Antoni Józef Rolle

SKROMNI PRACOWNICY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

SKROMNI PRACOWNICY

Rolle Antoni Józef

I

GWALBERT STYCZYŃSKI

Styczyński należy do pięknych, powiedziałbym, idealnych postaci; ludzie go nazywali filozofem, inni znowu, z pewną pogardą — literatem, młodzież, korzystająca z jego wykładów, do dziś przechowała wspomnienie o tym zasłużonym człowieku; oto niedawno jeden z wychowańców pana Gwalberta, siedemdziesięcioletni staruszek, z przejęciem się niezwykłym opowiadał nam o jego odczytach, o jego niewinnych figlach płatanych kolegom, starszym znacznie profesorom — bo jeszcze przed Komisją Edukacyjną do nauczania dziatwy powołanym.

Bibliograf nasz przeszedł drogę samotny, nie narzucał się nikomu, zamknięty w sobie, pod koniec nawet rzadko udzielał się społeczeństwu, nauce oddany, w niej znajdował pociechę i uspokojenie. Nimbus skromnej zasługi opromienia tę głowę osrebrzoną siwizną, która, po długich latach trudu, na cmentarzu niegdyś kresowego miasteczka spoczęła.

Życie Styczyńskiego ubogie w szczegóły: urodził się w 1786 r., Litwin, syn ubogiego pedagoga, szkoły ukończył z odznaczeniem, a że funduszu mu brakło do dalszego kształcenia, więc z ławy gimnazjalnej poszedł także na domowego nauczyciela. Chleb to był gorzki, ale spożywający go chłopak był wytrwały i energiczny, dosięgł więc zamierzonego celu; z groszem skrzętnie zbieranym pobiegł do Wilna, wstąpił na wydział filozoficzny, ukończył uniwersytet ze stopniem kandydata w r. 1815 i prosto z ławy, „jako zdolny i zasługujący na poparcie", wysłany został, do niedawno utworzonego podolskiego gimnazjum w Winnicy, na profesora logiki, wymowy i poezji ojczystej. Spotkał się tu oko w oko z głośnym dyrektorem szkoły, ks. Maciejowskim, prędzej na komendanta jakiegoś wojskowego zakładu stworzonym.

Dziwny to był doprawdy ten przełożony! eks-pijar, protestant, szczęśliwy małżonek, nauczyciel następcy tronu pruskiego, z kolei znowu potem wdowiec, katolik, sfanatyzowany kapłan. Z energią żołnierską zaprowadzał on porządek, na gruzach po jezuickich wznosił przybytek nauki, który potem zasłynął szeroko, a tradycje przez niego szczepione były tak silne, ciepło takie serdeczne, ze stało go jeszcze na długie lata, juz nie tylko po ustąpieniu dyrektora, ale nawet po zaprowadzeniu zmian rdzennych w systemie edukacyjnym. I jednocześnie wymagał subordynacji zakonnej od podwładnych, nauczycieli traktował z góry, zdawało mu sie, ze są oni zakonnikami surowej reguły, gniewał się więc, ze wspólności stołu nie ma między nimi, ze zamiast myśleć o powołaniu, zawierają związki małżeńskie, każdego pedagoga, uprzedzającego o zamiarach matrymonialnych, za osobistego nieledwie poczytywał wroga.

Jedni poddawali się fantazjom dyrektora bez szemrania, inni szemrali po kątach, a jeszcze inni, mniej liczni, występowali z protestem; do rzędu ostatnich należał i pan Jan Gwalbert. Ksiądz dyrektor oburzał się na to wyłamywanie spod rygoru, ale nic nie mógł zarzucić profesorowi: do kościoła w dnie świąteczne uczęszczał, lekcji nie opuszczał, wykłady opracowywał sumiennie, dar słowa posiadał niezwykły, młodzież pociągał ku sobie. A tej młodzieży było sporo, szkoła liczyła ponad pięćset wychowańców, jak na owe czasy cyfra wcale pokaźna — każdy to przyzna niechybnie.

Przyszło zaś do jawnych nieporozumień z następującego powodu: Miał ksiądz dyrektor i inne śmieszności; wymagał na przykład, żeby nauczyciele nie nosili długich włosów. Otóż pewnego poranku, przed egzaminem, rozmawiał Maciejowski ze Styczyńskim, rzecz się działa na dziedzińcu szkolnym, wokoło rozmawiających roiła się dziatwa, przełożony bowiem bardzo się lubił dziatwą okalać; wtem zbliża się do nich młodzieniec przyzwoicie ubrany, z włosami spadającymi na ramiona i prezentuje się dyrektorowi jako nowo zamianowany nauczyciel do szkoły powiatowej w Międzybożu (przypomnieć tu winniśmy, że szkoła owa zależała, od zarządu podolskiego gimnazjum „jako najwyższego instytutu edukacyjnego w guberni"). — Idź, ostrzyż te pukle — zawołał rozgniewany ks. Maciejowski do przybyłego i wylękłego takim niezwykłym przyjęciem pedagoga — idź, uczyń zadość rozkazowi — dodał dobitnie — a wówczas dopiero będziesz mógł stanąć przede mną. Młodzieniec odszedł skonfundowany, tym bardziej że dziatwa żartowała sobie z jego zakłopotania, co widocznie ks. rektorowi pewną sprawiło przyjemność. Styczyński usunął się na bok, zgorszony ową sceną.

W kilka godzin potem odbywał się egzamin z gramatyki polskiej w jednej z klas niższych; Maciejowski prezydował, a pan Jan, jako profesor, asystował na nim. Występuje malec — i zapytany — powtarza regułę dobrze znaną, mianowicie: rzeczowniki kończące się na „ik", „yk" są zwykle zdrobniałe, na przykład stolik, nożyk, piecyk.

— Nie masz reguły bez wyjątku — odstrzelił na to nasz bibliograf z całą udaną powagą; na przykład: kanonik, czasem możesz spotkać takiego, że trzy Zdrowaś Maria zmówisz, nim go dokoła obejdziesz.

A właśnie ks. dyrektor, świeżo wówczas podniesiony do godności kanonika katedralnego kamienieckiego, należał przy tym do rzędu ludzi słynnych z niemałej objętości. Spojrzał więc groźnie na śmiałka; ten udał, że nie rozumie owej admonieji.

To znowu kwestia deklamacji była powodem ciągłych sporów. Maciejowski był zwolennikiem mimiki; uczeń recytujący ustęp wierszowany, jeżeli się chciał podobać dyrektorowi, musiał się rzucać i miotać na wszystkie strony, przechylać na boki, podnosić rękę w miejscach największego patosu, pochylać się naprzód, zwieszać głowę na piersi itd. Zdolniejsi, a raczej pojętniejsi, zachowywali pewną, choć przesadną harmonią między ruchami a wygłaszanym utworem; ale mniej zdolni, szczególnie dziatwa niedawno przybyła do szkoły, dziwolągi gimnastyczne w najlepszej wykonywała wierze, a przełożony nie prostował, nie powstrzymywał zapędów, przeciwnie, zachęcał utrzymując, że chłopię z czasem wyrobi się na zdolnego deklamatora. Styczyńskiego to drażniło niewymownie, zrazu oponował, ale że protesty nie pomagały, więc żartobliwymi uwagami powściągał w dziatwie tę narażającą ją na śmieszność chęć dogodzenia fantazjom dyrektora. I stało się znowu, że drugoklasista recytując bajkę o myszce tak się zabawnie szamotał, takie ruchy wykonywał dziwaczne, że pan Gwalbert w najuroczystszej chwili, kiedy myszka zbliżyć się ma do grzecznego dzieciaka, chcąc powstrzymać zapędy deklamatora, zawołał:

— Ależ powoli, chłopcze, bo ucieknie...

Uczeń się zmieszał i zaciął. Ks. Maciejowski znowu gniewnym spojrzeniem obrzucił profesora, malca pogłaskał po głowie i pochwałami obsypał...

Z powodu takich drobnych nieporozumień wzmagała się niechęć obopólna. Nic atoli wskórać nie mógł, rada wileńskiego uniwersytetu, od której zależało gimnazjum podolskie, zaliczała Styczyńskiego do najzdolniejszych pedagogów, a ks. Filip Golański, także pijar i zasłużony profesor tylko co wspomnianej wszechnicy, trochę niedowierzająco spoglądał na Maciejowskiego, nie mógł mu darować tej jego przeszłości.

Miał jeszcze nasz bibliograf jednego przeciwnika w osobie Miładowskiego, doktora filozofii, nauczyciela matematyki i prefekta szkoły winnickiej; ale tu walka toczyła się o wyższość wykładanych przedmiotów, każdy bronił swojej specjalności, prefekt zanadto opierał się na liniach i cyfrach, Styczyński utrzymywał, że antagonista jego nawet się kłania pod kątem prostym. — No, kolego — powiedział mu podczas jednej takiej dysputy — uwierzę w twoje matematykę, jeżeli mi zaraz, bez przygotowania, wyliczysz, wiele godzin od stworzenia świata upłynęło do obecnej chwili. Miładowski obraził się, stronił dni kilka od literata, potem przychodziło do porozumienia i do nowej sprzeczki. Trudno też było o dwa więcej sprzeczne charaktery, chociaż pomimo tej wojny pozornej, szanowali siebie wzajemnie i wspierali w walce ze zbyt wygórowanym absolutyzmem ks. dyrektora. W poczcie kolegów miał Jan Gwalbert i zwolenników gorących, z racji tego ruchu i życia, które wokoło siebie wytwarzał, z racji tego opozycyjnego stanowiska, jakie zajął względem nadto wymagającego przełożonego; a do tych należeli — Jagiełło klasyk, tłumacz Liwiusza, Józef Uldyński, Zenowicz — pierwszy wykładał historią powszechną, ostatni fizykę, jednocześnie nauczał wyższej matematyki Kopijowski, sumienny pedagog, słynny ze swojej łagodności i względności dla młodzieży. Na tym zwykle cały swój gniew i zły humor wylewał ks. Maciejowski, biedny pedagog słuchał admonicji z pochyloną głową. Toteż ile razy Styczyński, nagabnięty w jego obecności przez przełożonego, zręcznym mu się żartem opędził i zmusił do opuszczenia placówki, Kopijowski, zachwycony, składał ręce jak do modlitwy i z łagodnym uśmiechem powtarzał:

— Podziwiam twoje energią, ale ja bym się na nią zdobyć nie potrafił, choć — dodawał z westchnieniem — ksiądz dyrektor tak mnie często niezasłużenie strofuje.

Wykroiliśmy kartkę z dziejów wewnętrznych szkoły podolskiej, by zaznaczyć stanowisko, jakie w niej zajął nasz bibliograf. Na tym poprzestajemy, boć przecie mówić tu mamy o jego na innym polu zasługach. Okres pobytu Styczyńskiego w Winnicy jest okresem jego działalności literackiej; po wyjeździe stąd już pisał bardzo mało. Prace jego, przeważnie w „Dzienniku Wileńskim" drukowane, rozpadają się na trzy działy: recenzje, bajki i dopełnienia Bentkowskiego. Do pierwszego należą: Uwagi nad Pułtawą (sic!), poematem ks. Nikodema Muśnickiego, wydanym w drukarni ks. jezuitów w Połocku. Epos, na 214 stronicach rozwałkowany, nie podobał się krytykowi; zganił go ostro, choć w czternaście lat po napisaniu, choć autor dawno spoczywał w zimnej mogile. Ale podniósł przez recenzenta rzuconą rękawicę przyjaciel nieboszczyka, ks. Wincenty Buczyński, jezuita, w tymże „Dzienniku Wileńskim" (1817), odpowiedział uwagami na uwagi, a pragnąc je rozpowszechnić, wydał je nawet osobno w niewielkiej książeczce (1818), także w tłoczni połockiej odbitej. Styczyński nie pozostał dłużnjTn, nowe zarzuty sformułował, antagonista dał pokój. Jednocześnie prawie ogłosił recenzją Jagiellonidy przez D. B. Tomaszewskiego napisanej; utwór ten byłego sekretarza konfederacji targowickiej zwrócił powszechną na siebie uwagę; wszyscy ludzie piśmienni owej epoki, na przestrzeni całej dawniejszej Litwy i Rusi, wiedzieli, że niefortunny dyplomata układał swój poemat zaraz po kongresie wiedeńskim, że na „skomponowanie jego" potrzebował tylko kilku miesięcy: utwór wzmiankowany podzielony na dwanaście pieśni, drukowany w wyjątkach w „Dzienniku Wileńskim", doczekał się trzech wydań (dwa w Berdyczowie i jedno w Połocku), a Uniwersytet Wileński za tę pracę udarował Tomaszewskiego tytułem członka honorowego. Dość jest ją przeczytać z uwagą, by się przekonać, jak opłakanym był stan literatury polskiej w początkach XIX stulecia — snadź na coś lepszego zdobyć się nie mogliśmy, kiedy taką miernotę wynoszono pod niebiosa. Mickiewicz jednak mimo woli przyczynił się do unieśmiertelnienia Jagiellonidy — bo napisał jej recenzją — jeszcze w 1819 r. Z subtelną delikatnością wytyka błędy w pierwszych dwóch pieśniach zawarte, dodając atoli, „że ściągają się one do całego dzieła", a w końcu, jakby na pociechę autora zaznacza, że Jagiellonida, „jako pamiątka znamienitych czynów narodu, z przyjemnością przez ziomków czytana będzie". „Rozbiór" poematu Tomaszewskiego, dokonany przez Styczyńskiego, był drukowany o dwa lata wcześniej (1817) — w równie łagodnej formie odprawa, styl tylko więcej szorstki, spoza krytyka wyglądał profesor „wymowy ojczystej", idzie mu więc o formę i o czystość języka przede wszystkim. W tymże roku umieścił pan Jan Gwalbert w „Dzienniku Wileńskim" sympatyczny nekrolog Benedykta Hulewicza, także targowiczanina, zamieszkałego w okolicy Winnicy, literata, autora złośliwych, dowcipnych, ale nie nadających się do druku wierszyków, wreszcie nie bardzo szczęśliwego tłumacza miłosnych elegii Owidiusza Nazona. Styczyński uczcił go wspomnieniem, przekonania polityczne usunął na plan drugi, mówił tylko o autorze i człowieku, ojcowską miłością okalającym kmiecą rzeszę na jego osiadłą zagonie; wprawdzie „ludzkie postępowanie" z poddaństwem nie należało u nas do wyjątków, zachowanie się wszakże Hulewicza musiało być, i było istotnie więcej niż ludzkie, i dlatego na zaznaczenie zasługiwało.

Jednocześnie i na niwie „rymotwórczej" próbował sił swoich profesor szkoły winnickiej, skłonny do satyry, od niej rozpoczął, a wiersz jego — na szkołę Niemirowską (1816), zaraz po przybyciu na Podole napisany, taki niewinny, blady, rzec można, choć mu zjednał rozgłos pośród społeczności miejscowej, ale razem przysporzył przykrości — więc odtąd w formę bajki ubierał swoje utwory; bajka w owej epoce panowała wszechpotężnie: w Wilnie podniósł ją wysoko Antoni Górecki i spłodził cały poczet mniej albo więcej szczęśliwych naśladowców, mianowicie poszli w jego tropy: ks. Antoni Moszyński, uczony pijar, ks. Petrycy Porębski, ks. Staniewicz, wydawca słownika, Ignacy Szydłowski, F. Olędzki, Aleksander Karłowicz, Adam Plater, nawet kobiety: Felicja Melikowska, Anna Czachórska, próbowały także szczęścia na tym polu. Zdaje się wszakże, że Styczyński najwięcej zbliżył się do mistrza, bajki jego dziatwa winnicka umiała prawie wszystkie na pamięć, zdarzyło się nam mieć w ręku kilka kajetów szkolnych jego wychowańców, w nich utwory ukochanego nauczyciela umieszczone były na pierwszym miejscu — posiadały one urok dla młodzieży, która często znała i ich genezę, która wiedziała, że pod tą wątłą siatką, zręcznie jednak utkaną, ukrywała się niewinna, ale dojmująca satyra. W bajce np. pod tytułem Literat i chłopek występował łagodny, stosujący swoje poglądy pedagogiczne do kmieci, Jagiełło; Koziołek i wilk wyobrażał potulnego Kopijowskiego i gwałtownego ks. dyrektora. Część ich drobna ukazała się na kartach „Dziennika Wileńskiego" (1823 i 1825), reszta krążyła w licznych odpisach, w danej chwili swój wpływ wywarła, zeszła z areny i utonęła w zapomnieniu. Bajkę — jako formę — wycisnęła romantyczna poezja, wszyscy powołani i niepowołani zaczęli opisywać w rymach piękności księżyca, słodycze miłości, boleści rozstania, gorycze zawodów. Styczyński nie uległ modzie, oparł się prądowi romantyzmu, twórcę jego wielbił, ale niezręcznych tego twórcy naśladowców — wyśmiewał.

Najwięcej wszakże przysłużył się literaturze notatami bibliograficznymi, które w ciągu lat czterech wychodziły (1818, 1819, 1821 i 1822) pod tytułem: Do historii literatury polskiej dodatek. Jest to dopełnienie Bentkowskiego, autor rejestrował druki opuszczone przez poprzednika. Pan Estreieher z pewnym lekceważeniem wzmiankuje o profesorze wymowy w gimnazjum winnickim: „uzupełniali, powiada on, Bentkowskiego — A. T. Chłędowski w 1818, Styczyński w 1822 i wielu innych. Uzupełnienia ich dowiodły tylko, że Bentkowski o najważniejszych sprawach polskich wiedział i dobrze je opisał, a drobiazgi pomijał." Ależ Jan Gwalbert nie rościł prawa do szczególnej zasługi, stanął w szrankach, jako podkomendny bibliografa warszawskiego; zrobił dużo, bo pracował w małym miasteczku, w bibliotece szkolnej, przed dwoma laty sprowadzonej, więc nawet nieuporządkowanej; podstawę jej stanowiły pozostałe po teatynach druki, przeszło 2000 tomów przywieźli pobożni ojcowie ze Lwowa do Kamieńca, około 1780 r., mieli nadzieję, że obejmą ster oświaty krajowej po niedawno skasowanych jezuitach, nie udało się, powrócili do siebie, zostawując książki pod opieką kapituły na użytek szkoły miejscowej. Nie bardzo o nie dbano, brał folianty kto chciał, dziś jeszcze spotykamy dzieła, będące własnością prywatną, a które należały dawniej do teatynów. Wiedzieć o tym nie zawadzi, że księgozbiór ów po dwakroć uległ rewizji Tadeusza Czackiego (1802 i 1804 r.), a nie jest to przecie wcale tajemnicą, że znakomity twórca wołyńskiego liceum bez ceremonii zabierał ciekawe druki. Do Winnicy więc dostały się okruchy same. A i pośród tych okruchów, jak równie w skromnych prywatnych księgozbiorach Szczeniowskiego, Grocholskiego, a przede wszystkim brygadiera Łaźnińskiego potrafił znaleźć Styczyński sporo tytułów, choćby podrzędnych, nie objętych bibliograficznym katalogiem Bentkowskiego — i w tym jego zasługa; dał popęd do zbierania pyłków myśli naszej, dowodów wpływów naszych, nie w ognisku cywilizacji i oświaty, ale na dalekich jej krańcach. U ogniska i źródeł więcej, i środków więcej, im dalej od niego — tym trudniejsze zdobycze, tym uboższe żniwo. Jeszcze jedne dodatnią stronę w panu Gwalbercie zaznaczyć wypada, a mianowicie: nie uchylał się nigdy od obowiązków w imię dobra powszechnego. Toteż i po przybyciu do Winnicy przyjął udział w czynnościach towarzystwa dobroczynności, świeżo tu utworzonego. Była to może pierwsza tego rodzaju instytucja na kresach, źle mówimy, pierwsza w tej występująca formie, nie mamy bowiem i zamiaru i prawa utrzymywać, że przodkowie nasi do ofiarności nie byli skorzy, przeciwnie, tylko inaczej wcielali ją w życie. Inicjatorami towarzystwa byli: ks. Maciejowski i lekarz miejscowy Chondzyński. Zapanowała w miasteczku w 1814 r. gorączka, dziatwa zaczęła chorować, a było jej sporo, bo oprócz 500 uczęszczających do gimnazjum, drugie tyle tuliło się w pensjonatach i konwiktach, a ubóstwa między nimi niemało — brakło wygód, lekarstw, odpowiedniego pożywienia. Więc już w grudniu ludzie dobrej woli zawiązali się w towarzystwo, celem którego było uregulowanie stosownej pomocy. Dyrektor wyrobił skromną pensją dla lekarza, wypłacaną z sum nadetatowych, a ze składek utrzymywano cyrulika, najmowano dom, gdzie chorzy znajdowali wygodny kąt i właściwą strawę. Każdy z członków, uczniów i nie-uczniów, wnosił złoty na rok, można atoli było składać i po kilka groszy. Dopiero wszakże po przybyciu do Winnicy Styczyńskiego i Miładowskiego sprawy towarzystwa poszły raźniej, pierwszy z nich został sekretarzem, drugi podskarbim. Wydatki wynosiły od 400 do 900 zł i pomimo to wszystko kapitał żelazny rósł stopniowo: już w 1821 r. doszedł do poważnej sumy sześciu tysięcy złotych. Prezesem został wówczas hr. Chołoniewski, wielu ziemian poczyniło urzędowe zapisy, opierając je na majątkach, z obowiązkiem opłacania corocznie odsetków towarzystwu. Przykład dał pod tym względem pan Onufry Szczeniowski, dozorca honorowy, a wedle dzisiejszej modły, kurator szkoły winnickiej. Zebrało się tyle grosza, że Chondzyński zamyślał o budowie wzorowego szpitala, na sześć łóżek, jednak zmiany zaszłe wrychle potem w kraju nie pozwoliły projektu doprowadzić do skutku.

Wcześniej bo jeszcze rozbiegli się główni promotorowie. Styczyński pierwszy się usunął — nie mógł się w żaden sposób pogodzić z księdzem dyrektorem, wojna nieustająca wyczerpała go... mieszkał on w budynku szkolnym i nie poddawał się subordynacji zakonnej; razu pewnego do późna zabawił u znajomych w mieście. Maciejowski jął mu wymawiać ostro, że prowadzi życie niemoralne, że gorszy młodzież, profesor nie został dłużnym, przyszło do zerwania, biedny bibliograf machnął ręką, wrócił do siebie i natychmiast napisał do Rady Wileńskiego Uniwersytetu, że z racji nadwątlonego zdrowia musi się wyrzec obowiązków nauczyciela na rok cały, uwolnienie otrzymał przy bardzo pochlebnym świadectwie 1 września 1823 r. Heleniusz inaczej przygodę tę opowiada: w Winnicy w owej epoce stale mieszkało kilkunastu posiadaczy ziemskich z rodzinami, drugie tyle przesiadywało czasowo, czy to dla wychowania dzieci, czy też po prostu dla rozrywki. Do rzędu pierwszych należeli Dydyńscy, Grykolewski, sędzia Dionizy Korzeniowski, prezes i kurator szkoły Onufry Szczeniowski, Bykowski, ojciec znanego pisarza, marszałek winnicki i wielu innych. Najgwarniej było zawsze pod gościnną strzechą- „honorowego dozorcy", gospodarz, leciwy staruszek, słynął z figlów, które płatał czterem miejscowym dygnitarzom, niepospolitym tłuściochom, a byli to Banke lekarz, Kurtz nauczyciel tańców, Kunzendorf nauczyciel muzyki i Brzuszkiewicz rysunków — niejedne by wesołą komedyjkę wysnuć można z tej swawoli jowialnego prezesa, która nie tylko widzów pobudzała do szczerego i serdecznego śmiechu, ale i samych aktorów, ofiary owych niewinnych psot zasłużonego skądinąd w kraju obywatela. Bykowski znowu imał się pióra, by w krotochwilnym wierszyku odmalować śmieszność i wady małego światka. Styczyński często przebywał w tym kółku; lubiano go jako wesołego zabaw uczestnika, szczególną jednak zjednać potrafił sympatią marszałka, do spółki też z nim ułożył pełną dowcipu rymowaną opowieść pt. Szkoła pacanowska. „Wiadomości brukowe wileńskie", ogłosiły ją drukiem, ks. rektor dużo w utworze dopatrzył docinków wymierzonych przeciw jego osobie i przeciw instytucji naukowej, na której stał czele; następstwem tego było nieporozumienie i usunięcie się profesora z wielką krzywdą dla młodzieży, Winnica bowiem już odtąd nie posiadała równie zdolnego nauczyciela literatury ojczystej.

Następnych pięć lat spędził Styczyński" na Litwie — bakałarzował. Wówczas to ogłosił swoje bajki w „Dzienniku", nadto rozprawę pt. Choroba i zdrowie; próbował sił i na polu beletrystyki, romans historyczny Mendog król litewski, wydany u Zawadzkiego (1825),- niewielkim cieszył się powodzeniem — naśladował pan Gwalbert Walter Scotta, a naśladowcom tego pisarza nie wiodło się u nas — nie posiadali jego talentu. W rok potem tłumaczył Engelmaina Grzegorza rzecz dotyczącą wiejskiej architektury, mianowicie: O stawieniu zbożowego spichrza, niewielka to książeczka, ledwie o 15 stronicach i bez szczególnego znaczenia. Po długiej włóczędze za chlebem, znów wrócił na drogę służby urzędowej; kuratorium wileńskie ofiarowało mu posadę nauczyciela, wielu na raz przedmiotów, bo polskiego, łacińskiego języka, logiki i retoryki w szkole powiatowej klewańskiej na Wołyniu. Nominacja podpisana 1 września 1828 r. nie była wcale degradacją, Klewań bowiem posiadał zakład naukowy, utworzony w 1818 roku, kosztem ks. Konstantego Czartoryskiego, właściciela tej miejscowości. W wyrestaurowanym zamku, pamiętającym bardzo dawne czasy, mieściły się sale wykładowe, biblioteka, dobrze zaopatrzone gabinety, zoologiczny, mineralogiczny i botaniczny, w oficynach mieli sobie wyznaczone mieszkania profesorowie. Położenie prześliczne, powietrze zdrowe, ogrody dokoła, wszystko to p. Gwalbertowi bardzo się podobało; jednak już w rok, bo 17 września 1829 r. przeniesiony został na taką samą posadę do Żytomierza, który wówczas tylko szkołę powiatową posiadał. Tu przetrwał zawieruchę 1831 roku, długich kilkanaście miesięcy spędził bezczynnie. Wiadomo, jak rdzenne zmiany w tym czasie nastąpiły w systemie edukacyjnym, wszystkie szkoły trzech południowych guberni oddane zostały pod opiekę kuratora charkowskiego naukowego okręgu, kurator gimnazjum otworzył w Kamieńcu i przelał na nie przywileje, jakich dotąd używała szkoła podolska w Winnicy. Do Kamieńca też przeniesiony został Styczyński, jako starszy nauczyciel łacińskiego języka, z prawem jednak wykładania go tylko w niższych klasach. Przybył nasz bibliograf do kresowej niegdyś warowni w końcu października 1832 r. Już mu brakło dawniejszego ognia i energii, posmutniał, osowiał, postarzał nawet pod wpływem uciskających go trosk i spędził resztę życia, jakby wyczekując niecierpliwie końca. Takich rozbitków jak on liczono kilku w nowo kreowanej szkole, mianowicie Pajewski Józef (profesor historii i statystyki, zmarły niedawno w Warszawie), Naruszewicz Teodor (nauczyciel jeografii), Iwanowski Michał (matematyki) i Grzegorz Świrski (niemieckiego języka).

Jeden z ówczesnych uczniów naszego bibliografa, p. Gorgoni Wacowski, tak opisuje profesora: „Styczyńskiego poznałem wstępując w r. 1835 do pierwszej klasy; w ciągu trzech lat z rzędu był on moim nauczycielem. Z tej epoki tkwi w pamięci mojej obraz sędziwego starca, z białą jak gołąb głową, dziwnie porządnego i czystego w ubraniu, a pełnego powagi, nawet surowości w zachowaniu się swoim. Nikomu z malców do głowy nie przyszło swawolić podczas jego lekcji, taką grozą umiał się otoczyć, tak z zaprowadzonego raz rygoru i systematyczności ani na jotę nigdy nie odstąpił. Ponieważ tym samym przyzwyczaił nas do pilności, ochraniał od kary i skarg przed władzą szkolną, nie obciążał nad miarę lekcjami i nie dokuczał nikomu, lubiliśmy Styczyńskiego i szanowaliśmy, pomimo postrachu, jaki w nas obudzał. W gronie też nauczycielskim, jak równie od władzy szkolnej, otoczony był wielkim poszanowaniem. O życiu jego towarzyskim, domowym, nic powiedzieć nie potrafię, gdyż staruszek przepędzał dni samotnie, nie wzywał uczniów do siebie, a nawet przestąpienie jego progu, w razach bardzo rzadkich, dziwnym strachem nas przejmowało. Mieszkał on w rynku na piętrze, mając przed oknami rozłożone liczne stragany. Mieszkanie to było bardzo właściwe dla samotnika: często też w porze letniej można było widzieć staruszka, pochylonego w otwartym oknie, z fajką na długim cybuchu, szukającego w gwarze straganowym może orzeźwienia umysłu, a może odegnania smutnych wspomnień."

Styczyński lat dziesięć nauczał w Kamieńcu, usunął się z racji nadwątlonego zdrowia w grudniu 1844, zawsze milczący, odżywał na chwilę w towarzystwie dawnych wychowańców szkoły winnickiej, którym przed laty wykładał wymowę ojczystą. Odwiedziny ich przyrównywał do uczty wspaniałej i wówczas twarz się jego uśmiechała, przypominał zatargi z ks. Maciejowskim, dla którego, pomimo nieporozumień, miał wielką estymę; przypominał wycieczki na Boh, drobne wydarzenia dotyczące wewnętrznego życia szkoły podolskiej, posiadającej ustaloną i zasłużoną reputacją, i w końcu powtarzał z westchnieniem: młodość to opromieniała, więc i słonko jaśniej świeciło. Utrzymywał się ze skromnej pensji emerytalnej, przez rząd mu wyznaczonej, niedługo atoli z niej korzystał: umarł po krótkiej chorobie 9 maja 1845 roku, liczył lat 59, pochowany na miejscowym cmentarzu. Skromna ciosowa kolumna ledwie widna wśród zieleni bujnie rozrosłych powojów zdobi jego mogiłę; przytulona w kącie, obok głównej alei, nie stercząca wysoko, nie rozsypała się do obecnej chwili, burze nawet nie strąciły małego krzyżyka w słupie kamiennym zatkniętego — z taką go troskliwością otulają trawy, jak gdyby pieszczotą zimnego głazu chciały nagrodzić popiołom spoczywającego tu podróżnika tę samotność za życia, te nieziszczone pożądania cichego szczęścia. Inne pomniki, obok owej niepokaźnej kolumienki ustawione, a wspaniałe niegdyś, bo wykute z marmuru, strojne w herby i złocone napisy, rozpękły się, rozprysły, a na tej nawet napisu doczytać się można. Obok wskazówki roku zejścia i pobożnej sentencji, mieszczą się jeszcze dwa następujące dodatki. Pierwszy brzmi tak: „Będąc publicznym nauczycielem w gimnazjach najprzód winnickim, potem kamienieckim, poświęcił życie swoje na usługi kraju, utwierdzając młodzież podolską w naukach i obyczajach." Drugi: „Przywiązani koledzy i wdzięczni obywatele, na znak wiecznego szacunku, jako najlepszemu koledze i przykładnemu, nauczycielowi ten pomnik wystawili."

Otóż i cała, uboga w fakty, historia skromnego pracownika. Niezbędnym jest w należycie uorganizowanym społeczeństwie spisywać dzieje wodzów wygrywających wielkie batalie, mistrzów stanowiących epokę w rozwoju umysłowym tego społeczeństwa... ale pożytecznie przy tym posiadać dokładne rejestry szeregowców, którzy także czy w pierwszych, czy w drugich, choćby pod komendą tamtych, czynny udział brali. A właśnie takiego szeregowca żywot ma czytelnik przed sobą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej