Joseph Conrad

SMUGA CIENIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

1

2

3

4

5

6

SMUGA CIENIA

Joseph Conrad

Wyznanie

OD AUTORA

Opowieść ta, którą mimo swojej zwięzłości pozwalam sobie uznać za naprawdę skomplikowany utwór, nie miała poruszać spraw nadprzyrodzonych. Jednakże niejeden krytyk skłonny był tak ją rozumieć, dopatrując się w niej skłonności autora do puszczenia wodzy wyobraźni przez przeniesienie akcji poza granice żyjącej i cierpiącej ludzkości. Lecz prawdę powiedziawszy, wyobraźnia moja nie jest tworzywem tak elastycznym. Sądzę, że gdybym usiłował nadać memu opowiadaniu koloryt nadnaturalności, rzecz chybiłaby paskudnie, ukazując jakąś nieprzyjemną rysę. Ale nigdy nie mogłem się o to starać, ponieważ całe moje duchowe i umysłowe jestestwo przenika niezłomne przeświadczenie, że cokolwiek podlega władzy naszych zmysłów, musi być naturalne i, jakkolwiek wyjątkowe, nie może się różnić w swej istocie od wszystkich innych przejawów widzialnego i dotykalnego świata, którego jesteśmy świadomą cząstką. Świat żyjących zawiera dość cudów i tajemnic sam w sobie; cudów i tajemnic działających na nasze czucie i inteligencję w sposób tak niewytłumaczalny, że może to prawie usprawiedliwić koncepcję życia jako jakiegoś zaczarowanego stanu. Nie, jestem zbyt przeświadczony o istnieniu w świecie czegoś zdumiewającego, by dać się kiedykolwiek zafascynować czymś nadnaturalnym, co (przyjmijcie to, jak chcecie) jest tylko jakimś sztucznym tworzywem, produktem umysłów niewrażliwych na głęboką subtelność naszego stosunku do żywych i umarłych w jej niezliczonych przejawach; jest jakąś profanacją naszych najtkliwszych wspomnień, jakimś pogwałceniem naszej godności.

Jakakolwiek byłaby moja przyrodzona skromność, nigdy nie upadłem tak nisko, żeby zasilać wyobraźnię tymi pustymi wyobrażeniami, zwykłymi dla każdego wieku, które już same przez się napełniają wszystkich miłośników rodzaju ludzkiego niewypowiedzianym smutkiem. Wstrząs intelektualny i duchowy, jaki te sprawy wywierają w umyśle prostego człowieka, jest już całkiem uprawnionym przedmiotem badań i opisów. Istota duchowa pana Burnsa doznała takiego właśnie groźnego wstrząsu w stosunkach z ostatnim kapitanem, co w czasie jego choroby przekształciło się w prawie zabobonne urojenie oparte na strachu i niechęci. Fakt ten jest jednym z czynników opowieści, lecz nie ma w nim nic nadnaturalnego, nic — żeby tak powiedzieć — spoza kręgu tego świata, który z całą świadomością rzeczy zawiera w sobie dość tajemnic i grozy.

Prawdopodobnie gdybym opublikował tę opowieść, którą długo w sobie nosiłem, pod tytułem „Pierwsze dowództwo", ani bezstronny czytelnik, ani nikt inny nie odniósłby wrażenia, że jest w tym coś nadnaturalnego. Nie chcę tu rozważać momentu rodzenia się uczucia, w jakim obecny tytu ro: Smuga cienia, przyszedł mi na myśl. Pierwotnie celem tego utworu było przedstawienie pewnych faktów, które z pewnością były związane ze zmianami zachodzącymi w człowieku, kiedy młodość, beztroska i żarliwa, przekształca się w bardziej świadomą i dojmującą fazę dojrzalszego życia. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu największej próby całego pokolenia miałem żywą świadomość, jak błahe i bez znaczenia są moje własne nie znane nikomu przeżycia. Nie mogło tu być mowy o żadnym porównaniu. Ta myśl nigdy nie postała mi w głowie. Lecz miałem poczucie samego siebie, chociaż w niezmiernie różnej skali — jak jedna kropla przeciw burzliwemu ogromowi gorzkiego oceanu. I to też było bardzo naturalne. Bo kiedy zaczynamy rozmyślać nad znaczeniem naszej własnej przeszłości, zdaje się ona wypełniać cały głęboki i niezmierzony świat. Książkę tą napisałem wciągu ostatnich trzech miesięcy roku 1916. Ze wszystkich tematów, które pisarz mniej lub więcej w sobie wyczuwa, ten jest jedyny, jaki wydał mi się możliwy do podjęcia w tym czasie. Głębię i charakter nastroju, w jakim dokonałem tej pracy, najlepiej chyba wyraża dedykacja, która uderza mnie teraz swoją wielką dysproporcją — jako inny przykład wszechogarniającej wielkości naszego uczucia w stosunku do samych siebie. Powiedziawszy to wszystko, mogę teraz przejść do kilku uwag o samym przedmiocie opowieści. Jeśli chodzi o środowisko, (to należy ono do tej części mórz Wschodu, z której wyniosłem dla swego pisarstwa najwięcej pomysłów. Z mojego stwierdzenia, że przez długi czas myślałem o tej historii pod tytułem „Pierwsze dowództwo", czytelnik może wnosić, że jest ono związane z moim osobistym przeżyciem. I w gruncie rzeczy jest to osobiste przeżycie, widziane z oddalenia oczyma duszy. Jest ono zabarwione uczuciem, którego nie można nie odczuwać, dla tych wydarzeń własnego życia, jakich nie ma powodu się wstydzić; a uczucie to jest tak samo intensywne (odwołuję się tutaj do przeżyć w sensie ogólnym) jak wstyd i prawie udręka, towarzysząca niefortunnym posunięciom — nawet tak drobnym jak potknięcia w mowie — popełnionym w przeszłości. Oddalenie w czasie sprawia, że rzeczy stają się bardziej wyraźne, bo ich istota oddziela się od otaczających je mało ważnych codziennych wydarzeń, które naturalnym biegiem rzeczy ulatują z pamięci. Wspominam z przyjemnością ten okres swojego życia na morzu, bo jakkolwiek zaczęty niepomyślnie, z osobistego punktu widzenia stał się w końcu dla mnie sukcesem, pozostawiając namacalny tego dowód w słowach listu właścicieli statku, napisanych do mnie w dwa lata po mojej rezygnacji z dowództwa, kiedy to postanowiłem wrócić do domu. Rezygnacja ta znaczyła początek innej fazy mojego marynarskiego żywota, jego końcową fazę — jeśli można tak powiedzieć — która na swój sposób zabarwiła inną część mojego pisarstwa. Nie wiedziałem wówczas, jak bliski jest koniec mojego życia na morzu, i dlatego nie czułem smutku, chyba tylko rozstając się ze statkiem. Przykro mi było również zrywać stosunki z firmą, której statek był własnością, a która tak po przyjacielsku i z takim zaufaniem przyjęła do służby człowieka, znalezionego przypadkowo i w bardzo nieprzychylnych okolicznościach. Nie uwłaczając powadze sytuacji, podejrzewam teraz, że szczęśliwy traf przyczynił się niemało do położonego we mnie zaufania. Nie można powstrzymać miłych wspomnień o czasach, w których najcenniejsze wysiłki zostały uwieńczone powodzeniem.

Słowa: „Godni mojej nieprzemijającej czci", wybrane przeze mnie jako motto na stronie tytułowej, są cytatam z samej książki; i chociaż jeden z moich krytyków podejrzewał, że odnoszą się do statku, jest rzeczą oczywistą, iż są umieszczone w tym miejscu po to, by wskazywać, że dotyczą ludzi z jego otoczenia: ludzi tak zupełnie obcych nowemu kapitanowi, a jednak wspierających go tak skutecznie w ciągu tamtych dwudziestu dni, które wydają się być przeżyte na krawędzi powolnego i dręczącego unicestwienia. I to jest właśnie najwspanialsze wspomnienie o wszystkich! Bo z pewnością jest to wspaniała rzecz dowodzić garścią ludzi „godnych mojej nieprzemijającej czci".

J. C.

1920

1

..D'autres fois, calme plat, grand miroir
De mon désespoir...

Baudelaire

Tylko młodzi miewają takie chwile. Nie mówię o bardzo młodych. Ci w ogóle nie dostrzegają poszczególnych chwil. Przywilejem wczesnej młodości jest sięganie poza teraźniejszość — cudowna ciągłość nadziei, nie znającej przerw ani zagłębiania się w siebie.

Ledwo zawrzesz za sobą furtkę dzielącą cię od wieku chłopięcego, a już wkraczasz w zaczarowany ogród. Nawet cienie jarzą się tu od obietnic. Każdy zakręt drogi pociąga inną ponętą. Nie dlatego, aby to w twoim mniemaniu był ląd nie odkryty, przeciwnie, wiesz dobrze, że cała ludzkość kroczyła tą drogą. To, co ogarnia cię niewysłowionym urokiem, to właśnie zetknięcie się z powszechnym doświadczeniem, od którego oczekujesz jakichś szczególnych lub zupełnie osobistych wrażeń — odrobiny czegoś własnego.

Idziesz przed siebie przyglądając się ciekawie drogowskazom wytkniętym przez poprzedników, idziesz w podnieceniu, przyjmując z jednakowym rozmachem złą i dobrą dolę — kułaki i miedziaki, jak mówi przysłowie — idziesz na spotkanie losu mieniącego się barwami, a kryjącego w zanadrzu nieprzebrany zasób możliwości. Komu dostaną się one w udziale? Czy tym, co na nie zasłużą, czy może szczęśliwym wybrańcom? — Mniejsza. Postępujesz naprzód, a twoim śladem nieodstępnie i niepostrzeżenie posuwa się czas. Aż przychodzi chwila, w której spostrzegasz przed sobą smugę cienia ostrzegającą cię, że dzień pierwszej młodości dobiegł już do końca.

W tym to właśnie okresie nawiedzają człowieka dziwne chwile, o których mówić zamierzam. Chwile znużenia, przesytu, niezadowolenia z siebie. Chwile niezrozumiałego uporu. Człowiek jeszcze względnie młody dopuszcza się wtedy najnierozważniejszych czynów — żeni się bez namysłu lub porzuca swój zawód bez jakiejkolwiek przyczyny.

Opowiadanie moje nie będzie historią małżeńską. Nie, tak źle ze mną nie było. Mój postępek, jakkolwiek nierozważny, miał raczej cechę rozwodu, jeśli nie zwykłej dezercji. Bez żadnej przyczyny, która by potrafiła usprawiedliwić moje postanowienie w oczach rozsądnego człowieka, opuściłem stanowisko, rozbiłem swoją przystań, innymi słowy — porzuciłem służbę na statku, któremu żadnej niedoskonałości nie mogłem zarzucić. Chyba to jedno, że był statkiem parowym, a parowiec nie budzi nigdy w marynarzu tego ślepego przywiązania, które każe mu czasami... Ale dość!... Lepiej nie usprawiedliwiać wybryku, który nawet w owym czasie robił na mnie wrażenie zwykłego kaprysu.

Działo się to w jednym z portów na Dalekim Wschodzie. Nasz statek, jako przynależny do tego portu, zaliczał się do statków wschodnich. Żeglował pomiędzy ciemnymi wyspami po błękitnym morzu poprzerzynanym pręgami raf; znad jego rufy powiewała czerwona bandera, z masztu zaś — bandera firmowa, również czerwona, tylko ozdobiona białym półksiężycem i zielonym szlakiem. Statek należał bowiem do Araba pochodzącego z rodu Seidów — tym się tłumaczy zielona obwódka flagi. Właściciel naszego statku był kierownikiem wielkiej firmy arabskiej, co nie przeszkadzało mu być wiernym poddanym brytyjskiego imperium, jednym z najlojalniejszych, jakich zdarzyło mi się spotkać na wschód od Kanału Sueskiego. Polityka światowa nie zajmowała go wcale, posiadał natomiast jakąś niezwykłą, niewytłumaczoną władzę nad swymi współwyznawcami.

Osoba właściciela była dla załogi rzeczą obojętną. Do służby okrętowej musiał on z konieczności zaciągać białych, lecz wielu z tych, którzy mu służyli, nie widziało go nigdy na oczy. Ja widziałem go raz jeden, przelotnie, na pomoście w przystani: pozostał mi w pamięci jako drobny, stary człowieczek z ciemną twarzą i jednym tylko okiem, przybrany w śnieżnobiałą szatę i żółte pantofle. Otaczał go tłum pielgrzymów malajskich całujących go zapamiętale po rękach za jakieś doznane dobrodziejstwa — datki w pieniądzach czy w naturze. Miłosierdzie jego miało być nieprzebrane i rozciągało się na cały prawie Archipelag. Czyż nie powiedziano bowiem, iż człek miłosierny jest „przyjacielem Allacha"?

Mieliśmy w osobie tego malowniczego Araba nieocenionego zwierzchnika, którym nikt nie potrzebował zaprzątać sobie głowy, statek zaś, znakomity parowiec szkockiego typu (o czym świadczyła cała jego konstrukcja od kilu po maszt), był jak by wymarzony dla morskich podróży. Łatwy do utrzymania, łatwy do kierowania, zasługiwał — mimo maszyny w kadłubie — na podziw i przywiązanie każdego marynarza. Do dziś dnia żywię głęboki szacunek dla jego pamięci. Rodzaj handlu, do jakiego służył nasz statek, oraz stosunki koleżeńskie dogadzały mi również w zupełności. Nie mógłbym dobrać sobie odpowiedniejszego życia i otoczenia, gdybym miał na swoje skinienie życzliwego czarodzieja.

A jednak porzuciłem to wszystko. Porzuciłem w sposób tak nagły i niewytłumaczony, jak ptak, który sfruwa z gałęzi. Zupełnie jak bym znienacka usłyszał czyjś szept tajemniczy lub ujrzał jakiś znak nie pojmując, o co chodzi.

Kto wie? — może i tak?... Poprzedniego dnia czułem się jak najlepiej, a nazajutrz wszystko się rozwiało: urok życia, zamiłowanie do pracy, zadowolenie z siebie, wszystko, czym dotąd żyłem. Była to jedna z tych fatalnych chwil, o których wspomniałem poprzednio. Rozstrój towarzyszący zwykle schyłkowi młodości zawładnął mną i uniósł — przynajmniej z pokładu tego statku.

Załoga jego składała się z czterech białych, dwóch podrzędnych oficerów malajskich i licznej obsługi kelasich*.

Kapitan wytrzeszczył na mnie oczy nie pojmując, co mi się mogło stać. Był jednak marynarzem, pamiętał też może własną młodość. Więc po chwili uśmiechnął się pod szczeciniastym, stalowosiwym wąsem i powiedział, że oczywiście nie ma zamiaru zatrzymywać mnie przemocą, skoro tak nieodwołalnie postanowiłem odejść. Stanęła między nami umowa, na mocy której miano mi nazajutrz rano wypłacić pobory. Gdy opuszczałem kabinę nawigacyjną, kapitan odwołał mnie raz jeszcze i rzekł z powagą, iż szczerze mi życzy, abym znalazł to, czego szukam. Łagodny, utajony nacisk, z jakim te słowa były wypowiedziane, przeszył mnie jak diament. Jestem przekonany, że ten człowiek zrozumiał mój stan wewnętrzny.

Natomiast drugi mechanik przyjął tę wiadomość zupełnie inaczej. Był to zadzierzysty młody Szkot z gładko wygoloną twarzą i jasnymi oczami. Z kajuty mechaników wyłoniła się naprzód jego poczciwa, czerwona fizjonomia, a w ślad za nią reszta krzepkiej postaci z zakasanymi rękawami. Wycierał szmatą muskularne ramiona, co czynił niezmiernie powoli, przy czym jasne jego oczy spoglądały na mnie z taką goryczą i niesmakiem, jak by nasza przyjaźń rozsypywała się w proch... Wreszcie wyrzekł znacząco:

— Ha! Pora ci już, pora rozejrzeć się za jaką głupią panną...

Było rzeczą powszechnie wiadomą, że John Nieven jest nieprzejednanym wrogiem kobiet, toteż niedorzeczne jego wystąpienie dowodziło chęci dokuczenia mi do żywego — nie mógł, w swoim mniemaniu, znaleźć bardziej obelżywych słów. Roześmiałem się, ale jakoś pokornie, jak bym pragnął przebłagać przyjaciela. Tylko prawdziwy przyjaciel mógł się do tego stopnia unieść. Ogarnęło mnie przygnębienie.

Nasz pierwszy mechanik przyjął wiadomość o moim wybryku trochę łaskawiej, jakkolwiek wytłumaczył go sobie także w charakterystyczny sposób. Był to człowiek jeszcze młody, ogromnie chudy, z niespokojną twarzą okoloną puszystym, ciemnym zarostem. Bez względu na to, czy statek znajdował się na morzu, czy w przystani, widywano pana inżyniera biegającego od rana do nocy po tylnym pokładzie: twarz jego wyrażała zawsze niezmierne natężenie i napięcie duchowe, które powstawało z powodu niemiłych sensacji fizycznych wynikających z wewnętrznych zaburzeń. Biedak cierpiał bowiem ustawicznie na złą przemianę materii. Jego pogląd na moją sprawę był bardzo prosty: zawyrokował — oczywiście! — że muszę być bardzo chory na wątrobę. Radził mi, abym odbył na statku jeszcze jedną podróż okrężną i przez ten czas zażywał pewien opatentowany środek, w którego skuteczność wierzył niezachwianie.

— Wiem już, jak będzie. Kupię ci z własnej kieszeni dwie butelki tego lekarstwa. Cóż więcej mógłbym zrobić dla ciebie?

Nie wątpię, że byłby popełnił to szlachetne okrucieństwo przy najmniejszym objawie ustępliwości z mojej strony. Ale ja czułem się w owej chwili bardziej zgnębiony, bardziej zrażony do życia niż kiedykolwiek. Półtoraroczna służba na statku, podczas której wzbogaciłem się o tyle nowych i różnorodnych doświadczeń, wydala mi się teraz jałową, pospolitą stratą czasu. Czułem — jak by to wyrazić? — że z tego otoczenia nie wykrzeszę dla siebie prawdy.

Gdyby mnie spytano, o jaką prawdę mi chodzi, nie umiałbym dać na to odpowiedzi. Przyciśnięty do muru, byłbym się prawdopodobnie rozpłakał. Byłem jeszcze dość młody, by się czegoś podobnego dopuścić.

Nazajutrz udaliśmy się z kapitanem do urzędu portowego dla załatwienia formalności związanych z moją dymisją. Kapitanat portu mieścił się w wysokiej, chłodnej, białej sali, którą wypełniało pogodne światło dnia sączącego się poprzez zasłony. Wszyscy obecni — zarówno urzędnicy, jak przybysze — ubrani byli również biało, tylko ciężkie, politurowane biurka, ustawione rzędem pośrodku sali, odcinały się ciemno na jasnym tle. Leżały na nich rozrzucone papiery niebieskiej barwy. Olbrzymie punkah, umieszczone u sufitu, wywoływały łagodny powiew, który ochładzał ten niepokalany przybytek, muskając nasze spocone głowy.

Urzędnik siedzący za biurkiem uśmiechnął się uprzejmie i zachował ten uśmiech do chwili, w której na niedbałe zapytanie: — Czy umowa ma być unieważniona i spisana na nowo? — otrzymał odpowiedź kapitana: — Nie. Zupełnie skreślona. — Wtedy uśmiech jego zniknął, a twarz przyoblekła się w uroczystą powagę. Nie spojrzał już w moją stronę aż do chwili, w której podał mi moje papiery z wyrazem tak głębokiego ubolewania, jak by co najmniej doręczał mi paszport do Hadesu.

Podczas gdy układałem papiery, zadał półgłosem jakieś pytanie memu zwierzchnikowi. Ten odpowiedział dobrodusznie:

— Nie. Opuszcza nas, by powrócić do kraju.

— Ach tak! — westchnął urzędnik kiwając głową nad żałosnym stanem mego umysłu.

Jakkolwiek nie widywałem go dotąd nigdy poza biurem, pochylił się teraz ku mnie i uścisnął moją rękę z takim współczuciem, jak by żegnał skazańca idącego na szubienicę, ja zaś odegrałem swoją rolę niewdzięcznie, zachowując się w sposób szorstki, godny zatwardziałego przestępcy.

Żaden statek nie odpływał w najbliższych dniach do kraju. Zważywszy, że byłem teraz żeglarzem bez statku, człowiekiem, który na jakiś czas zerwał dobrowolnie z morzem i zeszedł do roli przeciętnego turysty, powinienem był może zatrzymać się w hotelu. Miałem hotel wprost przed sobą, naprzeciwko kapitanatu portu: niski budynek o białych filarach, zbudowany w pałacowym stylu i otoczony wzorowo utrzymanym trawnikiem. Czułbym się tam istotnie turystą! Rzuciwszy w stronę hotelu niechętne spojrzenie, skierowałem się w przeciwną stronę, do klubu oficerów marynarki.

Szedłem zrazu w słońcu, lekceważąc sobie spiekotę, potem pod osłoną wielkich drzew esplanady, nie odczuwając przyjemności cienia. Podzwrotnikowy upał przesączał się przez gęste liście i poprzez mój lekki przyodziewek, ogarniając mnie całego, przenikał aż do mego buntowniczego mózgu, odejmując mi nawet swobodę myślenia.

Klub oficerski mieścił się w wielkim domostwie z dużą werandą i ogródkiem pełnym krzewów, przypominającym ogródki podmiejskie. Kilka drzew dzieliło go od ulicy. Instytucja ta, pomimo że była klubem, miała pewien posmak urzędowy, podlegała bowiem administracji kapitanatu portu. Zarządzającemu klubem oficerskim przysługiwał tytuł naczelnego kierownika. Był to nieszczęsny, zasuszony człowieczek, który wyglądałby okazowo w kostiumie dżokeja. Nie ulegało wątpliwości, że w jakimś okresie swego życia musiał on w tej lub innej roli mieć bliższą znajomość z morzem; ale łatwo było odgadnąć, że w tym kontakcie z żywiołem doznawał, biedak, samych niepowodzeń.

Zdawało się, jakoby rodzaj jego zajęcia należał do bardzo łatwych, tymczasem ten dziwny człowiek twierdził uporczywie, że zawód gospodarza klubu przyprawi go o śmierć prędzej czy później. Brzmiało to dosyć tajemniczo. Może wszystko było ponad jego siły. Jedno nie ulega wątpliwości, że do gości klubowych usposobiony był po prostu wrogo.

"Wchodząc do lokalu klubowego pomyślałem sobie, że tym razem nasz gospodarz musi być zadowolony. Panowała tu bowiem grobowa cisza. Pokoje wydawały się zupełnie niezamieszkałe, a i weranda była prawie pusta, tylko na przeciwległym jej końcu jakiś jegomość drzemał na leżaku. Zbudzony odgłosem moich kroków, otworzył jedno oko, przerażająco podobne do oka ryby. Widząc, że to ktoś nieznajomy, wycofałem się z werandy i minąwszy salę jadalną, wielki, pusty pokój z nieruchomym punkah zawieszonym nad środkiem stołu, zapukałem do najbliższych drzwi, na których czarnymi literami wypisane były słowa: „Naczelny kierownik klubu”.

W odpowiedzi usłyszałem podrażniony, żałosny jęk: — Ach, Boże, Boże, któż tam znowu? — wszedłem więc bez wahania.

Pokój, w którym się znalazłem, był dziwnym przybytkiem, zwłaszcza jak na tropikalny klimat. Panował tu półmrok i zaduch. Gospodarz porozwieszał na oknach wielkie, tanie firanki, teraz zakurzone, okna zaś były szczelnie zamknięte. Stosy kartonowych pudeł, jakich używają w Europie modniarki i krawcowe, piętrzyły się pod ścianami. Umeblowanie pokoju przypominało drobnomieszczańskie salony z londyńskiego East-End — kanapa wyściełana włosiem i odpowiednie fotele. Meble, pokryte brudnymi pokrowcami, były tak przerażającej brzydoty, że trudno było odgadnąć, jaki tajemniczy przypadek, fantazja lub potrzeba kierowały człowiekiem, który je tu nagromadził. Gospodarz, bez kurtki, ubrany tylko w białe spodnie i cienką koszulę z krótkimi rękawami, zajęty był szperaniem po kątach. Zauważyłem spiczastość jego łokci.

Dowiedziawszy się, że zamierzam wprowadzić się do klubu, wydał okrzyk zgrozy, nie mógł jednakże zaprzeczyć, że wolnych pokoi jest mnóstwo.

— Doskonale. Czy może mi pan dać pokój, który zajmowałem poprzednio?

Cichy jęk odpowiedział mi spoza stosu kartonowych pudełek nagromadzonych pośrodku stołu. Co, u licha, mogły zawierać te pudełka? Krawaty, rękawiczki czy chustki do nosa? Pokój, a raczej nora mego gospodarza przesycona była wschodnim zapachem kurzu, okazów zoologicznych i rozkładających się korali. Spoza poręczy krzesła wyglądało tylko jego czoło i dwoje oczu wzniesionych ku mnie z wyrazem głębokiej boleści.

— Zabawię tu najwyżej parę dni — rzekłem chcąc go udobruchać.

— Może by pan zechciał z góry zapłacić? — zapytał skwapliwie.

Oniemiałem z oburzenia. Po czym wybuchnąłem:

— Ani mi w głowie! Niesłychana rzecz! Uważam to za największą bezczelność...

Chwycił się za czoło obiema rękami ruchem tak rozpaczliwym, że pohamowałem się w gniewie.

— Na miłość boską, niechże pan tak nie krzyczy! Ja każdego proszę o to samo...

— Nie wierzę — przerwałem mu ostro.

— No, to będę prosił każdego. Gdyby panowie wszyscy zgodzili się płacić z góry, to mógłbym wymóc to samo na panu Hamiltonie. On na ląd zawsze wraca zupełnie spłukany, a nawet gdy ma pieniądze, nie chce regulować swoich rachunków. Nie wiem, co z nim robić. Wymyśla mi przy każdej sposobności i powtarza, że nie mam prawa wyrzucić białego na bruk. Gdyby pan mógł...

Byłem zdumiony. Udzieloną mi wiadomość przyjąłem niedowierzająco. Podejrzewałem gospodarza o bezczelne kłamstwo. Oświadczyłem mu więc z naciskiem, że prędzej on ze swoim Hamiltonem zawiśnie na szubienicy, niż ja mu wypłacę zadatek, i bez żadnych dalszych ceregieli kazałem prowadzić się do pokoju. Wyciągnął wtedy skądeś jakiś klucz i rzuciwszy na mnie jadowite spojrzenie, wyprowadził wreszcie ze swej nory.

— Czy mieszka teraz w klubie ktoś z moich znajomych? — spytałem go, zanim opuścił mój pokój.

Nieszczęsny człowieczek odpowiedział mi swoim zwykłym, płaczliwie podrażnionym głosem, że bawi tu kapitan Giles, w powrocie z podróży po Morzu Sulu, a także dwaj inni panowie. Zamilkł, po czym dodał:

— I pan Hamilton, oczywiście...

— Ach, tak, Hamilton — powtórzyłem niedbale. Mój gospodarz wyniósł się wreszcie, wydawszy jeszcze jeden cichy jęk na pożegnanie.

Widoczne było, że nie ochłonął ze wzburzenia, gdy zeszedłem do sali jadalnej na drugie śniadanie, czyli tak zwany tiffin. Stał pod ścianą dozorując usługujących Chińczyków. Śniadanie zastawione było na jednym końcu długiego stołu, a punkah poruszało się leniwie nad samym jego środkiem, rozpraszając gorące powietrze w pustej przestrzeni ponad politurowaną powierzchnią stołowego blatu. Dookoła stołu zasiadło nas czterech. Jednym był gość z leżaka, który teraz do połowy podniósł obie powieki, ale zdawał się nie widzieć nic dokoła siebie. Jadł w pozycji niemal leżącej. Drugim biesiadnikiem, z krótkimi bokobrodami i starannie wygolonym podbródkiem, był oczywiście Hamilton. Nie widziałem nigdy człowieka, który by z taką godnością i namaszczeniem odgrywał rolę wyznaczoną mu przez Opatrzność. Wiedziałem skądinąd, że na mnie spogląda jako na intruza „nie należącego do fachu". Na odgłos poruszonego krzesła dał wyraz swemu zgorszeniu podnosząc do góry nie tylko oczy, ale i brwi.

Kapitan Giles siedział za stołem na naczelnym miejscu. Powitałem go paru słowami i zająłem miejsce po jego lewej stronie. Blady i nalany, z lśniącą kopułą łysej czaszki i wypukłymi, brunatnymi oczyma, nie wyglądał ani trochę na marynarza. Można by go w najlepszym razie wziąć za architekta, mnie zaś wydawał się zawsze podobny do kościelnego (choć rozumiem całą niedorzeczność tego porównania). Robił wrażenie tego typu człowieka, którego podejrzewa się o posiadanie „zasad" i gotowość udzielania rozsądnych wskazówek, przeważnie dosyć płytkich, lecz wygłaszanych z dobrą wiarą, bez chęci imponowania bliźniemu.

Jakkolwiek znany i wysoko ceniony w sferach marynarskich, kapitan Giles nie miał stałego zajęcia. Nie szukał go wcale. Posiadał bowiem stanowisko zupełnie wyjątkowe. Był rzeczoznawcą. Rzeczoznawcą — jak by tu powiedzieć — w dziedzinie niebezpiecznej żeglugi. Mówiono, iż nikt z żyjących ludzi nie zna tak dokładnie odległych części Archipelagu, niedostatecznie opracowanych przez kartografię. Mózg tego człowieka musiał być rodzajem kalejdoskopu, w którym przesuwały się skały podwodne i sylwetki przylądków, miejsca statków i ich pelangi*, zarysy nieznanych wybrzeży i nieprzeliczonych wysp, zaludnionych i bezludnych. Każdy statek odpływający w stronę Palawanu lub w inne niezbadane okolice musiał mieć na pokładzie kapitana Gilesa, czy to w roli tymczasowego komendanta, czy doradcy komendanta statku. Podobno pobierał za te usługi stałą pensję od pewnej bogatej firmy należącej do chińskich właścicieli parostatków. Poza tym był zawsze gotów zastąpić każdego oficera, który pragnął na jakiś czas otrzymać urlop. Nie słyszano nigdy, aby jakikolwiek właściciel statku sprzeciwił się takiemu układowi. Ustaliła się bowiem w porcie opinia, iż kapitan Giles dorównywa najbieglejszym, a nawet ich przewyższa. Jedynie w oczach Hamiltona był człowiekiem „niefachowym”. Przypuszczam, że Hamilton obejmował tym mianem nas wszystkich, jakkolwiek musiał w swym umyśle rozróżniać stopnie naszej niekompetencji.

Nie próbowałem nawiązywać rozmowy z kapitanem Gilesem, którego poprzednio widziałem dwa razy w życiu. Ale on, oczywiście, wiedział, kim jestem. Po niejakiej chwili pochylił ku mnie swą wielką, lśniącą głową i zagadnął przyjaźnie:

— Korzysta pan zapewne z urlopu i zamierza spędzić go na lądzie?

Kapitan mówił cichym, niskim głosem. Odpowiedziałem cokolwiek głośniej:

— Nie, panie kapitanie, porzuciłem zupełnie dotychczasową służbę.

— I stał się pan na jakiś czas wolnym człowiekiem — dorzucił w formie komentarza.

— Rzeczywiście, od godziny jedenastej mogę nazwać się wolnym — odrzekłem.

Hamilton przestał jeść słysząc nasze rozmowę. Odłożył spokojnie nóż i widelec, wstał od stołu i mruknąwszy coś pod nosem o „piekielnym upale, który odbiera człowiekowi apetyt", wyszedł z pokoju. W chwilę później słyszeliśmy jego kroki oddalające się po stopniach werandy.

Kapitan Giles zauważył niedbale, że Hamilton poszedł z pewnością starać się o objęcie mojej dawnej posady. Na to gospodarz klubu, który dotąd stał wsparty o ścianę, zbliżył do stołu swoją kozią głowę i począł zwierzać się nam żałośnie. Czuł widać potrzebę ulżenia sobie przez wyrzekanie na wszystkie krzywdy, których doznał od Hamiltona. Ten człowiek trzymał go na rozżarzonych węglach, uniemożliwiając mu przedłożenie rachunków w kapitanacie portu. Toteż życzył sobie najgoręcej, by Hamilton otrzymał moją dawną posadę, chociaż prawdę mówiąc, nie rozwiązałoby to kwestii. Chwilowa ulga, nic więcej!

— Niech się pan nie łudzi — wtrąciłem. — Hamilton nie dostanie tej posady. Mój zastępca już jest na pokładzie.

Zdziwił się, i zdaje mi się, że mu się twarz wydłużyła. Kapitan Giles roześmiał się łagodnie. Wstaliśmy od stołu i przeszliśmy na werandę pozostawiając niedołężnego współbiesiadnika staraniom Chińczyków. W chwili gdyśmy się oddalali, postawili przed nim talerz z płatkiem ananasa i cofnęli się o parę kroków, przypatrując się, co z tego wyniknie. Eksperyment okazał się chybiony. Gość siedział bez ruchu, nieczuły na wszystkie zabiegi.

Kapitan Giles objaśnił mnie cichym głosem, że osobnik ten jest oficerem z załogi jachtu należącego do jednego z radżów. Jacht zawinął właśnie do naszego portu, gdzie ma być remontowany w suchym doku.

— Ten jegomość musiał ubiegłej nocy bawić się w poznawanie życia — zauważył kapitan marszcząc nos w sposób tajemniczy i poufny, który mnie ogromnie ubawił. Cnota kapitana Gilesa miała bowiem ustaloną opinię. Przypisywano mu zadziwiające przygody i jakiś tajemniczy dramat życiowy, ale nikt nie ośmielił się nigdy powiedzieć o nim złego słowa. On zaś ciągnął dalej:

— Pamiętam jego pierwszy przyjazd w te strony. Ładny był chłopak. Sporo lat minęło od tej pory, a wydaje się, że to było wczoraj. Ach, ci ładni chłopcy!

Tym razem roześmiałem się na cały głos. Spojrzał na mnie ze zdziwieniem, po czym sam się roześmiał.

— Nie, nie. Co innego miałem na myśli — rzekł. — Chciałem powiedzieć, że wielu z nich szybko się „rozkleja" w tutejszych warunkach.

Napomknąłem żartobliwie, że główną tego przyczyną jest piekielny upał. Ale kapitan Giles okazał się głębszym filozofem. Jego zdaniem, biały znajdował na Dalekim Wschodzie wszelkie możliwe ułatwienia, które mu się zresztą należały. Cała trudność polegała na utrzymaniu się w pewnych granicach, których białemu przekraczać nie wolno, a niestety, „ładni chłopcy" nie zawsze o tym pamiętali. Tu spojrzał na mnie badawczo i po chwili spytał obcesowo, tonem niezgrabnie życzliwego wujaszka:

— Dlaczego pan właściwie porzucił swoją posadę?

Ogarnęła mnie wściekłość. Cóż może bardziej rozjątrzyć człowieka, który sam sobie nie umie wytłumaczyć swego postępku? W myśli postanawiałem zamknąć usta temu moraliście, a głośno powiedziałem tylko z wyzywającą uprzejmością:

— Czy pan uważa, że postąpiłem niewłaściwie? Zmieszał się i bąknął niewyraźnie:

— Ja? Nie. Tylko tak, w ogóle... — po czym mnie poniechał. Dla upozorowania odwrotu dorzucił jeszcze w sposób niezgrabnie żartobliwy, że o tej porze dnia on także czuje się rozklejony i ma zwyczaj, o ile jest na lądzie, udawać się na poobiednią drzemkę.

— Brzydkie przyzwyczajenie. Bardzo brzydkie przyzwyczajenie.

Prostota kapitana była tak rozbrajająca, że mogła udobruchać najdrażliwszego człowieka, chociażby był młodzieńcem. Toteż gdy nazajutrz przy stole pochylił ku mnie swoją łysą czaszkę i powiedział półgłosem, że wczorajszy wieczór spędził w towarzystwie mego dawnego kapitana, który nie może odżałować rozstania ze mną, nie miał bowiem, jak żyje, tak doskonałego oficera — odpowiedziałem mu z powagą i zupełnie szczerze:

— Ja także, odkąd jestem marynarzem, nie miałem odpowiedniejszych warunków pracy i milszego zwierzchnika.

— A więc?...

— Mówiłem już panu, panie kapitanie, że zamierzam wrócić do kraju.

— Ach, tak — mruknął dobrodusznie. — Słyszałem takie bajki już nieraz.

— Cóż z tego?... — wykrzyknąłem z furią. Wydał mi się w tej chwili najbardziej tępym, najbardziej pozbawionym wyobraźni człowiekiem, jakiego zdarzyło mi się spotkać. Nie wiem, co bym był jeszcze powiedział, gdyby nie wejście spóźnionego Hamiltona, który zajął swoje zwykłe miejsce obok kapitana. Mruknąłem tylko:

— No, więc tym razem przekona się pan, że to nie bajki.

Hamilton, prześlicznie wygolony, skinął głową kapitanowi Gilesowi, lecz w moją stronę nie raczył nawet spojrzeć. Po chwili zwrócił się do gospodarza z wyrzutem, że potrawa, którą mu podano, jest wprost niejadalna. Zagadnięty przez niego człowieczek nie zdobył się nawet na westchnienie. Wzniósł tylko oczy do sufitu i na tym poprzestał.

Kapitan Giles i ja wstaliśmy od stołu, a sąsiad Hamiltona poszedł za naszym przykładem, z trudnością utrzymując się na nogach. Biedak, jakkolwiek z pewnością nie miał apetytu, usiłował przymusić się do jedzenia, by choć trochę zrehabilitować się we własnych oczach. Ale upuściwszy dwukrotnie widelec na ziemię i przekonawszy się o bezowocności swoich wysiłków, dał spokój dalszym próbom i siedział spokojnie, z wyrazem niezmiennej udręki w szklanych, nieruchomych źrenicach. Obaj z kapitanem staraliśmy się nie spoglądać w jego stronę.

Teraz zatrzymał się pośrodku werandy po to, by podzielić się z nami jakąś wiadomością, z której nie zrozumiałem ani słowa. Zdawało mi się, że słyszę wyrazy jakiegoś okropnego, niezrozumiałego języka. Gdy kapitan Giles po chwili zastanowienia odpowiedział mu przyjaźnie: „O, ma się rozumieć, zupełnie słuszna uwaga”, jąkała wydał się bardzo zadowolony i odszedł krokiem niemal równym w stronę leżaka.

— Co on chciał powiedzieć? — zapytałem z niesmakiem.

— Nie mam pojęcia. Nie można jednak postponować człowieka. Samopoczucie jego musi być paskudne, upewniam pana, a jutro będzie się czuł jeszcze gorzej.

To przypuszczenie wydało mi się nieprawdopodobne. Gorzej nie mógł już wyglądać. Zastanawiałem się, jaki to niewiarogodny rodzaj rozpusty doprowadził go do tego stanu. Dobrotliwość kapitana Gillesa trąciła nadmierną pobłażliwością, która niezupełnie mi się podobała. Rzekłem z przekąsem:

— Znajdzie w każdym razie opiekuna w pańskiej osobie, panie kapitanie.

Uczynił nieokreślony ruch, który zdawał się wyrażać prośbę o poniechanie, po czym wziął gazetę do ręki i zasiadł do czytania. Poszedłem za jego przykładem. Gazety były stare i mało zajmujące, wypełnione przeważnie nudnymi opisami uroczystości jubileuszowych królowej Wiktorii. Prawdopodobnie bylibyśmy zapadli w tropikalno-popołudniową drzemkę, gdyby nie podniesiony głos Hamiltona, który dochodził nas z sali jadalnej. Wielkie podwójne drzwi były szeroko otwarte, a nasze krzesła stały tuż pod drzwiami, o czym Hamilton nie mógł wiedzieć. Donośnym, butnym głosem odpowiadał na jakąś uwagę, którą ośmielił się zrobić mu gospodarz.

— Nie pozwolę przynaglać się do działania. Będzie to i tak niespodziewany dla nich zaszczyt, że zgłoszę swoją kandydaturę. Nie ma pośpiechu!

Po tych słowach rozległ się znowu głośny szept gospodarza, po czym Hamilton wybuchnął jeszcze opryskliwiej:

— Co? Ten młody osioł, któremu się zdaje, że był przez parę lat prawą ręką Kenta?... Niepodobna.

Kapitan Giles i ja spojrzeliśmy na siebie. Ponieważ mój dawny zwierzchnik nazywał się Kent, więc dyskretna uwaga kapitana: „Mówią o panu", wydała mi się co najmniej zbyteczna. Nasz gospodarz upierał się widocznie przy swoim, bo usłyszeliśmy znowu głos Hamiltona, jeszcze pewniejszy siebie i jeszcze dobitniejszy.

— Bzdury, bzdury, mój poczciwcze! Pierwszy z brzegu przybłęda nie będzie moim współzawodnikiem. Powtarzam, że czasu jest dość.

Rozległ się odgłos przesuwanych krzeseł i kroków w przyległym pokoju, przy akompaniamencie płaczliwego głosu gospodarza, który zapewne szedł ślad w ślad za Hamiltonem, odprowadzając go aż za drzwi wychodzące na ulicę.

— To jest bezczelna figura — zauważył kapitan Giles całkiem, według mnie, zbytecznie. — Po prostu bezczelna. Wszak pan nie obraził go niczym, o ile wiem?

— Nigdy w życiu nie zamieniłem z nim dwóch słów — odburknąłem. — Nie pojmuję, co on nazywa współzawodnictwem. Starał się o posadę, którą opuściłem, i nie otrzymał jej. Ale to nie czyni nas jeszcze współzawodnikami.

Kapitan Giles potrząsnął swoją poczciwą wielką głową:

— Ha, nie otrzymał jej — powtórzył w zamyśleniu. — Oczywiście. Kent nie wziąłby takiego człowieka. On nie może odżałować, że pan go opuścił. Mówi o panu jako o doskonałym marynarzu.

Cisnąłem gazetę, którą trzymałem w ręku. Uniosłem się na krześle i uderzyłem dłonią w stół. Chciałem nareszcie wiedzieć, dlaczego kapitan powraca ustawicznie do tej sprawy, która jest, u licha! moją prywatną sprawą. Przecież to może człowieka wyprowadzić z równowagi.

Kapitan Giles zamknął mi usta niewzruszonym spokojem swego wzroku.

— Nie ma tu żadnego powodu do irytacji — rzekł z widocznym zamiarem uśmierzenia mego dziecinnego gniewu. Wyglądał przy tym tak nieszkodliwie, że począłem się przed nim usprawiedliwiać. Powiedziałem mu, że nie chcę nic wiedzieć o tym, co było, a już przestało dla mnie istnieć. Póki trwała moja służba na statku, czułem się szczęśliwy, dziś, gdy się skończyła, wolę nie mówić i nie myśleć o niej. Zamierzam wrócić do kraju.

— Mówił mi pan już o tym zamiarze. A czy ma pan tam coś na widoku?

Zamiast powiedzieć mu po prostu, że go to nic nie obchodzi, odrzekłem ponuro:

— Jak dotąd, nie.

W gruncie rzeczy zdawałem sobie sprawę z niewyraźnej sytuacji, jaką wytworzyłem dla siebie porzucając tak korzystną posadę, i nie byłem ze swego postępku zadowolony. O mało nie powiedziałem kapitanowi, że moje czyny, jako nie mające nic wspólnego ze zdrowym rozsądkiem, wcale nie zasługują na jego uwagę. Ale spojrzawszy na poczciwca, który z wyrazem dobrodusznej tępoty ssał fajeczkę, pomyślałem sobie, że nie należy mącić jego spokoju ani prawdą, ani sarkazmem.

Kapitan Giles wypuścił kłąb dymu i zaskoczył mnie niespodzianym pytaniem:

— Czy pan już opłacił powrotną drogę?

Pokonany bezczelnym uporem tego człowieka, któremu niepodobna było nawymyślać, odrzekłem z cokolwiek przesadną uprzejmością, że jeszcze nie opłaciłem przejazdu, bo będzie na to aż nadto czasu jutro.

I już zamierzałem się wycofać chcąc oszczędzić sobie dalszych, bezcelowych indagacji, gdy mój prześladowca odłożywszy nagle fajkę pochylił się ku mnie poprzez stół i w sposób niezmiernie znaczący, jak by nadeszła jakaś krytyczna, przełomowa chwila, rzekł zniżając głos tajemniczo:

— A... nie opłacił pan jeszcze przejazdu? W takim razie powinienem pana uprzedzić, że się tu coś niezwykłego dzieje.

Nigdy nie czułem się tak oderwany od świata i ludzi. Pomimo chwilowego rozstania z morzem zachowałem właściwe marynarzom poczucie całkowitej niezależności od ziemskich spraw. Cóż mnie one mogły obchodzić? Zachowanie się Gilesa wzbudziło we mnie lekceważenie raczej niż ciekawość.

Na jego wstępne zapytanie: „Czy gospodarz klubu rozmawiał ze mną dzisiaj", odpowiedziałem, że nie rozmawiał, a gdyby nawet zdradzał do tego ochotę, nie spotkałby zachęty z mojej strony, nie życzę sobie bowiem żadnych stosunków z tym człowiekiem.

Nie zrażony moją opryskliwością kapitan Giles zaczął opowiadać mi drobiazgowo, z miną przenikliwego mędrca, historię o jakimś gońcu z urzędu portowego. Rzecz wydawała mi się bez znaczenia. Widziano przed południem gońca wchodzącego z listem w ręku na werandę. Pismo było w urzędowej kopercie. Goniec, wedle zwyczaju tubylców, zwrócił się do pierwszego białego, którego napotkał, a mianowicie do naszego sąsiada z leżaka. Ten, jak łatwo się domyślić, nie był w stanie udzielić mu jakichkolwiek wskazówek i skinieniem ręki odprawił natręta. Goniec błąkał się po werandzie, aż natknął się na kapitana Gilesa, który niezwykłym zbiegiem okoliczności znalazł się na jego drodze...

Tu kapitan urwał utkwiwszy we mnie głębokie spojrzenie.

— Pismo — ciągnął dalej — zaadresowane było do kierownika klubu. Otóż w jakiej sprawie mógł kapitan Ellis, naczelny inspektor marynarki, pisać do naszego gospodarza? Przecież ten udawał się co rano do kapitanatu, aby złożyć raport i odebrać rozkazy. Dziś chodził tam jak zwykle, a nie upłynęło nawet godziny od jego powrotu, gdy już goniec szukał go z listem po całym klubie. Cóż by to mogło oznaczać?

Tu kapitan Giles począł rozważać. Nie chodziło z pewnością o to ani o tamto... Trzecią możliwość odrzucał również jako niedopuszczalną.

Niedorzeczność tych rozważań zupełnie mnie oszołomiła. Gdyby kapitan Giles nie był skądinąd sympatyczną (postacią, uważałbym jego zachowanie się za ubliżające dla siebie. Ale ten poczciwiec budził więcej współczucia niż urazy. Niezwykła powaga jego spojrzenia powstrzymywała mnie zarówno od śmiechu, jak od ziewania. Patrzyłem tylko na niego z prawdziwym zdumieniem.

Głos kapitana stawał się coraz bardziej tajemniczy. — Z chwilą — objaśnił mnie — gdy ten człowiek (to znaczy gospodarz) przeczytał pismo wręczone mu przez gońca, chwycił za kapelusz i wybiegł czym prędzej na miasto. Nie był jednak na pewno wezwany do urzędu, bo nieobecność jego trwała zaledwie parę minut. Wrócił, cisnął kapelusz i począł biegać po sali tam i z powrotem, jęcząc i uderzając się w czoło. Kapitan Giles, który miał sposobność zaobserwowania tych objawów, zastanawiał się teraz nieustannie nad ich znaczeniem.

Zrobiło mi się naprawdę żal zacnego kapitana.

— Cieszę się niezmiernie, że pan znalazł sobie jakąś rozrywkę — wtrąciłem uprzejmie, starając się nadać swemu głosowi poważne brzmienie.

Był rzeczywiście rozbrajający. W prostocie ducha począł teraz unosić się nad szczególnym zbiegiem okoliczności, który zatrzymał go do południa w domu. Miał przecie zwyczaj wychodzić co rano do miasta bądź w sprawach urzędowych, bądź dla odwiedzenia przyjaciół. A dziś właśnie, dziwnym zrządzeniem losu, czuł się przy wstawaniu cokolwieczek niezdrów... Błahe to niedomaganie wystarczyło, by odjąć mu zwykłą ochotę do przechadzki.

Badawczy wzrok, jakim (przeszywał mnie ten poczciwiec, w połączeniu z jałowością jego wywodów sprawiał wrażenie łagodnego obłędu. Gdy pochyliwszy się na krześle zniżył głos do tajemniczego szeptu, pomyślałem ze smutkiem, że sława znakomitego żeglarza niekoniecznie chodzi w parze ze zdrowym rozsądkiem. (Nie przychodziło mi wtedy do głowy, że nikt właściwie nie wie, na czym ów sławetny rozsądek polega i jak dalece bywa kruchy i bezsilny.) Nie chcąc urazić starego maniaka, mrugnąłem z udanym zaciekawieniem. Poczytał to prawdopodobnie za zachętę, bo rozpoczął na nowo drobiazgowe śledztwo wypytując mnie, czy pamiętam, co zaszło przed chwilą pomiędzy gospodarzem a „tamtym osobnikiem". Mruknąłem cierpko, że tak, i odwróciłem głowę.

— Hmm... Zapamiętał pan każde słowo? — nalegał z uporczywym natręctwem.

— A czy ja wiem! Nic mnie to wszystko nie obchodzi, życzę im tylko obu, aby nigdy nie wyjrzeli z piekła! — krzyknąłem w najwyższej pasji, postanawiając sobie raz skończyć z tą głupią historią. Ale kapitana nic już nie mogło powstrzymać. Wpatrując się we mnie zamyślonym wzrokiem, uporczywie powracał do twierdzenia, iż moja osoba grała główną rolę w sporze gospodarza z Hamiltonem. Podniecony moją niewrażliwością, stawał się wprost okrutny: „Czy słyszałem, co mówił ten człowiek? Tak? Cóż tedy sądzę o jego zachowaniu się?" Czekał mojej odpowiedzi.

Dość było spojrzeć na kapitana Gilesa, by się upewnić, że nie żywi względem mej osoby złośliwych zamiarów. Doszedłem przeto do wniosku, że mam do czynienia z najgruboskórniejszym idiotą pod słońcem, i począłem gardzić własną słabością, która nie pozwalała mi przerwać tej nieznośnej rozmowy. Powiedziałem mu, że nie myślę zajmować się osobą Hamiltona, który nie jest wart chwili zastanowienia. Przyzwoity człowiek nie powinien zwracać najmniejszej uwagi na słowa takiej bezczelnej figury... („Bezczelnej, bezczelnej, niezawodnie!" — wtrącił kapitan Giles) nie zamierzam przeto wyciągać konsekwencji z zasłyszanej rozmowy.

Wydawało mi się to tak słuszne i oczywiste, że byłem naprawdę zdumiony widząc, iż kapitan Giles nie podziela mego stanowiska. Tępość posunięta do takich granic stawała się niemal zajmująca.

— Jakże, pańskim zdaniem powinienem był postąpić? — zapytałem śmiejąc się nerwowo. — Nie mogę przecie wszczynać awantury z powodu opinii, jaką sobie pan Hamilton o mnie wytworzył. Oczywiście, zauważyłem pogardliwy ton, jakim mówił o mojej osobie, ale nie zwracał się do mnie bezpośrednio, nie wiedział nawet z pewnością, że słyszymy jego słowa. Naraziłbym się na śmieszność, nic więcej.

Mój beznadziejny prześladowca gryzł fajeczkę z widocznym zniecierpliwieniem. Nagle jak by się udobruchał.

— Zdaje mi się, że pan zupełnie nie zrozumiał, o co chodzi.

— Nie zrozumiałem? Ha, tym lepiej — mruknąłem. Z wzrastającym ożywieniem począł mi tłumaczyć, że zaszło między nami najzupełniejsze nieporozumienie. On, kapitan Giles, przywykł zastanawiać się nad każdym drobiazgiem, i z tego powodu nic nie uchodzi jego uwagi. Spostrzegawczość tudzież głęboka znajomość życia i ludzi naprowadza go zawsze na tory właściwe.

Ten odcień samochwalstwa zestrajał się znakomicie z czczą paplaniną, której słuchałem już od południa. Utwierdziła mnie ona w przekonaniu, że życie jest bezmyślnym zabijaniem czasu i że po to tylko porzuciłem dogodną pracę w gronie życzliwych przyjaciół, by uciekając od pustki życiowej odnaleźć ją w postaci o wiele dotkliwszej na pierwszym zakręcie drogi. Wszakże człowiek, którego miałem przed sobą, zażywał powszechnie opinii tęgiej głowy i tęgiego charakteru, a w bliższym zetknięciu okazał się płaskim, pospolitym gadułą. To samo musiało być wszędzie, od zachodu na wschód, od północy na południe, na każdym szczeblu drabiny społecznej.

Ogarnęło mnie wielkie zniechęcenie, jak gdyby senność duchowa. Słuchając łagodnego głosu kapitana doznawałem wrażenia, że w jego tonie przebija powszechna płytkość pojęć. Gniewu już w sobie nie czułem. Bo i po cóż się gniewać, skoro inaczej być nie może? Świat na pewno nie zawiera w sobie nic oryginalnego, nic zdumiewającego, nic pouczającego. Nie ma w nim wiedzy do nabycia ni radości do przeżycia, ni wielkich wydarzeń dających człowiekowi możność stwierdzenia własnej wartości. Wszystko jest niedorzeczne, płaskie i przecenione jak sam kapitan Giles. Niechże będzie tak i nadal.

Nazwisko Hamiltona, wymówione po raz nie wiadomo który, zadźwięczało mi w uchu, wyrywając z głębokiej zadumy.

— Zdawało mi się, że wyczerpaliśmy ten przedmiot — rzekłem z najwyższym niesmakiem.

— Tak. Ale po tym, cośmy tu usłyszeli, sądzę, że nie powinien pan zwlekać ani chwili.

— Zwlekać? — krzyknąłem w osłupieniu. — A cóż tu jest do zrobienia?

Kapitan Giles zmierzył mnie oczyma ze zdumieniem.

— To, co panu doradzam. Spróbować nigdy nie zawadzi. Pójdzie pan do gospodarza i spyta go, co zawierało urzędowe pismo. Prosto z mostu, bez ogródek.

Oniemiałem na dobrą chwilę. Tu było przynajmniej coś nieprzewidzianego, coś zakrawającego na zagadkę. Mruknąłem zdziwiony:

— Ależ sądziłem, że chodzi o Hamiltona...

— Właśnie. Do tego nie można dopuścić. Proszę zrobić, jak doradzam. Niech pan przyciśnie gospodarza do muru, a ręczę, że podskoczy ze strachu — nalegał kapitan Giles, znacząco potrząsając fajeczką przed mymi oczyma. Po czym zaciągnął się chciwie dymem trzy razy z rzędu.

Nie potrafię opisać wyrazu triumfu, jaki malował się na jego twarzy. Z tym wszystkim miał w sobie coś dziwnie pociągającego. Cała jego postać promieniała śmieszną, łagodną, niemal natrętną życzliwością. Było to jednocześnie sympatyczne i drażniące. Odpowiedziałem mu dość oschle, jak człowiek stojący wobec nierozwiązalnej zagadki, że nie widzę żadnej przyczyny narażania się na impertynencję ze strony gospodarza. Uważam go za lichego kierownika klubu i za dość nikczemną figurę, ale to mnie jeszcze nie zachęca do ucierania mu nosa.

— Do ucierania mu nosa? — powtórzył kapitan Giles tonem niezmiernie zgorszonym. — Rzeczywiście! Dużo by panu z tego przyszło.

Ta uwaga była tak niespodziana, że nie znalazłem na nią odpowiedzi. Potęgujące się we mnie uczucie wkraczania w dziedzinę absurdu wzięło w końcu górę nad wahaniem. Powiedziałem sobie, że trzeba za wszelką cenę zamknąć temu człowiekowi usta. Podniosłem się przeto i oświadczyłem jak najuprzejmiej, że jego wywody są dla mnie za mądre.

Zanim jednak zdążyłem się oddalić, kapitan dorzucił tonem uporczywej perswazji, zaciągając się nerwowo dymem z fajki:

— No, w każdym razie nie mamy do czynienia z manekinem. Niech go pan przyciśnie do muru, o nic więcej nie proszę.

Ten nowy zwrot zaciekawił mnie, a raczej zastanowił. Zdrowy rozsądek wziął jednakże górę i opuściłem werandę żegnając mego towarzysza bladym uśmiechem. Wszedłem do sali jadalnej, obecnie wyprzątniętej i pustej. Różnorodne myśli przelatywały mi przez głowę: zapytywałem siebie, czy kapitan Giles zadrwił sobie ze mnie, czy rzeczywiście wyglądam na takiego głupca, czy też brak doświadczenia czyni mnie przesadnie podejrzliwym.

Ku memu zdziwieniu otworzyły się nagle drzwi wychodzące z pokoju gospodarza na salę jadalną. „Naczelny kierownik klubu" wysunął się ze swej cuchnącej nory i właściwym sobie krokiem ściganego zwierza kierował się ku drzwiom ogrodowym.

Do dziś dnia nie wiem, co mnie wtedy zniewoliło do zawołania: „Za przeproszeniem, panie gospodarzu!" Czy działałem pod wpływem tajemniczych nakazów kapitana, czy pod wpływem jadowitego spojrzenia, jakim obrzucił mnie kierownik klubu przemykając się przez salę, pozostanie dla mnie tajemnicą. Był ta bądź co bądź odruch, jakiś przejaw tych głęboko ukrytych sił, które działają poza naszą świadomością, nadając nieraz życiu naszemu zgoła nieprzewidziany kierunek. Gdyby nie te słowa, wyrzeczone bez udziału woli, dalsze moje losy, aczkolwiek niewątpliwie nadal związane z morzem, byłyby się potoczyły odmiennymi drogami, których dziś nawet wyobrazić sobie nie umiem. Tak, stwierdzam z całą stanowczością, że moja wola nie brała w tym udziału. Skoro tylko padły te rozstrzygające słowa, pożałowałem ich natychmiast. Gdyby gospodarz był przystanął i zapytał, o co chodzi, znalazłbym się w niezmiernie kłopotliwym położeniu, nie miałem bowiem wcale zamiaru przedłużać idiotycznej farsy zainscenizowanej przez kapitana Gilesa.

I oto niespodzianie przyszedł mi z pomocą pierwotny instynkt myśliwski, tkwiący widocznie w naturze każdego człowieka. Gospodarz udał, że nie słyszy, ja zaś bez zastanowienia obiegłem dookoła stół i zastąpiłem mu drogę.

— Czemu pan nie odpowiada, gdy mówią do pana? — zagadnąłem ostro. Zatoczył się i oparł o obramienie drzwi. Wyraz okropnego przygnębienia malował się w całej jego postaci. Miałem wtedy sposobność stwierdzenia niemiłej prawdy, że w naturze ludzkiej tkwią pierwiastki dość nikczemne. Poczułem w sobie mianowicie nagły przypływ gniewu, a jedyną przyczyną tego gniewu był przebłysk strachu dostrzeżony w oczach przeciwnika. Ach, nędzny, obmierzły tchórz!

Wpadłem na niego z góry: — Dowiaduję się, że przyszło tu dziś pismo z kapitanatu portu. Czy tak?

Zamiast odpowiedzieć mi, że wtrącam się w nie swoje rzeczy, do czego miał zupełne prawo, nieszczęsny gospodarz zaczął jęczeć i wykłamywać się bezczelnie. Nie mógł mnie nigdzie odszukać... Niepodobieństwem było przecie posyłać za mną gońców...

— A któż pana o to prosił? — krzyknąłem. I w tej chwili dopiero otworzyły mi się oczy na ukryty sens poszczególnych słów i wydarzeń, które dotychczas wydawały mi się bez znaczenia.

Zażądałem ostro od gospodarza, by wyjawił mi treść urzędowego pisma. Moja bezwzględność była tylko na wpół udana. Zdarzają się bowiem chwile w życiu ludzkim, kiedy ciekawość dochodzi do takiego napięcia, że graniczy z namiętnością. Szukając dla siebie ratunku gospodarz przybrał postawę wprost zaczepną. Pismo nie dotyczyło mnie wcale. Powiedziałem mu przecież, że zamierzam wracać do kraju, a skoro ja sam mu to oświadczyłem, nie miał żadnego obowiązku... etc, etc.

To, co mówił, było tak niepoważne, że wyglądało po prostu na drwiny, a przynajmniej na lekceważenie osoby przeciwnika.

W okresie dzielącym pierwszą młodość od wieku dojrzałego (a wtedy właśnie przeżywałem ten okres) człowiek bywa niezmiernie wrażliwy na każdy objaw lekceważenia. Nie ukrywam, że zachowanie się moje wobec gospodarza stało się wręcz brutalne. Nieszczęsny człeczyna (może na skutek nałogowego pijaństwa, któremu oddawał się w samotności od szeregu lat) okazał się niezdolny do jakiegokolwiek oporu. Gdy uniósłszy się do ostatecznych granic sponiewierałem go jak psa, rozkleił się zupełnie i uderzył w płaczliwą nutę.

Nie był to głośny wybuch, ale żałosna w swym cynizmie spowiedź, żałosna i bezsilna... Trudno było i teraz połapać się w tym, co mówił, mimo to zrozumiałem nareszcie, o co chodzi, i oniemiałem z oburzenia. Odwracając oczy od nędznika dostrzegłem we drzwiach werandy kapitana Gilesa, który spokojnie śledził przebieg sceny będącej jego dziełem. Żarząca się czarna fajeczka odcinała się wyraźnie od jego wielkiej, prawdziwie ojcowskiej pięści. Silnie też połyskiwał ciężki, złoty łańcuszek na tle białej kamizelki. Cała jego postać tchnęła cnotliwą przenikliwością i zdawała się obiecywać pomoc uciśnionym. Skoczyłem ku niemu.

— Czy pan uwierzy? Przyszło zawiadomienie z kapitanatu, że wakuje miejsce kapitana statku. Chodzi niezawodnie o wskazanie kandydata, a ta bestia wsadziła rozkaz do kieszeni!

Gospodarz jąknął rozpaczliwie: — Pan mnie wpędzi do grobu! — i uderzył się w czoło, aż się rozległo. Gdy zwróciłem się ku niemu, już go nie było w pokoju. To nagłe zniknięcie rozśmieszyło mnie mimo woli.

Uważałem sprawę za ostatecznie załatwioną, ale innego zdania był kapitan Giles. Wpatrując się we drzwi, za którymi znikł nasz gospodarz, dopóty szarpał swój złoty łańcuszek, dopóki z kieszonki nie wyłonił się potężny zegarek, jak prawda z głębokiej czeluści.

Wsunąwszy go z powrotem na miejsce przemówił z namaszczeniem:

— Trzecia. Zdąży pan jeszcze, nie tracąc oczywiście ani chwili.

— Dokądże mam iść? — spytałem.

— Dokąd? Boże święty! Do kapitanatu portu. Ta sprawa musi być wyjaśniona.

Prawdę powiedziawszy, miał zupełną słuszność. Ale ja nie czułem w sobie powołania na sędziego śledczego; niemiłe mi były wszelkie dochodzenia, skargi i tym podobne zabiegi, aczkolwiek uznawałem ich konieczność ze względów społecznych. W tym wypadku cała moja uwaga skupiła się na „stronie moralnej" zagadnienia, z przeoczeniem jego „strony praktycznej". Uważałem, że skoro już koniecznie trzeba wpędzić gospodarza do grobu, to niechże zajmie się tym kapitan Giles, jako starszy stanowiskiem i wiekiem, a przy tym stały mieszkaniec klubu. W porównaniu z nim byłem tu przelotnym ptakiem, a w oczach ludzi „wycofanym” marynarzem, człowiekiem bez stosunków...

Rzekłem tedy wymijająco, że nie widzę powodu wtrącania się do sprawy, która mnie w gruncie rzeczy nie obchodzi.

— Jak to nie obchodzi?! — krzyknął kapitan Giles nie kryjąc już oburzenia, które zresztą przejawiało się u niego w sposób opanowany i spokojny. — Kent miał słuszność uprzedzając mnie o pańskim dziwactwie. Może pan także powie, że stanowisko kapitana niewarte jest zabiegów? Szkoda, doprawdy, moich wysiłków!

— Wysiłków? — mruknąłem zdziwiony. — Jakich wysiłków? — Nudził mnie przez godzinę niezrozumiałą rozmową — czyżby to nazywał wysiłkiem?

Postać Gilesa promieniała błogim zadowoleniem z siebie, które byłoby odrażające w każdym innym człowieku. Nie spuszczał mnie przy tym z oka. I oto nagle, nie wiadomo skąd, rozjaśniło mi się w głowie. Zupełnie jak by czyjaś ręka odwróciła przede mną kartę księgi odsłaniając utajony napis, którego daremnie szukałem. Cała sprawa ukazała mi się teraz we właściwym świetle — przestała być wyłącznie moralnym zagadnieniem...

Mimo to nie ruszyłem się z miejsca. Kapitan Giles poczynał tracić cierpliwość. Pykał gniewnie ze swej fajeczki, wreszcie, oburzony mym brakiem decyzji, odwrócił się do mnie plecami.

Z mojej strony nie było już właściwie wahania. Poprzednio czułem się, że tak powiem, duchowo „wytrącony z zawiasów". Z chwilą jednak, gdy okoliczności przekonały mnie, że na tym słęchłym i obmierzłym świecie istnieje możność zdobycia władzy (i to jakiej władzy! — kapitana statku), od razu odzyskałem utraconą sprężystość.

Z naszego klubu do urzędu portowego jest porządny kawał drogi, ale czarodziejska moc zawarta w słowie „komenda" poniosła mnie jak na skrzydłach. W parę minut znalazłem się na wybrzeżu przed okazałą fasadą z białego kamienia, do której prowadziły wygodne, białe schody.

Wszystko zdawało się sunąć ku mnie z szybkością wprost zawrotną. Ledwo mignęła mi w oczach zatoka olśniewająca błękitem, gdy już pochłonęło mnie mroczne, chłodne wnętrze pałacowej sieni. Tu dopiero przez kontrast uświadomiłem sobie spiekotę, jaka panowała na zewnątrz — dotychczas nie odczuwałem jej wcale.

Szerokie schody wewnętrzne same wskazały mi drogę. „Komenda" ma jednak głęboki urok! Od chwili kiedy straciłem z oczu godną postać kapitana Gilesa (a właściwie jego plecy), tak byłem pochłonięty tą jedną myślą, że nie widziałem nikogo dokoła siebie. Pierwszą istotą ludzką, którą teraz dostrzegłem, był motorniczy szalupy portowej, Malajczyk, przechadzający się po korytarzu przed wejściem do urzędowej sali. Wejście zasłonięte było kotarą.

Tu dopiero opuścił mnie niefrasobliwy nastrój. Atmosfera urzędowości działa zabójczo na wszystko, co żyje: ludzkie porywy, nadzieje i trwogi gasną przy pierwszym zetknięciu z nieubłaganym regulatorem życia, jakim jest urzędowe pióro. Ociężałym krokiem minąłem kotarę, którą rozsunął przede mną usłużny Malajczyk. W biurze nie było nikogo oprócz urzędników gorliwie „odrabiających kawałki” przy dwóch rzędach stołów. Sekretarz kapitanatu, siedzący w głębi na podwyższeniu, zerwał się na mój widok i wybiegł ku mnie aż na środek sali wysłanej grubą matą.

Nazwisko tego pana zdradzało szkockie pochodzenie, mimo to miał cerę oliwkową, zarost niespospolicie czarny i równie czarne oczy o powłóczystym spojrzeniu. Zapytał mnie poufnie:

— Czy pan „jego" chce widzieć?

Ponieważ odwaga ducha i ciała opuściła mnie z chwilą przekroczenia urzędowych progów, obrzuciłem przeto sekretarza spojrzeniem dość bezbarwnym i spytałem zmęczonym głosem:

— Jak pan sądzi? Czy warto?

— Czy warto? Mój Boże! Sam zapytywał o pana, zapytywał dwa razy!

„On sam” był najwyższą władzą w tym urzędzie, naczelnym inspektorem marynarki i kapitanem portu, bardzo wielką figurą w oczach urzędowych gryzipiórków. Jednakże mniemanie, jakie mieli o jego wielkości, niczym było w porównaniu z opinią, jaką żywił sam o sobie kapitan Ellis. Poczytywał siebie, zdaje się, za następcę i zastępcę bogów pogańskich, za rodzaj Neptuna, przynajmniej na obszarze okolicznych mórz. Nie mogąc narzucać swej woli wiatrom i morzu, narzucał ją wszystkim tym śmiertelnikom, których los zagnał w te strony falom na igraszkę.

Wysokie wyobrażenie o sobie czyniło go bezwzględnym, a że miał przy tym temperament dość gwałtowny, więc szerzył wśród ludzi istny postrach. Bano się kapitana Ellisa nie tyle z powodu stanowiska, które zajmował, ile z powodu praw, które sobie rościł. Ja nie miałem z nim dotychczas do czynienia ani razu.

— Hm... Pytał o mnie dwukrotnie? — rzekłem. — To może trzeba się do niego zgłosić?

— Ależ koniecznie, koniecznie!

Sekretarz przeprowadził mnie tanecznym krokiem przez salę zręcznie wymijając pulpity, po czym otworzył przede mną Okazałe drzwi wiodące do gabinetu zwierzchnika.

Wszedł pierwszy (trzymając za klamkę) i rozejrzawszy się z uszanowaniem po pokoju milcząco skinął mi głową. Skoro tylko wszedłem, wysunął się dyskretnie, zamykając za sobą drzwi bardzo cichutko.

Znalazłem się naprzeciwko trzech wyniosłych okien wychodzących na przystań. Widziało się przez nie ciemnobłękitne, roziskrzone morze i blade niebo przepojone lliwiatłem. Oczy moje dostrzegły gdzieś, wśród tych błękitów, białe plamki żagli. Pomyślałem sobie, że to okręt z kraju dobijający do przystani po dziewięćdziesięciu dniach podróży... Jest coś szczególnie wzruszającego w widoku żaglowca, który powraca z pełnego morza i jak zmęczony ptak opuszcza na spoczynek swoje białe skrzydła.

Wzrok mój przeniósł się teraz na srebrną czuprynę kapitana Ellisa i na jego purpurowe oblicze, które mogłoby nasuwać obawę apopleksji, gdyby nie przeczyła temu młodzieńcza czerstwość całej jego postaci.

Nasz zastępca Neptuna nie nosił klasycznej brody, nie dostrzegłem również nigdzie w pobliżu klasycznego trójzębu, chociaż szukałem go oczyma po kątach jak parasola. Trójząb zastępowało mu pióro — urzędowe pióro — groźniejsze od miecza, jedno bowiem pociągnięcie tego pióra decydowało o karierze lub upadku zwykłych jak ja śmiertelników.

Kapitan Ellis spoglądał na mnie poprzez ramię, dopóki nie znalazłem się w polu jego widzenia. Wówczas zagadnął mnie ostro:

— Gdzież się pan obracał do tej pory?

Uważając, że go to wcale nie obchodzi, puściłem jego słowa mimo uszu. Powiedziałem mu natomiast z całą prostotą, że dowiedziawszy się o wakującej posadzie kapitana przyszedłem zgłosić swą kandydaturę sądząc, że jako zawodowy marynarz, potrafię sprostać...

Dygnitarz przerwał mi gwałtownie:

— Wiadoma rzecz, u licha! Nie znam odpowiedniejszego człowieka na to stanowisko i dałbym panu pierwszeństwo przed dwudziestu innymi! Ale nie zgłasza się nikt. Boją się — ot, co jest.

Był bardzo rozdrażniony.

— Boją się, panie kapitanie? A czego — spytałem niewinnie.

— Czego? — wybuchnął. — Żagli. Białej załogi. Kłopotów, nade wszystko zaś pracy. Już za długo, gagatki, tu siedzą. Chce im się łatwego życia i wygodnych foteli na pokładzie. Konsul generalny telegrafuje do mnie, abym mu natychmiast kogoś przysłał, a jedyny człowiek odpowiedni nie raczy się nawet pokazać. Myślałem, żeś i pan stchórzył...

— Zdaje się, że stawiłem się na czas, panie kapitanie — odrzekłem ze spokojem.

— A trzeba panu wiedzieć, że tutaj masz reputację dobrego marynarza! — ryknął groźnie, nie spoglądając w moją stronę.

— Bardzo mi miło słyszeć to z ust pana kapitana.

— Myślę. Ale nie stawił się pan na wezwanie. No, no, wiemy, że tak było. Gospodarz klubu nie ośmieliłby się nigdy lekceważyć polecenia wydanego przez urząd. Gdzież, u licha, obracałeś się pan przez pół dnia?

W odpowiedzi uśmiechnąłem się dobrotliwie, a on opamiętał się widać, bo uprzejmie wskazał mi krzesło. W dalszym ciągu rozmowy objaśnił mnie, że w Bangkoku zmarł ostatnimi czasy kapitan angielskiego statku i konsul generalny telegrafował do tutejszego urzędu z żądaniem, by przysłano mu natychmiast odpowiedniego następcę.

Przypuszczam, że kapitan Ellis upatrzył sobie od razu moją osobę, jakkolwiek zawiadomienie przesłane do klubu oficerów było, o ile wiem, zredagowane w ogólnikowej formie. Kontrakt był już napisany. Dał mi go do przeczytania, a gdy zwróciłem mu dokument wyrażając zgodę, podpisał go i przypieczętował własną dostojną ręką, po czym, złożywszy we czworo tę niepozorną ćwiartkę niebieskiego papieru, oddał ją z powrotem w moje ręce. Wyznaję, że gdym ją wsuwał do kieszeni, zakręciło mi się w głowie.

— Oto jest dyplom — rzekł kapitan z powagą. — Urzędowy kontrakt, obowiązujący zarówno pana, jak właścicieli statku. Kiedyż pan będzie gotów do drogi?

Odpowiedziałem, że mogę jechać choćby dziś. Pochwycił mnie skwapliwie za słowo. Parowiec „Melita” ma właśnie dzisiaj o godzinie siódmej wieczorem odpłynąć do Bangkoku. Kapitan tego statku otrzyma więc zlecenie, aby odłożył wyjazd do godziny dziesiątej i zabrał mnie na pokład.

Po tych słowach zastępca Neptuna powstał ze swego urzędowego fotelu, a ja poszedłem za jego przykładem. Kręciło mi się w głowie nie na żarty, czułem przy tym taką ociężałość członków, jak by kończyny moje nagle stały się grubsze. Złożyłem kapitanowi głęboki ukłon.

W zachowaniu dygnitarza zaszła niedostrzegalna zmiana — można by sądzić, że odłożył na bok swój trójząb Neptuna. W rzeczywistości wypuścił tylko z ręki urzędowe pióro, aby odprowadzić mnie do drzwi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6

Po wyjściu na pokład rufy pomyślałem, że nie można jednak steru zostawiać dłużej bez obsługi. Na mój rozkaz, wypowiedziany głosem niewiele donośniejszym od szeptu, wyłonił się z ciemności milczący duch w wyniszczonym przez gorączkę ciele, z głęboko wpadniętymi oczyma, które jarzyły się w świetle lampki kompasowej na tle nieprzeniknionej nocy. Obnażone przedramię, które wyciągnął ku szprychom koła, zdawało się świecić własnym fosforycznym światłem.

Zwróciłem się do tego fosforyzującego widma:

— Ster na wprost.

Upiór odpowiedział zbolałym głosem:

— Rozkaz, panie kapitanie.

Zeszedłem znów na główny pokład. Niepodobna było przewidzieć, kiedy zerwie się wichura, ciemność bowiem uniemożliwiała wszelką obserwację; gdziekolwiek zwróciłem oczy, zdawało mi się, że spoglądam w czarną, bezdenną jakąś studnię. Trzeba się jednak było upewnić, czy wszystkie liny zostały uprzątnięte z pokładu, co można było stwierdzić jedynie za pomocą dotyku. Posuwając się niezmiernie powoli i ostrożnie, natknąłem się na jakiegoś człowieka, w którym z samej budowy ciała rozpoznałem Ransome'a. Nikt inny wśród naszej załogi nie posiadał tak jędrnej muskulatury. Wsparty o kołowrót, dyszał ciężko nie odzywając się ani słowem. Spotkanie go w tym miejscu było dla mnie rewelacją — on to był ową nieszczęsną, skuloną postacią, którą zauważyłem przed odejściem na rufą. Jakże się wtedy zmagał nie mogąc pochwycić oddechu!

— Pomagaliście przy stawianiu żagla! — krzyknąłem stłumionym głosem.

— Tak, panie kapitanie — brzmiała spokojna odpowiedź.

— Człowieku! Jak można było? Nie wolno wam robić takich wysiłków!

Milczał przez chwilę, po czym skinął głową:

— Wiem, że nie powinienem — i po krótkiej przerwie dodał: — Teraz mi już dobrze — czemu zresztą przeczył przyspieszony jego oddech.

Zdawało się wśród ciszy i ciemności, że oprócz nas dwóch nie ma nikogo na pokładzie, jednakże na moje zawołanie od razu wynurzyło się z mroku kilka ludzkich cieni manifestując swą obecność smutnym pomrukiem. Wydałem rozkaz ściągnięcia wszystkich szkotów na pokład, aby je mieć pod ręką w razie potrzeby. Ransome pierwszy zgłosił się na ochotnika.

— Już ja się tym zajmę, panie kapitanie — rzekł swoim miłym głosem, którego brzmienie zawsze dodawało mi otuchy budząc jednocześnie rodzaj szczególnego współczucia. Człowiek ten był tak wyczerpany, że pierwszym moim obowiązkiem było odesłać go na spoczynek. Nie czując się jednakże na siłach do przezwyciężenia jego uporu, w razie gdyby rozkazu nie usłuchał, poprzestałem na napomnieniu:

— Spokojnie, Ransome, nie trzeba się wysilać.

To rzekłszy powróciłem na rufę i podszedłem do Gambrilla, któregom był poprzednio pozostawił przy sterze. W oświetleniu lampki kompasowej twarz jego z wydrążonymi oczodołami wyglądała po prostu okropnie. Robiła wrażenie maski pośmiertnej. Zapytałem go, jak się czuje, nie spodziewając się zresztą odpowiedzi od starego mruka, toteż zdziwiła mnie względna jego wielomówność:

— Po tych poskudnych dreszczach to człowiek czuje się słaby jak kociak — rzekł omdlałym głosem, zachowując przy tym, jak przystało na sternika, wyraz obojętności na wszystko, co nie łączyło się bezpośrednio z jego funkcją. — A co się trochę skrzepią, to znów przychodzi gorączka i resztę sił odbiera.

Westchnął. W głosie jego nie było skargi, ale same słowa aż nadto mnie oskarżały. Przez chwilę przejmujące uczucie skruchy odjęło mi zdolność mowy i dopiero po otrząśnięciu się z przykrego wrażenia spytałem:

— Czy potraficie utrzymać ster w razie cofania się statku? Źle by z nami było, gdyby się teraz coś popsuło w mechanizmie. Dość mamy trudności i bez tego.

Odpowiedział z odcieniem zniechęcenia w głosie, że steru z rąk nie wypuści, poza tym nic obiecywać nie może.

W tej samej chwili zjawił się przy nas Ransome, którego postać wynurzyła się z cienia tak niespodziewanie, jakby ją Stwórca znienacka wywołał z nicości. Stojąc w pełnym blasku lampki kompasowej ze spokojnie uśmiechniętą twarzą oznajmił miłym, harmonijnym głosem:

— Szkoty są już na pokładzie gotowe do użytku. Ściągnęliśmy je po omacku, bo nie widać nic. Frenchy umieścił się na dziobie statku: to zuch, panie kapitanie, upewnia, że stać go jeszcze na parę podskoków.

Blady uśmiech przewinął się po wargach Ransome'a łagodząc mocny ich zarys. Z niezmąconą pogodą w wejrzeniu siwych, poważnych oczu, z nieugiętym hartem ducha dorównującym sile jego mięśni, Ransome był człowiekiem wprost nieocenionym, a przy tym jedynym, na którego sile fizycznej można było polegać. (Drugi wyjątek pod tym względem stanowiłem ja sam, ale wobec konieczności zachowania swobody poruszania się nie mogłem siebie brać w rachubę.) Przyszło mi na myśl, czyby mu teraz nie powierzyć steru. Poniechałem jednak tego zamiaru przypomniawszy sobie w porę o ukrytym wrogu, jakim było chore jego serce. Nie znając wcale zasad fizjologii sądziłem, iż każdy nadmierny wysiłek może sprowadzić nagłą śmierć, i to w najkrytyczniejszym momencie.

Przyszło mi to na myśl w chwili, kiedy już miałem wydać zarządzenie, i słowa zamarły mi na ustach. Tymczasem Ransome wycofał się z oświetlonej części pokładu równie cicho, jak się był ukazał.

Dziwny niepokój ogarnął mnie po jego odejściu, jak by pozbawiono mnie nagle ostatniej podpory. Ruszyłem także ku przodowi statku, przechodząc z oświetlonego kręgu w nieprzejrzaną ciemność, która opasywała nas zewsząd jak mur. Zostałem przez nią wchłonięty w jednej chwili. Nie inaczej musiały wyglądać ciemności przed stworzeniem świata. Ledwo postąpiłem parę kroków, a już stałem się niewidzialny dla marynarza przy sterze, gdyż noc zamknęła się za mną jak wierzeje. Musiał teraz czuć się osamotniony, podobnie jak osamotniony czułem się ja sam i każdy człowiek znajdujący się na tym statku. Zniknęły, zatarły się nawet kształty poszczególnych przedmiotów: oko nie rozróżniało już ani masztów, ani rej, ani burt — wszystko zapadło w otchłań nieprzeniknionej ciemności.

Ukazanie się błyskawicy byłoby w tej chwili ulgą, ulgą dla mego fizycznego ustroju. Modliłbym się o nią, gdyby nie lęk przed hukiem piorunu. Zdawało mi się, że przy napięciu nerwowym, w jakim się znajduję, napięciu wywołanym nadmiarem ciszy, wystarczy jednego grzmotu, by zetrzeć mnie na proch. Zerwanie się burzy z piorunami zdawało się teraz rzeczą nieuniknioną. Czekałem jej z zapartym oddechem, zesztywniały, skamieniały ze zgrozy. A tu nic! Wciąż ta sama grobowa cisza, od której można się wściec! W pewnej chwili uczułem głuchy, wzmagający się ból w dolnej szczęce, wskazujący, że musiałem zgrzytać zębami, i to od dłuższego czasu. Jakkolwiek dziwne się to może wydawać, nie zdawałem sobie sprawy z tego, co czynię, i teraz potrzeba było ogromnego wysiłku z mojej strony, aby ruch szczęki opanować. Mimo skupienia uwagi w tym kierunku, w pewnej chwili usłyszałem jakiś szczególniejszy szelest, który natychmiast zbudził moją czujność. Były to dziwne, nieregularne odgłosy jak by cichego stukania w pokład. Odgłosy pojedyncze, parzyste, to znów zlewające się w jakiś monotonny pomruk. Zanim zdołałem zorientować się, co to być może, otrzymałem lekkie uderzenie w okolicę lewego oka i uczułem wielką łzę spływającą po moim policzku. Deszcz! Olbrzymie krople deszczu, zwiastunki nadchodzącej burzy. Tap, tap, tap...

Zwróciłem się natychmiast do Gamibrilla przestrzegając go, aby mocno trzymał koło. Głos mój łamał się ze wzruszenia. Nie ulegało już wątpliwości, iż fatalna chwila nadchodzi. Wstrzymałem oddech. Wbrew wszelkiemu oczekiwaniu wszystko nagle umilkło i nastał znowu moment nieznośnego zawieszenia — zdawało mi się, iż leżę rozciągnięty na łożu tortur, wsłuchując się w powolne przykręcanie śruby. Nie wyobrażałem sobie nigdy, aby można było krzyczeć z rozdrażnienia, w tej chwili jednakże nasuwała mi się myśl: „Nie pozostaje nic innego, jak krzyczeć na cały głos!"

Nagle — jakże to wyrazić słowami? — ciemność przemieniła się w wodę. Innego porównania nie znajduję. Ulewa, a choćby rzęsisty deszcz, przychodzi przy akompaniamencie szumu; wyczuwa się nadciąganie takiej nawałnicy po plusku wody, po ochłodzeniu się powietrza. Tu było inaczej. Bez żadnej zapowiedzi, bez szumu i plusku, bez wyczuwalnego zetknięcia się z deszczem, zostałem w jednej chwili skąpany w potokach wody. Ponieważ miałem na sobie tylko piżamę, nic dziwnego, że nie było na mnie suchej nitki. Woda spływała mi po całym ciele, wsiąkała we włosy, napełniała nos, uszy i oczy. W ciągu niespełna minuty połknąłem jej chyba parę wiader.

Biedny Gamibrill o mało się nie udusił. Prychał niemiłosiernie, zanosząc się co chwila kaszlem, urywanym kaszlem chorego człowieka. Widziałem go teraz jak poprzez mętne szkło: przypominał rybę w akwarium, jakąś dziwną, fosforyzującą stworę oglądaną przy świetle elektrycznym. Na szczęście, nie ciskał się jak ryba, przeciwnie, siedział nieruchomo. Nie wiedzieliśmy jeszcze obaj, jaka nas czeka niespodzianka: oto nagle lampki przy kompasie zgasły prawie równocześnie. Woda musiała wedrzeć się pod szkło, co wydawało się rzeczą niemożliwą, były bowiem na pozór obsadzone bardzo szczelnie.

Znikł ostatni przebłysk światła, a zniknięciu jego towarzyszył cichy okrzyk zgrozy wydany przez sternika. Odnalazłem po omacku jego ramię. Jakże strasznie było wychudzone!

— To nic — rzekłem siląc się na spokój. — Światło nie jest nieodzowne. Skoro tylko wiatr się zerwie, manewrujcie tak, aby dmuchał wam prosto w ciemię. Nic więcej nie trzeba. Rozumiecie?

— Rozumiem, panie kapitanie... Ale jakże tu bez światła?... — bąkał zdenerwowanym głosem.

Przez cały ten czas statek stał nieruchomo jak wmurowany w wodę. Szum ulewy spływającej z żagli i rej, rozlewającej się po pokładzie rufy, nagle umilkł całkowicie. Woda bulgotała jeszcze przez chwilę w dziurach odpływowych, co brzmiało jak głośne szlochanie, po czym znów nastała cisza połączona z absolutnym bezwładem.

Zły urok najwidoczniej nie został przełamany! Równie jak przedtem bezsilni, staliśmy wobec grozy jakiegoś niewiadomego jeszcze, a już bliskiego rozwiązania, którego tajemnicę znała tylko ta noc opasująca nas murem ciemności.

Nie mogąc ustać na miejscu, ruszyłem niespokojnie przed siebie. Nie potrzeba mi było światła, aby rozeznać się na pokładzie mego nieszczęsnego statku. Każda stopa kwadratowa tego pokładu wyryta była w moim mózgu, znałem każdy sęk, każdą chropowatość deski. Jednakże nagle potknąłem się o coś i runąłem jak długi, głową naprzód. Przedmiot ten był olbrzymi, żywy. Nie pies, raczej baran — ale na statku nie było zwierząt! Skądże więc? Przerażenie wprost nieludzkie podniosło mi włosy na głowie. Zerwałem się, oszalały ze strachu — nie jak człowiek, którego zdrowy rozum usiłuje zapanować jeszsze nad sytuacją, ale jak małe, bezbronne, nieprzytomne dziecko.

Ciemność, jak gdyby spłukana przez ulewę, przerzedziła się o tyle, że mogłem rozróżnić kształty okropnej stwory majaczącej przede mną w mroku. Niedźwiedź — nie niedźwiedź?... Wśród najfantastyczniejszych przypuszczeń, jakie podsuwała mi rozszalała wyobraźnia, jedno tylko absolutnie nie przyszło mi do głowy: że Burns wyłazi na czworakach ze schodni! Gdy się nagle wyprostował ruchem niedźwiedzia stającego na tylne łapy pochwyciłem go wpół, on zaś ryknął jak prawdziwy zwierz. Ledwo można było domacać się jego chudych członków pod fałdami olbrzymiego płaszcza z grubej włochatej wełny, pod którego ciężarem po prostu załamywał się. Jednakże głos, jaki ze siebie wydobył, miał siłę brzmienia zupełnie nieoczekiwaną:

— Przeklęty statek z tchórzliwą, niemą załogą! Czemu ci ludzie stąpają na palcach, czemu żaden z nich nie tupnie nogą, nie otworzy gęby przy ciągnieniu brasów?

Czyż wśród tej gromady niedołęgów nie znajdzie się ani jeden, który by potrafił siarczyście zakląć? A zwracając się wprost do mnie:

— Przekradanie się do niczego nie prowadzi. Nie można przemknąć się cichaczem obok takiej cwanej bestii. Nic nie wskóracie tym sposobem. Trzeba stanąć mu do oczu śmiało, zuchwale, tak jak ja to dawniej robiłem. Zdobądźcie się wreszcie na odwagę! Wziąć się za bary z napastnikiem, pokazać mu, że drwimy sobie z jego sztuk diabelskich, oto jedyny sposób!

— Na miłość boską, co pan wygaduje, panie Burns! — krzyknąłem w najwyższej pasji. — Po co pan w takim stanie wyłaził na pokład?

— Odwagi, powtarzam, odwagi! Inaczej nie pokonamy tego zbója!

Popchnąłem go ku burcie.

— Trzymaj się pan poręczy — rzekłem brutalnie.

Nie wiadomo było, co począć z tym człowiekiem. Pozostawiłem go losowi kierując się w stronę steru, skąd dochodziło mnie słabe wołanie Gambrilla. Oznajmił mi, że górą zrywa się wiatr; rzeczywiście usłyszałem w tej chwili, het, wysoko nad naszymi głowami, szczęk łańcuszka w ożaglowaniu i lekkie łopotanie mokrych płacht.

Nieuchwytne, ostrzegawcze dźwięki rozlegały się raz po raz wśród śmiertelnej ciszy. Powietrze wkoło nas pozostawało nieruchome. Wszystkie opowiadania, które słyszałem kiedykolwiek o niezwykłych wybrykach wiatru, ożyły teraz w mej pamięci. Zdarzało się przecież, że wiatr ciągnący górą druzgotał wierzchołki masztów nie muskając nawet pokładu, na którym panowała taka cisza, że zapalona zapałka paliła się równym płomieniem.

— Nie widzę wcale górnych żagli, panie kapitanie — Skarżył się Gambrill roztrzęsionym głosem.

— Wszystko będzie dobrze, nie poruszajcie tylko steru — uspokajałem go sugestywnym tonem.

Nerwy tego biedaka odmawiały posłuszeństwa. I ze mną nie było lepiej, choć przełomowa chwila właściwie już nadeszła. Statek ruszył z miejsca, czego dowodem było dziwne uczucie, że pokład usuwa mi się spod nóg. Słyszałem wyraźnie poświst wiatru nad głową i trzeszczenie górnych rej pod naporem powietrza, mimo iż najlżejszy nawet powiew nie musnął mojej twarzy zwróconej ku rufie, twarzy niewidomej i zastygłej jak maska ślepego człowieka.

Nagle silniejszy łopot napełnił nasze uszy, a ciemność, jak by zbudzona z odrętwienia, otarła się o nas z bliska, wywołując przejmujące uczucie chłodu. Zatrzęśliśmy się obaj z zimna w naszych przemokłych bawełnianych kurtkach. Rzekłem do Gambrilla:

— Wszystko dobrze, bracie. Starajcie się tylko tak manewrować, aby wiatr dmuchał wam prosto w ciemię. Na ten wysiłek was stać. Nawet dziecko potrafiłoby kierować statkiem przy tak spokojnej wodzie.

— Ej, zdrowe dziecko, panie kapitanie — odparł z cichym westchnieniem. Mnie zaś ogarnęło uczucie głębokiego wstydu. Choroba, wysysająca bezlitośnie siły całej załogi, pominęła mnie jednego jak by rozmyślnie po to, by zaostrzyć moje wyrzuty sumienia, by wykazać mą niegodność i cięższym jeszcze uczynić brzemię odpowiedzialności.

Statek tymczasem uzyskał gwałtowny pęd, mimo iż powierzchnia morza pozostała spokojna. Czułem jego posuwanie się, słyszałem cichy, tajemniczy szmer rozstępującej się wody. Poza tym nie odczuwało się ani bocznego, ani podłużnego kołysania się statku. Ta nieruchomość wody sprawiała przygnębiające wrażenie, tym bardziej iż od osiemnastu dni nie widzieliśmy ani razu rozkołysanego morza. Zauważywszy, iż powietrze nagle się ochłodziło, pomyślałem, że byłby najwyższy czas zająć się usunięciem Burnsa z pokładu. Ten człowiek stał się moją zmorą. Odnosiłem się do niego jak do szaleńca, po którym wszystkiego można się spodziewać. Któż mógłby mi rzeczywiście zaręczyć, że ten wariat nie zacznie nagle rzucać się po pokładzie, nie połamie sobie rąk i nóg lub nie wyskoczy za burtę?

Toteż doznałem niemałej ulgi dostrzegłszy, że stoi nieruchomo w tym samym miejscu, w którym zostawiłem go przed chwilą. Uwieszony u burty, gadał sam ze sobą wydając złowrogie pomruki. To mnie znów zaniepokoiło. Odezwałem się głosem jak najnaturalniejszym:

— Nie mieliśmy ani razu takiego wiatru, odkąd opuściliśmy szlaki wodne.

— Bardzo pocieszająca okoliczność — mruknął tonem człowieka przytomnego i zupełnie świadomego sytuacji. Lecz zaraz dodał:

— Już był najwyższy czas, abym zjawił się na pokładzie. Na to tylko czekałem, na to gromadziłem siły, rozumie pan nareszcie?

Upewniłem go, że rozumiem, starając się przy tym namówić go, aby udał się na spoczynek do kabiny.

— Do kabiny?! — wykrzyknął z najwyższym oburzeniem. — Nie, panie. Przytomnego mnie tam nie sprowadzicie.

Wesoła perspektywa! Nie wiedziałem już zgoła, co czynić z tym wariatem, którego na domiar ogarnął szał mówienia. Ciemność nie pozwalała mi widzieć jego twarzy, ale sam dźwięk głosu zdradzał szalone podniecenie:

— Pan nie wie, jak trzeba postępować, bo skądże by pan mógł wiedzieć? Te -szepty, to chodzenie na palcach nie prowadzą do niczego. Niepodobna przemknąć się niepostrzeżenie koło tak czujnej i drapieżnej bestii, jaką był ten zbój. Pan nie słyszał go nigdy mówiącego! Włosy stawały na głowie... Nie, nie, to wcale nie był wariat, a tylko do gruntu zły, do gruntu przewrotny człowiek. Terroryzował ludzi złością. Ja panu powiem, co to był za typ: złodziej i morderca, jeśli nie w czynach swoich, to w zamysłach. Tak! Złodziej i morderca. Pan może myśli, że zmienił się po śmierci? Ani trochę! Tacy ludzie nie zmieniają się nigdy. I cóż z tego, że jego trup leży na sto sążni pod nami, pod 8°20' szerokości północnej?... On pozostał takim, jakim był...

Burns urwał i prychnął wyzywająco. Ogłuszony jego wymową, zauważyłem z rezygnacją, że wiatr się trochę uciszył. Nieszczęsny maniak wrócił do swego tematu:

— Powinienem był wyrzucić go za burtę, jak się wyrzuca zdechłego psa! Powstrzymał mnie tylko wzgląd na ludzi. Czy może pan wyobrazić sobie odczytywanie modlitw nad takim zwierzęciem? „Nasz brat, spoczywający w Bogu." Ach, jakże mi się chciało śmiać! Trzeba zaś panu wiedzieć, że tej jednej rzeczy absolutnie nie mógł znieść — właśnie śmiechu. Byłem jedynym człowiekiem, który mu się w oczy śmiał. Gdy był chory, drażniło go to w okropny sposób. Brat! Ładny brat! Wolałbym rekina nazwać bratem.

Wiatr ustał w tej chwili tak nagle, że mokre płachty żagli, odrzucone przez pęd statku, ciężko uderzyły o maszt. Klątwa bezwładu znowu zawisła nad nami. Zdawało się, że nie ma już wyjścia z zaczarowanego koła.

— Halo! Cisza! — zawołał Burns ze zdumieniem. Ja zaś, zapominając na chwilę o nieszczęsnej jego manii, odrzekłem z głęboką goryczą:

— Ma pan próbę tego, z czym walczę od siedemnastu dni. Podmuch wiatru, potem cisza, a za chwilę, zobaczy pan, statek wykręci się znienacka, jak człowiek na pięcie, i diabli go poniosą, nie wiadomo dokąd!

— Nie diabli, lecz zawsze ten sam stary przeklęty bies! — wykrzyknął przeraźliwym głosem i nagle zaniósł się śmiechem tak okropnym, jakiego nigdy przedtem nie słyszałem. Był to istny atak śmiechu, drwiący, wyzywający rechot, od którego cierpła skóra i włosy powstawały na głowie.

Na głównym pokładzie wnet się zakotłowało. Wśród ciemności odezwały się strwożone głosy, z których jeden wybił się ponad inne:

— A tam co znowu? Zwariował kto, u licha? Myśleli może, biedacy, że to ja, ich kapitan. Słowo

„pośpiech" nie da się zastosować do najszybszych nawet poruszeń tej nieszczęsnej gromadki, jednakże w zadziwiająco krótkim czasie wszyscy ci, co jeszcze jako tako trzymali się na nogach, znaleźli się przy mnie na rufie.

— To porucznik! — zawołałem do nadbiegających. — Niech kilku ujmie go pod pachy...

Spodziewałem się, iż wszystko skończy się okropną jakąś bójką. Tymczasem szyderczy rechot Burnsa umilkł nagle, on zaś zwrócił się wyniośle w stronę marynarzy i począł im urągać:

— A co? Odnaleźliście języki w gębie? Chowaliście się dotąd jak psy! Myślałem, żeście wszyscy oniemieli, że nie ma na statku żywego chłopa. No, więc śmiejcie się teraz, śmiejcie się, mówię! Wszyscy razem! Śmiejcie się! Raz, dwa, trzy!...

Nastąpiła chwila ciszy, ciszy tak zupełnej, że słyszałoby się szpilkę osuwającą się na pokład. Po pewnym czasie rozbrzmiał w ciemności spokojny głos Ransome'a:

— Zdaje się, że zamdlał, panie kapitanie.

Wśród zebranych dało się słyszeć westchnienie ulgi.

— Trzymam go wpół — rzekłem — a niech tam który ujmie go za nogi.

Tak, stanowczo doznaliśmy ulgi. Wariat był obezwładniony, przynajmniej na jakiś czas. Byłem najgłębiej przekonany, że moje nerwy nie zniosłyby absolutnie drugiej takiej sceny. Ledwo to sobie pomyślałem, kiedy Gambrill, nasz milczący i posępny Gambrill, uczęstował nas drugą serenadą. Śpiewnym głosem, który żałośnie rozbrzmiewał wśród ciemności, wzywał ratunku:

— Chodźcie tu! Niech ktokolwiek mnie wyręczy! Nie mogę już wytrzymać. Za chwilę statek się wykręci...

Sam skoczyłem mu na pomoc. Uczułem na twarzy silny podmuch wiatru, którego zbliżanie się pochwycił czujny słuch Gambrilla. Wiatr wzdął w jednej chwili żagle wielkiego masztu, wśród których dało się słyszeć głuche łopotanie, zmieszane ze skrzypieniem rej. Nadbiegłem w porę, ledwo bowiem zdążyłem pochwycić za koło, Gambrill zachwiał się i byłby upadł, gdyby nie podtrzymały go ramiona towarzysza. Frenchy, on to bowiem dopadł słaniającego się Gambrilla, złożył go na pokładzie rufy i nakazawszy mu zupełny spokój przyszedł zastąpić mnie przy sterze.

— Jak mam manewrować, panie kapitanie? — spytał naturalnym głosem.

— Na razie zupełnie pod wiatr. Przyślę wam tu zaraz światło.

Skierowałem się ku przodowi statku i tu, oczywiście! spotkałem Ransome'a niosącego zapasową lampkę. Ten człowiek wszystko dostrzegał, na wszystko znajdował radę. Każdym swym poruszeniem dodawał ludziom otuchy. Przechodząc teraz koło mnie zauważył pogodnym, kojącym głosem, że ukazały się na niebie gwiazdy. Tak było w istocie. Wiatr rozdarł chmury, przesłaniające niebo powłoką gęstej sadzy, i nareszcie rozkołysał nieruchome morze.

Straszliwe milczenie, opasujące nas od tak dawna, zostało ostatecznie przełamane. Czułem to wyraźnie. Osunąwszy się na ławeczkę przy luku, przypatrywałem się majaczącej w ciemności białej wstędze piany. Po raz pierwszy od wieków — od wieków! Byłbym chyba krzyczał z radości, gdyby nie przytłaczające mnie poczucie winy. Przede mną stanął znowu Ransome.

— Co się dzieje z porucznikiem? — spytałem niespokojnie — czy ciągle nieprzytomny?

— Szczególna rzecz, panie kapitanie, nie mówi ani słowa i oczy ma ciągle zamknięte. Ale mnie się zdaje, że po prostu śpi.

Ransome wyglądał na człowieka szczerze zdumionego. Zgodziłem się na jego hipotezę tym skwapliwiej, że to przypuszczenie pociągało za sobą najmniej kłopotu. Nie mogłem żadną miarą zajmować się teraz osobą Burnsa. Musiał być pozostawiony własnemu losowi bez względu na to, czy obecny jego stan oznaczał zdrowy sen, czy głębokie omdlenie.

— Pan powinien się czymś okryć, panie kapitanie — zauważył nagle Ransome.

— I ja tak myślę — odpowiedziałem z westchnieniem, ale nie ruszyłem się z miejsca. Potrzeba mi było czegoś więcej niż ciepłego okrycia, a mianowicie nowych rąk i nóg. Moje stały się zupełnie bezużyteczne, choć bólu w nich nie czułem. Gdy Ransome przyniósł mi płaszcz, stwierdziłem z pewnym zdziwieniem, że mogę jeszcze wstać i naciągnąć go na siebie, słysząc zaś, że idzie „ściągnąć Gambrilla na główny pokład", nie zawahałem się z ofiarowaniem mu swojej pomocy.

Okazało się, że stać mnie i na ten wysiłek. Dźwignęliśmy chorego na nogi. Biedak starał się stąpać o własnej mocy, ale przez całą drogę nagabywał nas żałośnie:

— Nie upuśćcie mnie tylko z drabiny! Na miłość boską, nie upuśćcie mnie z drabiny!...

Wiatr stawał się coraz chłodniejszy i dął ze wzmożoną siłą. O świcie udało nam się dzięki ostrożnemu manewrowaniu sterem sprawić, że reje skantowały się same, a potem osiągnąć zwrot przez naciągnięcie lin. Z czterech ludzi, którzy pracowali ze mną w ciągu nocy, pozostało nad ranem tylko dwóch; nie śmiałem dopytywać się o nieobecnych pocieszając się myślą, że musieli zasłabnąć chwilowo.

Praca na przodzie statku zajęła nam dobrych parę godzin, gdyż dwaj pozostali marynarze poruszali się jak żółwie i co chwila musieli wypoczywać. Jeden z nich zauważył ze zdziwieniem, że „każdy przedmiot na statku waży teraz sto razy więcej niż dawniej”. Była to zresztą jedyna skarga, jaką z ich ust usłyszałem. Nie wiem, czybyśmy byli sprostali zadaniu, gdyby nie pomoc nieocenionego stewarda. Pracował z nami bez wytchnienia, nie mówiąc ani słowa, z bladym uśmiechem zastygłym na wargach. Od czasu do czasu upominałem go łagodnie: — Nie wysilajcie się, Ransome. Powoli, powoli... — na co odpowiadał mi szybkim, pojętnym spojrzeniem.

Dokonawszy wszystkiego, co można było uczynić dla zabezpieczenia statku, Ransome wycofał się do kambuza. W jakiś czas później dostrzegłem mimochodem jego postać poprzez uchylone drzwi. Siedział na skrzynce naprzeciwko pieca, wyprostowany, z głową w tył przechyloną i wspartą o ścianę, z zamkniętymi oczyma. Sprawne jego ręce odgarniały z piersi cienką, bawełnianą koszulę, odsłaniając tragicznym gestem potężną klatkę piersiową podnoszoną ciężkim, mozolnym oddechem. Nie zauważył mojej obecności.

Wycofawszy się jak najciszej, poszedłem na pokład rufy, aby wyręczyć sternika, który przez ten czas osłabł zupełnie. Biedny Frenchy usiłował dopełnić wszystkich formalności przy oddawaniu mi steru i wykazać sprężystość kroku, ale nogi odmówiły mu posłuszeństwa i odchodząc zatoczył się dwa razy jak pijany.

Pozostałem przy sterze sam, kierując opustoszałym statkiem, który mknął pod pełnym wiatrem, unosząc się i opadając, a nawet z lekka kołysząc się na boki. Po pewnym czasie ujrzałem Ransome'a zbliżającego się do mnie z tacą w ręku. Na widok jadła uczułem zwierzęcy głód. Oddawszy ster stewardowi, usadowiłem się na tylnym luku, by spożyć przyniesione śniadanie.

— Ten wiatr nie przysłużył się naszym ludziom — mruknął Ransome. — Położył ich co do jednego.

— Tak — rzekłem — zdaje się, że już tylko my dwaj ruszamy się jako tako.

— Frenchy twierdzi, że stać go jeszcze na pardaw podskoków. Nie wiem, nie wyobrażam sobie, aby to mogło być wiele... — tu Ransome uśmiechnął się po swojemu: — Dzielny z niego chłopiec, w każdym razie. — A po chwili milczenia dodał: — Co będzie, panie kapitanie, jeśli zbliżymy się do lądu, zanim wiatr przycichnie?

— Co będzie? Ha! Nie unikniemy strzaskania masztów albo rozbicia się o brzeg. Może nawet nastąpić i jedno, i drugie. Nic na to nie poradzimy. Statek mknie teraz jak strzała, i jedyna nadzieja w tym sterze. Nie mamy przecie załogi!

— Tak, cała załoga powalona — powtórzył spokojnie steward. — Zaglądam do chorych od czasu do czasu, ale w czymże ja im mogę pomóc? W niczym, doprawdy w niczym.

— Przeciwnie, Ransome. I ja, i statek, i załoga, wszyscy, ilu nas jest, zawdzięczamy wam nieskończenie wiele — rzekłem z prawdziwym wzruszeniem.

Udał, że mnie nie słyszy, i milcząc sterował dalej, dopóki nie przejąłem od niego steru. Wówczas podniósł tacę zostawioną na luku i zabierając się do odejścia powiedział:

— Pan Burns już się obudził, panie kapitanie, i ma ochotę powrócić na pokład. Nie wiem, jak temu zapobiec, bo doprawdy nie mogę przy nim siedzieć.

Oczywiście, nie było mowy o pilnowaniu nieszczęsnego Burnsa. Jakoż ujrzałem go wkrótce, jak z trudem gramolił się na rufę, uginając się pod ciężarem ogromnego płaszcza. Widok tego człowieka napełnił mnie zrozumiałą trwogą. Perspektywa słuchania jego bredni o podstępnych knowaniach nieboszczyka, w chwili kiedy trzymałem ster statku pędzącego z zawrotną szybkością, a unoszącego konających ludzi, przechodziła wytrzymałość moich nerwów.

Pierwsze uwagi Burnsa były jednak rozsądne i utrzymane w tonie zupełnie spokojnym. Nie pamiętał zapewne o niedawnym zajściu, a przynajmniej nie wspominał o nim ani jednym słowem. Usposobiony był raczej małomównie. Obserwując go siedzącego nieruchomo na luku przerażony byłem w pierwszej chwili okropnym jego wyglądem. Zauważyłem jednak ze zdziwieniem, że gwałtowny wicher, który tak zabójczo oddziaływał na innych chorych, jemu, przeciwnie, zdawał się przywracać siły. Można było niemal śledzić powolne odradzanie się tego nieszczęsnego organizmu pod wpływem ożywczych podmuchów wiatru.

Chcąc przekonać się, w jakim stanie umysłu znajduje się mój rekonwalescent, zagadnąłem go podstępnie o nieboszczyka kapitana. Ku memu zdziwieniu Burns nie okazał szczególniejszego zainteresowania się tym przedmiotem. Opowiedziawszy mi raz jeszcze od początku, nie bez mściwego upodobania, historię „starego zbrodniarza", zakończył swą opowieść zwrotem zgoła nieoczekiwanym:

— Była to niewątpliwie choroba umysłowa, która musiała nurtować go od roku, jeśli nie od kilku lat.

Postęp niesłychany! W innych okolicznościach wyznanie to przejęłoby mnie prawdziwym zachwytem, ale w tej chwili nie odczułem całej jego doniosłości mając umysł zaprzątnięty wyłącznie sterowaniem.

W porównaniu z beznadziejną martwotą poprzednich dni szybkość, z jaką posuwaliśmy się teraz, była wprost zawrotna. Spod dzioba statku wykwitały dwie wstęgi piany, a wiatr huczał nieustannie nad naszymi głowami, zawodząc zuchwałą pieśń, której dzika melodia wydałaby mi się w innych okolicznościach najwyższym wyrazem potęgi i radości życia. Ilekroć podniesiony wielki żagiel wzdymał się pod naporem wiatru, grożąc rozerwaniem na strzępy w swym olinowaniu, Burns podnosił głowę i spoglądał na mnie z niepokojem.

— Cóż ja na to poradzę, panie Burns? Nie możemy ani zwinąć żagla, ani go rozciągnąć. Już bym wolał, aby wichura zupełnie go zerwała, nie byłoby przynajmniej tej piekielnej muzyki.

Burns załamał nagle ręce i wykrzyknął:

— Jakże pan wprowadzi statek do portu nie mając ludzi do obsługi?

Nie mogłem mu na to odpowiedzieć.

A jednak w czterdzieści godzin później stało się to faktem dokonanym. Egzorcyzmy Burnsa okazały się skuteczne. Piekielny jego śmiech pokonał złośliwego upiora, zły urok został przełamany, klątwa zdjęta. Jakaś dobra i energiczna opatrzność ujęła w swoje ręce losy nieszczęsnego statku, popychając go naprzód z szybkością wprost zawrotną.

Nie zapomnę nigdy ostatniej nocy, ciemnej, wietrznej, gwieździstej. Siedziałem przy sterze. Burns, po otrzymaniu ode mnie solennej obietnicy, że w razie potrzeby nie pożałuję mu kopniaka, ułożył się na pokładzie obok szafki kompasu i zasnął kamiennym snem rekonwalescenta. Ransome, wsparty plecami o bezanmaszt, siedział zupełnie nieruchomo, szczelnie owinięty kocem; o ile mogłem zauważyć, nie zmrużył oka przez całą noc. Żwawy i odporny Frenchy pod wpływem złudzenia, że stać go jeszcze na parę podskoków, uparł się dotrzymać nam kompanii, ale posłuszny rozkazowi, położył się na drugim końcu rufy, gotowy na każde wezwanie.

Sterowałem w milczeniu, bez przerwy, tak wyczerpany fizycznie, że nie stać mnie było ani na refleksje, ani na uczucie trwogi. Miewałem chwile posępnej egzaltacji, po której następowało straszne przygnębienie, nie mogłem bowiem zapomnieć, że tam, w przednim kasztelu, leżą ludzie trawieni gorączką, może już w agonii — z mojej winy, z mojej wielkiej winy. Odganiałem te myśli. Na później wyrzuty sumienia! Teraz całą uwagę trzeba było Okupić na sterowaniu.

Pod koniec nocy wiatr się uspokoił, po czym ucichł zupełnie. Około godziny piątej uczułem znowu lekki powiew, umożliwiający nam żeglowanie w kierunku redy.

Świt zastał nas przy pracy. Sternikiem był Burns, którego przymocowaliśmy sznurem do kraty luku; białe, kościste jego ręce, wydobywające się z olbrzymich rękawów, kierowały biegiem statku, podczas kiedy reszta załogi (tj. Ransome i ja) uwijała się po pokładzie, luzując żagle i szkoty. Uporawszy się z tą robotą skoczyliśmy w stronę kasztelu. Trzeba było także przygotować kotwice. Z nadmiaru wysiłku i nerwowego napięcia pot lał się strugami z naszych twarzy. Nie śmiałem spojrzeć na Ransome'a, gdyśmy tak pracowali ramię przy ramieniu, zamieniając od czasu do czasu urywane słowa. Słyszałem przy sobie chrapliwy jego oddech i mimo woli odwracałem głowę, zdawało mi się bowiem, że ten niestrudzony pracownik runie lada chwila na pokład i umrze w moich oczach. Dla kogo i dla czego narażał swoje życie? Dla odległego chyba ideału, bo przecież nie dla celów osobistych.

Ocknął się w nim stary wytrawny marynarz, nie potrzebujący niczyich wskazówek. Każdy jego ruch, każdy wysiłek mięśni był aktem nieustającego heroizmu. Czułem się wprost niegodnym współpracy z tak natchnionym człowiekiem.

Gdy już wszystko było gotowe, towarzysz mój odezwał się stłumionym głosem:

— Może pora zejść na dół i otworzyć kompresory, panie kapitanie?

— Tak, trzeba to zrobić — odrzekłem nie mając odwagi i teraz podnieść na niego oczu. Po pewnym czasie głos jego rozbrzmiał na śródokręciu:

— Wszystko w porządku u windy, panie kapitanie. Skinąłem na Burnsa, aby przestał sterować, sam zaś

spuściłem kotwice, jedną po drugiej, oddając tyle kotwicznego łańcucha, ile go statek potrzebował. Obluzowane żagle opadły, i natychmiast ustał nieznośny łopot nad naszymi głowami. Na statku zapanowała cisza. Gdym stał nieruchomo, oszołomiony tym nagłym milczeniem, uszu moich doszły urywane wyrazy i ciche jęki chorych leżących w przednim kasztelu.

Ponieważ poprzednio jeszcze wywiesiliśmy na bezanmaszcie sygnał wzywający pomocy sanitarnej, zanim jeszcze zdążyliśmy całkowicie unieruchomić statek, już trzy łodzie motorowe, należące do okrętów wojennych, podpłynęły ku nam od strony lądu, wioząc aż pięciu lekarzy wojskowych.

Ci ostatni rozejrzeli się naprzód ze zdumieniem po pustym pokładzie, po czym skierowali wzrok ku rufie, gdzie również nie było żywej duszy. Wyszedłem wtedy na ich spotkanie — śmieszna, samotna figurka, przyodziana w korkowy hełm i pasiastą piżamę. Na twarzach doktorów odmalował się widoczny zawód, spodziewali się bowiem niezwykłych zabiegów chirurgicznych i w tym celu przywieźli narzędzia. Trzeba było jednak pogodzić się z sytuacją. W niespełna pięć minut później jedna z łodzi motorowych odpłynęła w stronę portu, by przysłać nam większą łódź i sanitariuszy, niezbędnych do transportowania chorych, druga zaś skierowała się ku okrętom wojennym celem przywiezienia nam marynarzy do obsługi żagli.

Z całej gromady doktorów pozostał na miejscu tylko jeden. Gdy po zbadaniu chorej załogi wynurzył się z kasztelu, spojrzałem na niego niespokojnym wzrokiem, nie mogąc nic wyczytać z niewzruszonej jego twarzy.

— Nikt nie umarł, jeśli o to chodzi — oznajmił mi szorstko, a po chwili dodał kręcąc głową ze zdumieniem:

— Cała załoga, no, no!

— I wszyscy ciężko chorzy?

— Doprawdy ciężko chorzy!

Oczy jego błądziły czas jakiś po pokładzie:

— O nieba! A to co znowu?

— Pan Burns, moj pierwszy oficer — odpowiedziałem obejrzawszy się poza siebie.

Z głową upiora, chwiejącą się jak na łodydze na długiej, cienkiej szyi, Burns mógł istotnie każdego przestraszyć swym wyglądem.

— A więc jeszcze jeden kandydat do szpitala? — spytał doktor.

— Co to, to nie! — zaprzeczyłem wesoło. — Pan Burns musi tu pozostać, dopóki ożaglowanie wielkiego masztu nie przestanie działać. Jestem z niego bardzo dumny! To jedyny mój rekonwalescent.

— No, ale pan także... — zaczął doktor przyglądając mi się spod oka.

Przerwałem mu niecierpliwie:

— Nie jestem wcale chory.

— Nie? Wygląda pan jakoś dziwnie.

— Cóż pan chce? Od siedemnastu dni wciąż jestem na pokładzie.

— Od siedemnastu dni? Musiał pan przecie spać?

— Może i spałem. Nie zaprzeczam. Pewien tylko jestem, że przez ostatnie czterdzieści godzin nie zmrużyłem oka.

— Fiu!... Wybiera się pan na ląd?

— Gdy tylko się da. Tysiące spraw czeka na mnie w porcie.

Doktor uwolnił moją rękę, którą był ujął niepotrzeżenie w czasie naszej rozmowy, i wyciągnąwszy z kieszeni notatnik coś w nim pośpiesznie zapisał.

— Bardzo panu radzę zamówić sobie w aptece to lekarstwo — rzekł wręczając mi wydartą kartkę. — O ile się nie mylę, będzie ono panu przed nocą potrzebne.

— Cóż to jest? — zapytałem nieufnie.

— Środek nasenny — odrzekł i skłoniwszy mi się z lekka, zwrócił się z zaciekawieniem do Burnsa, z którym wdał się w dłuższą rozmowę.

Gdy zeszedłem na dół, aby przebrać się przed wycieczką do miasta, Ransome podążył za mną do kajuty.

— Przepraszam najmocniej pana kapitana... Chciałbym być odesłany do portu wraz z resztą załogi, przyszedłem więc prosić o wypłacenie mi poborów.

Spojrzałem na niego ze zdumieniem, on zaś z widocznym niepokojem czekał mojej odpowiedzi.

— Jak to? Chcecie opuścić statek? — zawołałem.

— Tak jest, panie kapitanie. Postanowiłem odejść i wypocząć — wszystko mi jedno gdzie, chociażby w portowym szpitalu.

— Ależ, Ransome! Nie macie pojęcia, jak mi przykro z wami się rozstawać!

— Muszę iść! — wybuchnął. — To moje prawo! Oddychał z trudem. Po jego twarzy przebiegł wyraz

dzikiej determinacji: miałem przez chwilę wrażenie, że stoi przede mną inny człowiek. Spod maski tak zwykle spokojnej i pogodnej wyjrzała żałosna rzeczywistość. Zrozumiałem, że ten nieszczęsny skazaniec nade wszystko kocha życie i drży przed jego utratą.

— Oczywiście, wypłacę wam pobory, skoro życzycie sobie tego — odpowiedziałem skwapliwie. — Muszę was jednak prosić, abyście nie opuszczali statku do wieczora. Nie mogę pozostawić pana Burnsa samego, bez żadnej opieki.

Ransome zdążył się już opanować. Uśmiechając się do mnie po dawnemu, oświadczył swoim miłym melodyjnym głosem, iż to się rozumie samo przez się.

Powróciłem teraz na pokład, gdzie kończono właśnie przygotowania do transportu chorych. Za chwilę miał rozegrać się ostatni akt dramatu, tego dziwnego dramatu, w którym bez mojej wiedzy i świadomości urabiał się i dojrzewał mój charakter.

Widok przenoszenia chorych był żałosny. Zabierano ich w moich oczach, jednego po drugim, ja zaś patrzyłem na każdego z tych biedaków jak na wcielony wyrzut sumienia, który napawał mnie taką goryczą, że w końcu zbuntowałem się wewnętrznie przeciwko tym uczuciom. Biedny Frenchy, którego stan nagle się pogorszył, był już zupełnie nieprzytomny, gdy wynoszono go ze statku. Dyszał chrapliwie, a twarz jego, rozpalona i nabrzękła, przypominała teraz zupełnie maskę pajaca, paskudnie nietrzeźwego w dodatku.

Posępny Gambrill zdawał się natomiast rzeźwiejszy. Uparł się, że dojdzie na własnych nogach do burty, oczywiście przy pomocy dwóch sanitariuszy podtrzymujących go z obu stron. W chwili kiedy miano spuścić go do łodzi, ogarnął go jednakże paniczny strach i począł jęczeć żałośnie:

— Niech pan każe mnie trzymać, panie kapitanie! Oni mnie upuszczą, panie kapitanie! — na co ja odpowiadałem tonem najgłębszego przekonania:

— Nie bójcie się, Gambrill! Nie upuszczą was na pewno!

Musiała to być niezwykle pocieszna scena. Marynarze, obecni na pokładzie, jawnie szczerzyli zęby, i nic dziwnego, skoro nawet Ransome, poważny i przykładny Ransome (który znalazł się oczywiście wśród niosących pomoc), nie umiał powstrzymać się od uśmiechu.

Znalazłszy się w chwilą później na pokładzie łodzi motorowej odpływającej w stroną portu, obejrzałem się poza siebie. Burns stał na pokładzie otulony w swój ogromny płaszcz z puszystej wełny. Jasne światło słoneczne podkreślało jeszcze upiorny jego wygląd. Można go było wziąć za okropne, specjalnie obmyślone straszydło, ustawione na rufie zadżumionego okrętu dla odstraszenia ptaków od ludzkich zwłok.

Historia naszych przygód zdążyła już obiec całe miasto, i wszyscy prześcigali się w okazywaniu nam współczucia. Kapitanat zwolnił mnie z opłaty portowej, że zaś w schronisku dla marynarzy przebywała w tym czasie załoga rozbitego statku, nie miałem więc trudności w zamówieniu sobie tylu ludzi, ilu ich mój statek potrzebował. Nie dane mi było natomiast oglądać kapitana Ellisa. Na moje zapytanie, czy mogę się z nim zobaczyć, odpowiedziano mi tonem ubolewania, iż zastępca Neptuna podał się do dymisji i wyjechał do kraju w niespełna trzy tygodnie po moim odjeździe. Być może, iż moja nominacja była ostatnim ważniejszym wydarzeniem jego urzędowego żywota.

Widok miasta i ludzi czynił na mnie bardzo silne wrażenie. Uderzała mnie sprężystość kroku, żywotność i zdrowie każdego napotkanego przechodnia. W liczbie znajomych, na których natknąłem się w porcie, znalazł się oczywiście i kapitan Giles. Byłoby rzeczą niezwykłą, gdybym się był z tym człowiekiem nie spotkał, kapitan nie odstępował bowiem od swoich przyzwyczajeń, te zaś nakazywały mu odbywanie codziennej przechadzki po bulwarze, przy którym mieściły się biura i urzędy portowe.

Już z daleka dostrzegłem połysk złotego łańcuszka na jego szerokiej piersi. Postać zacnego kapitana promieniała przychylnością.

— Co słyszę? — zawołał ściskając moją rękę z uśmiechem z dobrego wujaszka. — Dwadzieścia jeden dni z Bangkoku?

— Nie powiedziano panu nic więcej? — spytałem. — No, to musi mi pan kapitan dotrzymać towarzystwa przy śniadaniu. Chcą, aby pan wiedział dokładnie, w jaką mnie pan kabałą wpakował.

Zawahał się przez jedną krótką chwilę.

— Dobrze, służę panu — rzekł wreszcie z łaskawą rezygnacją.

Skierowaliśmy się do najbliższego hotelu. Przy śniadaniu stwierdziłem ze zdziwieniem, że apetyt służy mi wcale nieźle. Po skończonym posiłku pozostaliśmy we dwóch przy stoliku, z którego zdjęto zastawą, i wtedy to opowiedziałem kapitanowi wszystkie moje przygody od dnia, w którym objąłem komendę nad statkiem, aż do chwili wylądowania. Słuchał mnie cierpliwie, zdając się rozważać te moje przeżycia i od strony fachowej, i od strony emocjonalnej, wreszcie, zaciągnąwszy się raz i drugi dymem wielkiego cygara, którym go poczęstowałem, zauważył w zamyśleniu:

— Musi pan być ogromnie zmęczony...

— Nie, nie czują zmęczenia — odrzekłem. — Co innego panu powiem, panie kapitanie — czuję się po prostu stary. I tak musi być naprawdę. Wszyscy, których tu na lądzie spotykam, robią na mnie wrażenie płochych młodzieńców, ludzi, którzy w swoim życiu nie zaznali troski.

Kapitan Giles nie uśmiechnął się, zachowywał się nadal nieznośnie powściągliwie. Wreszcie zawyrokował:

— To oczywiście przejdzie. Ale że pan się postarzał, to fakt, któremu trudno zaprzeczyć.

— A co! — podchwyciłem.

— Nie ma się zresztą wcale czym przejmować. Człowiek nie powinien przywiązywać nadmiernej wagi do tego, co go w życiu spotyka, czy to będzie złe, czy dobre...

— Słowem, żyć połowicznie — odparłem z przekąsem — nie każdego na to stać.

— Z biegiem lat nauczy się pan cenić umiejętność zachowania równowagi! — rzekł tonem mędrca przekonanego o swej cnocie. — Więcej panu powiem: obowiązkiem naszym jest stawiać czoło zarówno przeciwnościom losu, jak własnym błędom, a nawet drażliwościom sumienia. Inaczej bowiem z czymże byśmy walczyli?

Nie odpowiedziałem nic. Nie wiem, co kapitan Giles wyczytał w mojej twarzy, dość, że spytał znienacka:

— Czyżby pan był człowiekiem słabym?

— Bóg jeden wie, panie kapitanie — brzmiała moja szczera odpowiedź.

— Tak, toś pan słusznie powiedział. Nauczysz się, przyjacielu, wyrabiać w sobie wolę. Wszystkiego, wszystkiego musi się człowiek uczyć, a to jest prawda, której wielu młodych nie rozumie.

— Przestałem zaliczać się do rzędu młodych.

— Hm, tak. A kiedyż pan zamierza odjechać?

— Wracam niezwłocznie na statek — odparłem. — Czekam tylko na załogę, aby podnieść jedną kotwicę, a drugą wyciągnąć do połowy łańcucha. Chciałbym wyruszyć jutro przed wschodem słońca.

— No tak — mruknął Giles z uznaniem. — Bardzo dobrze! Tak być powinno.

— Cóż pan przypuszczał, panie kapitanie. Że będę przez tydzień zażywał wywczasów? — żachnąłem się niecierpliwie, zirytowany jego mentorskim tonem. —Nie spocznę, dopóki statek nie znajdzie się na Oceanie Indyjskim, no, a i wtedy trudno mówić o wypoczynku.

Kapitan Giles wypuścił kłąb dymu z cygara i poruszył się gniewnie, jakby pod wpływem moich słów nastąpiła w nim nagła przemiana.

— Tak, tak. Do tego ostatecznie sprowadza się wszystko... — rzekł tonem głębokiej zadumy. Wydało mi się w tej chwili, że rozchyliła się zasłona, spoza której wyjrzało rzeczywiste, a nie znane mi dotąd oblicze kapitana Gilesa. Wrażenie to trwało zaledwie parę sekund. Zdołał jeszcze dorzucić:

— Nie masz wypoczynku na tym świecie — dla nikogo. Lepiej nie zastanawiać się nad tym...

Wstaliśmy od stołu i wyszedłszy z hotelu pożegnaliśmy się na ulicy gorącym uściskiem dłoni. Nie przestanę żałować, że musieliśmy rozstać się w momencie, kiedy osoba kapitana Gilesa zaczęła mnie po raz pierwszy zaciekawiać.

Powróciłem na statek, i tu pierwszą postacią, która rzuciła mi się w oczy, był Ransome siedzący nieruchomo na pokładzie rufy, na własnym, starannie ©sznurowanym kuferku.

Wezwałem go do kajuty, by przed rozstaniem doręczyć mu list polecający do jednego z wpływowych ludzi w porcie, z którym łączyły mnie bliższe stosunki. Ukończywszy pisanie zwróciłem się do stewarda podając mu kartkę przez stół:

— To polecenie może wam się przydać, gdy już wyjdziecie ze szpitala.

Ransome wziął list i wsunął go do kieszeni. Oczy jego unikały mego wzroku, patrzyły gdzieś w pustkę, a twarz wyrażała bolesne natężenie.

— Jakże się czujecie? — spytałem.

— Nie mogę powiedzieć, abym czuł się źle, panie kapitanie — odpowiedział z pewnym przymusem. A po chwili dodał: — Boję się tylko o serce. Nikt nie wie, jak się strasznie o nie boję... — przy czym na mgnienie oka uśmiechnął się po dawnemu, mądrym, przenikliwym uśmiechem.

Podszedłem do niego z wyciągniętą ręką. W jego oczach, które nie patrzyły w moją stronę, malował się wyraz ogromnej udręki. Czynił wrażenie człowieka, który wytęża słuch w oczekiwaniu na umówiony sygnał ostrzegawczy.

— Jakże to, Ransome? Nie chcecie się ze mną pożegnać? — spytałem miękkim głosem.

Cichy okrzyk wyrwał się z piersi stewarda. Zaczerwienił się po uszy i uchwyciwszy moją rękę uścisnął ją w swej potężnej dłoni.

W chwilę później pozostałem w kajucie sam, nasłuchując oddalających się kroków Ransome'a. Stąpał po schodach powoli, ostrożnie, w śmiertelnej obawie, aby nierozważnym ruchem nie rozjątrzyć ukrytego wroga, tego wroga, którego Przeznaczenie zamknęło w mężnej jego piersi, każąc obcować z nim świadomie, dzień po dniu aż do chwili ostatecznej rozprawy...