Kazimierz Gliński

ŚLUB KRWI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. Jaśko Bolechowic i Danuta.

II. W rycerskim domu.

III. T o w c i g i n.

IV. Dzwony.

V. W korytarzach księżnej.

VI. Maładuju żonku mieu i dietko czećwiero!

VII. Noc grozy.

VIII. Wielkie nieszczęście.

IX. Straszny klucznik.

X. Gościńcem kowieńskim.

XI. Czas płynie.

XII. Wizya przyszłości.

ŚLUB KRWI

Powieść

Gliński Kazimierz

I. Jaśko Bolechowic i Danuta.

W jednej z izbie górnego Gedyminów zamku, przy oknie otwartem, siedział Jagaił Olgierdowic, krzyżacki sojusznik, zdradziecki Kiejstuta pogromca, powtórnym nawrotem Wielkie Książę Litewskie. U stóp kunigasa spoczywała ulubiona suka jego, Sojną zwana, bez której na krok się nie ruszył, nawet w wyprawach wojennych musiała być przy nim, a gdy na łożu legł w sypialnej izbie swojej, libo w namiocie obozowym, kładła się u nóg pańskich, baczenie mając na ruch każdy i szmer najlżejszy, a psim węchem poczuwszy, iż ktoś się  do drzwi sypialni przybliża, ostrzegawczem warknięciem, albo muskaniem stopy kunigasowej łapą kosmatą budziła wnet śpiącego. Kunigas pewien był, że jakiś duch opiekuńczy siedział w tej psiej skórze, tak mądrze w oczy mu patrzyła, a szmergała ogonem: jeno słuchać, a ludzkim głosem przemówi.

Miało się ku wieczorowi... Słońce zachodziło powoli a krwawo, ostatnimi blaskami czepiając się wieńca wzgórz, otaczających stolicę litewską; złocąc święte gaje dalekiego Szyszkina; zarysowując się w stronie północnej garbem wysokim; rozpryskując się koralem nad czarnymi lasami gór Ponarskich, za które lada chwila się skryje, pozostawiając jeno złoto-czerwony pas po sobie, jako ślad przejścia królewskiego. Wierzchołki wzgórz, opierścieniających Wilno, mieniły się barw tysiącem; wylał się na nie cały przepych dogasającego słońca z olbrzymim dzwonem błękitu, który, przepełniony powietrzem o kryształowej jasności, zdawał się kołysać nad ziemią, biorąc w objęcia swoje i oną pochodnię dnia i owe wzgórza o lasach szmaragdowych i miasto, u stóp ich rozłożone, i ten na Turzej-Górze gród zamkowy, gdzie wyśnił się ongi Gedyminowi sen wróżebny, dający początek grodowi i miastu, u zbiegu rzek Wilii i Wilejki dziś tak szeroko rozłożonemu, wróżebny sen — o potędze i sławie sen piękny.

Gedymin!.... Olgierd!...

Znać te imioniska nie dźwięki codziennymi zabrzękły w uchu zapatrzonego w dal kunigasa, bo brwi się gwałtownie ściągnęły, ciemna chmura na czoło padła, drgnęły bezzarostne policzki, a pierś podniosło westchnienie. Odwrócił oczy od gajami świętymi zarośniętego Szyszkina; przeszedł ponad lasami gór Ponarskich, rozzłoconych blaskami zachodzącego słońca; ku Dolnemu Zamkowi wzrok rzucił i zatrzymał się na zgliszczu Świętoroga, kędy wrzał ruch około mogiły wielkiej, na której szczycie wznosił się stos sosnowy, a dalej z cieniów dębów świętych wyzierał czerwony dach Perkunasa świątyni. Mogiła to książąt wielkich, dla wielkich książąt tylko układano stos na niej. Na tej mogile spoczął wzrok kunigasa.

Nie słychać było gwaru, choć mrowie ludzkie przelewało się u stóp tego żałobnego wzgórza, niby fala olbrzymia. Zadaleko było na gwar i szmer.

Na chwilę rozpogodzone oblicze Jagajły znów spochmurniało.

Wśród tego tłumu ludzkiego zaśnieżyło rycerskich płaszczów kilka, znaczonych krzyżami czarnymi.

— Sojna, widzisz? — mruknął Olgierdów syn, a wnuk Gedyminów, palcem na one płaszcze wskazując.

Sojna skoczyła na kolana kunigasa i mądre, czarne oczy we wskazaną utkwiła dal.

— Psy!... — zgrzytnął Jagaił.

Jakby na potwierdzenie tych słów, Sojna szczęknęła krótko.

Słońce za Ponary się skryło, mrok zapadł, i cisza była, cisza tak uroczysta, że do uszu milczącego wielkiego księcia dolatywał szmer borów i poplusk Wilejki, śpieszącej w Wilii objęcia.

Drzwi otworzyły się cicho.

Ktoś wszedł.

Był to stary Wojszwiłł, pamiętający jeszcze Olgierdów i Gedyminów sny potężne, wielkich książąt sługa wierny, dziś pilnujący drzwi sypialnej komnaty Jagaiły, i dlatego Sojna nie poruszyła się z kolan pańskich, ani warknięciem znak ostrzegawczy dała.

— Szo tam? — odezwał się po białorusku kunigas, bo li tylko już ten język był w użyciu dworu.

— Kniahini Anna Witowdowa z wami uwidziećsa choczet.

Niezadowolenie odmalowało się na twarzy wielkiego księcia.

— Nieradby ja był widzieć się z nią dzisia... ale trudno!... — mruknął — paprosi kniahinię, tylki niachaj mnoho nie haworit.

Podniósł się z ławy przyokiennej i zbliżył się do środka izby, u stołu się zatrzymując, na którym stały naczynia srebrne i dzban z wodą źródlaną. Na misce polewanej leżał piękny plaster miodu, arcydzieło pszczół z gór Ponarskich, z którego ociekała potoka złota i wonią słodką przesycała powietrze. Opodal czerniało parę kawałów chleba i nóż połyskał.

— Paprasi, stareńki, kniahinię — powtórzył kunigas, znając zwyczaj starego sługi, który nie odrazu wydany rozkaz spełniał, zostawiając zawsze chwil parę do namysłu rozkazodawcy. — Paprasi, paprasi — powtórzył.

Wojszwiłł ku drzwiom się obrócił i ruchem ręki znak dał, że wejść można.

Zaszeleściał altembas sukni, i młoda a piękna księżna Anna Witowdowa weszła do izby. W komnacie, pomimo zmierzchu, dość jeszcze widno było, bo odblask łuny zaszłego już słońca ognistą dogorywał czerwienią i chwytał się szkarłatów tkanin, jakiemi były obwieszone ściany sypialni kunigasowej.

Księżna weszła i skłoniła się nizko. Wielki książę ukłonem odpowiedział, zezem patrząc na małżonkę Witowda.

— Witajcie, pani bratowo!... A z czemże to do mnie o tak późnej godzinie przychodzicie?

— Z prośbą pokorną — odpowiedziała księżna, pochylając znów głowę swą piękną.

— To dobrze, że z pokorną — Jagaił na to — bo wy boczycie się na mnie, jakbym wam krzywdę jaką uczynił.

— Krzywdząc małżonka mojego, i mnie krzywdzicie — szepnęła.

— Czy te wymówki prośbą pokorną być mają? — przerwał wielki książę.

— Nie chcąc was drażnić, milczę!

— No, mówić trzeba, bo jakże inaczej o tej prośbie mi się dowiedzieć?

— Jutro Kiejstutowy pogrzeb — zaczęła księżna.

— Smutno, smutno! — westchnął kunigas. — Nikomu z nas tej ostateczności nie minąć... Ale siadajcie, księżno, boć to nie poddany przed wielkim księciem staje, jeno małżonka Kiejstutowica... Siadajcie, proszę!...

Księżna usiadła na podsuniętem przez Woyszwiłła krześle o poręczach złoconych, naprzeciw niej zajął miejsce Witowda brat stryjeczny.

— Jutro Kiejstusowy pogrzeb — powtórzyła księżna.

— Smutno, smutno! — znów westchnął kunigas.

— Przyszłam z pokorną prośbą — ciągnęła Anna— byście pozwolili synowi jego, a małżonkowi mojemu, posługę ostatnią mu oddać.

— Z ciemnicy puścić?

— Na czas pogrzebu tylko.

Kunigas głową pokręcił.

— Niebezpieczno — szepnął.

— To moja prośba pokorna.

— Ja wiem, że prośba, ale nie bardzo mi się spodobająca.

— Po odbytej uroczystości Witowd znów w ręce wam się odda.

— Baj, baj, pani bratowo!

— Co chcecie dla upewnienia się? — spytała gorąco księżna.

— Rodzica mu uśmierciłem, Troki odebrałem, wypędziłem z wszystkich zamków poleskich, ty, księżno, jedna tylko zastawem przypaśćby mi mogła, ale w razie czego ani skorzystać z was, ani uśmiercić niebardzoby mi się godziło. Zacny fant, a na nic.

— Zwiążecie małżonka mojego słowem rycerskiem, dotrzyma!

— Niemocny to sznur, pani bratowo, urwie się!

— Aa — odezwała się księżna z przekąsem — wy chcecie, by ten sznur był tak mocny, jak ten, którym udusiliście Kiejstuta.

Kunigas zatrzepotał rękoma, ze stołka się porwał i krzyknął:

— Nieprawda! Razy sto powtórzę, że nieprawda!... Sprośna gadka rozeszła się, iżem się mścił śmierci przyjaciela mojego, Woydyłły, którego Kiejstut nieboszczyk obwiesić kazał. Choćbym i słuszność miał tak postąpić, nie zrobiłem tego, pani bratowo!... Jeżelim rzekł, żem rodziciela jego uśmiercił, to tylko dlatego, żem mu odebrał nadzieję zemsty i pokonania mnie, w ciemniczce sadzając... a bez nadziei niemasz żywota! Kiejstut wielką bitwę przegrał ze mną i z myślami swojemi, które szerokie były, jak Gedymina zamysły, jak państw Olgierda granice, jak sny waszego małżonka, o których mi nieraz prawił po nocach. Ale inne czasy nadeszły pani bratowo, inne czasy!... Na Litwę wionął dech zagłady od miecza krzyżackiego zamachu, żelazny zakon niemiecki rozsiał się na ziemi naszej litewskich pól rumiankiem. Potrzeba się było bronić, z nim idąc, nie przeciw niemu. Tak też ja uczyniłem. Kiejstut bój przegrał, wraz z małżonkiem waszym w niewolę moją się dostał i, czując, że nic mu już po żywocie, na złotym sznurze od ferezyi sam się obwiesić musiał. Dyabła kusiciela winujcie, nie mnie, bom szczerze płakał, o tej śmierci stryjowskiej dowiedziawszy się.

— Nie jam to zmyśliła.

— Baśń tylko powtarzacie.

— Nie wierzę, nie chcę wierzyć.

— A na cożeście mnie tym sznurem dotknęli?

— Bo żal mnie chwycił, że wam niemocną nicią wydaje się słowo Witowdowe.

— Że tak, to wam raz jeszcze to samo powtórzę.

— Czy przekonanie to na własnem doświadczeniu opieracie?

— Własnem i niewłasnem, pani bratowo!

— Czy Kiejstut był taki?

— A na dobre to mu wyszło?...

— Tak, daliście mu glejt bezpieczeństwa... i na krewskiem się oparł zamczysku.

— Widzicie z tego, księżno, że rodzonemu bratu wierzyć nie można.

— Więc nie pozwolicie synowi opłakać pogrzebu ojca...

— Jeżeli o łzy chodzi, to wierzcie mi, pani bratowo, że szczerzej pogrzeb ten w samotności ołzawi.

— Aa... tak — szepnęła księżna.

Zakryła twarz ręką, a przez palce wysunęły się dwie łzy.

Kunigas oko jedno przymrużył, a drugiem patrzył na Annę.

— Jak widzę, to markotno wam bez małżonka — rzekł.

— Tyle dni niewidzenia — szepnęła księżna.

— Tyle nocy powiedzcie, a snadniej zrozumiem. Rumieńce zakwitły na twarzy Anny.

Wielki książę posunął się ze stołkiem o krok jeden do niej i rzekł:

— Poczekajcie, księżno, do czasu żałobnego obrzędu zakończenia, a już nijakiego wstrętu wam czynić nie będę i pozwolenie wam dam, że wedle woli swojej odwiedzać go będziecie.

Księżna pochyliła się do kolan Jagajły.

— Panie!...

— A widzicie, żem w sedno życzeń waszych utrafił.

— Nie miałam dziś na myśli prośby takiej — odpowiedziała — i teraz proszę was o wysłuchanie tej pierwszej. Pozwólcie mężowi mojemu oddać ostatnią rodzicowi posługę. Wy wiecie, jak on go miłował...

Kunigas pokręcił głową.

— Niebezpieczno, nie-bez-piecz-no!

— Zawierzcie Witoldowemu słowu.

— Skazka ładna, skazka, pani bratowo!

— Dotrzyma.

— Nie wytrzyma — odpowiedział Jagajło.

— Jakżebyście wy zrobili, na miejscu jego będąc?

— Słowo dać dał, a później skręcił.

— Tak, wy nie możecie uwierzyć — rzekła księżna, powstając.

Skłoniła się nizko i cichym krokiem opuściła izbę. Wielki książę odetchnął. Mrok zalał komnatę.

— Zapal kaganek! — do Woyszwiłła się zwrócił. Błysnęło czerwone światło, oświetlając ściany, sprzęty i łoże, pod baldachimem stojące.

Woyszwiłł wyszedł, Kunigas pozostał sam. Zagłębił się w krzesło i wpadł w zadumę. Sojna położyła się u stóp jego.

Dziejową tajemnicą pozostała śmierć Kiejstuta. Jagaił nie przyznał się nigdy do tej zbrodni, rodzajem swoim dość zwykłej w czasach opowiadanych. Nienawidzący go Krzyżacy, nieraz obdarzający go epitetem »psa wściekłego«, snują domysły tylko na kartach kronik swoich, wyrzeczone zaś przez Witowda słowa o bracie: »zgubił mi ojca«, mogły się też dobrze stosować do śmierci Kiejstutowej, jak i do pokonania go w walce zdradzieckiej.

Państwo litewskie trzymało się już tylko wielkością imion Gedymina i Olgierda, wewnątrz było rozdarte. Dwa prądy zmogły się z sobą i wiodły śmiertelny bój. Były nimi: pogaństwo stare, umrzeć nie chcące, i szczelinami wszystkiemi, do skołatanej wewnętrznemi i zewnętrznemi walkami duszy narodu, wciskająca się wiara nowa, odrodczą siłę z sobą niosąca. Nieszczęście tylko chciało, że niósł ją albo Wschód, zdemoralizowany przez najazd mongolski, albo Zachód przez Zakon plugawy, w zamysłach swoich nie Chrystusowe Królestwo, lecz urok władzy świeckiej mający. Pod naporem żelaznych zastępów wojsk teutońskich bogi stare i święte gajów ołtarze usuwały się w głąb lasów nielostępnych; nie pokój i miłość nieśli wyznawcy Ukrzyżowanego, lecz krzyż męczeński, grozę i przerażenie. W ony to czas, do spełnienia wielkiego dziejowego zadania stanęło dwóch mężów z krwi Gedyminowej: Kiejstut, Olgierdów brat, i Jagiełło (po litewsku Jagaił), syn Olgierda, urodzony z Julianny Rusinki, księżniczki twerskiej. Według zwyczajowych praw litewskich tron wielkoksiążęcy, po śmierci panującego, najstarszemu z braci przypadał, ale umierający Olgierd uprosił Kiejstuta o zrzeczenie się praw swoich na rzecz Jagajły, ukochanego syna swojego. I szlachetny Kiejstut zadość prośbie braterskiej uczynił, usuwając się do trockiej dzielnicy swojej.

Na rękę było niemieckiemu zakonowi to usunięcie się Gedyminowica od tronu. Dawało to możność Krzyżakom do szczucia pogańskiego księcia przeciw urodzonemu z chrześcijanki synowcowi, do rozrzucenia wieści nawet o ruskim chrzcie Jagajły; nie omieszkali jednocześnie przebiegli w polityce swojej wysłańcy zakonu zwracać uwagi Wielkiego Księcia Litwy na knowania przeciw jego władzy udzielnego Trok pana. Rozbudzona została nieufność wzajemna, której nie mógł nawet Witowd pokonać, całem sercem uczuć braterskich Jagajle oddany. Kiejstut widział, że się w gruzy rozsypywał porządek dawny, odczuwał powiew nowych idei i zmian z krzyżackiego zachodu płynących, chciał bojami krwawymi opasujący Litwę mur żelazny rozsadzić i powrócić urok pogaństwu dawnemu. Lecz każde zwycięstwo podwójną się klęską kończyło, każde zdobycie grodu opłacało się utratą dziesięciu grodów.

To szamotanie się Kiejstuta i ciosy, jakie otrzymywał, przerażało Jagajłę, widzącego niemożność walki z rycerstwem mieczowem. Szedł więc na lep żądań krzyżackich i za namową przyjaciela swojego, Woydyłły, związał się przymierzem z Zakonem. Dowiedziawszy się o tem, Kiejstut pożałował ustępstwa tronu sojusznikowi Krzyżaków. Woydyłłę chwycił i obwiesił, sam zaś znienacka na Wilno uderzył, zdobył zamki oba i sprzedajnego synowca, wraz z bratem jego, Korybutem, i dworem całym uwięził. W skarbcu książęcym odnaleziono dokument, potwierdzający prawdziwość wieści o Jagajłowym spisku z Niemcami. Przeraził się Witowd na ony dowód zdrady oczywistej, i trwoga śmiertelna o los brata szlachetnem sercem targnęła. Ale wspaniałomyślny Kiejstut rozwiał obawę młodzieńca: »Nie mnie honor rycerski plamić — rzekł słowami, zapisanemi w dziejach — i kogokolwiek z rodziny mojej wygnańcem z ojczyzny czynić. Witebskie i Krewskie księstwo mu dam i ziemię, wszystką, jaką otrzymał ojciec jego, Olgierd, od mojego ojca, Gedymina«.

Wielkiej duszy Kiejstuta zawdzięczał Jagaił, że powrócone mu zostały skarby wszystkie i dostatki ojczyste wraz z pyszną stadniną wielkoksiążęcą. Na Krewie osiadł, jako Kiejstutowy hołdownik, Siewierz w udziale Korybutowi przypadł, tron litewski ośmdziesięciotrzyletni objął Kiejstut.

Skorzystali z tej zmiany Krzyżacy, z tych zamieszek wewnętrznych i wojskami swojemi zalali Zmujdź całą. Niby trwoga ich ogarnęła podnoszącego się w osobie Kiejstuta pogaństwa, choć w tem pogaństwie widzieli tylko racyę swojego bytu; wraz z przyjęciem przez Litwę wiary Chrystusowej zakon upadał. A nie do tego dążył, nie tego chciał. Nawracał, nie ucząc miłować wiary nowej; bunt wzniecał, by módz mordować. Chciał panem pustyni zostać, by potem obszary bezludne niemieckiem plemieniem obsadzić, potężne państwo stworzyć i tak »nawróconą« Litwę Rzymowi pokazać. Groza i przerażenie padły na Żmujdź świętą. I myśl okropna, rozpaczna zrodziła się w sercu nieszczęśliwego ludu, myśl porzucenia siedzib swoich i bogów swoich i wyjścia gromadnego z ziemi praojców i poszukania w pustyniach wschodnich ojczyzny nowej. Miał nastąpić nowy Exodus dla uniknięcia niemieckiej niewoli.

Niewoli!...

Byłże ten lud wolny?

Ustrój społeczny ówczesnego państwa litewskiego zasadzał się na niewolnictwie straszliwem. Wielkiemu księciu ulegali kunigasowie pomniejsi, kunigasom bojarowie, bojarom rzesza całego ludu, nie mająca praw żadnych. Jeżeli bojaryn najmniejszych przywilejów nie posiadał, cóż kmieć litewski? Nie jego była ziemia, którą obsiewał; nie jego był plon, który zbierał; nie do niego należała żona, za zezwoleniem bojaryna pojęta; nie do niego należały dzieci, przez nią rodzone, życie nawet własnością jego nie było, które lada chwila wziąć mogła wola kunigasa. To też nie trwogę śmierci czuł, straszniejszą mu była groza życia. Z krwią zimną, na rozkaz kunigasowy oplatał sobie szyję sznurem konopianym i wieszał się na drzewie pierwszem z brzega. I ten lud chciał przed niemiecką niewolą uciekać. Tak, bo ta niewola odbierała mu jedyną własność, jaką posiadał: tajemnicze bóstwa, ukryte w gajach świętych, mistyczną pociechę religii, ten słodki sen duszy o zagrobowem, lepszem życiu. Niemcy i to mu wziąć chcieli — Kiejstut bronił tego ostatniego ich skarbu.

Na nic umowy, na nic sojusze!... Zdradziecki wąż krzyżackiego zakonu pokazywał krzyż zdala, znak zbawienia, ale wnet go usuwał z przed ust, chętnych nawet do ucałowania ran Chrystusowych. Dowodem tego był zjazd wrocławski. Przymuszony Jagaił na chrzest się zgodził, którego miał nad nim dopełnić sam wielki mistrz zakonu. Dzień i godzina umówione. Jagaił się zjawił, ale ojca chrzestnego nie było, zabrakło Niemcom wody święconej. Śmiali się Giedyminowie z niedochrzceńca, rozpytując go o ceremonię niemieckiego obrzędu. Lecz zakon chciał nawracać, nie nawracając; uporem pogaństwa tłómaczyć przed światem chrześcijańskim zabory i boje nieludzkie.

Do ostatniej już walki porwał się Kiejstut, lew stary.

Żmujdź w ogniu, a tu Dymitr Korybut, książę siewierskie, brat Jagaiłowy, otrząsnął z siebie wielkoksiążęce zwierzchnictwo i niektóre zamki litewskie poddał wielkiemu kniaziowi Moskwy. Kiejstut obronę Trok i Wilna Witowdowi poruczył, Jagaile zaś, siedzącemu na zamku krewskim, rozkaz posłał, by ruszył z nim razem na daleką przeciwko Dymitrowi wyprawę.

Cichy bunt zrodził się w sercu Jagaiłowem — i żal. Bunt przeciwko stryjowi, że według jego rozkazu ma miecz na rodzonego brata swojego podnieść; żal po wydartym tak niedawno tronie wielkoksiążęcym i sromotną śmiercią ukaranym Woydylle. Wyruszył tedy z wojskiem, lecz nie do dalekiego Siewierza, jeno do Wilna blizkiego, zawiązawszy wpierw potajemne stosunki z Niemcem rygajskim, Hankiem, dowódcą zamkowej załogi, cichym przyjacielem Krzyżaków. Zaskoczone niespodziewanym napadem, wnet oba się zamki poddały. Witowd do Trok ruszył, lecz wieść chwyciwszy o śpieszących z pomocą Jagaile z Prus i Inflant Krzyżakach, do Grodna uszedł. Ale stary Kiejstut za wygraną nie dał. Zawrócił syna do Trok z powrotem i zamknął się w nich z pułkami żmudzkimi.

Wkrótce je obiegł ze sprzymierzonem Krzyżactwem Jagaił.

Walka nierówna była. Zakończeniem jej mógłby być tylko mord, znoszący doszczętnie pułki Kiejstutowe.

Jagaił nie chciał takiego krwi bratniej przelewu. Przez wysłanego nocą posła skłonił przyjacielskiego sobie zawsze Witowda do rozejmu, i Witowd przekonał ojca o niemożebności boju. Za glejtem więc bezpieczeństwa udali się obaj wodzowie do namiotu Jagaiły i poddali się, prosząc tylko życie dla ludu zbrojnego.

Krzyżacy zgodzili się na ten niemiły dla siebie warunek. Pięć tysięcy wojowników Kiejstuta dostało się do niemieckiej niewoli; Żmujdź miała być odstąpiona zakonowi, a Jagaił zobowiązywał się do lat czterech chrzest przyjąć. Był to wznowiony warunek po nieudanym zjeździe wrocławskim, kiedy to gorliwi apostołowie zlękli się swego prozelityzmu i pozwolili czas pewien Wielkiemu Księciu Litwy pozostawać w błędach pogaństwa. Zamykali niebo przed duszą ludzką, otwierając dla siebie szerokie wrota raju ziemskiego. Wojska się poddały, jeńce i oręże przypadli w udziale rycerzom Najświętszej Panny Maryi, a Troki... Chcieli powrócić do Trok swoich Kiejstut i Witowd, lecz ich nie puścił zdradziecki Jagaił. Okutego w kajdany stryja do krewskiego wysłał więzienia, Witowd osadzony został w wileńskiego zamku ciemnicy. Dnia czwartego, po uwięzieniu swojem, Kiejstut nie żył. Wieść niesie, że trzej pokojowcy kunigasa, z Krzyżakiem jakimś na czele, weszli w przebraniu do więzienia Kiejstuta i zamordowali czekanem starego księcia, a potem złotym sznurem, który u ferezyi miał, zadławili. Wysłany Świdrygajło, brat Jagaiłowy, dla sprawdzeniu tej wieści, doniósł kunigasowi o tej śmierci Kiejstuta. Nie pozostało nic innego, jak zwłoki stryjowskie do Wilna sprowadzić i książęcym uczcić pogrzebem.

Takie obrazy z lat niedawno minionych przesuwały się przez mózg zamyślonego kunigasa. Czasami się wstrząsał i czoło marszczył, czasami zaciskał pięści gniewnie, to znów przybierał nieruchomą postać posągu.

Wtem Sojna warknęła i zerwała się z pod nóg.

Kunigas w drzwi spojrzał i niemieckiego dotknął sztyletu, który w zanadrzu nosił. Sojna zjeżyła szerść i warczała krótko, gniewnie. Wszedł Woyszwiłł.

— Szo tam? — zapytał wchodzącego wielki książę.

— Zygfryd von Zihl, komtur niemiecki, pryszow dowiedziać sia o zdarowiu waszej miłosti.

— Zdarów, zdarów, jak woda u trockom oziary — z podrażnieniem pewnem odpowiedział Jagaiło. — Skaży jemu ab hetom, niechaj radujeć sia.

— Widzieć sja choczet' z wami, kniaże!

— Ot, dziewka ze mnie zaswatana, że zdzierżeć nie może — mruknął kunigas. — Po Witowdowej ten trapić będzie... a zda się, że wódz żaden drogi mi wpoprzek dzisiaj nie przejechał, ni zając kiwnął omykiem, chyba, gdym jadł miód, miód z ręki mi się wysunął i stanął storcem na podłodze. Ale Sojna ma nos, zwietrzy smród zawsze! Trudno, wpuściliśmy Witowdową i jego więc przyjąć potrzeba... Paprasi go, Woyszwiłł...

Dzwoniąc żelazem stóp zbrojnych, a śnieżąc bielą krzyżackiego płaszcza, na dany znak przez Woyszwiłła zarysowała się w drzwiach wyniosła postać rycerza. Mąż to był czterdziestoletni prawie, o pięknym zaroście twarzy, barwy niemal złota szczerego, oczach bystrych, a osadzonych głęboko, koloru ochmurzonego błękitu, który często przytulisko gromom i błyskawicom daje. Usta pełne, jakby nabrzmiałe nieco, ruchome i wilgotne, niby patoką słodkiego miodu zwilżone; zęby silne i białe, w głąb od warg uciekające sznurem perlistym; nos wydatny o grubej płaszczyźnie, mars na czole, które w tej chwili, od rycerskiego hełmu zwolnione, błysnęło czepcem włosów gęstych, ostrzyżonych krótko na jeża i niby kolce jeżowe sterczących. Uchylił hełmu, którego pióropusz zamiótł kurz podłogi i w kawalerskim ukłonie zbliżył się do Wielkiego Księcia. Jagaił podniósł się, skinieniem głowy witając niemieckiego rycerza, i wskazał ręką na krzesło, na którem przed chwilą księżna Anna siedziała.

— Co tam, panie komturze, słychać? — spytał, zajmując miejsce poprzednie, a ruchem nieznacznym dwie słomki, wydobyte z zanadrza, za siebie zarzucając. — Go tam słychać w mieście naszem, spłoszonem trochę różnymi a niespodziewanymi wypadkami?

— Nasamprzód chciałem się o zdrowie waszej miłości dowiedzieć — odpowiedział Zygfryd, z rycerską butą siadając na krześle, a dłoń żelazną na stole kładąc. — Mówiono mi, że jeszcze wasz umysł uspokoić się nie może po smutnym z Kiejstutem wypadku.

Jagaił oczy lekko przymrużył i rzekł:

— Na zdrowie się nie uskarżam, a każde strapienie ma swoje granice. Mniejszeby było, gdyby na trupie Kiejstuta lud nie widział śladów pętli.

— W tem właśnie jest trutka — rzucił Krzyżak.

— Nie dla mojego sumienia tylko, nie dla mojego sumienia — przerwał Jagaił.

— To się rozumie!... Ale wytłómaczyć tym tłumom, ze szmerem fal zbierającym się na zgliszczu Świętoroga.

— Przecie w tym szmerze nie dzwoni imię moje?— z odcieniem trwogi lekkiej spytał kunigas.

— Nie dzwoni, ale huczy, grzmi, błyska!

— Gdy mówię: nie, to nie! — porwał się Jagaił.

— Słyszałem pomruk.

— Boś słuchał uchem ludów zachodnich nie naszej poddańczej Litwy. Huk grom, błysk!... Wyśniło ci się, panie komturze, wyśniło!...

— Możem przesadził — zaczął Krzyżak — może to ucho zachodnie źle zrozumiało szmer płaczącego śmierci Kiejstutowej ludu, ale czyżby i oko moje temu złudzeniu uległo?

— Oko?...

Zygfryd przysunął się z krzesłem, pochylił się i szepnął:

— Dojrzałem tajemnicze postacie, błądzące pod murami więzienia Witowdowego. Chodziły cicho, próbowały wrót, ze strażą coś szeptały.

— Mury są mocne, straż pewna — mruknął Jagaił.

— Mury się mogą osłabić, gdy uwagę wszystkich zajmie uroczystość pogrzebowego obrzędu — szepnął Krzyżak.

Palec Kunigasa na zadumanem czole spoczął... Podejrzliwy umysł Jagaiły skłonny był zawsze do najgorszych przypuszczeń. Myśli jego nasunęło się przyjście księżnej Anny, jej prośba i dość harde odejście. Podejrzenie o spisku coraz pewniejsze przybierało formy. Trudność wykonania tylko przedsięwziętych zamiarów zmusiła księżnę do łatwiejszego sposobu ich wypełnienia. Lecz zamiar nie udał się — pozostał drugi: wykradzenie, w chwili gdy uwaga wszystkich zajęta będzie uroczystością pogrzebu. Palec wielkiego księcia spłynął z czoła, siwe, wązkie oczy zmrużyły się.

— Być może... to, być może!... — wyszeptał. Spojrzał w twarz Krzyżaka, jakby od niego oczekiwał słów dalszych...

— Księżna Witowdowa była u miłości waszej — ozwał się Zygfryd.

— Tak, była...

— Czy można wiedzieć o przyczynie jej odwiedzin?

Jagaił powtórzył prośbę księżnej Anny.

— A-ha! — głosem jakiegoś domysłu odezwał się komtur.

— Nie zgodziłem się — rzekł kunigas.

— Przezorność nie mogła nakazać inaczej — rzekł Krzyżak.

— Słowu Witowdowemu nie chciałem wierzyć.

— Któżby wierzył dźwiękom, ginącym w pustyni! — rzekł Zygfryd.

— Teraz mnie ostrzegłeś, i każę wzmocnić straż.

— Jabym na miejscu miłości waszej inaczej postąpił.

Jagaił wypatrzył się, blady przestrach odmalował się na twarzy.

— Jak? — szepnął.

— Pewniejsze są mury krewskiego więzienia...

Jagaił stanął, jak słup...

O czem ty myślisz, Krzyżaku? — przez zaciśnięte usta rzucił.

— Nie o tem, co wasza miłość ma w tej chwili na myśli — odparł Zygfryd, podnosząc się z krzesła i w lekkim pochylając się ukłonie, a widząc zwrócone na siebie badawcze wielkiego księcia spojrzenie, dodał:

— W Krewie Kiejstut umarł, Witowd żyć może...

Jagaił odetchnął, jakoby ciężar jakiś z piersi jego spadł. Zygfryd mówił:

— Umysły, zajęte uroczystością wileńską, nie oprą się o mury krewskiego więzienia. Jam tylko to miał na myśli — dokończył.

— Tak, to dobra jest rada — szepnął po chwili Jagaił.

— Rada przyjaciela, którą wasza miłość usłuchać lub odtrącić może — dodał komtur.

— Usłuchać — rzekł kunigas, ściskając rękę Krzyżaka.. Pierwszy blask słońca rozbudzi Witowda w baszcie krewskiego zamczyska. Tam go odwiedzać może małżonka jego. Jeden Wissebut stanie za całą straż wileńską...

Skrzywiły się usta Krzyżaka.

— To dziwne — rzekł — jak ja do tego Wissebuta przekonać się nie mogę!

— Bo co?... — spytał Jagaił.

— Już to wrodzony mam wstręt do nosów zapadłych, a pysków odętych... ale to luźna uwaga, żadnego znaczenia nie mająca — dodał. — Spokojniejszy teraz sen będzie miała miłość wasza!... Dobrej nocy, miłości waszej, dobrej nocy — powtórzył, opuszczając Jagaiłową komnatę.

Nie skierował się jednak ku wejściu, do bramy głównej, lecz krętymi korytarzami w dół schodził ku zamkowi dolnemu, nie rozpytując służby o tajemnicę przejść, o kierunek drogi w tym labiryncie sklepień, sieni i podsieni, schodów krętych i prostych, jakby miejscowość owa doskonale mu znana była. Nikt nie zatrzymywał widzianego często na dworze wielkoksiążęcym dostojnika krzyżackiego zakonu. Zresztą postać wyniosła, wzrok dumny, chód pewny onieśmielały pokojowców, a białe płaszcze szastały się bezkarnie po izbach. Ze spotkanymi litewskimi panami poufale się witał, szedł krokiem śmiałym i wiał płótnem swojego płaszcza w mrocznych korytarzach zamku i dzwonił rycerską ostrogą, że każdy wiedział, iż szedł, nie skradał się lękliwie. Prawdopodobnie, omijając zakręt Turzej Góry i drogę przepaścistą, z górnego zamku ku miastu prowadzącą, zabudowaniami dworcowemi ku dolnej furtce się zniżał, gdzie, opowiedziawszy się straży, na właściwy, grodowy gościniec wejdzie. Ale Zygfryd, posuwając się ku dolnym zabudowaniom zamku, krok zwalniał. Wreszcie, blizko kordygardy będąc, w bok skoczył; małe drzwi, znajdujące się w ścianie, podważył; przebiegł między murami oddzielającymi i łączącymi zarazem dwa grody, i wbiegł na korytarz dolnego zamku książęcego, gdzie znajdowały się księżnej Witowdowej pokoje.

Dolny zamek był budową drewnianą; obronny mur tylko głazami się szczerbił i baszt wyskokami. Słychać było miarowy chód straży, brzęk halabardy, pohuk puszczyka i sklęcie na Perkunasa.

Korytarz, którym szedł Zygfryd, słabo oświetlały u ścian zawieszone kaganki. Wiał chłodem i pustką. Zygfryd nie spodziewał się, nikogo spotkać w tej części mieszkania księżnej, ale na samym do jej komnat zawrocie natknął się na dwóch młodzieńców, których nierad był widzieć w tej chwili; przynajmniej jeden, w polskim stroju, od niedawna kręcący się u dworu księżnej Anny, niemiłe zawsze na nim wrażenie robił. Był to Jaśko z Bolechowic, chłop na schwał, szukający przygód wojennych, który w szeregach wojsk Kiejstutowych niejednego już Niemca uśmiercił. Po trockim pogromie zjawił się nagle na dworze księżnej i służby jej swoje ofiarował. Drugim był Till Eulenspiegel, hanswurszt niemiecki, który w Polsce, mianem sowizdrzała nazwany, nawiedzał wszystkie dwory książąt i królów ówczesnych, krotochwilami swojemi rycerzy bawiąc, matrony gorsząc, a młódki bałamucąc. Z pomocniczem wojskiem zakonnem na Jagaiłowy dwór teraz przybył, lecz częściej na dworze księżnej Anny przebywał, jako-że tam moc była dziewic urodnych, dla których sowizdrzalstwo każde niemało miało uroku i ponęty. Na tych to dwóch młodzieńców natknął się Zygfryd. Till zgapił się nieco, zobaczywszy tutaj znajomego sobie Krzyżaka, Jaśko za pas rękę założył i bystro spojrzał mu w oczy.

— Servus! — pierwszy odezwał się Till.

— Krotochwila na poczekaniu, heps!... — rzucił Zygfryd...

— Nutki niema — odpowiedział sowizdrzał. Krew czerwoną falą zalała twarz Krzyżaka.

— W płot kulą — mruknął.

— Dzidą w bok, a snadniej wątroby dostać — Till odparł.

— Waszmość do księżnej Anny? — wtrącił Jaśko.

— Idziem, gdzie nam się podoba — odparł Krzyżak.

— Oho! — mruknął Jaśko — a grzeczniej nie łaska odpowiedzieć?

Krzyżak pogardliwy wzrok rzucił na Bolechowica i, zarzucając płaszcz na ramię, przeszedł mimo, kierując się do komnat księżnej.

— Gdzie nam się podoba! Słyszysz, Till? Carolus Magnus... psia krew jego krzyżacka! — zaklął Jaśko.

Po chwili zwrócił się do Tilla.

— Coś ty mu tam powiedział? — spytał.

— Cha-cha-cha!... — Till się zaśmiał.

— Sczerwieniał, niby bania wschodzącego miesiąca.

— Bom mu od dziewek tyknął, na które łasy, jak ksiądz każdy.

— Użyłeś liczby pojedynczej,

— Bo żórawiem patrzy na Danutę księżnej.

— Co, co, co? — brew nagle ściągając, zasapał Jaśko.

Till mlasnął językiem o podniebienie, aż klasnęło w pustym korytarzu, i, przymrużając lewe oko, rzucił do Jaśka:

— Mein Herr, Sie sind jetzt sehr interessant! Jaśko się opamiętał. Wżdy to nie druh żaden przednim stoi, jeno błazen niemiecki, któremu nic do tajemnic duszy szlachcica polskiego. Wypogodził twarz i rzekł z uśmiechem:

— Zabawniejszy sam jesteś z domysłami swoimi!

— Ja się nic nie domyślam i o nic nie pytam, zwierzającym się zaś wręcz mówię: kochani moi, jeżeli już chcecie koniecznie gadać, to gadajcie, tylko mnie o sekret nie proście, bo żadna baba, siedząca przy straganie, żaden garnkotłuk piekarniany, sroka żadna nie ma tak rozwichrzonego języka, jak ja. Dlatego i ciebie wcale nie pytam, dlaczego tak groźnego marsa, na wspomnienie panny Danuty imienia, postawiłeś.

— Znając już usposobienie twoje — Jaśko na to — mogę mówić wyraźnie i spokojnie, a z błędnych domysłów wyprowadzić. Rzuciłem trzykrotne: co? bo u nas mnisi żórawiem na dziewki nie patrzą.

— A jam słyszał — rzekł Till — w Krakowie niegdyś będąc, o jakimś dostojniku Zawiszy, który tak do dziewki kmiecia pewnego zagorzał był, iż za nią na stertę siana darł się, aż ci go chłop wraz z drabiną na ziemię zwalił (1).

— To był biskup!... — odezwał się Bolechowic.

— Rezon cię nie opuszcza — zaśmiał się Till.

Rozmawiali tak o tem, to o owem, chodząc wzdłuż szyi korytarza, oświetlonego słabo kagankami pełgającymi. Na szarych ścianach odbijały się postacie młodzieńców, jeno gdy cień Jaśka miarowo się kurczył i rozszerzał, Till, w ruchu ciągłym będący, dawał odbicie jakiegoś młyna wietrznego. Pomimo jednak gawędy nieustającej, nietrudno było zauważyć, że Jaśko raz wraz wzrok rzucał na drzwi komnaty księżnej Anny, skąd dolatywał przytłumiony zasłonami ciężkiemi, kradnącemi dźwięk każdy, szept cichej rozmowy. Powoli wesoła gawęda młodzieńców urywać się zaczynała i formy jakiegoś bezładu przybierać, bo rozdwojona uwaga Jaśka nie zawsze ułapiła sens pytań, mu zadawanych, wreszcie jeden drugiego nie rozumiał i, jako waryaci dwaj, rozmawiali już z sobą. Till śmiał się do rozpuku, gdy o pieczonej rzepie zaczął mu prawić, jeno głosem smutnym, jakby o śmierci matki rodzonej, a twarz Jaśka szczerym wyrazem melancholii spojrzała, jakby odczuwała cierpienia tej rzepy pieczonej, wreszcie nie zdzierżył i bryzgnął śmiechem tak głośnym, że Bolechowic drgnął i wystraszonemi oczyma spojrzał na Niemca, jakby go pytał: »czyżeś się zbiesił?«

— Gute Nacht! gute Nacht! — głosem słowiczym zaśpiewał mu Till. — Ja idę spać, a ty w ścianie dziurę świdruj.

Okręcił się na pięcie, aż do ziemi się pokłonił i skoczył w bok na wązkie schody, na górkę prowadzące, »locum« miał swoje. Biegł cichy, coraz cichszy po schodach, aż umilkł gdzieś u góry, jako wiatr, który po trzcinach przebieży i zamrze nagle.

Bolechowic stał chwilę i rozglądał się dokoła. Cicho i szaro było; czasami zaskwierczy tłuszcz dopalającego się kaganka, czasem gdzieś tynk obłupi się na ścianie i z cichym szmerem na dół opadnie.

Nagle coś wionęło, jak wiatr, coś zaśnieżyło, jak mgła... Nie opamiętał się Jaśko, jak ten wiatr i mgła ta na pierś jego skoczyły i zmieniły się w dwoje ramion dziewiczych, w oddech piersi i żar całujących go ust.

— Danuta! — zawołał Jaśko.

— Tęsknotą mnie zwij, ogniem, pragnieniem, bom ci tem trojgiem jestem.

Zmogła się pierś z piersią, usta z ustami się zlały, jako dwa złote pierścienie, stopione w żarze ognistym.

— Miłujesz? — szepnął Jaśko, tchu nabierając.

— Ja teraz całuję... a o miłowaniu niech ci powiedzą: niemoc moja i moje oczy zamknięte.

I znowu uniesienie i grad pocałunków.

— Czekałem-ci ja na taką chwilę, czekałem! — tchnął żarem Jaśko. — A jaka mi się jeszcze marzy, jaka się jeszcze marzy!...

— Tobie-li tylko takie marzenie dreszczem po piersi chodzi? — szmerem fali, bijącej o drugą pierś fali, ozwie się Danuta. — Tobie-li tylko marzą się sny, zakończone serca pukaniem i wszystkich członków ciągotą? Już przy pierwszem spotkaniu się z tobą w Czersku, mój Jaśku, gdy pani moja odwiedziła dwór Witowdowej siostrzycy, szepnęło mi coś w duszy; »ten ci jest twój, abo nikt inny«... I nikt inny nie dotknie mych ust, nie poczuje pod dłonią swoją dreszczu mojego ciała, jeno ty, Jaśku! jeno ty!

— I jestem, tęsknoto moja, ogniu mój, nie ugaszone dotąd krwi mojej pragnienie! — szepnął Jaśko, do siebie ją tuląc, a tulił tak mocno, tak ją przygarniał do piersi spragnionej, że ból w gniecionych żeberkach uczuła. Ale słodki był ten ból, bo go wywoływał gorący uścisk Jaśka, który szeptał: jestem, tęsknoto moja, mój ogniu, pragnienie moje, i już nie odejść mi od ciebie, jeno ślub wziąć, a miłem mianem żony nazwać.

— Trzeba się księżnej pani pokłonić — szepnęła Danuta.

— Dziś jeszcze uczynić to zamyśliłem — przerwał Jaśko... — Wżdy krzywą nie będzie mi. A gdyby przeciwko osobie mojej coś miała, to już bez nijakiego pozwoleństwa wezmę cię w gźle tem białem, którem w oczy mi śnieżysz, w tym kożuszku, który plecki twoje okrywa, w tych koralikach, czerwienią barw igrających z tchem twojej piersi. I ty pójdziesz ze mną, Danuto! nieprawda, że pójdziesz?

— A juści, choć taka uboga, tylko zakochana okrutnie!

— Nie magnat i ze mnie, choć Bolechowice to niemały ród w Małej-Polsce. Jedni ostali przy dobrach, a inni, jak ja, na dorobku mienia i sławy są. W Krakowskiem rodzonych stryjców mam, którzy o krwi swojej nie zapomną... Ten ziemię w dzierżawę mi puści, ów ziarno na zasiew da i lemieszów parę na zoranie ugoru w brózdy plenne. Nie sierotą jest ten, kto w Polsce się urodził, a ma krewniaków po mieczu, libo po kądzieli.

— U nas inaczej — szepnęła Danuta.

— Cości wiem o tem.

— Niewola..

Ciche westchnienie stłumiło słowo ostatnie. Lecz otrząsła się szybko z jakiegoś bólu cichego. Przygarnęła się do Jaśka i rzekła:

— Ale księżna to dobra pani, a jam jej posłuszna i wierna była zawsze. Nie uczyni nam wstrętu żadnego, a zawżdy mnie wianem obdarzy, bym nie opuszczała jej dworu, jako sierota zupełna. Jeno nie dziś, Jaśku mów jej o mnie... Smutna, a podrażniona jest dzisiaj. Była u kunigasa z prośbą, by jej małżonkowi wolność dal na czas pogrzebu. On odmową serce jej zranił, wzbudził gniew. Niech zaś się uspokoi, niech gniew się ukołysze, a wtedy przyjdziesz i pokłonisz się i prosić będziesz o mnie, a ja to słyszeć będę i stać będę za jej krzesłem w rumieńcach cała.

— Nie w piękniejszych, w jakich przede mną stoisz teraz, Danuto! w piękniejszych chyba staniesz w noc poślubną, gdy nawet to gzło cienkie za ciężkie ci się wyda.

— Gorzę, Jaśku!...

— I jam ci płomienny stos!...

I znów piersiom brak tchu, za mało ustom pocałunków.

— Żar!...

— Ogień!... brzmiał dwuśpiew miłości. Jeden z kaganków prysnął i zgasł.

— Czas już na sen — szepnęła Danuta... — czas już na sen!... lecz jak tu spać po takiej kąpieli gorącej?... Ale jeszcze księżna klaskaniem mnie nie woła, a sercu stać jeszcze na kilka uderzeń silnych. Usuńmy się stąd, Jaśku, bo w zapomnieniu nie w czas uskoczym, gdy się drzwi otworzą i ktobądź z nich wyjrzy na ten korytarz gasnący. Tu zaraz jest załom muru, a w murze wnęka, gdzie usiąść można, abo i położyć się, gdyby już na to przyszło. Jeszcze chwileczka z tobą, jeden szept tylko, jedno pocałowanie tylko, dopóki pierś wytrzyma.

Usunęli się do wnęki, przez Danutę wskazanej, na jeden szept tylko, na jedno pocałowanie, dopóki w pustym korytarzu nie ozwie się klaśnięcie dłoni księżnej Anny. Ale nieprędko ten oklask się ozwał i mogła pierś kochanków niejedno jeszcze tchnienie wytrzymać.

Księżna była sama... W zadumie przechadzała się po izbie. Miękkie kobierce kradły odgłos jej kroków. Powłóczysta, żałobna szata, ciężkimi fałdami opadała na ziemię i wlokła się za nią, niby cień smutku. Ciemny welon tkaniny lekkiej, grzebieniem o kształcie korony, perłami nasadzonej, przymocowany do pysznego warkocza włosów, spływał wzdłuż całej postaci Anny mgłą gęstą, a przezroczą. O tej godzinie zwykle do snu się układała. Rozbierały ją panny służebne, gasiły światło i bez szelestu opuszczały sypialnię. Anna nie woła dziś panien: myśl jej w zadumie tonie, długość komnaty przymierza krok niespokojny, czasami wzrok się zatrzyma na drzwiach wchodowych.

Lekkie pukanie słyszeć się dało...

Znać był znajomy głos odpowiadającego, na pytanie księżnej rzucony, bo dano prawo wejścia, choć o tej godzinie nikt już nie mógł progu tej komnaty przestąpić. Ale widocznie księżna oczekiwała przybysza, a widząc wchodzącego, podeszła szybko i rzekła:

— Omyliliście się, komturze, w przypuszczeniu swojem, ba, w pewności niemal!.. Mąż mój zezwolenia Jagaiłowego nie otrzymał, a na żal Witowda, o jakim mu mówiłam, rzekł mi: iż szczerzej łzy będą w ciemnicy więzienia wylane.

Zygfryd pochylił głowę ku ziemi, jakby obarczony był ciężarem winy.

— Najtrudniejszem ze wszystkich zadań — rzekł — jest ludzi poznanie; to też my, bracia zakonni, srogo cierpimy na tem. Wyzyskuje nas przewrotność ludzka, na nici cienkiej dobrej wiary wodzi na świat oszukańczy, a my, mnisi niepoprawni, tylko słowa miłości i przebaczenia w uściech mamy. Chluba zakonu, sława i potęga jego, świętej pamięci Winryk de Kniprode, na pościeli śmiertelnej rzekł był te wyrazy: »Jako źli wężowie oplotą was i oprawcom podadzą ci, których miłujecie«... Święte słowa! znamienne słowa!... — dodał z westchnieniem.

Stał pochylony, z ogromnym smutkiem w twarzy.

Przez usta księżnej zły uśmiech przewinął się. Chciała rzucić pytanie: a kogóż to miłujecie? lecz nie wczas było drażnić potężnego komtura, który, aczkolwiek wraz z Jagaiłą kiejstutowe Troki oblegał, lecz z przyjaźnią Witowdowi się oświadczał; za jego to wpływem uniknęło rzezi pokonane rycerstwo. Anna nie znała polityki zakonu, który nie chciał ostatecznego pogromu Litwy, nie chciał śmierci jej nagłej, lecz powolnego konania. Zbliżała się chwila agonii długiej, męczącej, okropnej. Tymczasem się oglądano na potencye sąsiednie, jako ten zgon przyjmą; czy na trupie Litwy zduszonej pozwolą rozpanoszyć się robactwu teutońskiemu. Rzym, uświadamiany przez nienawistnej Polski posłów, nie dawał rękojmi błogosławieństwa dziełu bezbożnemu: przed forum jego nieraz powoływany, zakon przegrywał sprawę. W Polsce śpiewano dotąd:

»Nie daj, królu Kazimierzu,

Nie daj Niemcom pruskim miru,

Póki Gdańska nie odzyszczesz,

Póki oczu w głąb szafiru

Fal bałtyckich nie zanurzysz,

Nie ogarniesz znów Pomorza...

Polska musi tchnąć szeroko,

Wybić Wiśle drzwi do morza!«

Ale teraz na tronie Piastowym przyjazny zakonowi król Lois siedział, a jedna z jego cór miała niemieckiego Wilhelma pojąć. Chwila, jedna chwila cierpliwości, a inni posłowie Rzym nawiedzą, inne wieści do stolicy świata popłyną. Wtedy krok tylko jeden, i żelazna stopa niemiecka przydusi pierś... trupa. Ale o tem nie wiedziała nic księżna Anna.

— Tak — rzekła z przymuszonym uśmiechem — niełatwo poznać dusze ludzkie. A jeżeli wy tak mówicie, cóż my, niewiasty, poczniemy?

Zygfryd roztworzył ręce i ledwie dosłyszanym głosem wyszeptał:

— W Bogu nadzieja! w Bogu nadzieja!... bo też On cudem Swej łaski podtrzymuje nasz Zakon zmizerowany.

Księżna wskazała krzesło.

— Usiądźcie.

— Chyba za wyraźnem pozwoleniem — odparł pokornie Krzyżak.

— Proszę! — ozwała się Anna.

— Nie odmówić rozkazom miłości waszej. Usiadł na brzeżku prawie i pochylił się, wzdychając, ku małżonce Witowda.

— Widzieliście dziś Wielkiego Księcia?

— Od niego wracam, miłościwa pani.

— Wspominał co o mężu moim?

— Wspominał, miłościwa księżno, i teraz rozumiem, jako serdecznie chce, by książę Witowd opłakiwał stratę rodzica swojego.

— Gryźć będzie kraty więzienia wileńskiego — zawołała Anna.

— W Krewie, miłościwa pani — dokończył Zygfryd.

Księżna podniosła się, a biała była, jak płótno krzyżackiego płaszcza.

— W Krewie? — szept wypadł z jej ust. Zygfryd potwierdził powolnym ruchem głowy, a zęby księżnej, jak przesypywane paciory, dzwoniły.

— Wywiozą go?

— Dziś, nocą...

Księżna skoczyła i zawołała w głos:

— Odbijcie go, komturze!...

Milczenie.

— Nie?

Zygfryd ruchem głowy potwierdził ten okrzyk...

— Przyjaciel!... — wypadło ze zgrzytem z ust Anny.

Zygfryd uśmiechnął się.

— Tak, przyjaciel! — z powagą odpowiedział.

Anna patrzyła na tajemniczą twarz Krzyżaka, czekając dalszych słów.

— Czy myślisz, księżno — ciągnął powoli Zygfryd— że taki skarb drogocenny jakim jest wasz małżonek, wywozi się pod strażą bylejaką? czy myślisz, księżno, że nam, mnichom zakonnym, godzi się podawać rękę synowi Kiejstuta, który pogaństwo na świętej ziemi litewskiej chciał utrzymać? Nie może tego zakon uczynić, nie może tego uczynić nawet dwóch mnichów zakonu, chyba jeden z nich tylko, który na się potrafi wziąć grzech nie wiedzących nic o tym grzechu braci.

— Gdzież jest ofiarnik taki? — zawołała księżna.

— Tutaj — przed wami! — odparł Zygfryd, z siedzenia się podnosząc.

— Wy?

— Ja, dla przyjaźni waszej, na siebie ten grzech ciężki biorący.

— Jak? mów mi, mów, komturze!... — zawołała księżna gorączkowo.

— Oświeci mnie Duch święty, gdy przyjdzie chwila stanowcza — odpowiedział, pokornie głowę pochylając, Zygfryd.

— Krewe to straszne więzienie — szepnęła Anna siadając.

— Krewe to dobre więzienie — odparł Krzyżak.

— Czy dlatego, że może tam duch kiejstutowy po nocach się kołata?

— Dlatego, że można tam łatwiej czujność straży uśpić, niż w wileńskiem więzieniu.

— Nie, nie, komturze! Znam czujność starego Wissebuta, trzymającego tam straż. Nie przekupić go złotem, łzami nie zmiękczyć. To dziwne, że wy tak mówicie! wy, którzy dotąd na piersi musicie mieć znak od noża żmujdzkiego, którym dźgnął was przed rokiem ten Wissebut, gdy samotnie podjechaliście do zamku kowieńskiego, nocą, wracając mu jedynego syna, wziętego do niewoli, za twierdzy rysopis. Twierdzy nie wydał, was dźgnął okrutnie, a nazajutrz, za Niemnem, na szubienicy kołysał się trup jego dziecięcia. Czy zapomnieliście już o tem?

— Pamiętam, miłościwa księżno... pamiętam! Od tego żmujdzkiego noża dotąd się rana jątrzy.

— Jakoże teraz do krewskiego zbliżycie się zamku?

— Wy się zbliżycie, księżno!

— Cóż ja!

— Wspomniał mi wielki książę, że dał wam prawo odwiedzania małżonka.

— Tutaj, ale nie tam...

— I tam, toć prawo ludzkie, które poparcie moje zyskało i pochwałę.

— Cóż dalej?

— Odwiedzać go będziecie, nawet i łoże małżeńskie mu zaściełać.

Rumieńce okryły twarz księżnej.

— Tak mi mówił — szepnął Krzyżak.

— Ale cóż dalej? — pytała księżna.

— Wżdy nie sami to czynić będziecie?

— Do posługi dworskie panny wezmę — odpowiedziała Anna.

— A pewni jesteście posłuszeństwa, wierności tych panien?

— Dwie mam takie.

— Które to, księżno? — zapytał od niechcenia Zygfryd.

— Łajma i Danuta.

Zygfryd drgnął lekko, jakby dreszcz po ciele jego przeszedł.

— Danuta... to ta., wysoka, krępa, czarniawa.

— Nie, to ta o warkoczu złocistym, a oczach niebieskich, kibici wiotkiej, a wiecznie z grzechotką śmiechu na ustach. Wzrostu mojego Witowda, ostatnie i jedyne już dziecko Wissebuta.

— To ta! — wyszeptał cicho Krzyżak... — Dobrze się nawet składa, że ona jest Wajssebuta córką. Księżna się uśmiechnęła.

— W czemże ona pomocną nam być może? — spytała.

— Więcej, niż myślicie, księżno!

— Nie rozumiem was!...

— Ubierzcie waszego małżonka w suknie tej Danuty; sztuką niewieścią niewieści wygląd twarzy jego dajcie, a zmierzchem, z więziennego mroku, gdy wychodzić będzie, nie dopatrzą stare oczy Wissebuta, kto z ciemnic krewskiego zamku wychodzi. Trójca przyjdzie, trójca wyjdzie, tylko nie za pierwszym razem, dziesięciokrotnie przedtem odwiedzicie waszego małżonka. Pozwoli się uśpić żóraw czujny, krzyżackie konie w pogotowiu w umówionem miejscu stać będą, a na miejscu księcia Witowda złotowłosa Danuta zostanie.

Księżna podniosła się z krzesła i uścisnęła gorączkowo dłoń przyjaciela.

— Tak, tak, tak!... — wyszeptała — uśpi się żóraw stary, w granicę Polski uniosą mojego Witowda konie krzyżackie.

— A potem do Prus, do przyjaciół — dodał Zygfryd.

— Wszędzie, byleby z Kiejstutowej baszty umknąć.

— Dobranoc wam, pani miłościwa!...

Pochylił głowę i w rycerskim ukłonie do drzwi się cofał.

Z wypiekami na twarzy, z oczyma pałającemi stała chwilę żona Witowda pośrodku izby, łowiąc uchem oddalające się kroki Krzyżaka. Gdy ścichły, podbiegła do drzwi i nasłuchiwała jeszcze. Otworzyła je później i w szarość korytarza wzrok rzuciła. Jedyny już tylko kaganek ćmił światłem bladem, gród spał, żaden szelest nie przerwał milczenia.

Księżna klasnęła w dłoń.

Szmer, bieg cichy, jakby stóp bosych.

To, czujna na rozkaz pani, biegła Danuta.

(1) Historyczne.

II. W rycerskim domu.

Przy Trockiej ulicy była gospoda, »Domem Rycerskim « zwana. Każdy obcy przybysz z zagranicy, albo rycerz, wałęsający się po ziemiach różnych i przygód szukający, lub spełniający ślub jakiś, którym zniewolić miał miłą sercu swojemu niewiastę, znalazłszy się w Wilnie, zatrzymywał się w gospodzie owej, mającej izbie« przestronne, wygodne żłoby dla koni i dziedziniec, dla popisów rycerskich dogodny. Kręciło się w one czasy niemało tych ofiarników Erosa, rycerzy błędnych, ze zranionemi sercami od strzał kupidynowych, jako i tych, którzy chcieli w walce z »saracenami« niejedno paskudztwo żywota swojego zmazać, niejeden grzech śmiertelny odkupić i, namordowawszy tych pogan niemało poczestne dla siebie miejsce w królestwie niebieskiem znaleźć. Wielkie wyprawy krzyżowe, płynące ongi ku Jerozolimie falą wezbraną, ucichły. Grób Chrystusów trzymały dłonie silne, rycerska zaś fantazya ówczesna gdzieś się wylać musiała i znaleźć ujście swojego odpływu, połączonego z urokiem mistycyzmu religijnego. Tem miejscem była Litwa.

Nie wzmogłoby się tak Krzyżactwo, gdyby nie ony stały przypływ rycerstwa zachodniego, płynącego w kraje pogańskiej Litwy, otoczonej tajemniczością lasów i borów, zaludnionej niewidzianymi już w świecie zachodnim potworami, które w imaginacyi ówczesnych rycerzy iście bajeczne kształty przybierały; napływ nieraz tak był duży, że do siedmiu wypraw rocznie musiał Zakon podejmować, ażeby tej febrze rycerskiej zadośćuczynić, prawda, że i niemałe korzyści materyalne miał z tego. Francuzi, Sasowie, Anglicy, Włosi, Hiszpanie i Portugalowie szli na one wyprawy »saraceńskie«; królowie i książęta, jako »współbracia«, królowe i księżniczki, jako »współsiostrzyce «, zapisywali się do zakonu, a »rycerz« i »mnich«, połączony w jednej osobie, miał urok niemały, tak że niewiasty wszystkie, olśnione brzmieniem tych dwóch nazw, zawsze po stronie niemieckich rycerzy stawały i nieraz królewskim małżonkom swoim na drodze ich lepszych natchnień kamieniem legły. To też zakon w wielkiej czci a poszanowaniu miał ród niewieści i współsiostrzyce swoje obdarowywał relikwiami cudownemi, jako to: łzą Chrystusową, kawałkiem welonu Matki Boskiej, okruchami Chleba z Ostatniej Wieczerzy Pańskiej i t. d. Gdy jeden z królów im rzekł, iż zbraknąć może tak szczodrze szafowanych świętości, »Łaska Boża pomnoży« — odpowiedzieli mnisi cichego serca, a któżby śmiał zaprzeczyć Bożej Wszechmocności!,.. Za one skarby religijne i zbawczych modłów obiecanki prynce i duki dobrami ziemskiemi obdarzali zakon pobożny. We wszystkich państwach Europy obronne siedziby swoje mieli ci obrońcy krzyża: były to węzły sieci olbrzymiej, zarzucone na ludy i kraje. Zapisać się w »Złotej księdze« Zakonu niemałym było zaszczytem; dostąpić »stołu honorowego«, to prawie królestwo niebieskie pozyskać. Współbracia i współsiostrzyce wiedzieli, że w rocznicę ich śmierci dzwony we wszystkich świątyniach krzyżackich się ozwą, że tysiąc mnichów żałobne modły odprawi za spokój ich duszy i różnych win zmazanie, a boje niezmordowane »z przepotężnem pogaństwem«, mianem »saracenów« ochrzczonem, otaczały nimbem ten zakon krzyżowy, dyabelską pychą odęty, żyjący krwią ludów i zmysłów wyuzdaniem. A wżdy to, po sławnych lupanarach rzymskich, pierwszy zamtuz w Malborgu powstał; a wżdy to pierwszy Krzyżak-mnich próg jego przestąpił. Świat o tem nie wiedział, bo pokrywała te bezeceństwa biała świątobliwa szata i chyba dar jasnowidztwa mógł przejrzeć skrytość ich dusz i rzucić wróżbę słowami świętej Brygidy, do której w widzeniu Syn Boży przemówił o Zakonie krzyżackim: »Postawiłem ich na straży u granic ziem chrześcijańskich, pszczołami użyteczności być mieli, a oto powstali przeciwko mnie. Nie dbają o dusze, nie litują się ciał tego ludu pruskiego, który z błędu nawrócił się ku wierze katolickiej i ku mnie. Grzebią go pracą niewolniczą, pozbawiają swobód, nie uczą przykazań wiary, odejmują mu sakramentów i wtrącają w piekło ku jeszcze większej kaźni, niż gdyby pozostał był w pogaństwie. A jeśli wojnę toczą, to czynią to jedynie ku powiększeniu swej pychy i szerszemu rozpostarciu swej chciwości. Dlatego przyjdzie czas, kiedy będą wyłamane ich zęby, i będzie ucięta im ręka prawa, i prawa noga im ochromieje, aby żyli i uznali występki swoje« (1).

Ale świat o tem nie wiedział, a jeżeli wiedział, odejmowała mu głos wielka potęga Zakonu.

Tak tedy każda wyprawa do ziem litewskich była dla owych rycerzy błędnych, wojowników, szukających przygód, fortuny czy sławy, wojną krzyżową, prowadzoną przez zakon pobożny, który na kresach ziem chrześcijańskich był jedynym piastunem idei Chrystusowej. Niemało tych rycerzy, wraz z pomocniczem Jagaile wojskiem krzyżowców, wtłoczyło się teraz do litewskiej stolicy, Wilna; niżsi rodem i mniejsi zasługami zawalili dziedziniec wspomnianego już »Domu rycerskiego«; dostojniejsi zaś i więcej w pieniądz brzęczący zaopatrzeni, zajęli wszystkie izbice gospody piętrowej, pijąc i biesiadując przy skokach niemieckich trefnisiów, dźwiękach lutni i swawolnych piosnkach minnesängerów, z rycerskiego stołu żyjących. Mieszkańcy stolicy prawie z zabobonnym strachem przechodzili około tej gospody; niejeden wstrzymał się — i splunął; ale nie zaczepiali stojących na straży knechtów niemieckich, unikali burdy ponocnej, o jaką nietrudno było z żołdactwem butnem i grubiańskiem, mającem za sobą dumnych panów pruskich i wielkiego księcia opiekę.

Przez otwarte okno gospody (boć to były sierpniowe dni upalne) co chwila na zewnątrz ulicy wylewała się fala śmiechu przy akompaniamencie puharów rozbijanych i opilczym okrzyku: Christ ist erstanden!... Niezbyt, co prawda, licował ten krzyżacki okrzyk bojowy z tłustymi żartami błaznów i marzącemi piosenkami minnesängerów, w których odzywały się nieśmiertelne skargi Lorelej, powtarzane przez echo skał nadbrzeżnych, nabrzmiałe tęsknotą miłosną, rzewne a pochutne, jak głębie złoto-błękitnego Renu. Ale czyż nie biesiadują w powoli chylącej się do ich stóp stolicy Litwy? czy syn Olgierdów, dla zachowania pozoru władzy, nie tuli się w fałdy ich szerokiego płaszcza?... Christ ist estanden!— wołały gardła pijane, a wtórowały im dzwonki rozhulanych guzmanów i tęskne westchnienia Lorelej.

Do owej gospody li tylko rycerze chrześcijańscy mieli prawo wejścia w tej chwili; pogańscy wojownicy litewscy, wraz z wodzami swoimi, umykali od ścian tych, niby od ścian domu zapowietrzonego. W lasach niedalekich, w gajach blizkich snują się tylko cienie jakieś; przysiadają cicho nad brzegiem Wilejki w uroczystem milczeniu, w dusznem skupieniu, z zamkniętemi usty, z zapartym w piersi oddechem. Księżyc na młodziku mży, nie świeci; wartko płynące fale Wilejki chwytają złoty blask jego: garść bryzgów, parę błyskawic szybkich i zgaśnięć. I tak wciąż, na przemianę: błyśnięcie nagłe i ciemny szafir wód. Po chwili i tu się odzywa dźwięk struny, po chwili i tu się pieśń odzywa. Dzwonią już tylko słowa litewskie, a z nich wypływa ból, a śpiewa je wieszcz stary, wypełniając treść poważnego rapsodu Olgierdów i Gedyminów imioniskami. Zabłądzi nieraz i imię Kiejstuta, ale na wspomnienie dwóch tamtych pierś rośnie, na wspomnienie tego ostatniego ból targa piersi. Okrom książąt i królów, czapki Olgierda i korony Gedymina, znalazła się w pieśni Wajdeloty i smutna opowieść o nadniemeńskiej mogile Szyrwida, o tem pierwszem rozbudzeniu się duszy litewskiej pod urokiem branki polskiej. I były myśli, które popłynęły do dalekiej ziemi łąckiej, i były serca, które tajemniczem przeczuciem nowego życia zabiły, ale je wnet zmroził płynący z »Domu rycerskiego «, niby głos surmy, zwycięski okrzyk Krzyżaków. O, Wilno! kogo ty gościsz? O, Wilno! czyje zwilżasz usta zdrojami swoimi?

W pewnem oddaleniu stało młodzieńców dwóch, snać zwabionych słodkimi dźwiękami pieśni litewskiej. Byli ukryci w krzewach leszczynowych, może bojący się wyjść z cieniów w swych strojach cudzoziemskich. Jeden z polska, a drugi z niemiecka był ubrany; pierwszy nie okazywał lęku, drugi zaś za połę ubrania towarzysza swojego chwytał, powstrzymując go w chęci pójścia naprzód. Nietrudno odgadnąć, że był to Till z Jaśkiem Bolechowicem. Till wiedział o zabawie Niemców w »Domu rycerskim« i Jaśka namówił, by z nim na tę biesiadę poszedł. Jaśko upierał się i więcej rad byłby skórę im trzepać, niż biesiadować z nimi, ale na rzucone podejrzenie przez Tilla, że się trochę Niemiaszków obawia, podrażniony w rycerskiej ambicyi, wybrał się z nim do wiadomej gospody. Zaledwie jednak wyszli z zamku, jak Jaśka owiał czar nocy. Na ustach swoich czuł jeszcze ciepło pocałunków ust Danuty, a w sercu rozmarzenie wielkie. Skręcił więc na brzeg Wilejki, w lekko posrebrzone księżycem drzew cienie, jako to zwykle kochankowie czynią, mający serce miłowaniem przepełnione. Rad nie rad, Till zgodzić się musiał na oną romantyczną peregrynacyę i poszedł za Jaśkiem. Aż oto pieśń litewskiego rapsodu w słuch im wpadła. Słowa niezrozumiane były, ale tęsknota i ból bez słów rozumieć się dają. Jaśko chciał wyjść z ukrycia i staremu wajdelocie się pokłonić i z oną garstką ludu, szukającego w pieśni otuchy i pokrzepienia, noc całą pozostać. Ale Tilla nęciła gospoda rycerskiego domu, figle guzmanów i perlące się winem puhary. Zresztą nie czuł się zbyt bezpieczny w niemieckim stroju swoim; mógłby być posądzony o przeszpiegi i Wilejką do Wilii popłynąć, a stamtąd Niemnem ku Kownu, by przed Niemcami zaświadczyć, jakie to wielkie ku nim jest miłowanie na

Litwie. Jaśko chciał wyjść z krzewów, a ten go za połę powstrzymał i bzdury prawił.

— Zarzezą, łeb rozbiją, ze szczupakami pokumać się każą, śmiechem zaś ni krotochwilą żadną nie wykupisz się od nich, Jaśku! Ba, znają się na tem, jak wróble na wstrzemięźliwości. Z tobą zresztą łagodniej się może obejdą, ale mnie pewnikiem na żywym ogniu upieką, tak im przyjemny jest zapach skóry niemieckiej. Jaśku, przyjacielu, bądźże prawdziwym wyznawcą Chrystusa, nie Perkunasa zwolennikiem — szeptał Till w samo ucho Bolechowica, nie popuszczając na chwilę poły jego ubrania.

— Nie terkocz mi nad uchem, jak grzechotka, do stu piorunów! — zniecierpliwił się Bolechowic. — Co mnie tam twoja skóra niemiecka obchodzi przy tej pieśni przedziwnej, której śpiew fal i szmery liści wtórzą!...

— Zmąci to wszystko mój krzyk męczeński, gdy ci poganie dostrzegą niemiecki mój strój — i pięty mi smalić będą.

— To zrzuć go, do kaduka!

— I mam jako golec stanąć przed nimi?

— Jeżeli tak bezpieczniej — to czemu nie?

— Do przedwczesnej mnie kąpieli przygotowujesz, jak widzę.

— Z przyjemnością gębębym ci zatkał!... Taka cudna pieśń dzwoni, a ten trajkoce i trajkoce!...

— Ładniej ci tam w domu rycerskim zaśpiewają...,

— O, to łżesz!

— Byłżeś tam, słyszałeś?

— Nie byłem i nie słyszałem.

— Dlaczegoż mówisz, że łgę?...

— Ja jeno widzę, żeś tchórzem podszyt.

— No, tak!...

— Że się okrutnie boisz.

— No, tak i z tych słów moich widzisz, żem odważniejszy od ciebie.

— A to jakim sposobem? — Jaśko spytał.

— Bo przyznać się do strachu mam odwagę, a ty nie!

— Wżdy to ty mnie, nie ja sam siebie za połę trzymam?

— Widzisz, jako się wykręcasz niegodnie, aby tylko do gospody nie iść, gdzie rycerz rycerzowi w pysk patrzy.

— Tędy zmierzasz — zaśmiał się Bolechowic. — Otóż wiedz, Tillu, żeś głupi, bom chciał pierwej temu ludowi się przypatrzeć, a potem do rycerskiego domu z tobą iść.

— Potem!... — ozwał się Till -- w tem ci właśnie całą przebiegłość i spryt twój widzę i rzucenie mi piaskiem w oczy. Potem, to znaczy: gdy uczta rycerska się skończy, służba kości wszystkie wymiecie i cicho będzie, jak makiem siał. Wtedy śmiało do drzwi podejdziesz i zakołaczesz na stróża: — »Kto tam?« — odźwierny spyta. — »Jaśko z Bolechowic, na ucztę idę!« wąsa podkręcając, rzekniesz. — »Już po uczcie« — da ci odpowiedź odźwierny. — »Spóźniliśmy się« — rzekniesz tedy do mnie, marsa okrutnego stawiając, a oczyma mówiąc: »Mojać-że to wina, że tak wcześnie zakończyli biesiadę?« Wilk syt i koza cała będzie, a rycerskość twoja żadnego szwanku nie poniesie — dokończył Till.

— A, ty jucho niemiecka — zawołał Jaśko. — Ot, jak bezecnie rzecz całą wykalkulował!... Prowadź do rycerskiego domu, a zaraz ci na wstępie taką awanturę zrobię, że szabla o szablę trzaśnie.

Till rad był z takiego obrotu sprawy. Awantury się nie lękał, bo wszelkie nieporozumienie krotochwilnym żartemby załagodził, a ckniło mu się do pieśni i zabaw. Podjudzał tedy trochę Jaśka, odprowadzając go coprędzej z rozśpiewanego gaju litewskiego, za którym Bolechowic raz wraz się oglądał, przystawał i nasłuchiwał, łowiąc uchem smętne tony umierającej pieśni litewskiej. Rozwiała się, jak mgła, dzwonił tylko cichy strun pobrzęk, a i ten przygasał, rwał się i dogorywał w poszumach drzew i płaczu fal Wilejki.

Jaśko stanął i słuch wytężył.

— Cierpnie skóra? — Till spytał.

— Nie na mnie, kukło niemiecka! — oburzył się Jaśko.

— Ja się przyznaję i śmiało uchodzę, ty zaś krok zatrzymujesz, zucha udając.

— Milcz, bo dźgnę! — krzyknął Jaśko. —- I to być może, przewagę nade mną masz, a nikt w obronie sieroty nie stanie — westchnął Till.

— Wiesz — rzekł Jaśko, stając znowu, a do Tilla się zwracając — gdyby mnie spytano, czy twój ozór, czy mój miecz jest ostrzejszy, nie umiałbym dać należytej odpowiedzi.

Tak dogadując sobie, weszli na Trocką ulicę i do rycerskiego skierowali się domu.

W izbie dużej, przy stole długim, na którym stały złote dzbany i puhary, farfury zacne i srebne misy z jedzeniem, a nalane winem perlistem kielichy krążyły dookoła, siedziało ze stu pięćdziesięciu rycerzy nacyi różnych, bo okrom białych płaszczów mnichów krzyżackich, dojrzeć nie trudno było barwne stroje mężów, z ziemi gallijskiej przybyłych, i poważne twarze Angielczyków, i ruchliwe postaci Włochów, i opasłe Holendry, i Bawarów pyski opijaczone, a wszystko to kawalerowie »honorowego stołu« zakonu krzyżackiego, duki i prynce, albo błędni rycerze, szukający sławy i przygód wojennych w pogańskich ziemiach litewskich. To też szramy na czołach a lica bezecnie pocięte mieli i niemało warg zajęczych dostrzedz można było, na które pewnikiem żadne niewieście nie kładły się już usta, a miłość u rajfurek kupowano; toć psia złość z ich fizyonomii patrzyła, a światu całemu grozili zębem wyszczeżonym, gładkie zaś lice spotkanego gdziebądź młodziana złą żółcią zalewało im serca. Lecz częściej kresa rycerska przecinała policzki, co było nawet ozdobą twarzy, jako świadectwo wojennego żywota. Zajęczą wargę najczęściej w pijackiej burdzie się otrzymywało; nie zacnego miecza był to ślad; cięcie doraźne pochwyconego na podoręczu noża przezeń patrzyło.

Na szarym końcu stołu siedzieli bracia zakonni, przodek przed sobą innym dając, jako nakazywała im polityka panów gospodarzy. Pomimo skromności onej, znać było, że oni tu rej wodzili, że pod płaszczami mniszymi nie mnisze dusze siedziały; że ręce, nabożnie skrzyżowane, opierające się na głowicach mieczów żelaznych, a podnoszące się z błogosławieństwy nad każdą nową misą wniesionej potrawy, nad każdym puharem, świeżem winem nalanym, druzgotały ludy, mocy ich ulegające, z piersi pokonanych żywe wyrywały serca. Te ręce mnichów, na krzyżach mieczów oparte, twarde, jako stal, nie do dźwigania krzyża, tego słodkiego jarzma Chrystusowego, lecz do onej sztaby żelaznej, zbitej na płask, a ostrej i obosiecznej, stworzone były. Palce, jako węże do dławienia przywykłe, w skurczu zawsze; w słodkim spokoju nie widziałeś ich nigdy, w bezruchu nawet miały kształt szponów sępich, czekających na trzewia upatrzonej już ofiary. Mówiono o chrześcijańskiej pokorze tych mnichów, lecz nikt z żywych w zwykłą nawet wyrozumiałość ludzką nie wierzył. Siłą stali, siłą imponowali światu ówczesnemu, lecz duch Chrystusowy w nich zamarł, i dlatego tyle podłości wyrzygnęli z siebie.

Pośród tych rycerzy zakonnych był i Zygfryd, który, opuściwszy komnaty księżnej Anny, na ucztę pośpieszył.

Brakło tylko Tilla, nie opuszczającego nigdy biesiad rycerskich, a opóźniającego się dzisiaj z przybyciem. Już znużyły rycerzy skoki błaznów; zmysły, winem zalane, nie odczuwały piękna marzących pieśni minnesängerów, rozkoszna a tłusta zwrotka jakaś wywoływała jeszcze śmiech gruby na usta biesiadników, lecz i w tem nawet przesycenie znać było. Oglądano się za ostrym dowcipem ulubionego sowizdrzała, który z Jaśkiem miał przyjść i żart wesoły na wety im rzucić.

— Do kata! drugie kury przepiały, a naszego przyjaciela jak niema, tak niema... Czy go jaka dziewka powabna dworu księżnej Anny nie zatrzymała i przeniósł małmazyę jej ust nad cukier wina — ktoś rzucił.

Zygfryd się poruszył.

— Niemasz tam takiej — mruknął przez zaciśnięte zęby.

— Dlaczegóż nie przychodzi? Przecie już Bachus czerwonymi policzkami patrzy, a w głowie mu się mąci... Skrewił, psia jucha, skrewił!...

— Till nie opuszcza biesiad — Zygfryd na to — od puharu ust nie odwraca, tylko prosiłem go, by do kompanii naszej przyprowadził rycerza sławnego, owego Jaśka Bolechowica, od którego niejeden z nas pamiątkę na łbie nosi. Chciałem, byście się przyjrzeli mu bliżej temu chrześcijańskiemu rycerzowi, który w pogańskich pułkach Kiejstuta walczył i dziś nawet nie odstał od dworu księżnej Anny, zatrzymany wdziękami srogiego Wissebuta dziewczyny.

— Wdziękami, powiadasz? a mówiłeś, że niema tam takiej.

— Dla wyznawców Chrystusa, nie dla Bolechowiców takich, miecz przeciwko nam podnoszących — odparł Zygfryd. — Owóż prosiłem Tilla, by przywiódł tu nam tego junaka, jeżeli mu skóra nie ścierpnie na widok tylu rycerzy szlachetnych. Ot, krotochwilę mieć będziemy, gdy niejednego z nas ujrzy, pokrzywdzonego przezeń tak srodze.

— Bolechowic? — rzucił jeden z mnichów krzyżackich. — Poznałem go pod Kownem... Jak żmija się rzucał, padalec!

— I ja mam rozprutą dłoń przez tego poganina— wtrącił drugi.

— Mnie także na sztych wziął, psi syn, ażem skląć musiał i pomstę mu zaprzysiądz — ozwał się trzeci.

— Obiecałem i ja w Trockiem jeziorze go utopić, gdyśmy się mieczami w boju ostatnim związali. Przysięgał, że pływać umie i do wspólnej z sobą zapraszał mnie kąpieli — głos czwarty zabrzmiał.

— Bezecnik!...

— Syn wiedźmy! — tu i tam głosy dały się słyszeć.

— I chcecie, by przyszedł do przyjaznej mu tak kompanii! — ozwał się głos tubalny kawalera de Vendendaelle.

Zaśmiano się, a Zygfryd rzekł:

— Bój bojem, nienawiść nienawiścią, a uczta ucztą. W rycerskim gronie zapomina się o niesnaskach różnych, wróg nawet bratem się staje, chyba samby przeciwko gościnności zgrzeszył i kogobądź z nas uraził.

— O co nietrudno... w kompanii tak mu życzliwej — dodał kawaler de Vendendaelle.

— Znać to przeczuwa i dlatego nas na srogi zawód naraża — ktoś wtrącił.

— Till go namówi — rzekł Zygfryd.

— Wiedząc o gościnności naszej — gdzieś padło.

— Wierząc w naiwność swoją — dokończył Zygfryd — że bezpiecznie będzie mógł przestąpić próg tej izby.

Rzucił to dziwnym głosem. Słów tych jednak nie wszyscy dosłyszeli wśród gwaru biesiadnego.

W danej chwili zwracał na siebie uwagę biesiadników rycerz, z ziemi galijskiej przybyły, z plastrem na oku, którego zwano kawalerem de Vendendaelle. Jako ostatnio przyjęty do »stołu honorowego« za swoją wyprawę do Ziemi świętej i zwycięskie tam zmaganie się z potworami strasznymi, które w walce orężnej pokonał, siedział na miejscu poczestnem, dziwy opowiadając słuchaczom o lasach gadających, jaskiniach, do antypodów wiodących, przyczem srebrne talerze w trąbkę zwijał, to rozwijał, oną to manipulacyą dowód dając siły niezmiernej, a czynił to niby od niechcenia, ot, by jakieś zajęcie dać palcom, które przecież bezczynnie spoczywać na stole nie mogą. Każdy mąż rycerski, przy nim siedzący, zaledwie mu do ramienia głową sięgał, a gdy wstawali od wieczerzy, każdy z nich wzrok rzucał na Francuza, obawiając się, by pułapu łbem swoim z tynku nie otarł, co też się nierzadko zdarzało przy ówczesnych mieszkaniach nizkich.

Kawaler de Vendendaelle nie więcej nad lat czterdzieści liczył. Przy potężnym wzroście swoim i sile niedźwiedziej był chudy niezmiernie i płaski, że go po cichu »deską francuską« nazywano. Ta chudość i płaskość jego postaci śmieszne wrażenie robiła, przerażenie zaś wzbudzał, gdy rękę po jakiś przedmiot wyciągał, która, zda. się, w nieskończoność gdzieś rosła. Mówił dobitnie, opozycyi nie znosił, łgał, jak najęty, żądając dla słów swoich wiary bezwzględnej. Ogromny miecz, z którym nie rozstawał się nigdy, powszechny budził szacunek. I teraz, siedząc przy stole, przy sobie go miał; opuszczony na rzemieniu, zajął znaczną część izby i końcem swoim o ścianę się oparł, tak że każdy pachołek albo rycerz, przechodząc poza plecyma Francuza, przez miecz ten przestąpić musiał, by potrąceniem o niego nie urazić kawalera. Zda się, że rycerz de Vendendaelle naumyślnie taką przegrodę stawiał, wyzywając śmiałków, którzyby odwagę mieli to uczynić. Nieraz wysoko podniesione ostrze o ścianę opierał, robiąc zamkniętą rogatkę poza plecyma swojemi, że już nie przestąpić, ale przeskoczyć przez tę zaporę potrzeba było. Rozumiano tę kawalerską fantazyę Francuza, a widząc, jak srebrne talerze zwijał, niby kartelusz marny, przeskakiwano przez miecz rycerza, albo zawracano się i obchodzono stół dookoła, by od spodziewanej ochronić się zaczepki.

Kawaler de Vendendaelle nie grzeszył pięknością. Miał twarz suchą, długą bardzo, nadającą mu jakiś wygląd koński, ozdobioną wąsem jasnym, świecącym od smarowidła, a podczesywanym do góry, niby wachlarz z piór źle upierzonych jeszcze kaczek, a odkrywający usta grube, czerwoną pomadą wysmarowane; broda, w szpic cięta, ginęła w mgle koronek brabanckich, szeroką krezą cienką otaczających szyję. Bujne a trefione kędziory spadały na ramiona; łeb duży, brwi wymalowane miał, jak i policzki, sztuczną barwą rumieńców błyszczące. Nos szeroki, płaski, rozlewający się po obu stronach twarzy; na lewem oku plaster, bez którego nikt go nie widział, choć byli i tacy, którzy nie od dnia dzisiejszego szlachetnego rycerza znali. Nie pytano jednak kawalera o przyczynę tej dobrowolnej szpetności, domyślano się tylko, że ślub jakiś był onej powodem, tajemnica miłosna, której badać nikt się nie ośmielił.

Zmieniano misy i dzbany, rozmowa toczyła się wartko. Właśnie Zygfryd kończył opowieść swoją o nowem bezeceństwie Jagaiły, który, nie mając uczuć chrześcijańskich, nie tylko nie pozwolił Witowdowi być na uroczystości pogrzebu Kiejstutowego, lecz nocy dzisiejszej do krewskiego więzienia wywieźć go rozkazał, gdy drzwi się otworzyły i wszedł Till z Jaśkiem Bolechowicem.

Gwar przycichł...

Oczy wszystkich zwróciły się na wchodzących.

Jaśko na progu izby na chwilę przystanął i dumnem spojrzeniem powiódł po zgromadzeniu. Nie było w nim obawy spodziewanej. Orłem okiem obiegł dookoła; brwi lekko ściągnął, Zygfryda dostrzegłszy, zatrzymał się dłużej na twarzy kawalera de Vendendaelle, którego plaster snać go zajął, bo usta uśmiechem się poruszyły. Dostrzegł to rycerz francuski i srebrny talerz zaczął znacząco w trąbkę zwijać, a lewą rękę na głowicy miecza położył. Manipulacya ona nie uszła uwagi Jaśka: »To ci siłacz dopiero!« — pod nosem mruknął i uśmiechnął się znowu, a wąs pokręcił, czem dał do zrozumienia, że pojął tych ruchów znaczenie.

Piękna a harda postać młodzieńca podrażniła ucztujących, szczególnie wargom zajęczym nie w smak poszła. Rycerze krzyżaccy trącili się łokciami, harde łby do góry podnosząc, a zęby Zygfryda zgrzytnęły. Podejrzywał go o miłość do Danuty, do której sam się palił, a zresztą Jaśko był synem ziemi polskiej, tej ziemi dobrodziejki, której on, Zygfryd, z towarzyszami swoimi strzedz winien i bronić, bo obdarzyła ich hojnie, dzieląc się z nimi częścią swej szaty. Toż dość już było powodów do wzburzenia żółci w wątrobie Krzyżaka: miło jest brać dobrodziejstwa, lecz za przykro jest wdzięczność za nie okazywać. Ale zła niechęć szybko ustąpiła tajemnemu uczuciu radości: wpadł w sidła szpak nieuważny.

Till naprzód postąpił.

Przyciszony gwar wzmógł się na nowo, a lutniści na skoczną nutę grać zaczęli. I wnet s,ię ozwał śpiew, nieodstępny towarzysz każdej uczty rycerskiej, a teraz do Tilla zwrócony. Dobrany chór śpiewał:

Niemasz lepszych chwil,

Gdy się jawi Till.

Aż się wino rozzłociło,

Smętku w duszy nam ubyło,

Umknął za sto mil

Za morza!...

Umknął za sto mil!...

Gdyś już jest wśród nas.

A więc z tobą wraz

Wypróżnimy wszystkie czary,

Konwie, dzbany i puhary,

Śmiechem skrócim czas

Marudny —

Skrócim śmiechem czas!...

Sto dukatów wart

Dobry śmiech a żart!...

Jutro kto wie, jak tam będzie

Kto przy stole tym usiędzie,

Kogo weźmie czart

Okrutny,

Kogo weźmie czart!...

Nim poszepce mnich

Za spokojność ich,

Nim wesela dni upłyną,

Niech się sperli w czaszy wino

Ku radości tych,

Co żyją,

Ku radości tych!...

— Ku radości Łych, co żyją, ku radości tych! — zabrzękła izba cała i: hurra! stem odezwało się głosów, wszystkie zaś puhary do Tilla się zwróciły, który, na okół ukłony rozdzielając, śmiał się wesoło i o głos prosił.

— Pst, pst! — tu i tam dało się słyszeć.

Umilkli — i było cicho, jak makiem siał.

— Panowie! — Till zaczął. kompanii! — ozwał się głos tubalny kawalera de Vendendaelle. —  Gdybym chciał zadość popędom serca swojego uczynić i do każdego z was, szlachetni rycerze, ze stosowną przemową się zwrócić, tobym musiał: ku zadowoleniu waszemu, Bolechowica uśpieniu, a gardła mojego chrypce, ze sto pięćdziesiąt wypowiedzieć oracyi. I takby noc przeszła na wyliczaniu zasług waszych, niekoniecznie godnych pochwały, a wino wydychałoby się w konwiach. Ja zaś, wprowadzając do kompanii waszej godnego was towarzysza, ani chrypy własnej, ani ziewania jego, ani wydychania się wina nie miałem na widoku. Rycerza do rycerzy przywiodłem, który wzdragał się zrazu w tak szlachetnem, jak wasze, towarzystwie przybywać, ale, upewniony przeze mnie, że żadnego zbója leśnego pośród was niemasz, z mniejszą już palpitacyą serca, ciągniony za poły, próg tego rycerskiego domu przestąpił. Amen!

Zaśmiano się z onej racyi ulubionego przez wszystkich sowizdrzała, a oczy rycerzy na Jaśku spoczęły, który, w boki się wziąwszy, a pokręcając wąs piękny, obawy ni palpitacyi żadnej nie zdradzał. Gdy Till przemowę swą skończył, Jaśko postąpił krok naprzód i podniesieniem ręki prawej znak dał, że chce słów kilka przemówić. Śmiech ustał, szmer się rozwiał, twarze wszystkie ku Bolechowicowi się zwróciły, który dźwięcznym a donośnym głosem tak rzekł:

— Szlachetni rycerze! Z przemowy przyjaciela mojego, a jako nietrudno poznać, i waszego ulubieńca, niezbyt wyraźny mieliście mój konterfekt. Żem rycerz, to patrzy z fizyonomii mojej, żem nie tchórz, to ono przyjście dowodem jest tego, bom wiedział, że przed obliczem niejednego z was tu stanę, który rycerską urazę do mnie mieć może za miecza wytrącenie, libo defekt, przeze mnie uczyniony cielesnej substancyi swojej. Jednak, mimo rycerskości pozór, palpitować sercem można — i, tchórzem podszyty będąc, uledz namowom przyjacielskim, w zanadrzu pewność mając, że nie do zbójów, jeno do grona rycerzy szlachetnych na wesołą biesiadę się idzie. Otóż, widzicie panowie, że można Tillowi tak rzecz przedstawić, lecz mnie się godzi mniemaniu takiemu zaprzeczyć. Nie wzdragałem się do was iść, bo w boju wróg nierzadko druhem w czas pokoju się staje, lecz nie zniósłbym ni spojrzeń niechętnych, ani zlekceważenia mnie przez wątpliwych mi bardzo przyjaciół. Dlategom mu rzekł: idź sam! lecz, gdy jak rzep przyczepił się do mnie, a o jakiejś obawie napomknął, tom ci nie zniósł takiej rycerskiego honoru obrazy i bez palpitacyi, choćbym w gniazdo os miał wstąpić, dałem się mu tutaj prowadzić. Raz zaś przestąpiwszy ten próg rycerskiego domu, żądam od was należnego gościowi każdemu respektu, tem bardziej, że w imieniu szlachetnego komtura Zygfryda zaproszenie na oną ucztę Till mi przyniósł. A wżdy dziś jeszcze, wieczorem, spotkaliśmy się, panie komturze, na korytarzu księżnej Anny mieszkania i, jako dwa psy, przemówiliśmy do siebie. Racyę więc miałem zaproszeniu waszemu odmówić; nie odmówiwszy zaś, mam prawo żądać poszanowania, rycerskiemu mojemu stanowi należnego... Amen!

Dookoła stołu szmer popłynął uznania czy niechęci, trudno było rozpoznać. Nie uszły jednak uwagi Jaśka: złowrogi śmiech komtura i drwiące spojrzenie Francuza, który, wiedząc, że gość nowy stół dookoła obchodzić będzie i z rycerzami się zapoznawać, prawice im ściskając, dłoń silniej na rękojeści swojego miecza oparł, by wczas, przez podniesienie końca jego do góry, przeszkodę rycerzowi polskiemu postawić. Ruch ten kawalera de Vendendaelle znać zauważył Zygfryd, bo uśmiech szczerego zadowolenia na wargach jego osiadł. Sam, nie sprzeniewierzając się gościnności rycerskiej, narażał Jaśku na sztych pieniackiego Francuza. Pewien był, że Bolechowic przez miecz nie przeskoczy, ani cofnie się, by kołem po raz drugi stół okrążyć, jak to inni czynili, lecz usunie postawioną mu na drodze przeszkodę i z obrażonym kawalerem do czynienia mieć będzie, wynik zaś walki był mu aż nadto wiadomy. Uśmiechnął się tedy raz jeszcze i, ręce nabożnie na piersi składając, rzekł do Jaśka:

— Co innego korytarz księżnej, a co innego gościna w domu mnichów nabożnych. I tu niesnaski i nieporozumienia bywają, ale nie my ich przyczyną jesteśmy. Śmiała a rycerska odpowiedź twoja tylko dumą napoić nas może, że, zapraszając ciebie, młodzieńcze szlachetny, wiedzieliśmy, kogo zapraszamy. Dłoń masz, jako i nasza dłoń, silną; odwagę równą naszej i serce, nie znające drżeń trwogi, jako nasze serca. Takich tylko wielbimy, takich tylko w kole naszem widzieć chcemy. Nieprzyjaźń w boju, w pokoju życzliwość — oto dewiza nasza. Obejdź kołem stół nas biesiadny, a żadna prawica od uściśnięcia dłoni twojej się nie uchyli.

Ta szlachetna przemowa komtura spodobała się Jaśkowi. Rycerski mu ukłon oddał, rękę życzliwie wyciągniętą uściskał i, czyniąc zadość wymaganiom towarzyskim, w pochód ruszył dla zapoznania się z biesiadującymi rycerzami. Każdy rękę ku niemu wyciągnął i wymienił imię chrzestne i rodowe nazwisko swoje. Tu Heinrich, tam Carolus zabrzmiało, »von« lub »de« rycerskie; padły tytuły prynców i grafów, baronów i duków, że aż dusza rosła, znajdując się w otoczeniu dostojników takich. Z należnym respektem Jaśko witał rycerzy, z końca świata przybyłych, ale się nie mógł od śmiechu powstrzymać, gdy jakiś grand hiszpański, dłoń jego ściskając, tak się zaprezentował:

— Ferdynand Marya Ermengod, Jan Józef Dominik

Piotr Ambroży Sylweryusz Ignacy Cypryan Bonifacy Anzelm Bonawentura don Manoel de...

— Ależ, grandzie — przerwał przerażony Jaśko — widzę, że z dworem wszystkich świętych i błogosławionych przybyłeś. Pod twą opiekę pojedyńczym się naszym Jaśkom udawać, co też czynię, dłoń twoją z czcią należną ściskając.

Przerwanie Hiszpanowi wyliczania imion chrzestnych wydało się biesiadnikom obrazą pewną. »A — a!« — dały się słyszeć głosy oburzenia, zapoczątkowane przez okrzyk komtura Zygfryda. Ale Hiszpan nie obraził się wcale. Przeciwnie, dumny był, że Jaśko pod opiekę patronów się jego oddawał; więc ściskając gorąco dłoń Bolechowica, temi słowami zakończył:

— ... Don Manoel de Godoy Estremadura Monteros Grinaldi dłoń twoją ściska, młodzieńcze szlachetny, nie zawodzącą nigdy przyjaźnią cię darząc i świętych patronów moich opieką.

Z majestatyczną powagą słowa to wypowiedziawszy, rękę na głowicy miecza położył i wyzywającym wzrokiem powiódł dookoła. Głosy przedchwilowego oburzenia w okrzyki uznania zmieniły się: »A —a!« —już wcale inaczej zabrzmiało.

Jaśko, obszedłszy stół półkolem, zbliżył się do kawalera de Vendendaelle. Dwa dobre kroki jeszcze było do »deski francuskiej«, a już ręka kawalera wyciągnęła się i ułapiła dłoń Bolechowica, aż żachnął się, nie wiedząc, skąd to straszydło polipie wypłynęło ku niemu. Jaśkowi się wydało, że jakaś palcata łapa niewidzianego potworu ogarnia go i pożera. Stanął, jak wryty, a Francuz, nie patrząc wcale na niego, rzekł krótko:

— Chevalier de Vendendaelle.

Rzekłszy to, rękę cofnął, nie spojrzawszy nawet na urażonego takiem powitaniem Jaśka, i wedle swojego zwyczaju srebrne talerze w trąbkę zwijać zaczął. Oczy wszystkich biesiadników zwróciły się ku Francuzowi, a drwiące spojrzenie Zygfryda, wymierzone prosto w twarz . Jaśka, do żywego ubodło rycerza. Już po uścisku ręki czuł Jaśko, że Francuz, gdyby chciał tylko, palceby mu pogruchotał, a te uśmiechy i spojrzenia, dostrzeżone na twarzach Niemców, wzburzyły w nim krew, tem bardziej, że powitanie kawalera, który na niego nie raczył spojrzeć nawet, za lekceważące było. Teraz dopiero uczuł palpitacyę serca, ale z rodzącego się gniewu. Niepolitycznie jednak było waśń wszczynać i dać do zrozumienia, że ktoś obrazić go śmiał. Na porachunek dość czasu. Nietrudno się będzie dowiedzieć o zamieszkaniu obraźcy i na drzwiach domu przybić wypisane na desce wezwanie. Wiedział, że zwycięstwem ten bój się nie skończy, ale lepiej ze świata zejść, niż pozwolić grać sobie po nosie. Uczuł szum w głowie, szaloną chęć chwycenia za gardło Goliata, ale jeszcze zmógł siebie i zimną zachował krew. Tylko brwi się ściągnęły, z oczu trysnęły skry a zęby zaklekotały. Miał już przejść dalej poza plecyma kawalera, gdy ten, z umysłu, za naciśnięciem rękojeści miecza, koniec jego do góry podniósł i, opierając o ścianę, przegrodę przed samym nosem Jaśka postawił, że albo przeskoczyć, albo cofnąć się musiał. Jaśko stanął gwałtownie, a gdzieści z tłumu głos jakiś zabrzmiał:

Hop!...

I szmer — i śmiech — i cisza...

Pioruny trzasnęły w mózgu Bolechowica, aż zachwiał się, zbladł i znieruchomiał na chwilę.

— Kawalerze de Vendendaelle — rzeki jakimś głosem gardłowym. — Może zechcesz miecz swój usunąć i wolne zrobić mi przejście.

Kawaler się nie ruszył.

— Kawalerze de Vendendaelle! — powtórzył Jaśko. Kawaler ani drgnął.

— Gdyby chodziło o wzrok — zgrzytnął Bolechowic — tobym może miał jakie takie wyrozumienie, bo jednem okiem tylko patrzysz, ale tu o słuch chodzi a zda się, że głuchota was nie trapi.

Kawaler spojrzał prawem okiem na Jaśka, jakby do zrozumienia dając, że dobrze słyszy. Ale miecza nie cofnął, przeciwnie, silniej go oparł o ścianę, aż miał szarej gliny osypał się na ziemię. Wtedy Jaśko kopnął nogą i precz odrzucił przeszkodę, a kawaler de Vendendaelle podniósł się nagle i jak słup stanął, głową o pułap się opierając.

Jaśko za broń chwycił...

Stal z gwizdem wysunęła się z pochwy.

Wszyscy porwali się z miejsc...

Broń szczęknęła...

Błysnęło w powietrzu mieczów sto.

Jaśko z szablą; dobytą, z rozdętemi nozdrzami, wargami zaciśniętemi, tchem w piersi zapartym, stał w rogu izby, mierząc pole walki krwią nabiegłemi oczyma. Przed sobą widział las mieczów i mur piersi szerokich i olbrzymią postać kawalera de Vendendaelle, stojącego nieruchomo, niby filar, podtrzymujący strop sali. Miał uczucie, że ta czarna fala głów i piersi, wrząca, hucząca, bałwaniąca się, powstrzymywana tylko jakąś siłą niewidzialną, skłębi się i runie potokiem; że za chwilę ten filar się złamie i całym ciężarem swoim zwali się na niego. Już burza się wzmaga, głosy nienawiści, jak gromy, padają; piorunu tylko czekać i śmierci. Wtem skoczył Till i wrzasnął:

— Stu na jednego?... Hańba!... Zaśmierdział snadź nam honor rycerski!...

— Schować broń!... — Zygfryd się ozwie... — Kawaler de Vendendaelle sam potrafi za taką zniewagę zapłacić.

— Kopnąć nogą miecz rycerski?... — tu i tam odezwały się głosy oburzenia.

— To się nie przebacza!...

— Nigdy, przenigdy!... — leciały wokoło wołania, jak z kusz pociski.

— Cicho!... sza... — krzyknął komtur. Posłuchajmy, jakim głosem zapieje kur galijski.

— Zwinie w trąbkę tego śmiałka polskiego, jak one talerze srebrne — ktoś się ozwał.

— Panowie! — zawołał grand hiszpański, przez tłum się przeciskając. — Ja, Ferdynand Marya Ermendog Jan Józef Dominik Piotr Ambroży Ignacy Sylweryusz Cypryan Bonifacy don Manoel de Godoy Estremadura Manteras Grimaldi, młodzieńca tego, który pod opiekę czternastu patronów się moich oddał, nie zawodzącą nigdy obdarzyłem go przyjaźnią i, choćbym trupem padł, co prawdopodobnem będzie, gdyż nie dzisiaj Dawidom z Goliatami się potykać, staję w obronie pokrzywdzonego rycerza przeciw tobie, kawalerze de Vendendaelle. Tak mi dopomóż, Madonno Sywilska, i ty, święty z Compostelli Jakóbie!...

Kawaler pół twarzą zwrócił się do szlachetnego syna Hiszpanii i rzekł:

— Zbyteczna opieka.

— Zbyteczna! — powtórzyły głosy krzyżackich rycerzy.

Mimo to, szlachetny syn Hiszpanii o imionach czternastu, z ręką na głowni miecza położoną, przedzierał się przez tłum, zastępujący mu drogę, i zbliżał się do Jaśka, który stał, przygotowany na bój śmiertelny.

Kawaler de Vendendaelle miecza nie wydobył. Patrzał chwilę na Bolechowica... nagle, jak wąż, ciskający się na ofiarę, otoczył go rękami, wzniósł w górę i zawołał:

— Młodzieńcze! młodzieńcze!... ty nie wiesz, jakąś mi przysługę wyrządził...

I począł pocałunkami okładać zdumionego Jaśka.

— Panowie! — odezwał się po chwili, do otoczenia się zwracając, a był promienny, jak pierwszy uśmiech majowego poranku — panowie!... Dla pozyskania serca boskiej Elwiry, której piękności w zorzach świtu, słodyczy w ambrozyi, dobroci w sercach aniołów szukać, o której rękę tysiące najszlachetniejszych ubiegało się rycerzy, westchnieniami swemi kołysząc bluszcze, rosnące pod jej balkonem, ten plaster na oku z rozkazu jej położyłem, który miałem zdjąć prawo i wtedy słodką miłość jej pozyskać, gdy znajdzie się rycerz bez trwogi, który śmiało o miecz mój potrąci, groźną barykadą stojący przed nim. W mglistej Brytanii, w słonecznej Italii, na bezbrzeżnych równinach Polonii i wśród nie znających trwogi Teutonów tam byłem, stawiając podczas uczt płot miecza mojego stopom rycerskim. Najodważniejszych od potrącenia go powstrzymywała siła moja, uściskiem palców gniotąca zastawy srebrne, dmuchnigciem warg wyrywająca dęby z korzeniem, tupnięciem nogi sprowadzająca dreszcz ziemi. Spotkanie rycerza takiego uwolniłoby oko moje, to duszy zwierciadło, od plastra, nałożonego słodką Elwiry ręką, a ją w posiadanieby moje dało. Zwiedziłem świat cały, srogim Saracenom w oczy lazłem, chanom tatarskim tarasowałem przejścia do haremów, nawet bogobojnym mnichom Najświętszej Maryi Zakonu zagradzałem wejścia do kaplic, i... śmielsi usuwali się, mniej śmiali przeskakiwali przez miecz mój, lecz żaden z nich, rycerskiem uderzeniem stopy przełamać przegrody tej nie śmiał. Motyle czarnej melancholii zaczęły latać przede mną, zakrywając boskiej Elwiry obraz; czarna rozpacz niezgłębione odkrywała przepaści, śmierci całunem okrywając nadzieje najpiękniejsze. Czym tu był, czy w światach antypodowych, słodkiem pismem kreślony dobiegał do mnie głos Elwiry: » — Szarlu! jak oko twoje?« — i posyłałem jej odpowiedź, w inkauście krwi mojej umoczoną: »W plastrze, Elwiro!« Trzy lata, panowie! trzy lata czekałem na miecza mojego kopnięcie, i dziś dopiero, zawdzięczając dobremu natchnieniu szlachetnego komtura Zygfryda, który na ucztę naszą słodkiego rycerza sprowadził, dzisiaj dopiero, w porankowej rosie, śpiącej na wonnem łonie róży, pióro umoczę i słodkiej Elwirze napiszę: — »Oko wolne, serce wierne, do ciebie płynę, Elwiro!« — O, upojenie! nie rozsadź przed dniem szczęścia serca kawalera de Vendendaelle!... o, westchnienie!... (tu westchnął), głębokie, jak oddech morza, nie pochłoń wszystkiej ziemi powietrza!... o, plastrze! precz z mojej źrenicy! — (tu plaster zdjął i nieruchomą błysnął powieką) — a ty, rycerzu nieulękły, nad życie honor swój stawiający, przyjmij pokłon mój przyziemny... (tu pokłonił się nizko, kształt dromadera postaci swojej nadając), zanim od słodkiej Elwiry list słodki otrzymasz, z podzięką za przywrócenie jej kochanka. — Panowie! (zwrócił się do zgromadzenia). Ja, Karol de Vendendaelle, niezłomnym mieczem swoim uderzam o miecz tego rycerza, noszącego szlachetne nazwisko Bolechowiców, na znak przyjaźni wieczystej — (tu stal o stal brzęknęła). — Panowie! (ciągnął) od dnia dzisiejszego, dnia wybawienia i lubych snów powrotu, kto Bolechowica wrogiem będzie, stanie się moim wrogiem; kto czci jego dotknie, dotknie czci mojej i, wypowiadając bój temu, zarazem mnie na bój wyzywa!... Do deski grobowej ścigać nieprzyjaciół jego będę, i biada im, po trzykroć biada! — woła kawaler de Vendendaelle!.... To oświadczenie rycerskie w ręce twoje składam, przezacny komturze Zygfrydzie, i wam wszystkim, rycerze! byście przed każdym zaświadczyli, że słów swoich kawaler de Vendendaelle na wiatr nie rzuca. A teraz kielichy na zdrowie Hiszpanii i Polski! i pieśń wasza, minnesängerowie, ku mojej Elwirze zwrócona!...

Grzmot oklasków był odpowiedzią na oną mowę kawalera, a gad zawodu ugryzł w serce Zygfryda. To też najsilniejszy oklask z pod dłoni jego wypadł, a »Donner... Wet-ter« z piersi, przytłumione: hura! ogólnem. Kawaler de Vendendaelle ściskał dłoń Jaśka i dłoń szlachetnego Hiszpana, stojącego w obronie sprawiedliwości, palcami zaś współumarłą podnosił powiekę, która raz wraz na przygasłe nasuwała się oko. Wino krążyło, opróżniały się dzbany i puhary; kawaler tchem jednym ogromne konwie wychylał, aż nabrzmiał, jak księżyc w pełni, twarz zaś jego hipopotami wyraz przybrała.

— Pieśń o słodkiej Elwirze! — zagrzmiał, do grajków się nagle zwracając, którzy porozumiewali się między sobą, znać żadnej nie znając pieśni o Elwirze i słodkiej do tego. Ręce zbliżyły się do strun, pobałamuciły trochę... i znowu opadły.

— Na króla Klodowika klnę się — krzyknął kochanek Elwiry — że rzeź niewiniątek tu sprawię, jeżeli zaraz ta pieśń tu nie zadzwoni. Czar duszę porywa, upojenie unosi — wołał, z powieką opadającą bezsilny bój zwodząc — a te brzęczystruny na hymn miłosny nie mogą się zdobyć!... O Elwirze! — ryknął — bo łby wam pościnam, jakem kawaler de Vendendaelle... Słyszycie? — wrzasnął i tupnął nogą o ziemię.

Zatrzęsły się ściany, podskoczyły puhary wszystkie, aż rozkołysane w nich wino złotemi strugami bryzgnęło na podłogę. Nie było przesady, gdy mówił o dreszczu ziemi. Kilku rycerzy odbiło się od ław, a przerażeni grajkowie do strun się wzięli, bałamutne dźwięki z nich wydobywając. Z melodyą niewieleby było kłopotu, ale skąd wziąć słowa, opiewające dźwięki Elwiry, a Francuz, upojony słodkiemi wspomnieniami o niej, a może więcej winem, wypitem nad miarę, darł się w niebogłosy, raz wraz wspominając o rzezi niewiniątek.

— Nie?!... — wreszcie krzyknął. — Polecajcie się Bogu, drwiący z rozkazu kawalera de Vendendaelle!...

Strach przebiegł po sali, bo kawaler naprawdę miał myśli herodowe. Nie zabiedź mu drogi, ni za suknie ułapić, bo pochwycone w palce kawalera dzbany i konwie w wióry się obracały i latały naokół. Druzgotał ławy nogi kopnięciem, śmielszych jednym zamachem rąk z nóg zwalał i tak szedł ku pacholętom, zasłaniających się lutniami przed najściem Atylli. Wtem na stół Till skoczył i, widząc groźną postać rycerza, zbliżającą się do grajków niewinnych, na głos zawołał: — Szlachetny kogucie galijski! do świtu jeszcze daleko, a ty już piejesz! Dawnoby się odezwała o słodkiej Elwirze pieśń słodka, gdyby nie ja, zabraniający tym przybłędom pieśń o niej śpiewać. Till tylko ma prawo boskie jej imię na swoich ustach położyć; Till tylko ma prawo rycersko - romansową pieśń zanucić i dukatami (których mi, spodziewam się, nie pożałujesz) wypełnić kieszeń swoją. Śpiewaj! — wołasz — ale i inne wołanie do tego mnie przymusza. Oto cień pięknej Elwiry stanął przede mną i szepce: »Tilu — tilu!...« Pierwsze »Tilu!« jest wołaniem imienia mojego, drugie: »tilu»... graj! oznacza. Zatem wypełniam twój i jej rozkaz i pod dźwięk strun harfianych rycerską zaśpiewam balladę. Hej, grajki! rzewnie a śpiewnie, iżby się ryby popłakać mogły, gdyby tę pieśń o Elwirze słyszały.

— Gdzie ona? gdzie ona? — zawołał kawaler.

— Przed nosem mi fika, ale ty jej nie zobaczysz.

— Czuję róż zapach!

— Właśnie w różach mi się pojawiła.

— Oddech piersi jej czuję!

— Dmucha mi w samą gębę właśnie.

— Elwiro! — zajęczał kochanek.

— Od jej imienia właśnie pieśń zacznę.

— Jak ty marząco mówisz: właśnie! — zawołał rozmarzony kawaler de Vendendaelle.

— Pst — zaczynam!...

Dał znak.

Ozwały się lutnie i harfy.

Till chrząknął.

Rycerz de Vendendaelle łzę otarł i lewą rękę na sercu położył, którego klapa zaledwie wytrzymać mogła ruch krwi, pędzonej przez wszystkie komory serca, ogromną ilością wypitych napojów. Oczy biesiadników zwróciły się na Tilla, który uśmiechał się wesoło, lecz kawaler rozmarzenie w nim widział i spływającego Muz geniusza.

Cisza...

Łkają harfy — lutnie płaczą...

Głębokie: ooch! wypada z piersi Francuza.

Till śpiewa...

— »Elwiro! Elwiro! już tyle miesięcy

Pod twoim balkonem przestałem,

I nad twe spojrzenie nic więcej, nic więcej,

Nic więcej, Elwiro!... nie miałem!«

— »O, Szarlu! mój Szarlu!... chcesz uścisk mój zyskać

I rządzić, jak w mieście zdobytem?...

Rycerski ślub wypełń, a będę cię ściskać

O świcie, po świcie, przed świtem!«

— »Elwiro! Elwiro!... czy mam-że iść w kraje,

Gdzie żyją potwory i smoki?

Znam przecie, Elwiro! rycerskie zwyczaje:

Gdzie zechcesz, skieruję swe kroki«.

— »O, Szarlu mój, Szarlu!... w moc ręki twej wierzę,

Nie złamie jej potwór stugłowy,

Lecz przeciw tym bestyom są święte pacierze,

Że wyjdziesz bez walki żyw, zdrowy«.

— »Elwiro! Elwiro!... więc złożę ślub święty,

Że każdy, spotkany wśród drogi

Zbój zbrojny czy rycerz, w czci będzie dotknięty

I stoczy wnet ze mną bój srogi«.

— »O, Szarlu mój, Szarlu, to żadna zasługa!

Nie marna przeszkoda tu staje:

Miecz długi, jak sosna, i ręka twa długa

Pierwszeństwo przed każdym ci daje«.

— »Elwiro! Elwiro!... mózg z czaszki wydrążę

Każdemu, co nie miał kochanki«.

— O, Szarlu! mój Szarlu!... to może być książę,

Lub pasterz, pasący baranki!«

— »Elwiro! Elwiro!... więc ciemny monaster

I jego uwięzi mnie krata«.

— »Nie, Szarlu! mój Szarlu!... na oko wsadź plaster

I noś go cierpliwie trzy lata«.

Tak rzekła przesłodka Elwira, gdy prosił

O mękę, na znak swej wierności — —

I wsadził Szarl plaster, trzy lata go nosił,

Trzy lata, ten dowód miłości!

Aż wrócił zwycięzcą, choć z okiem przymglonem,

Lecz z sercem płonącem wciąż w łonie.

I stanął pod słodkim Elwiry balkonem

I temi słowami rzekł do niej:

— »Elwiro! Elwiro!... twojego widoku

Spragniony tak, jako dżdżu kania,

Zdejmuję mój plaster, co siedział na oku,

I śpieszę po rozkosz kochania.

Nie tknięty ni ręką, ni wodą ze zdroju!

Swędzenie mi sprawiał okrutne,

Dziś wołam: »Elwiro! ust słodki napoju,,

W czar przemień tak długie dni smutne«.

— »O, Szarlu! mój Szarlu! łza z oczu mi ścieka,

Co z ciebie te lata zrobiły!...

Półmętna źrenica, półmartwa powieka,

Bez ognia, bez blasku, bez siły!...

Gdzie dawny twój urok, gdzie dawna twa krasa

I wyraz gromowy spojrzenia?

Źrenicy nie dojrzeć, opadła zawiasa

W półślepca dziś ciebie przemienia«.

— »Elwiro! Elwiro!... i coś cię w dreszcz wprawia

I piersi umniejsza twej ciepło!

Ku innym rycerzom gdy puścisz żórawia,

Nie dojrzę źrenicą oślepłą.

W połowie dopatrzę, jeżeli w tej dobie

I uśmiech się ku nim potoczy«...

— »O, Szarlu! mój Szarlu!... dlaczego ja tobie...

Dwóch plastrów nie dałam na oczy!!!

Śmiech wstrząsnął wszystkiemi ścianami izby, gdy Till, z niewieściem odczuciem rozpaczy, oną rycerskoromansową balladę skończył. Ale kawaler de Vendendaelle zanosił się od płaczu, Jaśka, to granda hiszpańskiego do piersi swej tulił, aż obu żebra trzeszczały, wreszcie wyjął sakiewkę z dukatami i gwałtem, choć Till się wcale nie wzdragał, za pazuchę mu pakował, swej damy paziem go robiąc i na wieczne przywiązując czasy do przesłodkiego Elwiry ogona.

Ale uczta już ku końcowi się miała, pochodnie gasły, w powietrzu był zaduch okrutny, a ucztujący, jak snopy, pod stół się walili. Gdzieniegdzie jeszcze śmiech bryzgnął, albo żart grubijański; piersi biesiadników poruszała czkawka nieuśmierzona, a grajkowie pospali się, plecami o ścianę wsparci.

Jaśko chciał wyjść niepostrzeżenie i skinął na Tilla. Ale ten manewr nie udał się, bo cofających się nieznacznie wnet zauważył grand hiszpański i kawaler de Vendendaelle. Razem więc wszyscy czterej opuścili progi rycerskiego domu i wyszli na ulicę Trocką. Till prowadził Francuza, Bolechowic Hiszpana, lecz prowadzeni innego byli mniemania. »Trzymaj się!« — mówił Francuz, zawadzając o kamień jakiś przydrożny. »Baczność, bo nosem się zaryjesz!« — do Jaśka Hiszpan się zwracał i tak szli, do zamku Gedyminowego się kierując. Byli już niedaleko od grodu, gdy zgrzytnęły wrzeciądze, wrota się otwarły i kilkudziesięciu jeźdźców litewskich z obnażonymi mieczami i toporami, na storc postawionymi, z ciemnych wynurzyło się sklepień. Wyjechali na krewski gościniec i znikli w cieniach nocy.

(1) Revelationes S. Brigittae Lib. II. Gap. XIX. f. 39. Proroctwo to wypowiedziane zostało niemal w przededniu wielkiego pogromu Grunwaldzkiego.

III. T o w c i g i n.

Jeszcze słońce marudziło gdzieś w otchłaniach podziemnych, jakby się namyślało: warto-li wzejść i spojrzeć ludziom w oczy? a już ze stron wszystkich nieprzeliczony tłum płynął ku onemu zgliszczu Świętoroga, gdzie wznosił się wielki kopiec mogilny z olbrzymim stosem na szczycie. Śpieszyło mrowie ludzkie z najdalszych okolic ziemi litewskiej, gdzie tylko wieść doszłao śmierci i pogrzebie Kiejstuta; obsiadało wzgórza okolne, zawczasu co lepsze miejsca zajmując, by ani ucho, ani oko z onej uroczystości nie uroniło. Szli w ogromnem milczeniu i skupieniu ducha męże, niewiasty i dzieci. Nie barwiły się stroje tego ludu litewskiego: szare i smutne były, jak jego myśli i życie, a coraz to nowe gromady wychylały się z gajów cienistych, wysuwały się z wądołów i jarów, ze wzgórz spływały, przechodząc w bród przez cicho szemrzące nurty Wilejki, rozbijające się o kamienie i pnie drzew nadbrzeżnych. Straż kunigasowa, na małych, lecz zwinnych koniach żmujdzkich pilnowała porządku, by nie zawalano dróg i gościńców, potrzebnych dla przejścia orszaku żałobnego, jako też wielkoksiążęcego dworu i asysty, na którą składało się rycerstwo cudzoziemskie, w całym rynsztunku bojowym i barwach swoich szat, mające wziąć udział w pogrzebie. Ale pomimo tłumu, wzrokiem nieobjętego, straż kunigasowa niewiele miała do roboty z ludem posłusznym i kornym. Na każdy rozkaz usuwano się w milczeniu, zajmowano miejsca wskazywane bez sporów żadnych, szemrań i pomruków i, choć wielotysięczny tłum był, przedziwna cisza panowała naokół, jeno głuchy rozlewał się szmer, podobny do szumu morza, które miarowo kołysanemi falami o brzeg uderza, lecz zakreślonych nie przechodzi granic; słyszysz tylko oddech piersi olbrzymiej, jakiś cierpienia jęk, płacz nieutulony, ule i morze jęczy i płacze, ma swój ból i swoje cierpienie.

Już wszystkie wzgórza dalsze i bliższe zajęły tłumy ludzkie, a jeszcze płyną i płyną bez końca. Zabrakło miejsc na ziemi, więc pną się na drzewa, osiadają gałęzie, zajmują dachy domów bliższych i świątyń kamiennych zręby. Matki unoszą swe dzieci i na ramiona sadzają, młodzi, silni parobcy z dziewczętami to robią, a wszystko w ogromnem milczeniu, w cichości ogromnej.

Złoto-rubinowymi blaskami okryło się niebo... Już słońce musiało zejść, tylko je bory i góry zakrywają, i dlatego na zgliszczu Świętoroga srebrne się jeszcze mgły snują, perliste rosy na trawach siedzą, błąka się chłód w gajach cienistych, niezwarzony skwarem dziennym kwiat wonią świeżą oddycha, drzew i ziół orzeźwiające zapachy płyną.

Wśród tych falujących głów ludzkich, niby wśród łanów, dojrzewającem zbożem okrytych, widać długie, szare rysy gościńców i dróg, do miasta i grodu prowadzące. Przez jakąś szczerbę u góry przedarł się blask słoneczny i ozłocił wierzch stosu. Mogilny kopiec nurzał się w cieniu jeszcze, opasany wężem ścieżyn, stykających się z sobą, po których przejdzie orszak żałobny ze zwłokami Kiejstuta, przejdzie koń jego bojowy, sokoły wachlarzami skrzydeł wioną, ze spuszczoną głową ulubiony pies kunigasa pójdzie, zamigocą pochodnie, zapalone w zamkowej świątyni u ołtarza ognia wiecznego.

Cisza...

Czekają hasła — dźwięku rogu.

Na wzgórzu, a raczej na usypisku szerokiem, u którego stóp straż zbrojna stoi i tłumom zbliżyć się nie pozwala, widać namioty puste jeszcze, ale poznasz po ich barwie szkarłatnej, że przeznaczone są dla dworu wielkoksiążęcego, dostojników, otaczających tron kunigasa i gości zagranicznych, wśród których miejsca poczestne zajmą białe płaszcze Krzyżaków. Przed największym, środkowym namiotem zachwiała się chorągiew państwa z herbem Litwy: żelaznym rycerzem na koniu, z mieczem do góry wzniesionym. Skądeś wiatr przybiegł i trącił o płachtę sztandaru... Zwinął—rozwinął... i sennym zagrał szelestem. Taka cisza była naokół, że lud posłyszał ten płacz chorągiewny... i zaparł dech w piersi i okamieniał, czekając na znak rozpoczęcia pochodu.

Na Górnym Zamku, w audyencyonalnej komnacie Jagaiłowej zebrali się wszyscy dostojnicy państwa i rycerze, z ziem obcych przybyli. Nie brakło i marszałka krzyżackiego zakonu, większych i mniejszych komturów, wśród których poczestne miejsce zajmował Zygfryd von Zihl, jako zaufany kunigasa, i drugi, Hanke, ów Niemiec rygajski, który, będąc komendantem grodów obu z ręki Kiejstuta, wydał je, bezecnik, Jagaile. Ozdobą zebrania było rycerstwo świeckie, z ciepłych krain auzońskich, z dalekich ziem Galii, z mglistego Albionu przybyłe, szukające wieńca zasługi w szeregach pułków krzyżackich. Ich twarze pyszne, ich stroje barwne, barki, odziane w rysie i lisie skóry, oklejnocone miecze i hełmów pióropusze, zwracały na siebie uwagę w skromnych kurtach łosiowych rycerzy litewskich, nierzadko wywróconym kożuchem baranim drażniących panów bogatego Zachodu. Grand hiszpański, o imionach czternastu, dumnem okiem wodził dookoła, przypatrując się ciekawie nieznanym sobie zwyczajom pogańskiego dworu; nie brakło i kawalera de Vendendaelle, wzbudzającego wzrostem swoim podziw ogólny, i innych, którzy, choć po uczcie w domu rycerskim mieli nieco łby zaprószonej zjawili się wszyscy, ciekawi niewidzianego dotąd, a pogańskiego obrzędu.

Jagaił witał rycerzy, dziękując za uczestnictwo w tej smutnej uroczystości pogrzebowej. Zbliżając się do kawalera de Vendendaelle, trzy słomki za siebie rzucił i wyszeptał jakieś zaklęcie litewskie, uroki oddalające. Tak przeszedł wzdłuż szeregów; przed każdym z rycerzy zatrzymywał się i pytania im dawał, niekoniecznie na odpowiedź czekając. Nie każdąby, co prawda, odpowiedź zrozumiał, jak i odpowiadający pytań kunigasowych, czasu zaś nie było na bawienie się w tłómaczenia, bo oto szmer powstał, i weszła księżna Anna z dziewiczym dworem swoim, posłuszna wezwaniom Wielkiego Księcia. Bolechowic prowadził księżnę, dalej szedł Till i panny.

Nadaremnie Zygfryd na palcach się uniósł, Danuty chcąc dojrzeć. Albo jej nie było, albo wśród wieńca dworek ukryła się tak, że jej nie dopatrzył wzrok Krzyżaka. Na nic były spojrzeń bystrych wywiady: przedmiotu, który w żyłach krew mu palił, nie dostrzegł. Zwrócił więc wzrok na Jaśka, drogowskazu w jego oczach szukając. Ale Bolechowic, doprowadziwszy księżnę do miejsca, jej przeznaczonego, cofnął się o krok i wmieszał w tłum rycerski. Badane przez Zygfryda spojrzenia Jaśka nie zdradziły obecności Danuty. Bolechowic szeptem zaczął rozmowę jakąś z kawalerem de Vendendaelle, przelotny tylko wzrok na Zygfryda rzucając. Dostrzegł badawcze spojrzenia jego, na dworskie panny zwrócone, jak przechodził koleją po głowach ich ukwieconych, i uśmiechnął się, choć pięści mu się ścisnęły. Danuta była, jeno zasłaniał ją tłum dworek, na przedzie stojących.

Jagaił podziękował księżnej Annie, że w izbach swych nie pozostała, lecz przyszła, czyniąc zadość woli jego. Wspanialej pochód będzie wyglądał, gdy i niewiasty się do niego przyłączą i pójdą razem z dworem wielkoksiążęcym, nie jako żałobnice zagniewane, lecz pożądane uczestnice. Małżonka Witowda musiała zgodzić się na żądanie kunigasa: od niego zależał los jej męża; musiała uśpić czujność, srogi żal stłumić, nie zdradzić się z myślą żadną, zrobić wszystko, co chciał, byleby jej nic przeszkodą nie stanęło, po zakończeniu obrzędu pogrzebowego, Wilno opuścić i dostać się do zamku krewskiego, do Witowdowego więzienia.

Rozmawiano półszeptem...

Czekano hasła: odezwania się rogu. Oczy wszystkich raz po raz zwracały się na zgliszcze Świętoroga. Nie było gwaru i nie było milczenia. Rzec można, że była cisza szmerów, jakimi czasami bór gada przed ziemi uśnięciem.

Nagle róg zabrzmiał...

Znać goście zagraniczni nie byli przyzwyczajeni do dźwięków litewskiego rogu. Każdy z nich drgnął a z miejsca się poruszył i pytający wzrok na sąsiada rzucił. Nie był to śpiewny głos surmy, lecz ryk bawoli, przerażający, rozpaczny ryk jakiś!... Zdawało się wszystkim, że się powietrze rozdarto i ono rozdarcie straszliwe poszło dalej i dalej... A to odpowiadały echa gór, borów i skał.

Otwarły się wszystkie podwoje... Przez komnaty wiew przeszedł. Ochmistrz dworu w drzwiach stanął, złoconą laską stuknął o próg izby i dał znak pochodu.

Rozwinął się wąż długi.

Na dziedzińcu zamkowym, na potężnych barkach starych żołnierzy nieboszczyka, zachwiały się nosze złocone, bogatym karmazynem okryte, na których spoczywał ogromny zewłok Kiejstuta. Wielkoksiążęcą czapkę na głowie miał, a w skrzyżowanych rękach miecz trzymał. Oczy zamknięte, rozwiana broda. Zda się, że spał i roił sny potężne. Zbliżył się i arcykapłan i w imieniu umarłego pożegnał wszystkich. Wziął dzban miodu i chleba okruchy, miodem bryzgnął dookoła, rozsypał chleb, by uspokoić duchy, pragnące jadła i napoju. Zwrócił się do wielkiego księcia i spytał: czy ma do nieboszczyka żal jaki?

— Nie — odpowiedział Jagaił.

I dotknął Kiejstutowego miecza na znak prawdziwości słów swoich.

Pochód ruszył.

Tuż zaraz za noszami szedł rumak bojowy umarłego, złotym kropierzem okryty; dwa okapturzone sokoły spoczywały u zimnych stóp kunigasa, za koniem szedł pies wierny, z posępnie pochylonym łbem do ziemi.

Zaledwie pochód wysunął się z bram zamkowych, jak podniósł się lament okrutny. To płaczki-najemnice w jęk uderzyły, a chwiały się, za zwłokami idąc, jakby lada chwila z nóg zwalić się miały. Jęk, jęk tylko słychać było i szelest dartych szat. Ruchy rąk mówiły o boleści niezmiernej, a taki szał rozpaczy ogarnął te żałobnice, za trupem idące, że chwytały włosy garściami, targały kosmy duże, a wiatr je porywał i unosił. Wtedy z tysiąca piersi otaczającego wzgórze śmierci ludu popłynął jęk także, a był on stokroć prawdziwszy, stokroć boleśniejszy od jęku tych płaczek najemnych i towarzyszył już nieuśmierzony, dopóki zwłok na stos nie złożono, dopóki koń bojowy, związan łańcuchami, u słupca nie stanął, pies przy nim się nie ułożył, skrępowane sokoły rozpacznie nie wionęły skrzydłami; dopóki nie zaczerniała na mogile postać arcykapłana i nie pokłoniła się do ziemi samej marom czcigodnym.

Płacz umilkł, jęk umilkł...

Zapanowała cisza.

Ofiarnik rozrżarzył ogień arcykapłan pochodnię wziął do ręki.

U wzgórza śmierci zatrzymał się orszak wielkoksiążęcy. Jagaił w otoczeniu panów i gości w namiocie zasiadł. Dalej dwór księżnej Anny z nieodstępnym Jaśkiem Bolechowicem i Tillem, który dziwnie nieswojo się czuł, będąc zmuszony do milczenia i trzymania wszystkich figlów swoich na uwięzi. Co zbliży się do którego z rycerzy: »Pst!« — słyszy; co się pochyli do jakiejś dziewki żarnej, ta zaraz na głuchotę zapada. Usiadł więc na ziemi przy pniu drzewa, do którego przywiązane były sznury wielkoksiążęcego namiotu i na wyjętej tabliczce z zanadrza coś kreślić zaczął. Na zapytanie, szeptem rzucone, przez jednego z rycerzy, coby robił, »Żałobliwy tren piszę na śmierć własną« — odpowiedział — »bo już mi ten marny żywot obmierzł«.— Gdy wszyscy miejsca zajęli w namiotach, teraz dopiero wzrok Zygfryda dostrzegł Danutę. Była w bieli, wyglądająca, jak kwiat liliowy. Fala złocistych włosów, u głowy bławatkowym wieńcem zatrzymana, rozlewała się wzdłuż całej jej postaci. Czar wiosny bił od niej, czar budzącego się życia do snów, do marzeń, do szczęścia. Stała, wsparta o ramię Jaśka, nieświadoma wdzięków własnych, w dal zapatrzona. Że była postaci drobnej, skoczyła na kamień, wystający z ziemi; że kamień nierówny był i nie dawał dobrego oparcia jej stopom, Jaśko ramię swoje podsunął, że bez fatygi żadnej patrzeć już mogła. Dobrze tak było jemu i jej.

Wiatr polatał, ochładzał czoło; chwytał złociste pasma włosów i nieraz niemi zasypywał oczy Jaśkowe. Chwytał je tedy usty i cichym rozkoszował się pocałunkiem.

Widział to wszystko rycerz krzyżacki i piekło miał w duszy.

Danuta nic a nic nie przeczuwała.

Gniewała się na wiatr, a Jaśko mu błogosławił; gniewała się na Jaśka, a on temu gniewowi nie wierzył i ściskał, odszukane w białych fałdach spódniczki drobne palce Danuty i nawzajem uścisk jej otrzymywał. To ci gniew srogi, niosący przebaczenie tak szybko!... Czasami zadrgały nieruchome powieki dziewczyny, jakby odpędzały owad natrętny. Nie wiedziała, że tym owadem były spojrzenia Zygfryda, w źrenice jej wymierzone, a tak palące, tak dotykalne, że nawet raz jeden zrobiła ruch ręką, jakby odegnać chciała coś, drażniącego jej oczy. Mimowoli oparła się silniej o ramię Jaśkowe. Serce biło mocno, grało krwi falą, i Jaśko rozumiał tę cichą pieśń serca i podobnym rytmem jej odpowiadał.

Cisza, oczy wszystkich zwrócone na stos, na którym czerwieniła się krwawa plama karmazynu, pokrywającego zewłok Kiejstuta, bielił się koń, do słupca przywiązany, niespokojny pies i niespokojne sokoły.

Wyszli starce siwobrode z harfami w rękach, wieńcem otoczyli szczyt mogiły, na strunach położyli dłonie.

Zabrzmiała pieśń cicha, pieśń pożegnania...

Migocą harfy, migocą gwiazdy zapalonych pochodni.

Prócz starców tych, prócz kapłanów nikt prawa już nie miał wstępu na wzgórze. Aż oto człek jakiś, z włosem i brodą białą, w siermiędze siwej, w łapciach wieśniaczych, których rzemienie otaczały łydki aż do kolan, krokiem powolnym zaczął się ku szczytowi mogiły wspinać. Dostrzegł to arcykapłan i groźnym ruchem ręki znak dał, by precz poszedł, a nie przeszkadzał obrzędowi pogrzebowemu. Lecz człek ten nie usłuchał rozkazu... Szedł dalej, do stosu się zbliżając, powolnym, lecz pewnym krokiem.

Arcykapłan, który miał już stos podpalić, zeszedł o kroków kilka i płonącą pochodnią wstęp śmiałkowi zagroził.

— Krewe-Krewejte — rzekł starzec — (a taka cisza była, że wszyscy głos jego słyszeli). — Krewe-Krewejte — powtórzył — azali pochodnię do tego stosu przyłożysz, widząc, że nie wszystko jest według dawnego zwyczaju?

Arcykapłan zmierzył go od stóp do głowy.

— Co?... co?... — rzucił w półgniewie.

Stary człek spojrzał mu w oczy.

— I ty pytasz? ofiarnik najwyższy? — rzekł.

Krewe-Krewejte się oburzył.

— Któżeś jest, uwagi mi czyniący?

— Sługa Gedyminów, piastun Olgierdów i Kiejstutów, Towcigin, co znaczy: Strzegący lud - odpowiedział starzec.

Z ręki arcykapłana pochodnia wypadła.

— Ty?... ty?... — zawołał — i żywiesz jeszcze?...

— I przyszedłem, by nie dozwolić krzywdy umarłemu wyrządzić — dokończył piastun.

Krewe-Krewejte zdumionemi spojrzał oczyma.

— Krzywdy?... — szepnął.

I mimowoli wzrok obrócił na stos.

Jarzył się purpurą i złotem, bo słońce wzbiło się nad bory. Pieśniarze nieruchome dłonie na harfach trzymali, oczekując na zakończenie sporu. Wśród ciszy słychać było rosy, opadające z drzew.

Wtem koń zarżał.

Dziwne a przeokropne było to rżenie rumaka, witającego słońce w tej chwili; dziwnie a przeokropnie rozległo się w tej ciszy, aż po ciałach rycerzy przebiegł dreszcz zimny, aż Jaśko uczuł skurcz palców, przytulonej do jego ramienia, Danuty. Odezwało się echo hen... hen... daleko, umilkło.

Towcigin mówił, słowa wiązały się w rytm litewskiego rapsodu:

Koń siwy związan u słupca,

Trzepocą skrzydłem sokoły,

Kinstojt dosiędzie rumaka,

na łowy ptaki pogoni...

lecz kto mu konia osiodła,

potrzyma strzemię złocone?

Kto wskaże czaplę sokołom,

kaptury zdejmie im z oczu?...

zali pan Litwy, kniaź Litwy,

sam sobie będzie pachołem?

sam stanie w progu niebieskim

z rumakiem, psem i sokołem?

Nie tak na Litwie bywało

dawnymi czasy, kapłanie!

szedł rumak, psy i sokoły,

małżonka i wierne sługi.

Kinstojt — wiem! — nie ma małżonki:

przed nim już poszła w kraj cieniów...

czy i sług nie ma pan Litwy?...

sierota! taki sierota!

więc oto z drogi dalekiej

Towcigin stary przybywa

ratować przodków zwyczaje,

pęknięte wiązać ogniwa.

Puść mnie, kapłanie, do stosu,

gdzie się trzepocą sokoły,

gdzie pies skowyta i skomli

i rumak drży niespokojny;

puść mnie do stosu, kapłanie!

na którym leży pan Litwy:

niech pył mój zmiesza się z pyłem,

niech duch mój złączy się z duchem!

Przez płomień pójdziemy obaj,

czci ojców dawnych nie stratni:

Kinstojt ostatni pan Litwy,

Towcigin... dech jej ostatni!

Szeroko otworzonemi oczyma patrzał Krewe-Krewejte w twarz Towcigina; miotały nim uczucia, które niełatwo było zrozumieć, odczuć niełatwo. Drżały palce wielkiego kapłana, chwiała się broda siwa, czerwone powieki łzami nabrzmiewały. Oczy zwrócił na stos, w słońcu rozzłocony; to biegł spojrzeniem niżej i zatrzymywał się na karmazynowym namiocie Jagaiły, na białych płaszczach krzyżackich, na krzyżach ich czarnych, na żelaznych zastępach mężów cudzoziemskich...

— Ostatni dech Litwy... — szepnął.

Podniósł oczy na stos.

— Ostatni pan Litwy!...

Szatą twarz okrył, bo z oczu trysnęły łzy, bo z krtani wypadł jakiś skowyt zwierzęcy, a potem szloch, pierś rozdzierający.

Ani Jagaił, ani nikt z otoczenia jego nie słyszał tych słów najwyższego kapłana; nie wszyscy też rozumieli znaczenie ruchów Krewe-Krewejty, spojrzeń jego i gwałtownego zakrycia twarzy fałdami szaty. Rycerze chrześcijańscy wzięli to za symbol jakiś i patrzyli ciekawie, czekając dalszej ceremonii obrzędu; na Wielkiego Księcia nie spojrzał nikt, a Jagaił zasunął się w głąb złoconego krzesła, za poręcz rzeźbioną skurczonymi palcami chwycił, oczy przymknął, zatrzymał dech w piersi, a patrzył twarzą białości kredowej.

Nie ruchy arcykapłana, aczkolwiek przez niego zrozumiale były, przeraziły kunigasa: w słuch mu wpadły końcowe słowa rapsodu Towcigina i zabobonnym przejęły strachem: »Ostatni pan Litwy! ostatni dech... Litwy!«

Kroplisty pot wystąpił na czoło Wielkiego Księcia, gdy trwożnemi oczyma powiódł po hardych postawach rycerzy krzyżackich, którym, sojuszem związany, dla uratowania części swojego państwa, na wieczne czasy Żmujdź oddawał. Gzy ten tłum, opłakujący dziś zgon Kiejstuta, rozumie ból jego królewski, wielkość ofiary i jej konieczność. W pamięci tłumu tego żyć będzie ten, który walczył za odwieczne starej Litwy prawa, walczył... bez nadziei zwycięstwa, do ostatniego tchu swojej piersi walczył i teraz.. ostatni z czcicieli jej bogów dawnych spłonie na stosie ognistym, a z nim... ostatni dech Litwy.

Omdlał.

— Panie! — krzyknął Bolechowic, dostrzegłszy straszliwą bladość kunigasa i bezwładne osunięcie się rąk jego z poręczy krzesła.

Zrobiło się zamieszanie.

— Wody! — tu i tam odezwały się głosy.

Kilka zimnych bryzgnięć wróciło przytomność omdlałemu.

— Duszno! — przychodząc do siebie, ozwał się Jagaił. — Dziękuję ci, młodzieńcze! — do Jaśka się zwrócił. — Parny się dzień czyni. Osłabłem z gorąca... z tłoku myśli, które tylko królom tak ciążą. Dziękuję — powtórzył — będę pamiętał o tobie. Może kiedyś i ja ci stanę w przygodzie... Pamiętaj!

Nie każdy zauważył, co się w kunigasowym namiocie stało. Oczy wszystkich były zajęte sceną, która się odegrywała na kopcu mogilnym. Rycerzy chrześcijańskich w zdumienie wprawił Towcigin, ten, zaiste, ostatni już z ofiarników Litwy starej, chcący na stosie spłonąć, by uczynić zadość zwyczajom odwiecznym. Może jeszcze gdzieś w puszczach zapadłych trzymano się litery starego prawa, i wdowa po umarłym, wraz ze sługami nieboszczyka, szła na całopalenie; lecz już na dworach kunigasów i bojarów złagodniały obyczaje, i tylko psy, konie i sokoły szły na ofiarę ognia. Aż oto Towcigin się zjawił i upominał się o prastare prawo śmierci, wierny przeszłości, ostatni już przedstawiciel Litwy pogańskiej. Samotność umarłego rozpaczą szarpnęła duszę piastuna: pójdą psy i sokoły, bojowy koń pójdzie, lecz jakże pan Litwy bez sług się obejdzie, jakoże stanie w progu niebieskim on, mocarz! bez jednego serca wiernego, duszy jednej, wziętych z padołów ziemi?

— Puść mnie, kapłanie, do stosa pana mojego — mówił Towcigin. — Puść mnie, puść!

— Spełni się wola twoja — po chwili odezwał się Krewe-Krywejte. — Szczęśliwy jesteś, że oczy twoje patrzeć nie będą na wypadki dni nadchodzących.

To mówiąc, wwiódł go na stos.

Kilku panów chrześcijańskich zbliżyło się do Wielkiego Księcia.

— Czy ten stary chce zginąć?

— On żyć nie chce — odpowiedział Jagaił.

— Rozkaż, wasza miłość, by zstąpił ze stosu — dołączył słowa swe komtur Zygfryd. — To straszne, byś na to patrzał, ty, mający być chrześcijaninem!

— Poganin jeszcze ze mnie — szepnął Jagaił.

— Patrz!... stos już płonie! — zawołał Zygfryd.

— Popieli się Litwa Kiejstutowa. Czyś nie rad? — odpowiedział Jagaił.

Komtur nic nie odpowiedział, oparł się o filar namiotu i patrzał.

Na szczycie stosu, u stóp zwłok Wielkiego Księcia zaszarzała poważna postać Towcigina. Słońce blask rzuciło na starego piastuna Kiejstutów, że zdawał się być posągiem z miedzi i żelaza wykutym. Krewe-Krewejte nizkiem, głębokiem, powolnem pochyleniem głowy żegnał dobrowolnego skazańca.

Popłynął płacz, ogromny płacz z piersi stutysięcznego ludu, nieuśmierzony ból, nieutulony jęk. Najodważniejsze serca struchlały, kamienne nawet dusze Krzyżaków poczuły grozę i strach. Jagaił zagłębił się w krześle, a dreszcz lekki po jego ciele przebiegał; księżna Anna odwróciła twarz, biała, jak marmur. Usta Danuty trzęsły się, łzy duże, jak perły, spływały z oczu. Osunęłaby się na ziemię, gdyby nie Jaśko, który ramieniem ją objął i tak przytuloną do siebie trzymał.

Arcykapłan uniósł pochodnię i wajdelotom dał znak. Położyły się palce na strunach, ciche zabrzmiały akordy.

Przy dźwięku pieśni, przy tłumów płaczu, Krewe-Krewejte stos zaczął obchodzić, podpalając u samego przyziomu belki sosnowe. Złote gwiazdy zaczęły błyskać, rozwijać się w róże czarne o środkach ognistych, okapywać rosą kropel żywicznych. Krewe-Krewejte pokłonił się raz ostatni marom i zeszedł do uderzających w struny harf wajdelotów. Stos u przyziomu obszywał się złotą lamą ognia, z róż płonących wywinęły się wstęgi czarne i popłynęły ku górze. Kilka głębokich westchnień dymu uleciały wysoko nad stos i otarły się o piersi sokołów, które się zatrzepotały gwałtownie, w niebo chcąc ulecieć. Nie puściły ich łańcuchy, więc tylko biły skrzydłami rozpaczliwie. Koń uniósł łeb do góry, rozdął różyce nozdrzy i rżał krótko, trwożnie, urywanie. Zjeżyła się bujna grzywa, płomienne oczy rozszerzył strach. Pies zaskowytał i wyć zaczął, a dym coraz większymi kłębami się unosił, a ogniste języki opasywały stos dookoła, coraz krwawsze, potworniejsze, rozpasane szałem zniszczenia.

Trzask...

Słup ognia wzbił się w górę.

Rumak się targnął i począł szamotać w walce śmiertelnej. Jakiś męczeński ryk z piersi jego wypadł. Rzucił się naprzód. Jeden z łańcuchów pękł. Koń runął i zawisł u ścian stosu, bezsilnemi bijąc kopyty. W przerwach fal dymu i ognia widać było rozpaczny wiew skrzydeł sokolich, psa, wijącego się w bólach, i słyszałeś przeokropny grzmot kopyt końskich, a u stóp kunigasa Towcigin stał i w rytm harf i trzasku płomieni pożegnalną pieśń śpiewał.

Słońce! ostatni raz ciebie

Widzę na ziemi tej, słońce!

Ostatni krzyk pożegnania

ku tobie posyłam, Litwo!...

Dym czarny wygryza oczy,

płomień wysusza tłuszcz skóry...

o, szalej! szalej, płomieniu!

ja depcę ciebie, duch silny!

Kinstojcie! — ty się uśmiechasz

o, drogi! o, święty cieniu!...

do ciebie idę, twój piastun...

ty szalej! szalej, płomieniu!

Ogromny słup ognia zalał stos cały i pieśń zgłuszył.

Cisza!... słychać tylko trzask berwion i syk wężowy; żaden już dźwięk nie dochodził do uszu tłumów, ni wycie psa, ni szamotanie się rumaka, ni rozpaczny wiew skrzydeł sokolich. Dojrzano tylko podniesienie się ramion Towcigina i runięcie jego do stóp Kiejstutowych.

Fala płomieni zalała wszystko.

Stos palił się ogniem wielkim, zrzadka już wyrzucając z głębi swojej kwiat czarny dymu, który wił się chwilę, pękał i rozpływał się w ciszy powietrza.

Z zapartym oddechem w piersi przypatrywali się temu straszliwemu obrzędowi cudzoziemcy. Zdawało im się wciąż, że słyszą śpiew Towcigina, górujący nad tą orgią żywiołu.

Nagle przerażenie ogarnęło rycerzy.

Olbrzymia masa ognia, jakby ją wiatr zdmuchnął, zgasła nagle; ze szczytu mogiły stos zniknął, w dużą różę dym tylko się rozwinął w powietrzu. Ogromny kopiec mogilny znów świecił samotny w słońcu, otoczony tylko wieńcem milczących harfiarzy, którzy zda się okamienieli wraz z pieśnią swoją.

— Co to się stało? co, co, co?... — popłynął szept zadziwienia.

Nie było czasu na odpowiedź, bo wielki książę dał znak do odejścia. Wracali do zamku na stypę, raz poraź patrząc poza siebie. Mogiła stała cicha, bez ognia płonącego, bez żużli jarzących się, bez tego ogromu płomienia, który przed chwilą obłoków zda się sięgał.

Nieprędko dowiedziano się, że stos taki układano nad wydrążeniem, sięgającem głębiej niż podstawa mogiły. Gdy belki, utrzymujące ciężar stosu, przepaliły się, stos w przepaść zapadał wraz ze spopielałymi już prochami nieboszczyka. O tem przerażeniu swojem z powodu zniknięcia stosu Kiejstuta wspominają kroniki krzyżackie.

Na zamku, w sali biesiadnej wielki książę ucztą dostojną gości przyjmował. Uginały się stoły pod zastawą naczyń złotych i srebrnych; całe stosy mięsiwa piętrzyły się na nich: pieczenie żubrze, łapy niedźwiedzie, udźce sarnie, ptactwo błotne i nieznane smakoszom krajów zachodnich, chrapy łosie, które tylko podawano na stół wielkoksiążęcy i zamożniejszych bojarów. Ogromne misy dymiły i roznosiły dookoła drażniącą woń korzeni; napojów różnych było w bród, jakimi się raczyło zgłodniałe i spragnione rycerstwo. Krupnik litewski ucztę kończył, lecz kordyał ten nie wszystkim smakował, nie przywykli zaś do niego goście zagraniczni poparzyli sobie gęby, a języki im kołkiem stawały od nadmiernej ilości korzeni ostrych, jakimi ten specyał był zaprawiony.

Wielki książę nie tykał kielicha; bał się go, jak szatan wody święconej. Wśród uczt, na dnie puharu, słodkiem winem wypełnionego, nierzadko śmiertelna kropla mogła się znaleźć i przeciąć nić żywota. Niejeden z ruskich i litewskich wielmożów tak zginął; nie pomagało nic nadpicie przez podczaszego czary: czarę nadpił, a kropla zdradziecka spłynęła z rąk, z palców i dokonała zamierzonego dzieła. Wyrzekając się, z musu, wszelkich napojów użycia, oddawano się obżarstwu nadmiernemu. Tej rozkoszy jedzenia hołdował i Jagaił. Całe misy opróżnione zabierała służba z przed wielkiego księcia, a wnet zjawiały się nowe: podawczy stawiał, krajczy umiejętnym ruchem rąk co lepsze oddzielał kawały, a niecierpliwy kunigas szeptał:

— Paśpieszy, paśpieszy, bo brucho hraje!

Księżnej Anny nie było. Usunęła się wraz z dworem do izb dolnego zamku; Jagaił nie nastawa!, by udział w biesiadzie wzięła, jako że nie zawsze jest dobrze niewiastom tam przebywać, gdzie wino krąży, a niechlujne ozory się rozwiązują. Żegnając odchodzącą, rzekł dobrotliwie:

— Nie przestraszaj się, bratowo, tego, co ci powiem. Anna domyśliła się, o czem rzecz ma być; już ją zawiadomił Zygfryd. Prawdopodobnie o przeniesieniu Witowda do więzienia krewskiego Jagaił mówić jej będzie. Nie omyliła się...

— Wypadło tak — szeptał kunigas — że małżonka waszego nocy ubiegłej wywieźć musiałem.

Anna drgnęła, choć ta wiadomość nie była dla niej niespodzianką.

— Wywieźć? dokąd?...

— Do krewskiego zamku, bratowo.

— Do baszty Kiejstuta — dodała.

— Bezpieczniej mu tam, niż tutaj. Mury grubsze, straż pilniejsza, nic go na pokuszenie ucieczki nie uwiedzie.

— Niezwykle łaskawy jesteś, panie, dla brata swojego — z lekkim przekąsem odpowiedziała księżna.

— A widzisz, bratowo, żem nie taki zły, jako o mnie powiadają. Posiedzi tam czas jakiś, utemperuje się jego umysł gwałtowny, i pogodzimy się, jak to już nieraz bywało. Ja wzmocnić się muszę na swoim stolcu wielkoksiążęcym, pozałatać szczerb dużo w państwie wstrząśniętem i zastukam do Witowdowego więzienia, a może sam przyjdę po przyjaźń i zgodę.

— Tylko bez powroza, panie mój miłościwy — szepnęła Anna.

— Znów swoje! — oburzył się Jagaił.

— A cóż ja? — rzuciła smutnie Anna.

Do Wissebuta na ręce wasze list dam, by wam w widzeniu się z małżonkiem wstrętu żadnego nie czynił. No, jakże, pani bratowo? zły człek ze mnie?... Księżna pochyliła się do kolan kunigasa.

— Wybaczcie nieoględnym czasem słowom moim.

— Wy, niewiasty, z iglicami do czynienia wciąż mające, przyzwyczaiły się już do kłucia, no to i gniew mój niedługi.

Pożegnał księżnę i zasiadł do uczty.

Nieskładnie było Jaśkowi koło rycerskie opuszczać, a za dziewkami iść księżnej, choć go coś sznurem ciągnęło; nieskładnie było opuszczać ucztę książęcą, na którą otrzymał zaproszenie od ochmistrza dworu z upoważnienia kunigasa samego. Pożegnały go więc bławatkowe oczy Danuty spojrzeniem długiem, a były tak śliczne i tak smutne zarazem, że wyrzekłby się udżców wszystkich i łap niedźwiedzich, a na kraj świata poszedł za niemi. Lecz nie mógł tego uczynić bez obrazy kunigasa, bez nadwerężenia świeżo co zawartej przyjaźni z don Manuelem de Grinaldi i kawalerem de Venden-daelle, którym obiecał dzień cały z nimi przepędzić, a oni nie wiedzieli nic o serdecznej niewoli jego. Pozostał więc w kole rycerskiem, najmniejszego znaku po sobie nie dając, że go tęsknota żre okrutna, a miłowanie pierś rozsadza. Gdyby nawet udało mu się wywinąć i wymknąć z sali biesiadnej, spokojuby mu Till nie dał, do babińca raz po raz przebiegając i mącąc słodkie sam na sam z umiłowaną. Till domyślał się tylko jego słabości serdecznej, lecz mieczaby nie skruszył za prawdziwość domysłu; niepokoił go i Zygfryd, którego na oku miał teraz ciągle.

Razem więc ze wszystkimi wszedł do sali biesiadnej i zajął miejsce na ławie pomiędzy grandem a kawalerem de Vendendaelle, który wciąż się mocował z opuszczoną powieką, oną pamiątką słodkiej Elwiry miłości. Wczesność uczty pocieszała Jaśka: dwie godziny było jeszcze do południa. Bądź co bądź, skończyć się musi, nie wieki trwać, choć znał krótkość uczt litewskich. Tu jednak przeraziła go ilość mis i ich zawartość, konwie win, zmieniające się ciągle puhary, wypijane wciąż, a zawsze pełne. Niejedną godzinę strawić potrzeba będzie na spożycie tych mięsiw, nieustannie dostarczanych, na wypicie napojów płynących i płynących, a smaków różnych i mocy. Dzień cały przejdzie na pracy żołądków; obyż popili się, jak smoki, jak niedżwiedzie, pospali, wtedy przez głowyby ich skoczył, do swojego kochania śpiesząc.

Tak marzył.

Przekonał się jednak prędko, że to marzenie pozostanie w krainie fantazyi tylko. Z jedzeniem czynił, jak sam chciał, ale inna rzecz z napitkiem. Grand hiszpański do wszystkich swoich patronów przypijać kazał, do każdego z osobna i do wszystkich razem: ni granda, ni jego świętych opiekunów urazić nie sposób; kawaler zaś de Vendendaelle raz po raz wznosił zdrowie słodkiej Elwiry; każdy drobiażdżek jej musiał być winem oblany, a wielkość puharów, szklanic, czar, do miary każdego z tych drobiażdżków zastosowana była, tak że gdy przyszła chwila toastu na cześć już jej całej a niepodzielnej osoby, kielichy precz poszły, a dwułokciowe konwie do rąk chwycono... i wielki bulkot rozległ się po izbie przy przeraźliwem darciu się rogów litewskich i piszczałek, których muzykę zaledwie znieść mogły szlachetne uszy rycerzy.

Przekonał się tedy Jaśko, jako jest trudno na marzeniach się opierać, jak kruchą są podstawą, gdy koło siebie ma się kawalera de Vendendaelle z Elwirą i granda o imionach czternastu. Życzenie, aby się popili, jak smoki, jak niedźwiedzie, pospali, tyczyło się i jego osoby; jedna chyba mu tylko pozostawała pociecha: żeby się... wszyscy popili i pospali. Jakże zazdrościł Tillowi, który wolny był od przymusu wszelkiego. Przygodnym wierszem czcił każdy drobiażdżek Elwiry, jako też świętych patronów Hiszpana, i nikt mu nie wymawiał przyjaźni, nie groził łba rozbiciem konwią miedzianą. Drwił i kpił ze wszystkich i jeno brzęczącą płacono mu monetą.

Okrutny gwar był w izbie i zaduch do niezniesienia prawie. Powietrze parne przez otwarte wsciskało się okno, a roje much i komarów, zwabione win aromatem i miodu słodyczą, obsiadły misy i konwie, a opiwszy się słodkości onych, ciągnęły za sobą brzuchy odęte i odpoczywały na spoconych policzkach biesiadników lub opiły się w dzbanach i puharach. Jagaił jeden tylko zachował trzeźwość umysłu, rozkoszując się spożyciem ogromnej ilości potraw. Już słońce obiegło niebo całe i w zachodnią skierowało się stronę, a jeszcze wnoszono misy mięsiw przeróżnych, a kunigas wciąż zwracał się do krajczego ze słowami:

— Paśpieszy, paśpieszy, brucho hraje!...

Wtem dziedziniec zamkowy zadudniał od tętentu kopyt.

Nikt tego oprócz kunigasa nie słyszał.

Rycerze niemieckiego zakonu, nie wyjmując wielkiego marszałka i mniejszych komturów, przylgnęli do dzbanów, ni to pijawice w strugach nieczystych do tłustych łydek kąpiących się w nich nimf wiejskich, a dla zachowania ekwilibrum piersiami o brzeg stołu się wsparli, chwiejąc się i czekając. A oto otwarły się drzwi komnaty, i w progu stanął rycerz w płaszczu krzyżackim, zwój jakiś pergaminowy w dłoni trzymając.

Sennemi oczyma spojrzeli na przybysza dzisiejsi Bachusa niewolnicy.

— Szo to? — Jagaił spytał.

Przybyły skłonił się z czcią należną kunigasowi i rzekł:

— Poseł od Jego Wielmożności Wielkiego Mistrza Konrada Czolnera do wielkiego Marszałka Zakonu.

Na dźwięk nazwiska groźnego Konrada rycerze zakonni z miejsc się porwali. Zygfryd do posła podszedł, z rąk jego wziął zwój pergaminowy i, zbliżając się do Marszałka, który ze snem walczył, rzekł:

— Od Wielkiego Mistrza list do was!

— Czytaj — mruknął marszałek.

— Konradzie Wallenrodzie — odezwał się komtur — nikt, prócz was, tej pieczęci rozłamać nie może.

Marszałek przetarł oczy, pochylił się w tył, wziął pergamin z rąk Zygfryda, pieczęć rozłamał, list oddalił od siebie o łokieć prawie i czytać zaczął.

Nagle, jak słup, się podniósł.

— Co? co? — pobiegły głosy.

— Wieść bolesna... umarł król Ludwik! Przez ciżbę szmer przeleciał.

Śmierć króla Węgier i Polski, przyjaciela i opiekuna Krzyżaków, filara Zakonu, piorunujące znać wywarła wrażenie. Bracia zakonni otrzeźwieli wnet i otoczyli wielkiego marszałka, który ruchem powolnym list w zanadrze schował. Okrom tej wieści snadź więcej coś było, lecz nie wszyscy wtajemniczeni być mogli w treść pisma. Wiadomość ta o zgonie króla Ludwika nie bardzo dotknęła granda hiszpańskiego i kawalera de Vendendaelle. Nieco więcej Jaśka mogła obejść, ale gdy głos jakiś zabrzmiał:

— Wielki król!

— Dla Węgrów — mruknął Bolechowic. Najmniej tą stratą był dotknięty Jagaił. Zeszedł mu z drogi potężny sojusznik Krzyżaków. Nim nowych przyjaciół Zakon sobie wyszuka, nim nowemi przymierzami się wzmocni, on silniej siądzie na tronie kiejstutowym i może na długie lata oddali straszną przepowiednię Towcigina. Żmujdź w ogniu, do uśmierzenia niełatwa. Odstąpił ją słowem, nie pergaminem podpisanym. Odwlecze się przyłożenie pieczęci, a uwięziony Witowd o prawa się swoje nie upomni i nową zamieszką nie wzmocni krzyżackiego Zakonu. Cicha radość potrąciła wnętrzności kunigasa. Uśmiechnął się. Do podawczego się zwrócił niosącego misę nową i rzekł:

— Paśpieszy, paśpieszy, brucho hraje!...

Wielki Marszałek Zakonu zbliżył się do Jagaiły.

— Za złe mi miłość wasza nie weźmie — rzekł — że przed wypiciem ostatniego puharu zniewolon jestem opuścić biesiadę. Śmierć króla Ludwika wymaga szybkich narad i niezwłocznej odpowiedzi braci wiernych Mistrzowi. Gzy pozwolicie stół wasz opuścić?

— Smutno, smutno — odpowiedział kunigas — lecz musu niema. Wstawajcie i idźcie!

Białe płaszcze opuściły izbę.

— Paśpieszy, paśpieszy poczuwszy głód nagły, do krajczego się zwrócił, i jakby ciężar z piersi mu spadł z onem płaszczów białych odejściem, do ogólnej teraz rozmowy się wmieszał i nawet już pod koniec biesiady krupnikiem nie pogardził. Do dna wychylił mocny a słodki napój, nie obawiając się mętu trucizny.

Zapadł mrok.

Jaśko, don Manuel i kawaler de Vendendaelle do kości zasiedli, a Till brząkał na cytrze i śpiewał romanse rycerskie.

Było ich czterech tylko.

Grali w sieni Zamku dolnego, gdzie swobodnie wiatr chodził i orzeźwiał czoła spocone. Stukały wyrzucane kości, parę sztuk złota przechodziło z rąk do rąk rozweselonych graczy, Till półgłosem mruczał piosnkę jakąś, jakby dla siebie tylko śpiewał, choć treść jej, zanadto swawolna, a z właściwym akcentem wypowiedziana, nie mogła ujść uwagi grających. Było coś, jakby recitativo, pół śpiew, pół opowiadanie, przy cichym strun akompaniamencie:

Szczęściem świecą jagody

Wiedzie słodkie noc mary...

— »O, paziu! paziu mój!...

»Ty jesteś taki młody,

»A mąż mój taki stary,

»Czar z tobą, z tamtym znój!»

Wtem trzasną drzwi komnaty,

W drzwiach staje mąż brodaty...

»O, paziu! paziu mój«!..

Pod łóżko pazik skoczył,

Mąż stary go nie zoczył,

Lecz dojrzał pewien strój.

Została kurta lita

Ręką pani uszyta...

»O, paziu! paziu mój!«

Na krzesełku leżała,

Guziki lśniące miała,

I portugalski krój.

Mąż patrzy: szczere złoto

Lśni na niej... Pyta: — »Co to?«

»O, paziu! paziu mój«!

Przed nosem żona macha,

Zabija wzrokiem stracha

I targa złoty strój.

— »Ach, mężu!... to Maryanna,

»Ta z fraucymeru panna

(»O, paziu! paziu mój!«).

»Guziki przyszyć chciała...

»Przyszyła... nie zabrała,

»Bez kurty pazik twój«

»Precz, zapomniany szmacie!

»Wstyd robisz mej komnacie...

(»O, paziu! paziu mój!«)

I ciśnie wnet przez okno,

Gdzie krzewy w rosach mokną

Ten nienawistny strój.

Mąż chciał ją przejrzeć do dna:

Jeżeli jest wyrodna...

(»O, paziu! paziu mój!«)

To paź pod oknem czeka...

Wziął kurtę i ucieka,

Jak każdy łotr i zbój.

Zbiegł szybko... Patrzy... Dziwo!

Ma żonę sprawiedliwą...

(»O, paziu! paziu mój!«)

Kurta na dworze moknie,

A Laura stoi w oknie,

Spoziera na ten strój.

— »Żono! powiedz Maryannie,

»Tej z fraucymeru pannie...

(»O, paziu! paziu mój!«)

»Że roztargniona była

»Guzika nie doszyła,

»A to niewielki znój!«

Zbadawszy rzecz naocznie,

Rad, w izbie swojej spocznie...

— »Pst!... paziu!... paziu mój!

Mąż cieszył się poduszką,

A pazik skoczył w łóżko,

Nie dbając już o strój.

— Tfu! — Jaśko zawołał i stuknął pięścią o stół...

Czy nie macie już piosnek innych?

— Nie — odpowiedział z powagą Till.

— Zawsze mąż głupi, jak baran, a żona niewierna!

— Bo tak jest.

— Kawalerze de Vendendaelle i ty, grandzie czcigodny, zaprzeczcie temu urwisowi — prosił Bolechowic, któremu okrutnie nie w smak szły te romanse rycerskie. Chciał jeszcze coś mówić, gdy nagle krzyk dał się słyszeć, daleki bardzo, ale wyraźny bardzo.

Zerwał się.

W krzyku tym poznał głos Danuty.

Skoczył więc na główny korytarz, prowadzący do izbic księżnej, w którym rzetelne panowały ciemności. Mimo to dostrzegł Danutę. Stała przestraszona, choć więcej gniewu i oburzenia znać było na jej twarzy dziewczęcej, niż lęku i trwogi.

Jaśko za obie ręce ją chwycił.

— Danuto! co ci się stało? dlaczego tak krzyknęłaś? — spytał.

— Duch... nie duch, czart... nie czart — szepnęła, wodząc oczyma dokoła.

— Jaki duch? czart? — pytał Jaśko.

— Biegłam od pani, śpiewając. Nagle na zakręcie tego korytarza ktoś mnie ułapił gwałtownie... i... usta, żar prosto... do moich ust przycisnął.

— Co? co? — zasapał Bolechowic.

— Krzyknęłam, bo poznałam odrazu, że to nie twoje były, Jaśku!... Ty palisz, ale i słodycz niesiesz, a tam był żar i kąsanie... O! krew płynie... Patrz, Jaśku!

Zbliżyli się do kraty okiennej, przez którą słabe wpływało światło dogasającego już dnia, i pokazała Jaśkowi usta skrwawione. Bolechowic pochylił się i dojrzał najwyraźniej ślady dwóch zębów, które się wpiły w koralowe wargi dziewczyny.

— Boli? — wyszeptał.

— To nic, że boli, ale nikt nie miał prawa, prócz ciebie, ust moich dotykać.

Serce Danuty biło mocno.

— I co? i co? — rzucił Jaśko z głuchym charkotem w krtani.

— Krzyknęłam, ale duch czy czart skoczył w ciemności korytarza i zniknął.

— Słyszałaś bieg stóp?

— Słyszałam.

— Ciężki był?

— Ciężki.

— Słyszałaś szczęk miecza?

— Niby tak.

— Czy wionął wiatr, jakby od płachty szerokiej, gdy umykał?

— Wiatr wionął, jakby od płachty szerokiej — szepnęła Danuta.

— Strzeż się... pilnuj się, Danuto! Lękaj się mroku i samotności... w mroku.

Przygarnął ją do piersi i tulił i uspakajał płaczącą. Po chwili spytał:

— Księżna u siebie?

— U siebie.

— Chodźmy do niej. Niech wie, że moją jesteś.

Pokłonili się małżonce Witowda i powiedzieli wszystko o miłowaniu swojem.

Jakaś mgła owiała twarz Anny, rumieńce zgasły, dreszcz ust mówił o niepokoju wewnętrznym. Lubiła Jaśka, lubiła słuchać gawęd jego o Polsce; ujmował ją czarem młodości, pięknością postawy rycerskiej i szlachetnością przekonań. Czułe też serce miała dla Danuty, którą przenosiła nad inne dworki, wierząc w jej bezgraniczne przywiązanie do siebie. Młodzi, piękni, kochający się oboje, a jakoże im rzec: nie dam wam pozwoleństwa swojego?

— Dobrze... dobrze szepnęła. — Waszać to rzecz, nie moja. Śnijcie!... a jako tam będzie później, to już nie mnie, lecz życia potrzeba spytać.

Dziwnie te słowa z ust jej padały. Było w nich ciepło i lód, zezwolenie i wahanie się. Jaśko i Danuta poczuli drżenie Anny, gdy łączyła ich dłonie, tak spragnione uścisku, jakiś lęk niespodziewany i trwogę, które omroczyły czoło jej piękne. Bolechowic czuł pochylające się ku sobie szczęście i coś dziwnego, coś niewytłómaczonego zarazem, co w duszy niepokój rodziło; zagadką był mu i wyraz twarzy Anny, gdy o swojem miłowaniu jej wspomniał. Lecz dopiął celu: Danuta jego była.

Szczęśliwi, promienni opuścili komnatę księżnej.

Anna została sama.

W myśli jej zarysowały się mury krewskiego więzienia, chwila, która, pomimo wszystko, przyjść musi: pozostawienie w niem Danuty na miejscu Witowdowem.

— Wissebut ją wymodli, Wissebut ją wybłaga, gdyby kunigasa za wielki gniew ogarnął — pocieszała siebie Anna.

Teraz postanowiła, by wyjazd jej do Krewego nieprzeniknioną otoczony był tajemnicą.

W »domu rycerskim« odbywała się w tym samym czasie, pod przewodem Wielkiego Marszałka Zakonu, Konrada Walienroda, narada mnichów. List Czolnera

nie tylko zawiadamiał o śmierci króla Ludwika. Były tam horoskopy, na przyszłość stawiane, niepewność jutra, przewidywanie zmian, zajść mogących w polityce międzynarodowej. Co działo się w Budzie czy Krakowie, nikt lepiej nad Zakon nie wiedział. Siecią szpiegów i donosicieli okryte były: Polska, Litwa i Węgry; do tych »przyjaznych« Zakonowi należał i biskup kujawski, Jan Olit Kropidło vel »Grapidlo«, jak go Niemcy nazywali, który za częstym gościem w Malborgu przesiadywał, a mając stosunki z panami Małej Polski, kierującymi przemożną dłonią swoją nawą państwa, wiedział o ich zamysłach i zamiarach, tyczących się następstwa tronu, przyszłości Polski, potężnej za czasów Kazimierza, rozbitej przez samolubne rządy Ludwika. Wżdy Ruś Halicka nawet, owa perła w Kazimierzowej koronie, oderwana od niej została, a przyłączona do Węgier; wżdy odwieczny wróg ziemi Piastów, ów Zakon przeniewierczy, za sobą mając króla Ludwika plecy, rozpanaszał się na Litwie, łamał potęgę państwa Olgierdowego, by później gromem uderzyć w serce Polski. Niemało rozumu, przebiegłości, zimnej krwi i zmysłu spostrzegawczego potrzeba mieć było, by od wewnętrznych i zewnętrznych wojen, szkód i zamieszek wstrząśnięte uratować państwo. Wiedział biskup Kropidło, jako Wielkopolanie zezem na Małopolan patrzyli, że z rąk ich wielkie usuwało się przodownictwo; jako liczna, lecz mniej w grosz zasobna szlachta Wielkiej Polski musiała w cień iść przed magnatami bogatej ziemi krakowskiej; że nie obejdzie się bez rozterek, niechęci, swarów, a może i zaprzaństwa narodowego, czego najlepszym dowodem był sam Kropidło, w Malborgu u krzyżackiego mistrza goszczący i zdradzający tajemnice rządców krakowskich-

To też wiedziano tam, że Zygmunt Luksemburski, ożeniony z Maryą króla Ludwika córą, upomina się o przynależny dla swej małżonki tron polski, jeżeliby zaś miru w szlacheckim narodzie nie znalazł, to haimburskie śluby coś znaczą, i korona Polski przez Jadwigę niemieckiemu Wilhelmowi przypadnie. Lecz zwolenników swoich miał i Semko mazowiecki, a zawsze miła była Polsce krew Piastów. O tem wszystkiem na wszystko baczny Zakon wiedział i nie czułby drętwicy w karku: w zmąconej wodzie największe się ryby łowią, a on zawsze garść błota w najczystszą toń umiał rzucić i niewody zapuścić. Lecz oto dziwny szept przez niwy polańskie płynie, zyskuje zwolenników, obrońców, wciela się w zamiar, przybiera kształt idei wielkiej, która śmiałością swoją wszystkie umysły pociągnąć może, wszystkie serca potrącić, wszystkie miecze z pochew wydobyć. Szept dziwny, groźny, wymierzony w samą pierś Zakonu.

Wielki marszałek nie dokończył tłómaczeń długiego listu Czolnera. Powiódł po zgromadzeniu okiem krwawem i rzucił w tłum:

— Nie domyślacie się, bracia zakonni, kto po Ludwiku, Semku, Wilhelmie Luksemburczyku może objąć tron krakowski?

Bracia milczeli. Żaden nowy pretendent nie szedł im na myśl.

— Jagiełło! — rzekł z mocą Wallenrod.

Zaszeleściały płaszcze od ruchu rąk, rozdmy płuc, chwytających powietrze, a Wielki Marszałek mówił:

— Ha! pojmujecie teraz znaczenie tej myśli niegodnej, tę iście oszukańczą intrygę panów krakowskich? Jagielle tron Polski!... to znaczy: Litwę nam wydrzeć, wydrzeć z rąk naszych jej chrztu zasługę, przed stolicą świata pokazać nicość nawracań naszych, w proch rzucić świętość misyjnego powołania naszego! Niedoczekanie ich! — uderzając w stół pięścią, krzyknął.

— Cha-cha cha!... poganin na tronie Polski! — zaśmiał się Zygfryd.

— Nie śmiej się, komturze! Wielki mistrz wcale się nie śmieje... Z wojną nam nie występować, dopóki ta myśl dzika rzeczywistych nie przybierze kształtów. Niełatwo od praw swoich odstąpi Zygmunt Luksemburski, niełatwo Wilhelm wyrzecze się ręki Jadwigi. Jagiełło w rękach jest naszych, i żelazną stopą musimy łeb tego węża przygnieść. Pergamin utwierdzić musi słowne ustępstwo Żmujdzi, a choć mu duży szmat jeszcze Litwy i Rusi zostanie, gdzie mógłby się rozrosnąć i spotężnieć, skrzywdzony Witowd sojuszniczą rękę nam poda.

— W Krewem? — padł głos jakiś, przypominający Wielkiemu Marszałkowi więzienie Kiejstutowica.

— Wiem o tem, świątobliwy mój bracie — odparł Wallenrod. — Już przedsięwzięte są poczynania do wydobycia go z baszty kiejstutowej. Obowiązek ten chrześcijański spoczywa na komturze Zygfrydzie, który potrafi zawładnąć podejrzliwym umysłem kunigasa, uśpić czujność i naszym zamierzeniom da barwę i smak. Na nim spoczywa też obowiązek przymuszenia Jagiełły do przyśpieszenia postanowionego zjazdu na Dubissie, gdzie ostateczny ma zapaść wyrok, tyczący się Żmujdzi i hołdownictwa Litwy. Z chrztem poczekać!... bo on nam miecz wytrąca, zawieszony nad nią.

W liście Czolnera były wskazania i uwagi, rady i napomnienia i błogosławieństwo przedsięwziętym zamiarom przesłane. Główne zastępy wojska, w czasie blizkim, Wilno opuścić muszą. Komendantem zamku, z ręki już tylko Jagaiły, i nadal Hanke zostaje, lwią część przeprowadzenia zamiarów Zygfryd na siebie wziął, który, jako twierdził, zupełne zaufanie kunigasa pozyskał.

Noc zapadła, radna izba domu rycerskiego opróżniła się. Pozostali tylko Zygfryd i Wielki Marszałek Zakonu dla omówienia planów postępowań dalszych. Siedli naprzeciw, twarzami się zbliżając.

— Bracie komturze — odezwał się Wallenrod. — Na wargach macie malutki skrzep krwi. Jakiś zły owad ugryźć was musiał.

Obojętnym ruchem ręki komtur starł krew ust Danuty.

Rozpoczęła się narada.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. Dzwony.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. W korytarzach księżnej.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. Maładuju żonku mieu i dietko czećwiero!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. Noc grozy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. Wielkie nieszczęście.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. Straszny klucznik.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. Gościńcem kowieńskim.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. Czas płynie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. Wizya przyszłości.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej