął na progu.

Była noc zimowa. Niebo się przejaśniało. Na ciemnym jego granacie migotały gwiazdy. Dokoła panowała martwa cisza. Mroźny wiatr wiał od strony ciemnych lasów. Chłopiec rozejrzał się. Dostrzegł sterczące czarne kominy spalonych zabudowań. Sąsiedzi mogliby byli udzielić pomocy, ale z ich gospodarstw pozostały tylko popioły. Nigdzie blasku, nigdzie płomyka, nigdzie znaku życia... Nie dostrzegł również nigdzie powracającego ojca.

— Ratunku, ratunku, ratunku! — krzyknął. Nasłuchiwał przez chwilę. Wiatr niósł jego głos. Dźwięki przebrzmiały bez echa w mroźnej dali. Wszystko to stało się w mgnieniu oka.

W budce obok drzwi zaskowyczał pies. Tylko on zrozumiał Jerzyka. Chłopiec skoczył szybko ku niemu.

— Pójdź, pójdź... — dyszał gorączkowo, odwiązując wiernego przyjaciela i pędząc z nim z powrotem do sieni.

Dziadek walczył jeszcze wciąż ze strzelcem księcia.

— Nie dajcie się, dziadusiu! Spieszę wam z pomocą! — krzyczał Jerzyk. Skierował się jednak ku drzwiom komory, bo i stamtąd dochodził łomot. Naparł na drzwi, na które szczekając rzucał się raz po raz poszczuty Cygan; Ręce chłopczyny i ataki psa nie wyważyły ich jednak. Wówczas przyszła nagle Jerzykowi do głowy szczęśliwa myśl, żeby uwolnić dziadka, a potem razem z nim wedrzeć się do komory.

Strzelec usłyszał szczekanie psa. Zorientował się, że przybył mu nowy wróg, wytężył więc siły i potężną ręką schwycił broniącego się rozpaczliwie starca. Jeszcze jedno szarpnięcie, ostatni opór słabej ręki i Skalak jak nieżywy zwalił się z nóg w pobliżu półki.

Strzelec zwrócił się w stronę drzwi. Odzież miał w nieładzie, porozrywaną w wielu miejscach. W czasie walki peruka z warkoczem spadła mu z głowy i leżała podeptana na ciemnej podłodze izby. Twarz i kark nabiegły mu krwią. Oczy miał wytrzeszczone. Krótkie, szybkie oddechy wznosiły jego wzburzoną pierś.

W sieni słychać było wściekłe ujadanie psa i głos Jerzyka. Strzelec opamiętał się, wyciągnął błyskawicznie szpadę, co od dawna już bezskutecznie próbował uczynić. Chciał wybiec z izby. Wtem wpadł do niej kudłaty Cygan, a za nim Jerzyk. Zaskoczony strzelec cofnął się przed wielką bestią. Skoczywszy ku piecowi, bliżej drzwi, krył plecy i opędzał się przed nacierającym na niego psem.

Jerzyk podbiegł ku leżącemu na podłodze dziadkowi, schwycił jego rękę i pochylił się nad bladą, pomarszczoną twarzą starca. — Dziadusiu! Dziadusiu! — wołał. Uniósł siwowłosą głowę dziadka. Zdawało mu się, że starzec umiera, jął więc wołać go znowu i dźwigać, jak gdyby chciał go podnieść.

W izbie rozlegało się gwałtowne ujadanie Cygana i przekleństwa opędzającego się strzelca, który klnąc wrzasnął na Jerzyka, żeby uspokoił psa. Jerzyk jednak nie słyszał tego. W owej chwili zapomniał nawet o ciotce. Jego dziadusiowi groziło niebezpieczeństwo...

W sąsiedniej komorze wetknięte w szpary łuczywo oświetlało podobnie smutną scenę.

Książę Piccolomini wszedł niespodzianie i bez przeszkód do izdebki, której drzwi nie miały zamka. Za progiem zatrzymał się zdziwiony. Pośrodku komory stała wysmukła dziewczyna otulając ramiona starą chustką. Była to Maria, najmłodsza z dzieci starego Skalaka, ciotka Jerzyka.

Piccolomini widział już dużo piękności wiejskich, zniżył się do wielu z nich, nigdy jednak dotychczas nie spotkał dziewczyny takiej jak ta, którą teraz odkrył w ciemnej komorze. Krucze, na poły rozplecione warkocze spadały jej na ramiona. Twarz miała pobladłą. Ujrzawszy młodego księcia przeraziła się. Wpiła ciemne oczy w blade, piękne oblicze nieznanego pana. A on wyczarował uśmiech na delikatnych wargach. Zadrżała jak liść osiki. Stała tak przed nim przez chwilę w milczeniu.

Książę zapomniał od razu o trudach drogi. Niechęć do spędzenia nocy pod dachem wiejskiej chaty znikła. Pożerał oczyma okrągłe kształty dziewczyny. Czuł, jak fala miłego gorąca wzbiera mu w żyłach. Uśmiechając się podszedł do dziewczyny. Zaczął przemawiać do niej słodko w obcym języku, przeplatając swą mowę pochlebnymi słowami czeskimi, nielicznymi, jakich się nauczył. Osłupiała Maria nie wyrwała nawet ręki, którą uchwycił. Gdy jednak chciał ją objąć, czarne jej oczy zapłonęły gniewem. Wyrwała się z chciwych ramion młodocianego rozpustnika. Rozdrażniony jej oporem, chciał ponownie porwać ją w ramiona. Krzyknęła wzywając pomocy. Broniła się usiłując dostać się do wyjścia. Żwawa dziewczyna wiejska, zahartowana pracą i trudami, zmagała się z młodym księciem, który zagrodził sobą drzwi.

Rozległo się stukanie. Zabrzmiał znajomy głos małego Jerzyka. Zaszczekał gwałtownie wierny Cygan. Potem głosy te oddaliły się i tylko głucho dobiegały z dala. Książę, ogarnięty żądzą, nabrał sił. Znowu porwał w objęcia dziewczynę. W tejże chwili jednak zatoczył się, odepchnięty od drzwi. Widział, że się rozwarły gwałtownie i że dziewczyna wypadła przez nie boso, tylko w sukience i koszuli; widział, jak wionęły w powietrzu ciemne, rozplecione włosy. Odzyskał przytomność i skoczył za dziewczyną. Przebiegła przez sień i wypadła na dziedziniec w mroczną noc. Biegnąc, książę nie zauważył nawet, że w świetlicy walczy jego strzelec.

Wściekłość targnęła sercem młodego księcia. To dziecko wsi miało odwagę bronić się przed nim, odepchnąć go od drzwi, jego, pana, który nigdzie nie spotkał się z podobnym oporem! Mniemał, że chłopi mają piękne córki jedynie po to, by panowie mogli cieszyć się nimi. Tymczasem ta wiejska dziewka podniosła na niego rękę, pokonała go! Wypadł z chaty, bez kapelusza, w pogoni za Marią, aby ją ukarać...

Wołanie Jerzyka odniosło skutek. Trwożny głos chłopca doprowadził starca do przytomności. Otworzył oczy i westchnął głęboko, jak gdyby budząc się z ciężkiego snu. Podniósł się.

Raptem Cygan zaskowyczał boleśnie i padł na ziemię krwawiąc silnie, a strzelec ryknął:

— Jeżeli się ruszysz, stary grzybie, to cię ubiję jak tego psa!

I pogroził mu szpadą.

W sieni rozległ się żałosny krzyk Jerzyka:

— Nie ma jej! Nie ma Marii!

Stary Skalak chwycił kurczowo szpadę, którą ujrzał na półce, ścisnął w prawicy groźną broń, lecz oto mignęła mu w oczach stal broni strzelca. Szpada wymierzona w Skalaka zawisła nagle w powietrzu, jak gdyby ręka książęcego sługi skamieniała.

Na zewnątrz rozległy się ciężkie kroki i zabrzmiał mocny głos: — Już idę! Już idę! — A zaraz potem zadzwonił radośnie głosik małego Jerzyka: — Tata! Tata!

Stary wieśniak odwrócił się szybko ku drzwiom. Do świetlicy wtargnął jak burza mężczyzna wysokiego wzrostu, w kożuchu i w baraniej czapie. Rozejrzał się błyskawicznie. Zanim osłupiały sługa książęcy zdążył zebrać zmysły, wytrącona szpada wypadła mu z ręki. Stal zadźwięczała padając na podłogę. Za nią zwalił się sługa książęcy; poraził go tęgi cios zadany sękatym kijem.

— Mikołaju! — krzyknął stary Skalak. Jerzyk tulił się do ojca.

— Co się tu stało? — zawołał młody gospodarz.

— Mój Boże, Maria! — zawołał starzec. — Pójdź, pójdź prędko!

Imię to wyjaśniło Mikołajowi wszystko. Pojął od razu, że jego siostrze grozi niebezpieczeństwo. Schwyciwszy płonące łuczywo pośpieszył za Jerzykiem.

W komorze, do której wpadli, nie było nikogo. Ławka była wywrócona, a kilka poduszek leżało na ziemi. Mikołaj wybiegł z izdebki przyświecając sobie łuczywem. Dziadek i wnuk podążyli za nim. Na progu chaty zatrzymali się. Czerwony blask padł na śnieg i na widniejące na nim ślady.

— Tu, tu bosa stopa! — krzyknął Jerzyk. — Maria biegła tędy! — Pognał do komory, gdzie wzuł szybko stare skórznie i narzucił na siebie kurtkę. Stosując się do rozkazu ojca przyniósł zapas łuczywa.

Maria pobiegła przez dziedziniec za zabudowania. Po drodze stary Skalak w krótkich słowach opowiedział wszystko synowi. Byli już poza obrębem gospodarstwa. Zatrzymali się w pobliżu urwiska. Aż tu doprowadziły ich ślady. Mikołaj zapalił kilka smolnych łuczyw. Czerwony ich płomień chwiał się pod mroźnym oddechem nocy. Blask padł na stromą, białą ścianę i przepadł w gąszczu. Z dołu dochodził głuchy szum rzeczki.

Mikołaj rozglądając się pochylił się nad ścieżką wiodącą w dół, do samotnej chatki. Przypuszczał, że siostra chciała tędy uciec, by ukryć się w olszynie. Lecz na pokrytej śniegiem dróżce nie było widać śladów. Przeraził się. Czyżby nieprzytomna ze strachu siostra pomyliła się i zabłądziła... Poświecił. Tak. Tu, po prawej stronie, śnieg jest zdeptany... Ukląkł i oparłszy się na rękach, nachylił się głęboko. Dojrzał w śniegu rysę spadającą w dół. Końca jej nie mógł dostrzec.

— Tu! — rzekł głucho, wskazując kresę na śniegu. — Niech ojciec poczeka tam, przy ścieżce, a ty, Jerzyku, poświeć!

Stary Skalak chciał z nim iść, syn jednak nie pozwolił na to. Zsuwał się ostrożnie po pokrytym lodem i śniegiem zboczu, chwytając się rękoma sterczących nad śniegiem łodyg i krzewów. Dziadek i wnuk widzieli jak pełznie, grzęźnie w śniegu i znowu posuwa się ostrożnie. Teraz przystanął i pochyla się. A teraz przedziera się przez krzewy w prawo, żeby dotrzeć do ścieżki. Oto coś niesie. Zbliża się. Chwyta się krzewów. Światło łuczywa dosięga go już... Trzyma w ramionach Marię!

Stary wieśniak zadrżał. Nie mógł zapanować nad sobą. Pobiegł na spotkanie syna, podał mu dłoń i sam porwał Marię na ręce.

— Na Boga żywego! — jęknął — Szybko, szybko do domu! Rozkazuję! — Wystraszony Jerzyk kroczył na przedzie z płonącym łuczywem, obaj zaś mężczyźni nieśli za nim jego ciotkę. — Do komory! — zawołał starzec, gdy wnuk chciał skręcić do ciepłej izby.

Położyli Marię na łóżku. Była tylko w koszuli i spódnicy, śmiertelnie blada, ze zsiniałymi wargami. Członki miała stężałe. Ciemne włosy spadały jej na białą szyję. Wydawało się, że powieki, zakończone długimi, czarnymi rzęsami, na zawsze już zakryły ciemne oczy. Teraz dopiero największe przerażenie ogarnęło małego Jerzyka. Ciotka jego leżała jak martwa nie otwierając oczu i nie mówiąc ani słowa. Wybuchnął płaczem.

Ojciec i brat czynili wszystko, by ją przywrócić do życia. Żaden z nich w tej chwili nie pomyślał o obcych, którzy byli sprawcami tego nieszczęścia. Jedyną ich myślą było, aby Maria odzyskała przytomność. Silny Mikołaj wykonywał sprawnie rozkazy doświadczonego ojca.

Przyszedł we właściwej chwili. W połowie drogi do Broumova huzarzy Festeticza puścili go, pośpieszył tedy z powrotem na „Skałkę".

Wiedział, że w tych czasach, nawet gdy największa groza minie, nikt nie może się czuć bezpieczny. Wiedział również, że stary ojciec nie potrafi obronić rodziny i gospodarstwa. Pobiegł do domu krótszą drogą, przez szczyty. Zaskoczyła go noc. Szare chmury znikły. Wypogodziło się. Zaczął brać mróz. Noc była cicha. W taką porę dźwięk rozchodzi się daleko. Mikołaj widział już zarysy drzew na „Skałce". Wydało mu się również, że widzi na szczycie światło. Zdziwił się. Przypuszczał, że wszyscy są już od dawna pogrążeni w głębokim śnie. Palenie światła do późna w noc było nieroztropnością.

Nagle zatrzymał się. Wydało mu się, że słyszy krzyk. Jął nasłuchiwać. Wiatr rzeczywiście donosił do jego uszu przenikliwe głosy. Ogarnęło go złe przeczucie. Przyśpieszył kroku zatrzymując się tylko od czasu do czasu, by nasłuchiwać przez chwilę. Dotarło doń ujadanie psa. Ruszył biegiem. Im bardziej zbliżał się do „Skałki", tym wyraźniej dochodził stamtąd hałas. Przeczuwał już, dlaczego tak długo palono tam dziś światło. Spocony i zdyszany dotarł do zabudowań. Przypuszczał, że wtargnęli do nich wałęsający się żołnierze, zwolnieni z szeregów. Ścisnął mocniej ciężki kij dębowy i nie zatrzymując się pędził wprost do izby. W pośpiechu nie dostrzegł młodego Piccolominiego, który biegł za Marią.

Dziewczyna wkrótce znikła księciu z oczu. Mróz ostudził jego wzburzoną krew. Zniewieściały młodzik poczuł się źle bez płaszcza i kapelusza. Dostał dreszczy i już miał wejść do ciepłej świetlicy, gdy nagle zaskrzypiał śnieg i rozległy się ciężkie, szybkie kroki. Piccolomini usunął się w cień. Ujrzał wysokiego mężczyznę w kożuchu i baraniej czapie., Dzierżył on w ręce sękaty kij, jak gdyby ruszał do walki. Książę pojął, że to odsiecz dla starego chłopa. Widząc, że utracił już przewagę, zląkł się. Nawet gdyby miał przy boku szpadę, którą przez zapomnienie zostawił w świetlicy, prawdopodobnie bałby się także, Przeszedł go dreszcz.

Obcy mężczyzna nie zauważył go jednak. Piccolomini odetchnął, chciał zajrzeć do wnętrza chaty. W oświetlonym oknie ujrzał wyprężoną rękę. Strach pozbawił go rozsądku. Wpadł do obory. Skuliwszy się w ciemnym kącie, odetchnął pełną piersią. Słyszał hałas i głosy, wśród nich jednak nie było głosu strzelca. Czyżby ta ręka, która mignęła w oknie, zadała cios... Zadygotał. Hałas się zbliżał, rozbrzmiewał w sieni. Książę przypuszczał już, że obaj rozwścieczeni chłopi wtargną do obory, żeby go zamordować. Stał cicho jak trusia. Ale nie, głosy ucichły. Przemknęły jak burza. Długo panowała cisza. Młody Piccolomini już chciał się zdobyć na odwagę i podejść ku drzwiom, aby wyjrzeć, co się dzieje, lecz kroki i głosy zbliżyły się znowu, zmierzając w stronę komory, a potem z powrotem zapanowała cisza. Teraz jednak... O zgrozo! Drzwi otworzyły się cicho. Do obory wpadł czerwony blask oświetlając zziębniętą krowę. Książę zdrętwiał i zbladł jak płótno.

— Wasza Wysokość! — zawołał ktoś cichym głosem, Piccolomini wyprostował się. Ujrzał swego sługę bladego, w rozdartej w wielu miejscach szacie, zbroczonego krwią. Trzymając w prawej ręce łuczywo, lewą okrywał jego płomień tak, iż światło tym ostrzej padało mu na twarz.

— Dzięki Bogu, że znalazłem Waszą Wysokość. Musimy uciekać. Nie jesteśmy tu pewni życia. Ten zbój... Ale prędko, póki on cuci tę tam dziewkę — mówił strzelec gorączkowym szeptem. — Niech książę pan, proszę, raczy potrzymać światło.

Książę spełnił jego życzenie, a strzelec jął z największym pośpiechem siodłać konie i zakładać im kute srebrem uździenice. Po ciosie, który Mikołaj mu wymierzył, był jeszcze jak pijany, ale strach dodawał mu sił.

Konie były osiodłane. Książę trząsł się. — Płaszcz, płaszcz... — szeptał.

— Ech, do pioruna! — Strzelec zapomniał się do tego stopnia, że zaklął w obecności swego pana. Złościł się, że nie zabrał płaszczy ze świetlicy. Odwrócił się, aby znowu wśliznąć się tam. Nagle Krasula zaryczała, a gdy otworzył drzwi, ktoś wyszedł z komory. Strzelec stanął na progu jak skamieniały. Zabrakło mu tchu w piersiach. Nie był w stanie wybełkotać słowa. Ujrzał, że nie ma już dla nich możliwości ucieczki.

— Aha, tu jesteś, rabusiu! — wrzasnął Mikołaj Skalak, którego na widok obcych znów porwał gniew. — Precz! — zagrzmiał. Twarz nabiegła mu krwią i zacisnęły się pięści.

VI

SALVAGUARDIA

Noc zimowa. Lasy umilkły. Wszystko ucichło i stężało na mrozie. Tylko gwiazdy mrugały. Po wąskiej drodze podgórskiej, biegnącej wzdłuż skraju lasu, posuwał się w kierunku wioski Ż. jeździec. Ciemny jego wierzchowiec stąpał cicho. Odgłos kopyt zwierzęcia zamierał w sypkim śniegu. Jeździec ubrany był w długi, biały płaszcz, którego kołnierz osłaniał mu prawie całą twarz.

Z olster na przodzie siodła sterczały kolby dwu długich pistoletów. Od lewego ramienia ku prawemu bokowi jeździec miał przewieszony rzemień, na którym kołysał się karabin gwałtownie obijający się od czasu do czasu o łęk w tyle siodła. Do lewego boku jeźdźca przylegała wielka manierka zawieszona na pasie skrzyżowanym z pasem karabina. Na placach czerniała ładownica przymocowana do rzemienia, który przytrzymywał karabin. Płaszcz nie zakrywał całkowicie długiego, prostego pałasza.

Koń pochyliwszy łeb stąpał bez pośpiechu, ale równym, pewnym krokiem. Choć mroźny wiatr zrywał się od czasu do czasu, jeździec nie przynaglał zwierzęcia do pośpiechu wielkimi ostrogami przypiętymi do kawaleryjskich butów. Przeciwnie — pochylał się nad nim, gładził je i rzucał mu kilka słów. Rozumne stworzenie strzygło uszami i przyśpieszało kroku. Jeździec znowu wsuwał ręce w rękawy, a twarz wtulał aż po sam nos w kołnierz płaszcza, pozostawiając wodze zawieszone wolno na końskiej szyi. Niekiedy zadźwięczała szabla uderzając o ostrogę, lub stuknął karabin o łęk i znów nastawała cisza.

Jeździec nie rozglądał się dokoła. Ze zjawisk natury docierały do jego świadomości jedynie burza lub pogoda, upał lub mróz. Właśnie w taki trzaskający mróz wysłano go z rozkazem do Broumova. Dosiadając konia i wyjeżdżając przed wieczorem z miasteczka K. zaklął z cicha, ale potem ogarnęła go rezygnacja. Był żołnierzem, a żołnierz musi znać posłuch. Przed świtem rozkaz musiał znaleźć się na miejscu przeznaczenia, wysłano go tedy jako znającego okolicę. Przywykł do posłuszeństwa i żywił przekonanie, że bez niego świat w ogóle nie mógłby istnieć. Przecież wszyscy ludzie nie mogą rozkazywać.

Baltazar Użdian, żołnierz pułku dragonów cesarzowej Marii Teresy, często myślał w ten sposób. Lubił wojaczkę, urodził się w obozie wojskowym, a ojciec jego, jak opowiadano, był wachmistrzem huzarów. W obozie żyło się wesoło, gorzałki nie brakło, jeżeli niekiedy dokuczała nuda, wynajdywano we wsi jakąś czarnooką dziewczynę, a gdy zagrała trąbka, wskakiwano na konie i rąbano nieprzyjaciela.

Kiedy indziej, w czasie takich jazd jak dzisiejsza, Baltazar nucił sobie po cichu jedną z tych piosenek, których nauczył się przy ogniskach obozowych i w karczmach. Dzisiaj jednak ten przeklęty mróz... Nagle podniósł głowę. Wydało mu się, że obok niego wyrosły wielkie cienie. Obejrzał się. Czarne kominy spalonych domostw przy drodze sterczały ku niebu, a spod śniegu wyzierały resztki ścian i osmalone belki.

Baltazar zatrzymał się. Inny dragon cesarzowej na jego miejscu nawet nie rzuciłby na to okiem. Pomyślałby w duchu: — „A no, cóż robić? Wojna..." Ale Użdian obrzucił pogorzelisko przeciągłym spojrzeniem, obejrzał się na opuszczone gospodarstwo i nie wzruszył ramionami. Znał wszystkich ludzi, którzy tu dawniej mieszkali. Zbiegli oni, gdyż ich zagroda zniszczała. Bóg raczy wiedzieć, gdzie tułają się teraz.

Ruszył przez wieś kłusa; znalazł się na wzgórzu. Tu stanął. Między drzewami, nie opodal na zboczu, zajaśniało czerwone, migotliwe światełko, zabłysło niby błędny ognik i znikło. O tej porze takie zmienne światło.... Tedy... Czuj duch! Dragon pochyliwszy się nasłuchiwał pilnie. Wydawało mu się, że usłyszał huk, który nagle ucichł. Już chciał popędzić konia, aby wjechać na owo zbocze, gdy oto światełko ukazało się znowu, tylko większe i w innym miejscu. Nie skakało już, lecz posuwało się na pewnej wysokości niby krwawa gwiazda. Sunęło teraz wzdłuż zabudowań, znanych Użdianowi, dla którego okolice te nie miały tajemnic. Nad urwiskiem ognik zniżał się. Dragon patrzył przez chwilę w tamtą stronę nasłuchując, lecz żaden dźwięk nie dotarł do jego uszu.

Ścisnął kolanami swą gniadą klacz, której nie trzeba było popędzać ostrogami, i ruszył kłusem ku zboczu. Gdy znalazł się na nim i zbliżał się do zabudowań, ujrzał nagle znowu migotliwe światełko. Równocześnie usłyszał podniesione głosy.

— Oj, stara, coś się tu dzieje. Prawdopodobnie grasuje jakaś banda pruskich rabusiów. Pośpiesz się, staruszko, pośpiesz! — zagadał do swego konia i targnął wodzami.

Dobre zwierzę, jak gdyby rozumiejąc, puściło się ostrym kłusem. Wkrótce dragon znalazł się przed bramą, zakołatał. Po chwili zastukał silniej po raz drugi, lecz nikt się nie odezwał. — Ho, ho! Nie słyszą albo nie mają czasu! Zobaczymy, czy tej twierdzy nie da się wziąć szturmem!

Wyprostował się w siodle, zerknął na pistolety i karabin. Ruszywszy spod bramy dojechał do rozłożystych drzew i znalazł się przy szczytowej ścianie budynku. Dotarł do okien i pochylił się na koniu, aby zajrzeć do izby. Rozejrzał się w oka mgnieniu i zorientował się, co się dzieje. Natychmiast uderzył kilkakrotnie prawą ręką w ramę okna z taką siłą, że aż drewniana ściana starej chaty zatrzeszczała. — Hejże, cóż tam znowu?

Mikołaj Skalak, który właśnie rzucił się na książęcego strzelca, zatrzymał się na odgłos niespodzianego łomotania. Rozwścieczony chłop osłupiał i spojrzał ze zdumieniem w stronę okna, spoza którego dochodził ten głos.

Strzelec, przyskoczywszy do okna, wrzeszczał:

— Ratunku! Chcą nas tu wymordować! Na pomoc! Tutaj! Tutaj! — I wyrwał okno.

Na zewnątrz widać było ciemne kształty konia i biały płaszcz jeźdźca. Żołnierz pochylił się tak, że przy blasku padającym z chaty widać było ciemne, ogorzałe oblicze, roziskrzone oczy i wielkie wąsy.

Skalak otrząsnął się już ze zdumienia i podbiegł szybko do okna, aby znowu rzucić się na strzelca. Dostrzegłszy jednak dragona zatrzymał się. — „Salakvarda"! — krzyknął.

— Nie pozwólże nam marznąć, Mikołaju, i otwórz. Resztę jakoś załatwimy!

Strzelec opuścił ze zniechęceniem głowę, a z piersi wydarło mu się westchnienie. Przypuszczał, że ma do czynienia ze swoim wybawcą, tymczasem okazało się, że żołnierz cesarzowej zna się z tym chamem.

— Tylko mi się rusz! — pogroził mu Mikołaj odchodząc. Strzelec widział, jak jeździec w białym płaszczu skręca do bramy pod drzewami. Za oknem nie było już nikogo. A gdyby tak... Obejrzał się. Czarne, harde oczy były w niego wbite jak haki. Jerzyk stał przy drzwiach. A tam w kącie ta blada twarz... Podreptał ku ławie, na którą osunął się Piccolomini. Zimno, strach i inne silne wrażenia pokonały wątłego, zniewieściałego szlachcica.

W sieni rozległ się brzęk ostróg i głosy. Do izby weszli Mikołaj i Baltazar Użdian. Żołnierz był wysoki i barczysty. Wchodząc do świetlicy musiał w drzwiach pochylić głowę, którą teraz prawie dotykał powały. Odwinął kołnierz. Ukazało się niemłode, opalone, pokryte zmarszczkami oblicze z wielkimi wąsami.

Młody Skalak w drodze opowiedział pokrótce dragonowi o wszystkim. Twarz jeźdźca była surowa, a jego czarne, płonące gniewem oczy wpiły się w strzelca. Zauważywszy jednak młodego księcia, zdumiał się i mimo woli wyprostował jak struna, jakby się znalazł przed oficerem. Cała surowość i gniew znikły mu z twarzy.

Mikołaj wytrzeszczył na niego oczy. Na jego twarzy malowało się pytanie: — Czy to możliwe?

Młody chłop, widząc pełną szacunku postawę Użdiana, przeląkł się w pierwszej chwili. On, poddany chłop, ośmielił się prześladować księcia, swego pana...

— To Jego Wysokość książę Piccolomini — rzekł z szacunkiem Baltazar zwracając się do Skalaka. — Pośpieszcie mu prędko z pomocą, bo zemdlał.

Mikołaj stał z głową pochyloną; jak gdyby targany sprzecznymi uczuciami. Dostrzegł szyderstwo w twarzy strzelca. Szare jego oczy wyrażały dziką radość i pewność zemsty.

— Czemu stoisz jak baran, ty buntowniku! — huknął na Mikołaja. — Spiesz zaraz z ratunkiem!

Ale Mikołaj podniósł przekornie głowę i nie rzekłszy ani słowa wyszedł z izby.

W komorze stary Skalak siedział przy łóżku na niskiej, malowanej skrzyni. Głaskał czoło Marii, która ocknęła się już z omdlenia. Przykrył ją wszystkimi pierzynami, które znalazł w komorze, a Jerzyk właśnie narzucał jeszcze na nie starą chustę. Z poduszek wyzierała tylko blada twarz dziewczęcia, obramowana ciemnymi, rozpuszczonymi włosami.

— Gdzie jest Mikołaj? — spytała cichym głosem. Mikołaj właśnie wszedł. Twarz miał posępną, przesłoniętą chmurą troski. Spojrzał smutno na swoich...

Młody książę ocknął się. Przez chwilę rozglądał się dokoła nieprzytomnie, gdyż nie mógł pojąć, skąd wzięła się postać w białym płaszczu. Jego sługa oznajmił mu z radością, że są uratowani i opowiedział wszystko w krótkich słowach. Piccolomini chciał zaraz wyjeżdżać.

— Noc jest mroźna, a Wasza Wysokość raczy się czuć do pewnego stopnia osłabiony.

Strzelcowi nie chciało się już ruszać tej nocy. Sądził, że pod opieką dragona będą mogli tu odpocząć.

— Pojadę do domu. Ten żołnierz będzie nam towarzyszył.

— Wasza Wysokość — rzekł Baltazar łamaną niemczyzną, stając na baczność — przed świtem muszę być z rozkazem w Broumovie. Ale tu w pobliżu jest przy drodze jeszcze jedno gospodarstwo. Tam będzie bezpiecznie.

— A gdzie są tamci?! — zawołał nagle Piccolomini przypominając sobie o buntowniczych chłopach.

— Są tutaj, w pobliżu.

— Przyprowadźcie mi ich tu zaraz. Ty zapędzisz ich na zamek — polecił Baltazarowi.

— Wasza Wysokość, jadę z depeszą. Ci ludzie do rana nie uciekną.

— Ale rano, Wasza Wysokość, chłopi muszą ich ująć i odprowadzić na zamek.

Baltazar spojrzał na strzelca, jak gdyby chcąc przebić go na wylot tym krótkim spojrzeniem, lecz sługa książęcy nie zauważył nic.

— Ty się tym zajmiesz! — oświadczył książę. Strzelec przypiął swemu panu szpadę, otulił go w wielki, ciemny płaszcz, a potem sam jął się ubierać. Tymczasem Baltazar miał wyprowadzić konie.

Dragon nie poszedł jednak wprost do obory. Skręcił w prawo i znalazł się w słabo oświetlonej komorze. Skalakowie siedzieli przy łóżku w milczeniu, z głowami zwieszonymi. Jerzyk trwożnie przenosił wzrok z dziadka na ojca. Gdy zabrzmiał dźwięk ostróg i mignął biały płaszcz, Maria spojrzała z przerażeniem ku drzwiom.

— Nie bójcie się, to ja jestem, Baltazar, „salvaguardia". Uścisnął rękę staremu gospodarzowi i popatrzył ze

współczuciem na Marię. — Poznajesz mnie, Marysiu? — zapytał łagodnym szeptem. — Lepiej ci?

Dziewczyna skinęła głową.

Z kolei zwrócił się do mężczyzn. — Musicie przed świtem zniknąć. Nie ma rady — rzekł głucho.

— Wiemy — odparł Mikołaj.

— Zróbcie to, gdy my stąd wyjedziemy.

— Po cóż przyjechałeś, Baltazarze?

—- Na szczęście dla ciebie. Cóż by ci z tego przyszło, gdybyś pana ukatrupił? Takie sprawy nie przechodzą tak gładko jak nasze rozrachunki. Ale i tak pamiętaj o tych tutaj, bo ta kukiełka jest mściwa. Dokąd zamierzacie się udać?

— Sami jeszcze nie wiemy.

— Tylko zaraz. Chyba się wkrótce spotkamy. Słyszysz, ci tam są już gotowi. Niech was Bóg ma w opiece. — Głos starego dragona brzmiał serdecznie i szczerze. Wcisnął Mikołajowi do ręki sakiewkę z kilkoma srebrnikami. Zbliżywszy się do Marii, żeby jej podać rękę, odpiął manierkę, w której było trochę wina, i rzucił ją na pierzynę. — To na pokrzepienie. Zostańcie więc z Bogiem! Niech wam się dobrze powodzi!

Ściskali mu serdecznie prawicę. Małego Jerzyka przeoczył w pośpiechu. W komorze zapanowała przygnębiająca cisza. Dochodziły do niej odgłosy kroków, brzęczenie ostróg i rżenie koni. Mikołaj podszedłszy do okienka ujrzał, że trzej jeźdźcy wyjeżdżają z bramy. Jechali drogą pod górę. Mikołaj spojrzał na usiane gwiazdami niebo, a pięść jego zacisnęła się. Wydało mu się, że cały świat jest niepotrzebny, a Bóg... Jak sprawiedliwy Bóg może do czegoś podobnego dopuszczać?

Siwowłosy jego ojciec złożył ręce. W cichej komorze głębokie westchnienie zabrzmiało jak bolesny jęk. — Musimy stąd iść, musimy... porzucić gospodarstwo!

VII

DAREMNE POSZUKIWANIA

Pierwszy promień światła dziennego, który wpadł tego ranka do niskiej izby na „Skałce", nie obudził już jej mieszkańców, nie ujrzał starego gospodarza klęczącego przy oknie. Zbłądził ku ubogiemu łóżeczku, nie zakłócił jednak, jak kiedy indziej, snu Jerzykowi: łóżeczko było puste. Żwawa gosposia Maria nie szczękała krzesiwem, aby klęcząc przy palenisku rozpalić ogień. Na „Skałce" panowała cisza. Na oknach mróz pozawieszał wzorzyste, białe firanki. Izba była zimna. Tu leżał wywrócony stołek, tam stał stół odsunięty ze swego miejsca, z ławy zwisała zapomniana najwidoczniej chustka, a na łóżku nie było pierzyny. Mieszkańcy opuścili gospodarstwo, zbiegli jak setki innych rodzin wiejskich.

Na ciemnej podłodze przy piecu rdzawa plama — krew! Tam toczono walkę. Tu walczył pies. Znikł, pozostał tylko ten ślad jego dzielności i wierności. Odeszli wszyscy w noc zimową. Zdawało się jedynie, że żal wygnańców wypełniał chatę. Na „Skałce" było smutno.

Ciszę przerwano tylko na krótko. Wczesnym rankiem, niby pies gończy tropiący zwierzynę, wpadł strzelec książęcy. Towarzyszyło mu kilku chłopów. Zepchnął ich do roli siepaczy, którzy mieli związać swych sąsiadów i odprowadzić ich na zamek. Biegał po zabudowaniach, szperał wszędzie — od strychu po piwnicę — klął, wymyślał i szalał. Ale ani on, ani chłopi nic nie znaleźli. Wściekał się na nich, że należą do zmowy, przesłuchiwał ich i wypytywał, przeszukał wraz z nimi całą wieś i zaśnieżone pogorzeliska, nie znalazł jednak nikogo. Drużyna jego dziwiła się, że rodzina Skalaków przepadła. Znowu wrócił na „Skałkę" i raz jeszcze przeszukał wszystko. W oborze leżała Krasula, która doświadczyła na sobie wielkiego gniewu książęcego sługi: uderzył ją z taką siłą, że poderwała się z bólu; nie zdążywszy jednak stanąć na nogach, zwaliła się znowu na gołe klepisko. Tymczasem zaczął padać śnieg i wkrótce znikły pod nim ślady koni i ludzi pozostawione ubiegłej nocy. Śnieg zasypał także odciski bosych stóp i podeszew męskich butów ciągnące się aż ku urwisku nad rzeczką.

W imieniu księcia pana strzelec rozkazał wójtowi wsi, aby wytropił buntowników z gospodarstwa „Na Skałce" i w ciągu trzech dni doprowadził ich dla ukarania do zamku nachodzkiego. Zagroził mu, że jeżeli tego nie uczyni, spotka go najwyższa niełaska i surowa kara. Wójt i pozostali chłopi nisko się kłaniali. Ten przytrzymał konia, ów podał strzemię, a wszyscy znowu pokłonili się panu z zamku, który zadarłszy dumnie głowę odjechał w stronę obejścia, gdzie przebywał młody książę. Piccolomini wsiadł następnie do chłopskich sań wysłanych pierzynami, zaprzężonych w czwórkę chudych koni. Wieśniak zaciął batem konie, które ruszyły kłusa. Za saniami pędził strzelec. Do wierzchowca jego przywiązany był gniadosz księcia.

Dopiero teraz chłopi nałożyli czapy na obnażone głowy. Odetchnęli. Niejeden spojrzał gniewnie za ginącymi w zadymce postaciami. Potem rozeszli się po chatach. Nikt nie podniósł zaciśniętej pięści.

Na „Skałce" zapanowała znowu martwa cisza. Chłopi, pozostali we wsi, mówili wiele o tym, co się zdarzyło u Skalaków; że jednak nikt nic pewnego nie wiedział, snuto tylko przypuszczenia i zgadywano.

Nazajutrz po południu przyjechał do wsi Baltazar Użdian. Skierował się wprost do wójta. Tam dowiedział się, jak wielkie wysiłki podejmował strzelec, jak prowadził śledztwo i jak się wściekał. Słysząc to stary dragon raz po raz mruczał niezbyt pochlebne uwagi pod adresem książęcego sługi. Wójt skarżył się i biadał obawiając się panów z zamku.

— Eh, kumotrze, czy warto lamentować? Ani wy, ani ten pański pies nie odnajdzie ich. Czy myślicie, że zostali tu gdzieś blisko, żeby wam wleźć w ręce? Nic się nie bójcie, kumie, i powiedzcie tym gryzipiórkom tam, na zamku, że Skalaków nie ma w dobrach nachodzkich.

Wójt wytrzeszczał oczy.

— No, no, chyba rozumiecie? Czybyście zostali, gdyby chodziło o waszą skórę? Jechałem dzisiaj z Broumova i pod Policami słyszałem, że w D. widziano tułaczą rodzinę. Nie dziwiono się temu. Wypytywałem o nią. Opisano mi ją. Byli to Skalakowie. Głowę bym dał, że to byli oni. Mogą sobie zażądać od zarządu dóbr polickich wydania Skalaków. To cię nie obchodzi. Tutaj jednak nie ma ich co szukać. To im powiedz — Baltazar gładził długie wąsiska.

Wójt odsapnął.

Dragon pozostał aż do zmierzchu, po czym osiodłał konia i odjechał, choć wójt zapraszał go na nocleg. Ściemniło się.

— Ten im to załatwi. Niech teraz sobie tropią — mruczał stary żołnierz jadąc stępa z powrotem ku Kostelcowi.

Gniada jego klacz powoli wspinała się na szczyt góry. Zboczył z drogi w prawo i zatrzymał się na pustym dziedzińcu „Skałki". Przed bramą szumiały smętnie stare drzewa. Baltazar podjechał aż pod zabudowania i zawołał głośno: — Mikołaju! Mikołaju! Salvaguardia!

Nikt jednak nie odezwał się na to wołanie. Nikt nie wyszedł. Baltazar krzyknął raz jeszcze, ale znowu na próżno. Po chwili zawrócił konia i odjeżdżając pomyślał ze smutkiem:

— Biedacy. Dokąd uciekli? Gdzie się błąkają?

Klacz jego poczuwszy ucisk łydek jeźdźca ruszyła kłusa. Baltazar skierował się znowu ku Kostelcowi.

Rodzina Skalaków zapadłą jak kamień w wodę nie zostawiając po sobie śladu. Któryż zresztą z wieśniaków miałby jej gorliwie szukać? Współczuli jej skarżąc się przy tym na własną nędzę poddanych chłopów. Doszli zgodnie do wniosku, że Skalakowie schronili się prawdopodobnie na dole, w „olszynach", w owej nędznej chałupinie, która należała do gospodarstwa. Nic jednak nie świadczyło o tym, że tak jest istotnie.

Wójt nie próbował się tam dostać ani niebezpieczną drogą przez urwisko, ani okrężną przez zasypaną śniegiem dolinę. Rad był, że o kryjówce tej mało kto wiedział. Nie chciało mu się wcale wieść sąsiada na tortury na zamek, a może nawet i przed Sąd Okręgowy do Hradca nad Łabą. Wytłumaczył się tak, jak mu powiedział Baltazar „salvaguardia". Wszystko to wyklarował pokornie i uniżenie panu strzelcowi, który wymyślał, pienił się i groził. W końcu jednak kazał wójtowi odejść. Pożegnał się nie mniej uniżenie i dopiero znalazłszy się poza obrębem murów zamkowych, na drodze do domu, uśmiechnął się ironicznie na myśl o panach.

— Niechże ich sobie szukają — mruknął pod wąsem. Przyniósł do wsi nowinę, że młody książę pan rozchorował się. Widział, jak po schodach biegł do pokojów księcia otyły doktor zamkowy w wielkiej peruce i w okularach na czerwonym nosie.

W ostatnich dniach stycznia 1763 roku śnieg padał prawie bezustannie, zasypując wszystkie drogi. Chłopi musieli je oczyszczać. Z zamku nachodzkiego nie nadszedł już żaden rozkaz dotyczący zbiegłych Skalaków. Wójt odetchnął. Niby błędny ognik przebiegła w tym czasie po okolicy wieść radosna. Tak często już się pojawiała i tak często znikała jako nieprawdziwa! Znękani wieśniacy nie chcieli jej już dać wiary. Podobno pochodnia wojny gasła...

Ale tym razem wiadomość ta nie była błędnym ognikiem, który mignąwszy znika. Władze potwierdziły ją i ogłosiły. 15 lutego 1763 roku zawarto pokój w saskim zameczku myśliwskim, Hubertsburg pod Dreznem.

Kraj odetchnął. Ale czad po wygasłym ogniu czuło się wszędzie. Podpisy na traktacie nie usunęły strasznych następstw walk. Ziemie pograniczne, zwłaszcza okolice Nachodu, niemało ucierpiały w czasie wojen pruskich. I teraz jednak, gdy działania wojenne ustały, utrapieniom nie było końca. Większa część wojsk, które dotychczas stały obozem na Śląsku, wracając stamtąd przeciągała przez włości nachodzkie. Przez długi czas kwaterowali wówczas we wsiach huzarzy. Koniec wojny stał się dla poddanych równie uciążliwym jak jej początek. Żołnierz kwaterujący u chłopa był panem, butnym gospodarzem. Poddani musieli zaspokajać wszystkie potrzeby przeciągających wojsk, dostarczać im żywności i podwód.

Podobnie jak w czasie wojny, bardzo wielu chłopów porzuciło wtedy gospodarstwa. Panowie, nie chcąc tracić dochodów, musieli zniewalać ludzi do osiedlania się na zaniedbanych, opuszczonych włościach.

VIII

NOWY GOSPODARZ

We wsi Ż. chłopi znowu opatrywali narzędzia. Śniegi zniknęły ze stoków i wierzchołków gór. Wilgotny wiatr zapowiadał wiosnę. Chwytali za pługi z większą niż dotychczas chęcią. Wiedzieli, że w tym roku brutalni żołdacy nie podepczą i nie wykoszą im zasiewów, aby nakarmić nimi konie. Tylko jedna posępna chmura podobnie jak i w innych latach — wisiała im nad głowami. Była to pańszczyzna, która wiosną 1763 roku jeszcze bardziej dawała się we znaki niż kiedykolwiek. W oborach mieli wieśniacy mniej bydła niż dawniej. Konie, krowy i nierogacizna stały się łupem wojsk albo padły od zarazy i głodu. Jak wykonać wszystkie prace na pańskich gruntach, jak obrobić pola?

We wsi było kilka opuszczonych i zaniedbanych gospodarstw, których posiadacze musieli kiedyś wykonywać ciężkie prace pańszczyźniane. Panowie, nie chcąc ponosić strat, zmuszali wieśniaków do odrabiania pańszczyzny za sąsiadów, którzy porzucili zagrody.

— A cóż będzie ze „Skałką"? Czy i o niej mamy myśleć? — pytał wójta z niezadowoleniem kum Duchacz. —

Będzie z nią kłopotu niemało: trzy dni w tygodniu odrobku na pańskim z parą zwierząt. O Skalakach jakoś dotychczas nic nie słychać?

— Nic. Przepadli jak kamień w wodą, Bóg wie gdzie.

— Takiej posiadłości panowie nie zostawią pewnie bez gospodarza.

— Pytanie tylko, czy znajdą kogoś, kto by na nią miał chęć.

— Będzie miał niełatwe początki. W gospodarstwie wszędzie jak wymiótł: ani cielęcia, ani kłosa, ani żadnej rzeczy, która jego jest.

Przez pewien czas zdawało się, że rzeczywiście zagroda po Skalakach nie będzie miała gospodarza. Nie zjawił się nikt, by objąć ją, podobnie jak w 1628 roku. Ale gdy drzewa zaczęły puszczać pąki, gospodarstwo „Na Skałce" ożyło.

Któregoś popołudnia na początku maja wjechał na podwórze zagrody „Na Skałce" wóz ciągnięty przez parę koni. Z kozła, a właściwie deszczułki przybitej poprzecznie do wozu, zeskoczył niemłody już woźnica. Drugi mężczyzna, który siedział w tyle, jął zrzucać z wozu leżące na wierzchu wiązki słomy i siana. Potem wskazał towarzyszowi oborę. Woźnica zaniósł do niej wiązkę słomy, a następnie wprowadził konie.

„Skałka" leżała daleko od innych gospodarstw, nie zjawili się więc ani ciekawi sąsiedzi, ani nawet ich dzieci. Mężczyźni na „Skałce" wydobywszy spod słomy kilka pełnych worków wnieśli je do chaty, po czym zrobili to samo z sianem i słomą.

Woźnica wszedł do świetlicy i położył na ławie przy piecu zdjęty z wozu wielki tobół. Blaski popołudniowego słońca drgały na ciemnej podłodze i na ścianach. Z zaniedbanego, zarosłego trawą ogródka pod oknami, dochodził wesoły śpiew ptaka rozbrzmiewający dziwnie rzewnie w tej posępnej, cichej izbie. Wszystko pozostało w niej nienaruszone od owej pamiętnej nocy, kiedy rodzina Skalaków musiała ruszyć w szeroki świat. Tylko kurz i deszcze zabrudziły okna. W kątach i pod powałą szarzały wielkie pajęczyny, na których siedziały spokojnie ciemne pająki. Stół stał dotychczas na tym samym miejscu, na które przesunięto go w godzinie walki, a z ławy zwisała jeszcze zapomniana chustka. Od owej nocy nikt prawdopodobnie nie przekroczył progu tej izby.

Przybysz stał przez chwilę w zadumie, po czym westchnąwszy rozwiązał tobół i jął z niego wydobywać i rozkładać różne przedmioty potrzebne w gospodarstwie: młotek, siekierkę, świder i gwoździe. Później przyniósł wiązkę słomy, którą rozesłał i wyrównał na łożu. Raz jeszcze wyszedł na podwórze i wrócił ze zdjętym z wozu mniejszym tobołkiem. Był to biały, wielki płaszcz, z którego sterczała metalowa pochwa szabli. Płaszczem tym nakrył łóżko jak kołdrą, a nad nim zawiesił na gwoździach ciężki pałasz kawaleryjski. Obok niego umieścił pistolet z żółtymi okuciami, który także wydobył z płaszcza.

Ozdoby te niezwykle wyglądały na zmurszałej ścianie wiejskiej chaty. Widok ich nie zdziwiłby jednak tego, kto by spojrzał na wielką, marsową postać właściciela tej broni. Choć odziany częściowo jak rolnik, był to niewątpliwie żołnierz. Świadczyły o tym jego wygląd, krok i mowa. Nowym gospodarzem na „Skałce" był Baltazar Użdian. Pracował pilnie przez całe popołudnie tak przesuwając i ustawiając wszystko w izbie, aby można w niej było zamieszkać. Towarzysz jego pomagał mu dzielnie wykonując krótkie rozkazy, wydawane na sposób żołnierski.

Baltazar wyszedł ze świetlicy, aby rzucić okiem na konie. Stary kawalerzysta nie mógł zaznać spokoju, póki nie zatroszczył się o swoją Mioduszkę. Dawny wierzchowiec, pozbawiony siodła, musiał przyzwyczajać się do niewolniczego chomąta wiejskich koni. Mioduszka miotała się, gdy po raz pierwszy nałożono na nią chomąto zaprzęgając ją do wozu. Baltazar współczuł serdecznie klaczy, wolał jednak tak „poniżyć" wierną towarzyszkę ciężkiego życia żołnierskiego, niż rozstać się z nią.

— Widzisz, Mioduszko, zostaniemy już tutaj — mówił do konia, głaszcząc go. — Choć nie będzie nam już tak dobrze jak dawniej, będziesz dostawać teraz więcej owsa — dorzucił nasypując jej paszy do żłobu.

Kiedy wyszedł na podwórze, ściemniało się już. Zapadał tchnący spokojem, wilgotny wieczór wiosenny. W sieni powitał nowego gospodarza czerwony blask domowego ogniska. Parobek Baltazara rozpalił je pod płytą stojącą przy okapie komina w sieni w pobliżu wylotu pieca. Gotował skromną wieczerzę. Gdy Baltazar podszedł bliżej, jego towarzysz podał mu cymbały znalezione w kącie świetlicy. Był to instrument, na którym stary Skalak miał grać wesołe pieśni na żądanie butnego strzelca. Może Skalakowie w pośpiechu zapomnieli o nim, a może nie mogli go zabrać.

Baltazar znał ten instrument i słyszał już kiedyś jego dźwięki, gdy stary Skalak i jego syn grali na nim. Przypomniała mu się znowu nieszczęśliwa rodzina, o której myślał wchodząc po raz pierwszy do izby. Teraz chyba ani ojciec, ani syn nie zagraliby dla rozrywki na cymbałach. Nie przyniosłyby im pociechy w nieszczęściu. On, którego przyjmowali tak gościnnie, stał się gospodarzem porzuconej przez nich z musu posiadłości.

Po wieczerzy Baltazar wyszedł raz jeszcze z chaty wraz z towarzyszem i pod starymi lipami zapalił krótką, drewnianą fajeczkę. Przygotował „ordre de bataille" na dzień następny. Jako roztropny gospodarz, wyznaczał pracę sobie i parobkowi. Było mu dobrze pod szumiącymi koronami starych lip. Dźwięki trąbki nie wzywały go do udania się na spoczynek, nie było też obawy, że surowy rozkaz wyrwie go z twardego snu. Rozgadał się o tym wiedząc, że parobek jego, Waniek, jako znający się na rzeczy były żołnierz, będzie słuchał go pilnie. Służył on przez osiemnaście z górą lat w pułku piechoty noszącym nazwę „Wolfenbüttel" i wiedział nawet, przez ile miesięcy i tygodni w ciąga tych lat osiemnastu nosił karabin. Baltazar cenił go, jako starego żołnierza, mimo to jednak nie mógł oprzeć się pysze: sam był kawalerzystą z krwi i kości, toteż uważał się za coś lepszego od piechura i spoglądał na niego trochę z góry.

Był już późny wieczór, gdy weterani wrócili do chaty. Baltazar raz jeszcze zajrzał do obory do Mioduszki, po czym znużony wyciągnął się na biednym, zasłanym słomą łóżku. Waniek zrobił sobie posłanie na podłodze przy kominie. Wkrótce potem w ciemnej izbie rozległo się chrapanie obu weteranów.

Gdy Baltazar przyszedł na świat w zgiełku obozu wojskowego, matka jego na pewno nie przypuszczała, że powiła przyszłego, spokojnego wieśniaka. Była przekonana, że dała życie zuchowi, który kiedyś polegnie od kuli nieprzyjacielskiej.

Po zakończeniu wojny siedmioletniej znaczną część żołnierzy armii austriackiej zwolniono z szeregów. Jednym z najstarszych w pułku dragonów był Baltazar Użdian. Służył już od 1735 roku i zestarzał się w wojsku. Był pewien, że nie rozstanie się nigdy z szablą i koniem, że umrze mężną śmiercią żołnierza. Teraz dano mu arkusz papieru z opisem całej przebytej przez niego drogi żołnierskiego życia. Chwalono go jako dobrego, dzielnego wojaka, a w zakończeniu polecano go wysokiej zwierzchności. Polecenie to wpisano na wyraźny rozkaz starego pułkownika, który lubił Baltazara. Prócz niego podpisali dokument rotmistrz i młodziutki hrabia, porucznik szwadronu Baltazara, z którym wiarus podzielił się kiedyś w obozie wojskowym ostatnim kęsem czarnego chleba. Stary dragon patrzył tępo na arkusz papieru odrywający go od wiernej Mioduszki. Długo stał w stajni żegnając się z ulubionym wierzchowcem, który w krwawej bitwie pod Lysą ocalił mu życie. Zapłakał wtedy po raz pierwszy od czasów dzieciństwa.

Smutny i przygnębiony przybył do zamku nachodzkiego, gdzie służył u księcia jeden z jego towarzyszy obozowych.

Baltazar nie miał na świecie żadnego krewnego. Ów sługa książęcy był mu najbliższy, do niego tedy udał się po radę. Druh jego poszedł z prośbą do rządcy, aby udzielił Baltazarowi jakiejś pomocy. W chwilę później wezwano starego wiarusa do kancelarii. Rządca oznajmił mu, że książę pan daje mu gospodarstwo we wsi Z., zwane „Na Skałce". Stary żołnierz zdumiał się ogromnie, dlaczego to przypomniano sobie właśnie o tym gospodarstwie. Z początku wahał się, czy ma przyjąć ten dar, ale potem, gdy przyszło mu na myśl, że dzięki temu będzie mógł przecież zatrzymać Mioduszkę, i gdy mu obiecano, iż z początku otrzyma pomoc i będzie na pewien czas zwolniony od pańszczyzny, wyraził zgodę.

Baltazar pośpieszył zaraz do Kostelca, w którym stał jeszcze jego pułk. Prosił i błagał o swego konia, ofiarowując za niego całe swe skromne oszczędności. Znano go i lubiano w pułku, toteż zdołał dopiąć swego. Mioduszka zarżała radośnie na widok swego byłego pana. Z polecenia władz zamkowych wydano mu w nachodzkim dworze najpotrzebniejsze rzeczy i przydzielono mu Wańka. W taki sposób Baltazar Użdian stał się gospodarzem na „Skałce".

Na dole, we wsi, zapanowało wielkie zdziwienie, gdy nazajutrz z zagrody na górze wzbił się w czyste powietrze prosty słup dymu.

— To prawdopodobnie włóczędzy — mówili sąsiedzi. — Widocznie nocowali tam.

Wójt wraz z dwoma sąsiadami udał się na „Skałkę". Zdziwieni zatrzymali się u wrót pod lipami. Ujrzeli na podwórzu wóz z zaprzężonym doń koniem. Drugiego konia jakiś nieznajomy człowiek wyprowadzał właśnie z obory. Z sieni wyszedł pochylony mężczyzna. Stanął na progu. Rozglądał się. Dziwny ten człowiek miał na zaczesanych do tyłu włosach baranią czapę, był odziany w zniszczoną kurtkę wojskową i w szerokie chłopskie spodnie wpuszczone w wysokie kawaleryjskie buty.

— Rany Boskie!

— „Salakvarda" — ach!

Wieśniacy otworzyli usta ze zdumienia. Baltazar szedł im na spotkanie.

— Witam was, sąsiedzi — rzekł ściskając im ręce. — Przyszliście do mnie, zanim zdołałem przyjść do was, proszę was tedy, byście mnie przyjęli za sąsiada.

— Tak? Więc zostaniesz na „Skałce"? Patrzcie, patrzcie... Ale w jaki sposób to się stało?...

Baltazar opowiedział im pokrótce o wszystkim. Dziwili się, kręcili głowami i kiwali nimi niemało. W końcu wójt rzekł z westchnieniem:

— Szczęść Boże, ale wątpię, czy będzie ci tu lepiej niż w wojsku. Jeszcze nie wiesz, co to znaczy być wieśniakiem. Gdybyż to jeszcze była ziemia wolna od pańszczyzny, to co innego. Ale tak...

— Wola boska.

Sąsiedzi odeszli, a Baltazar z Wańkiem pojechali do nachodzkiego dworu po resztę rzeczy, które im dano na zagospodarowanie.

IX

ŻYCIORYS BALTAZARA UŻDIANA

Sąsiedzi siedząc w karczmie długo rozmawiali o nowym gospodarzu w zagrodzie Skalaków. Sądzili, że Baltazar umie tylko wywijać szablą i że znojna praca na roli wkrótce mu się sprzykrzy. Ale omylili się.

Waniek służył we dworze, toteż teraz stał się nauczycielem swego pana, który przyzwyczajony w wojsku do trudów i wysiłków, nie zrażał się niczym.

Zwolnienie od obowiązku pracy na pańskich gruntach było dla niego wielką wygodą i ulgą. Jakże często słyszał naczekania sąsiadów! Gdy tylko następowała pogoda a nadchodził czas orki i wiosennego siewu, przybywał do nieszczęśliwych pańszczyźnianych chłopów goniec z zamku i wzywał ich do pracy na pańskim nie zważając, czy własną ziemię zdołali już obrobić. Baltazar z Wańkiem nie mogli oczywiście zaorać i obsiać całego pola po Skalakach. Nie starczało im na to ziarna ani potrzebnego sprzętu. Stary dragon pocieszał się jednak myślą, że później nadrobi to, czego w pierwszym roku osiągnąć nie zdołał. Łatwo przywykł do nowego trybu życia i był zeń zadowolony. Gospodyni nie była mu potrzebna. I on, i Waniek, jako starzy kawalerowie, byli przyzwyczajeni do prostej strawy, którą gotowali sobie sami. Waniek zajmował się gospodarstwem domowym i doił dwie krowy, podczas gdy gospodarz troszczył się o pole. Pomagał im wyrostek, syn biednego wyrobnika ze wsi, przyjęty do służby jako pastuszek.

Baltazar Użdian uważał okolice Nachodu za swoje strony rodzinne, chociaż przyszedł na świat w obozie pod Temeszwarem. Chłopi ze wsi Ż. znali jego życie i losy. Matka jego pochodziła ze wsi Olesznicy pod Czervenym Kostelcem. Była służącą we dworze. W niezwyczajny sposób stała się mężatką. Baltazar chętnie ją wspominał. Mawiał, że jest do niej podobny. Była wysokiego wzrostu, miała czarne włosy i ciemne, ogniste oczy. Ojciec Baltazara porwał ją ze dworu w Olesznicy.

Stało się to tak. W poranek niedzielny, gdy właściciel majątku i jego żona udali się do kościoła, Katarzyna została w domu sama. Właśnie wyszła na próg, aby nakarmić drób, gdy nagle mignął przed bramą mundur kawalerzysty i zalśniła szabla. Zanim dziewczyna, która bała się wyuzdanych żołnierzy, zdążyła rzucić się do ucieczki, nieznany jeździec wpadł na dziedziniec. Zawołał na nią, żeby dała mu wody do picia. Z lękiem przyniosła huzarowi garnuszek wody, lecz on rzuciwszy go na ziemię pochwycił dziewczynę. Nim zdołała się obejrzeć, była już na koniu. Jeździec trzymając ją mocno przed sobą, uspokajał ją i śmiał się z jej lamentu. Daremnie krzyczała, daremnie się broniła.

Gospodarz zdziwił się bardzo nie zastawszy w domu Katarzyny. Ludzie widzieli ją z huzarem na koniu. Litowali się trochę nad nią, ale że była sierotą, nikt nie zatroszczył się o jej los.

Huzar, który przejeżdżając koło Olesznicy wstąpił przypadkiem do dworku,zawiózł swoją zdobycz do obozu.

Podówczas nie było to czymś niezwykłym. Za pułkami ciągnęło zawsze i wszędzie sporo kobiet, przeważnie latawic i nierządnic. Wśród takiej czeladki znalazła się niedoświadczona Katarzyna. Opowiadała później synowi, ile się wtedy napłakała. Wyrażała przy tym zdziwienie, że się nie zamartwiła na śmierć. Próby ucieczki nie zdały się na nic. Wojsko pomaszerowało w dalekie, obce strony. Mąż jej był Słowakiem. Pokochał Katarzynę i z początku obchodził się z nią tak czule, jak tylko pozwalała mu na to szorstkość huzara. Później jednak zaczął grać w karty i pić. Wtedy dopiero los doświadczył najsrożej jego żonę.

Pułk huzarów znalazł się na Węgrzech w armii księcia Eugeniusza, który wyruszył na Turków. Gdy w roku 1716 wojsko oblegało Temeszwar, Katarzyna powiła w obozie Baltazara.

W rok potem książę Eugeniusz, pragnąc zakończyć uciążliwe, dwumiesięczne oblężenie Belgradu, natarł w nocy na wały tureckie. Zawrzała straszna bitwa. Wojska pławiły się we krwi przez całą noc aż do świtu i przez ranek dnia następnego.

Choć Katarzyna oswoiła się już z okropnościami wojny, tej nocy w wielkim strachu stała przed namiotem patrząc w stronę, gdzie w jakimś piekielnym tańcu przewalały się tłumy żołnierzy. Wiedziała, że ta bitwa będzie miała rozstrzygające znaczenie. Wojsko tureckie nadciągnęło z odsieczą oblężonej załodze. Głód i zaraźliwe choroby trapiły obóz cesarski. Drżąc tuliła swego synka do wzburzonej piersi. Działa i rusznice grzmiały w ciemnościach tak, aż ziemia się trzęsła. Ognie wystrzałów migotały jak błyskawice. Katarzyna czuwała przez całą noc, modląc się w trwodze do Boga, by ocalił jej męża i dał zwycięstwo armii cesarskiej. Do obozu zaczęto znosić rannych. Zgiełk bitwy na przemian to ustawał, to wzmagał się.

Noc zbladła. Na wschodzie pojawiła się biała smuga. Rannych było coraz więcej. Adiutanci na spoconych rumakach uwijali się między obozem a linią walk. Zagrały trąbki, zawarczały bębny. Ostatnie rezerwy z obozu ruszyły w bój. Wystraszone kobiety opatrywały rannych. Wyglądało na to, że Turcy biorą górę nad armią cesarską.

Słońce wstało. Rześkim powietrzem poranka wstrząsnął ogromny wrzask tysięcy gardzieli, krzyk radości: „Zwycięstwo!" niósł się po wszystkich oddziałach wojska cesarskiego. Radosnym echem odbił się w obozie. Burza cichła. Zamierał huk dział i trzask rusznic. Książę Eugeniusz zwyciężył. Twierdza belgradzka poddała się. Mury, fosy i pola dokoła fortecy nasiąkły ludzką krwią. Nowy dzień ujrzał tysiące bladych, zmasakrowanych trupów. Wśród nich leżał z rozciętą głową wachmistrz huzarów Użdian. Nie było mu sądzone wrócić do żony. Baltazar nie miał poznać swego ojca.

W dalekim, obcym kraju, wśród wojennej wrzawy Katarzyna została wraz z synem sama, opuszczona. Ileż łez wylała, ileż wydała westchnień! Choć mąż poniewierał nią niekiedy, wraz z nim zginął ojciec nieszczęsnego niemowlęcia i jedyny żywiciel. Pomyślała o ojczyźnie. Przytłumiona tęsknota za nią rozgorzała jak płomień. Choć ją zatrzymywano, choć wielu obiecywało jej złote góry, ruszyła odważnie przez nieznane ziemie do swego kraju. Po trudach długiej podróży znalazła się wreszcie znowu we wsi rodzinnej. Ludzie nie mogli z początku poznać wysokiej kobiety o wychudłej, opalonej twarzy, zwłaszcza, że przyszła do Olesznicy z małym chłopczykiem na ręku. Powróciła tam znowu na służbę.

Ledwie Baltazar podrósł, musiał pomagać matce. Zmarła, gdy miał szesnaście lat. W rok potem znikł ze wsi. Ludzie mówili, że wstąpił do wojska. — W jego żyłach płynie huzarska krew! — dodawali.

O młodości swej Baltazar nie opowiadał nigdy. Uważał, że drobne i niegodne uwagi wydarzenia z tego okresu nie mogłyby zaciekawić jego słuchaczy, towarzyszy broni i chłopów we wsi Ż. Opisywał tylko ważniejsze przygody,

które przeżył lub o których opowiadała mu matka. Natomiast nad swym życiem wojskowym rozwodził się z ochotą, szeroko, niekiedy wpadając nawet w rozwlekłość. Pod tym względem miał zdumiewająco dobrą pamięć. Przedstawiał dokładnie i z najdrobniejszymi szczegółami liczne kraje świata, które odwiedził i poznał. Wiedział doskonale, gdzie i co jadł i pił, gdzie zgubił fajkę i zaopatrzył się w nową lub gdzie i kiedy podkuł konia.

Mając lat siedemnaście Baltazar rozpoczął służbę wojskową w pułku piechoty księcia Piccolominiego. Wtedy przekonał się, że życie żołnierskie różne jest od tego, o którym słyszał i marzył. Podówczas służba w wojsku trwała od osiemnastu do dwudziestu lat. Młodzika, który przebywał w szeregach cztery czy pięć lat, starzy, posiwiali weterani, dźwigający na barkach drugie dwudziestolecie służby, uważali za rekruta.

Baltazar narzekał na lata spędzone w pułku księcia Piccolominiego. Przekształcił się wreszcie z rekruta w prawdziwego żołnierza, który nie pozwala, by towarzysze dmuchali mu w kaszę. Oficerowie szlacheckiego pochodzenia byli niedoświadczonymi młodzikami, liczyli często zaledwie po szesnaście lat. Baltazar i Waniek skarżyli się. na nich twierdząc, że prostego szeregowca uważają oni za bydlę, a nie za człowieka. Mówiąc o nich stary żołnierz zatrzymywał się zawsze przy każdym z osobna. O każdym wiedział bowiem bardzo wiele.

— Oh, pieskie było życie u tych „Piccolonów" — mawiał skracając w ten sposób nazwisko książęce. — Bo zważcie jeno sami: w czterdziestym trzecim zdezerterowało 150 żołnierzy, a jednego odprawiono za pomocą prochu i ołowiu; w czterdziestym czwartym zbiegło 262 ludzi, a rozstrzelano sześciu, w roku czterdziestym piątym zaś podziurawiono kulami pięciu, a uciekło 260, przy czym wśród nich znalazłem się także i ja.

W ten sposób pozbył się znienawidzonych „piechociarskich kamaszy".

Wałęsał się czas jakiś, używając złotej wolności, a potem wstąpił do dragonów.

Służba w pułku dragońskim podobała mu się. Zamiast kamaszy dostał wysokie buty kawaleryjskie. Dostał także obcisłe spodnie i krótką, białą kurtę z niebieskimi wyłogami i z wywiniętymi, haftowanymi niebiesko naramiennikami. Z jakąż dumą siedział na swym wronym koniku w trójkątnym, czarnym kapeluszu, nasuniętym zawadiacko na ucho!

Wojny pruskie nie pozwoliły jego pułkowi na zagrzanie miejsca. Losy wojny miotały nim tak, że walczył to tu, to tam, zwłaszcza na Śląsku i na północno-wschodniej granicy Czech.

W czasie wojny najwięcej ucierpiały tereny włości nachodzkich. Albo wysysały z nich wszystkie soki wojska cesarskie, albo w częstych najazdach ograbiali je i niszczyli Prusacy. Wioska Ż. była wystawiona na największe utrapienia. Mieszkańcy jej w ostatecznej rozpaczy zwrócili się do rezydującego na zamku rządcy dóbr nachodzkich z prośbą o ochronę wojskową, czyli „salvaguardię", która mogłaby ich bronić przed rabunkami i gwałtami.

Rządca, tknięty litością, wyjednał dla gminy Ż. taką ochronę, czyli gwardię, wydzieloną ze straży przedniej wojsk wracających ze Śląska. Składała się ona z kilku konnych. Wśród nich był i Baltazar Użdian, który stanął kwaterą na „Skałce". Ujmował się on dzielnie za wieśniakami powierzonymi jego opiece i oddał im mnóstwo usług, wtedy, gdy wojska cesarskie pobite na głowę 4 czerwca 1745 roku pod Ostrzyhomiem i Hohenfriedbergiem uciekały na złamanie karku przez góry do Czech, wlokąc ze sobą mnóstwo markietanek i latawic.

Baltazar jako „salvaguardia" pełnił swój obowiązek sumiennie. Jak tylko mógł bronił mieszkańców wioski Ż., swych rodaków, przed wszelkimi gwałtami wojsk cesarskich. Chłopi byli mu wdzięczni za to. Zwłaszcza rodzina Skalaków przywiązała się do dzielnego żołnierza. „Salakvardę" albo w skrócie „kvardę" znały wszystkie dzieci, które nie bały się wcale wąsatego, wysokiego mężczyzny. A gdy wreszcie otrzymał rozkaz powrotu do pułku, wszyscy smucili się i serdecznie ściskali mu ręce. W oczach wielu zabłysły łzy. Szedł na wojnę.

Baltazar rozstał się na długo ze stronami, z których pochodziła jego matka. W tym czasie był wiele razy w ogniu, wiele razy o krok od śmierci. W bitwie pod Kolinem w 1757 roku zastrzelono mu wiernego wronego, a nieprzyjacielska kula ugodziła go w ramię. Wojska cesarskie ścigały ustępujących na Śląsk Prusaków.

Po Kolinie Lysa! W grudniu pod wsią Leuthen w pobliżu Lysy Fryderyk II pobiwszy wojska cesarskie wziął do niewoli 20.000 żołnierzy i zdobył 134 działa. Około 6.000 ludzi poległo. Nad bitwą tą Baltazar Użdian rozwodził się szerzej niż nad innymi. Wymyślał i klął na generałów, dopóki nie doszedł w opowiadaniu do chwili, w której, otoczony przez nieprzyjaciół, miał się dostać do niewoli. W tym miejscu oczy zaczynały mu błyszczeć, a mowa jego stawała się płynniejsza i bardziej ożywiona. Wspomniał, jak jego nowy koń zdobyty w bitwie pod Kolinem. ułatwił mu przedarcie się przez pierścień wrogów i ocalił go swą rączością. Była to właśnie jego Mioduszka. Ze szwadronu, w którym służył Baltazar, pozostało przy życiu tylko trzydziestu ludzi. Niedobitki wojsk cesarskich wycofały się pośpiesznie do Czech.

Szczęśliwy zbieg okoliczności zaprowadził Baltazara do wioski Ż. Teraz nie mógł już osłaniać swych gospodarzy przed wybrykami brutalnego żołdactwa. Za usługi, które ongi jako ,,salvaguardia" wyświadczył Skalakowi, odwdzięczono mu się obecnie. W bitwie pod Leuthen został ranny. Poza tym dwie dawne rany, zaleczone byle jak, otworzyły się znowu. Na „Skałce" otoczono go troskliwą opieką. Podówczas wsie leżące na pograniczu ziem czeskich zamieniły się na szpitale. Przebywało w nich mnóstwo rannych żołnierzy.

Zapanowała straszna nędza. Lud wiejski, i tak obarczony nadmiernie wszelkiego rodzaju ciężarami, musiał pielęgnować chorych żołnierzy nie mając na to ani środków, ani miejsca. Żołnierze, opatrywani niedbale, pozbawieni lekarstw i dobrej strawy, masowo umierali. Szczególnie kiedy minęła ostra zima, stajały śniegi i nastały pierwsze dni wiosny, zarówno ranni jak i pielęgniarze marli jak muchy. Od wsi do wsi ciągnęła zaraza, tam zaś, gdzie się pojawiła, śmierć zaczynała kośbę. Cień jej padł także na „Skałką"; pozbawił ją roztropnej gospodyni; młoda małżonka Mikołaja umarła.

Wracający już do zdrowia Użdian bardzo przejął się tym wypadkiem.

— Pocóż ja, stary chłop, zostałem na świecie? — pytał. — Mnie Bóg każe jeszcze żyć na nim, a taką zacną kobietę zabiera do siebie?

Wreszcie wstał z łoża i mógł zaglądać znowu do swojej Mioduszki. Wkrótce potem osiodłał ją i podziękowawszy stokrotnie swym dobroczyńcom wrócił wraz z innymi żołnierzami do armii.

— Wątpię, czy się z nim jeszcze zobaczymy! — mawiał stary Skalak, ilekroć rozmowa zeszła na Baltazara Użdiana. A we wsi, zwłaszcza zaś na „Skałce", wspominano starego gwardzistę bardzo często.

Nie trzeba opisywać dalszych jego losów. Były to losy żołnierza w czasie wojny. Męczące marsze, często dokuczliwe pragnienie i głód, niewygody obozów wojskowych i kwater w chłopskich chatach, niezwykle surowa dyscyplina, wrzawy bitew, kalectwo i śmierć na polu walki są przecież udziałem każdego żołnierza. Wszystkiego tego z wyjątkiem śmierci zaznał do syta gwardzista Baltazar.

Pod koniec wojny siedmioletniej znalazł się znowu w Czechach, w swoich stronach rodzinnych. O tym, jak się spotkał ze Skalakami, była już mowa.

Taki oto jest życiorys starego dragona Baltazara Użdiana, znanego pod przezwiskiem „salakvardy".

Teraz był gospodarzem. Nie jeździł już nocami po nieznanych okolicach na ulubionej Mioduszce. Obchodził teraz swe pola krocząc po miedzach zarosłych trawą i pachnących macierzanką. Siew wzeszedł. Kłosy dojrzały. Upalne słońce pozłociło je. Baltazar z Wańkiem zwieźli do stodoły pierwsze zbiory.

Lato minęło.

X

»SKAŁKA« ODŻYWA

Pod lipami na „Skałce" siedzieli na omszałej ławie dwaj weterani, obecnie już rolnicy, Baltazar i Waniek. Stary gospodarz zauważył, że jego parobkowi zgasła właśnie drewniana fajeczka i podał mu nabity tytoniem woreczek z świńskiego pęcherza. Sam puszczając w czyste powietrze obłoczki dymu, zapatrzył się na drogę łagodnie schodzącą w dół, w stronę wsi. Pusto było na niej. W popołudnie niedzielne cisza rozpostarła się nad całą podgórską okolicą.

Waniek nabił fajkę, rozżarzył kawałek hubki w fajce gospodarza, po czym przyłożywszy płomień do swojej jął również puszczać gęste kłęby dymu. Rozmowa, przerwana na chwilę, nawiązała się na nowo. Nieprzerwanym jej przedmiotem były, jak zwykle, wojna i spór o piechotę i jazdę.

— Cóż to za przyjemność brodzić w czasie marszu po błocie i wdychać kurz, że aż człowiek język na brodę wywiesza... Na koniu, to co innego! Siedzę sobie na siodle jak pan. Nie mam na sobie żadnych ciężarów prócz szabli i karabina. Resztą niesie mi konik — chwalił się gwardzista.

— Tak, tak, konik! Ale gdy zmęczeni dotrzecie do celu, musicie konika nakarmić, napoić i oczyścić, podczas gdy piechur może położyć się od razu.

— Musi się położyć, bo wali się z nóg, hahaha! A ile głodu często się nacierpi! Cóż może ze sobą zabrać? Tyle, ile zdoła udźwignąć. Jeżeli weźmie więcej, musi wyrzucić po drodze. Wiem coś o tym, bo ciągle przybiegali do nas „kamasznicy" — piechociarze i skamłali: — Rodaku kawalerzysto, dajcie kawałek chleba! — Co więcej, widziałem, że po marszach mieli nogi spuchnięte jak banie, a krew płynęła z nich ciurkiem. Końskie nogi są cenniejsze od złota!

Baltazar machnął ręką. Wpadł już w ferwor. Pociągnął kilka razy mocno z fajeczki, okazało się jednak, że zgasła, kiedy ją w czasie rozmowy przełożył do lewej ręki. Splunął i przejechał sobie ręką pod nosem, jakby chciał pogładzić wąsy. Zapomniał, że ich już nie ma. Zgolił je przekształcając się w wieśniaka.

Waniek, przyznając gospodarzowi w duchu zupełną rację, chciał przekornie rzucić jeszcze jakieś zastrzeżenie, gdy Użdian powtórzył po raz wtóry: — Końskie nogi są cenniejsze od złota! — Ale w chwili, gdy otwierał już usta, by odeprzeć ten atak, zauważył, iż spod cienia rozłożystych drzew wysunęła się mała dziewczynka.

— Patrzcie, gospodarzu, macie gościa!

Dziewczynka wyglądająca najwyżej na lat dziesięć zatrzymała się przy pniu starej lipy, jak gdyby bojąc się posunąć dalej. Wzrok małej spoczął lękliwie na mężczyznach siedzących na ławie. Choć była już jesień, miała na sobie bardzo lekkie odzienie. Biedniutka sukienka okrywała jej wątłe ciało. Główkę miała odkrytą. Zdobiły ją bardzo miękkie, jasne włosy. Bose nóżki były pokryte kurzem, co świadczyło, że dziewczynka przebyła dzisiaj wielki kawał drogi.

Stary gwardzista rzucił bystre spojrzenie w stronę lipy, przy której stała dziewczynka, i zawołał:

— Zbliżże się, mały skrzacie!

Głos jego brzmiał nie bardzo zachęcająco. Widocznie władczy ten ton przestraszył małą, gdyż zbliżała się do obu mężczyzn z wahaniem i powoli.

— Tylko się nie bój. Pójdź, pójdź, dziewczynko — zachęcał ją Waniek.

Usłyszawszy te słowa dziewczynka podeszła szybciej.

— Skąd jesteś? — wypytywał Baltazar.

— Z Olesznicy.

— Hm, z Olesznicy! — mruknął stary żołnierz. W pamięci jego odżyły od razu wspomnienia przeszłości. Łagodniejszym głosem zapytał:

— Czyja jesteś?

— Bartoniów.

— A co tu robisz?

— Chodzę po prośbie.

Prosta odpowiedź niewinnego dziecka wzruszyła Baltazara. W tych trzech słowach najlepiej przedstawiła ciężkie położenie, w którym znalazła się nie z własnej na pewno winy. Stary żołnierz przypomniał sobie, że i on będąc chłopcem stawał przed cudzymi drzwiami, aby wyżebrać kawałek chleba, którego biedna matka nie mogła mu dostarczyć w dostatecznej ilości.

— Od Bartoniów — mruczał pochyliwszy głowę jak gdyby w chęci przypomnienia sobie tego nazwiska. A potem pytał dalej: — Nie masz na świecie nikogo? Żebrzesz sama?

Pytanie to sprawiło dziewczynce przykrość. Bródka zaczęła jej drgać. Rozpłakała się. — Mama umarła mi przed tygodniem, a tatę wzięli do wojska — odrzekła ocierając łzy chudą rączyną.

— Cóż to za psy ci werbownicy! — zaklął Baltazar zwracając się do Wańka, który choć milczał ograniczając się do potakiwania głową, pierwszy zaczął myśleć o tym, w jaki by sposób pomóc małej. Zauważył, że wargi jej mają odcień ciemnosiny. — Widocznie biedactwo zaspokajało w lesie głód czarnymi jagodami — pomyślał. — Chce ci się jeść, prawda? — zapytał. Dziewczynka zwróciwszy ku niemu wielkie, zalane łzami oczy, skinęła głową. Waniek odszedł.

— Pójdź, usiądź sobie tu, obok mnie — rzekł Baltazar. — Nie chciałabyś zostać u nas?

Dziewczyna spojrzała mu prosto w oczy. — Muszę iść z babcią! — odpowiedziała.

— Gdzie masz babcię? — zmarszczył czoło Baltazar.

— Tam siedzi, pod lipą — wyciągnęła rękę dziewczynka zeskakując z ławki.

Waniek przyniósł właśnie kawał czarnego chleba.

— Zaprowadź mnie do babci — polecił Baltazar.

Poszli. Waniek szedł za nimi. Pod przydrożną lipą siedziała, a raczej leżała kobieta. Obok na ziemi spoczywało ubogie zawiniątko i kij leszczynowy.

Dziewczynka wyprzedziła obu mężczyzn, uklękła przy kobiecie, wskazała jej idących. Staruszka uniósłszy się z trudem, oparła się plecami o pień drzewa.

Baltazar, który kończył właśnie prowadzoną w niezwykle poważnym tonie rozmowę z Wańkiem, zatrzymał się przy dziewczynce i jej babce. Ujrzał bladą twarz, na której zarówno czas, jak troski i bieda wyryły mnóstwo zmarszczek. Staruszka miała oczy wpadnięte i zgaszone. Nędzne jej odzienie, po wielekroć naprawiane, było pokryte łatami. Nędzarka... Żebraczka... Babka i wnuczka jadły łapczywie podany im chleb. Dopiero gdy nasyciły głód, Baltazar zaczął wypytywać staruszkę.

Szybko się porozumieli. Pochodziła z Olesznicy, ze wsi, którą stary „salvaguardia" uważał za rodzinną. Przypomniał sobie tę kobietę, żebrzącą dziś, a którą przed laty znał jako młodą dziewczynę. Miała teraz około sześćdziesięciu łat. I ona przypomniała sobie syna huzara. Pamiętała, że w bardzo młodym wieku wstąpił do wojska. Teraz nie byłaby go wcale poznała. Dziwiła się wszystkiemu, co jej opowiedział o swym życiu i życzyła, by Bóg dał mu szczęście. Tu jednak przypomniała sobie własny los i lamentując przedstawiła pokrótce stojącym przy niej mężczyznom swoją niedolę. Miała po mężu chatynkę, w której wraz z jedyną córką wiodła nędzne życie. Z córką ożenił się uczciwy, młody chłop, którego jednak rozłączono z nią po czterech latach pożycia. Pruscy werbownicy uprowadzili go gwałtem. Nigdy już nie wrócił do żony.

Zbliżał się wieczór. — Dokąd idziecie? — zapytał Baltazar kobietę.

— Gdzie oczy poniosą — westchnęła. — Nigdzie nie mamy oparcia. Z naszej chatki wypędził nas głód.

Spojrzawszy na las, ku któremu chyliło się słońce, poprosiła Baltazara, żeby nie odmawiał im jednorazowego noclegu, ponieważ czuje się za słaba, żeby tego dnia wędrować jeszcze dalej.

— I tak byłbym was nie puścił — odpowiedział weteran. I ruszył z Wańkiem w stronę domu. Za nimi kusztykała staruszka. Wnuczka szła obok niej trzymając się jej spódnicy. W izbie zjadły z mężczyznami wieczerzę, a gdy się ściemniło, Waniek zrobił im na podłodze posłanie. Baltazar jeszcze długo siedział pod bramą, paląc swą drewnianą fajeczkę.

Księżyc stał już wysoko nad czarną ścianą lasu, gdy Użdian postanowił udać się na spoczynek. Wszedłszy do świetlicy zauważył, że wszyscy już śpią. Wzrok jego zatrzymał się na małej Liduszce śpiącej twardo w ubraniu na słomie. — Posłużyła ci, chudziaczku, ciepła strawa! — pomyślał w duchu weteran. — Taka mała, a tak już ją los doświadcza! Buzia jej się zaróżowiła... Biedna stara będzie z niej miała pociechę!...

Przy wieczerzy napomknął był ze śmiechem, że ona jest już babką, a on jeszcze starym kawalerem. Teraz myśl ta wróciła bezwiednie, lecz weteran nie uśmiechnął się. Jest starym, mrukliwym żołnierzem, który nie ma na świecie nikogo.

Stał przez chwilę nad śpiącą Liduszką, po czym machnął ręką. Przeżegnawszy się legł na łożu i wkrótce zasnął mocno. Gdy obudził się rano, ujrzał Bartoniową siedzącą na słomie. Liduszką jeszcze spała.

Waniek był już na nogach i wkrótce potem przyniósł garnek mleka, które zamierzał ugotować. Wziął do ręki krzesiwo, żeby rozpalić ogień, gdy Bartoniową uprzedziła go. Wieczerza i spokojny sen pokrzepiły ją, poza tym pragnęła odwdzięczyć się gospodarzowi jakąś usługą. Nie pozwoliła więc Wańkowi rozpalić ognia. Sama ugotowała mleko oraz sprzątnęła świetlicę i sień.

Baltazar wróciwszy z podwórza był mile zaskoczony. Liduszką kręciła się już koło kuchni pomagając babci. Gospodarz zaprosił obie na śniadanie. Gdy potem Bartoniową wzięła tobołek i dziękując zbierała się do odejścia, zatrzymał ją na progu:

— Cóż, stara, nie mielibyście chęci zostać u nas? Staruszka wytrzeszczyła oczy. Z początku wzięła to za żart. Później poczęła tłumaczyć, że jest stara, że byłaby tu tylko ciężarem nie mogąc należycie wypełnić wszystkich obowiązków. W końcu płacząc z radości wyraziła zgodę.

— Niechże wam Bóg zapłaci, gospodarzu, za wszystko, co robicie dla tej dziewczyny, biednej sieroty!

— Chcesz tu zostać, Lidko? — zapytał Baltazar dziewczynkę. Uśmiechając się radośnie, skinęła główką.

Dnia tego stary „salvaguardia" był niezwykle wesół. Pogwizdywał chodząc po dziedzińcu, a gdy czyścił w oborze zgrzebłem miłą Mioduszkę, jął nucić ulubioną swoją piosenkę wojskową o tym, jak to leży żołnierz pod dąbrową z

rozpłataną na pół głową,

wrony stoi obok niego,

grzebie nóżką, żałuje go.

Na „Skałce" były znowu kobiety. Można to było zaraz poznać. Przedtem dom przypominał obóz wojskowy: nie. było w nim ani ładu, ani składu, a niekiedy panował nawet wielki nieporządek.

Choć Bartoniowa była niemłoda, umiała pracować. Odzyskała siły i przy pomocy Liduszki godnie zastępowała gospodynię. Mężczyźni byli zadowoleni z jej gospodarki. Usługiwała im i dzięki niej mogli sobie pozwolić na wiele wygód, których przedtem nie znali.

Pogrążony w cichej zadumie dworek ożył. Dobrym duszkiem, jasnym promykiem ozłacającym szarzyznę jego tła stała się Liduszka. Policzki jej zaróżowiły się. Opalenizna zeszła z liczka. Roześmiana i rozśpiewana rozweselała wszystkich, nie wyłączając starego gwardzisty, któremu zawojowała serce. W domu było mu teraz weselej i milej. Do tej pory kochał najbardziej Mioduszkę. Ale oto, sam o tym nie wiedząc i nie myśląc, pokochał to dziecko tak, jak żadnego innego człowieka na świecie. W żaden sposób nie mógł zdać sobie sprawy, jak to się stało, że jakby rodzony ojciec przywiązał się sercem do dziewczynki.

W pewne pogodne popołudnie Waniek wyprowadził z obory Mioduszkę. Baltazar stojąc z Lidką na środku podwórza, zagwizdał na klacz. Roztropne zwierzę ruszyło ku niemu kłusem, a zbliżywszy się stanęło na tylnych nogach jakby chcąc oprzeć przednie na ramionach pana. Liduszka krzyknęła i zaczęła uciekać sądząc, że Mioduszka spłoszyła się. Baltazar śmiał się serdecznie wołając uspokajająco za dziewczynką.

— Nie idzie ci to już, Mioduszko. Starzejemy się, starzejemy! Dawniej stawałaś lepiej. A no, cóż robić... Hej, dziewczyno, pójdźże tutaj!

Liduszka, widząc, że koń stoi spokojnie z głową zwróconą ku gospodarzowi, podeszła. Drobną rączką głaskała sierść Mioduszki. Stary dragon uniósłszy dziewczynkę posadził ją na koniu. Z początku bała się i chciała zeskoczyć, ale gdy Mioduszka, posłuszna rozkazowi Baltazara, szła wolnym krokiem, mała uspokoiła się. Weteran miał uciechą. Dziecko przestało bać się konia i od tej pory zanosiło mu i dawało do jedzenia z rączki wszystko, co mogło zdobyć.

Z gospodyni byli zadowoleni wszyscy, ale najwięcej Waniek, który nie musiał już doić krów i prać.

Tak mijała jesień. Liduszka wypędzała ze „Skałki" na pastwisko małe stadko. Otuliwszy się ciepłą chustą siadała na miedzy śpiewając lub przyglądając się górom i dolinom. Nawlekała na nić czerwone jak korale jagody jarzębiny i rwała ostatnie kwiatki rosnące wśród traw. Jaskółki uleciały już ze wsi. Dziewczyna widziała, jak w zimnym powietrzu wysoko pod niebem ciągną na południe wielkie klucze bocianów.

Na tej wysokości była zazwyczaj sama. Pasterze ze wsi paśli bydło w dolinach albo niżej na zboczach. Mimo to nie przykrzyło jej się.

Potem przestała wyganiać bydło. Zmrok zapadał teraz wcześniej, a w lodowate wieczory wiatr świstał kołysząc nagie korony drzew. Stopniowo ziemia stwardniała i okryła się białym płaszczem. Śnieg zawiał drogi.

Mieszkańcy „Skałki" byli osamotnieni. Rzadko kiedy zawitał do nich ktoś ze wsi. Rzadko na podgórskiej drodze pojawiał się jakiś pojazd lub wędrowiec. Mimo to nie nudziło się im. Nie było w zagrodzie dobrobytu, ale nie groziła jej także nędza. Wieczorami Baltazar wraz z pozostałymi domownikami siadali przy stole. Waniek zapalał łuczywo, Bartoniowa przędła, pastuch pomagał jej, a gospodarz z Liduszka przy boku opowiadał o swoich przeżyciach.

We wspomnieniach tych z Czech przenosił się na Węgry i do Turcji, a stamtąd znowu do Czech. Bawił słuchaczy opisywaniem przedziwnych wydarzeń. Lidka cieszyła się naprzód na myśl o wieczorach. Żywa wyobraźnia malowała jej żołnierzy dziwnych narodów, bitwy i burzliwe noce, a gdy na dworze wicher zajęczał w koronach drzew, tuliła się do „stryjka". Najwięcej wzruszyło ją opowiadanie o matce Baltazara, zwłaszcza jej ciężkie przeżycia pod oblężonym Belgradem i jej droga powrotna do Olesznicy, opisana szczegółowo przez „salvaguardię". Przejęła się także ogromnie opowieścią o tym, jak w bitwie pod Leuthen rącza Mioduszka uchroniła rannego stryjka od niewoli.

W takie wieczory „salvaguardia" często się zamyślał, wstawał i ciężkim krokiem przechadzał się po świetlicy. Potem stawał przy oknie i wpatrywał się w czarną noc.

Pewnego razu, gdy wiatr na dworze dął niezwykle silnie i rzucał w okna tumany śniegu, Użdian westchnął głośno:

— Biedni Skalakowie!

Liduszka nie dała mu spokoju, dopóki jej nie powiedział, kim są Skalakowie.

— Byli tu przed nami. Ta zagroda należy do nich. Ale panowie wypędzili ich stąd i nam ją podarowali.

Ileż posypało się pytań i uwag! Stary dragon natrudził się niemało, żeby tę ciekawość zaspokoić.

Tego wieczora Lidka już się nie śmiała. Myślała o tułaczej rodzinie, dziadku, młodej córce i małym chłopcu. Widziała, jak brną przez śniegi w ciemną noc, jak dziki wiatr przegania im nad głowami czarne chmury, a oni daremnie wbijają oczy w ciemności, by ujrzeć jakieś światełko.

KSIĘGA DRUGA

SKALAKOWIE

Koniec wersji demonstracyjnej.

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

KSIĘGA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej