Wiktor Gomulicki

SOŁDAT

Konwersja: Nexto Digital Services

SOŁDAT

Wiktor Gomulicki

Troje dzieci bawiło się w ogrodzie: dwóch chłopczyków, jedna dziewczynka. Dzieci były rodzeństwem. Dzieliła je mała różnica wieku. Razem nie miały całych lat trzydziestu.

Ogród był zwykłym ogrodem miasteczkowym. Zrobiono go z połowy obszernego podwórza. Od ulicy miał stary, wysoki parkan, pełen szpar, z deskami poczerniałymi, po których rozłaziły się mchy siwe, zielonawe i rdzawożółte. Po przeciwnej stronie ogrodu górne deski parkanu były wyłamane. Odsłaniał się stamtąd widok rozległy i dość piękny.

Wyłom w parkanie łatwo było naprawić; jednak mijały tygodnie, a nikt o tym nie pomyślał. Był to taki czas, że nie zajmowano się wcale parkanami, ogrodami i mnóstwem innych rzeczy potocznych.

Miały stąd korzyść dzieci, które przez ów otwór obejmowały wzrokiem kawał  świata — wydający im się często całym światem.

Zaraz za parkanem biegła wąska, niebrukowana, wielkimi łopianami zarosła uliczka. Za uliczką był pusty plac, rozzieleniony tu i owdzie płatami krótkiej, rzadkiej murawy. Na placu pasał się zwykle wielki wół, przywiązany grubym sznurem do wbitego na środku pala.

Dalej połyskiwały niebieskawe zagony kapusty, a zaraz za nimi płynęła leniwie odnoga rzeki.

Na rzece stał młyn. Stał, ale nie poruszał się. Młody młynarz jeszcze wczesną wiosną wywędrował, i wieści o nim nie było.

Był to taki czas, że wiele warsztatów, wiele gospodarstw i wiele pracowni ludzkiej myśli zatrzymywało się nagle w ruchu na kształt nienakręconych zegarków.

Po drugiej stronie rzeki rozkładały się wielką, szarozieloną płaszczyzną miejskie pastwiska. Barwnymi, niesymetrycznie rozrzuconymi plamami błyszczały tam konie i krowy „łyków". 'Gdy wiatr z tej strony zawiał, dochodziły do uszu dzieci ryki i rżenia, które w oddali nabierały nuty żałosnej.

Za pastwiskami stał las ciemny, przepaścisty, tajemniczy. W ten las najpilniej wpatrywały się dzieci. Czynili to również i starsi.

W tej chwili starszy z chłopców pracował nad przymocowaniem sznura od huśtawki do uschłego drzewa wiśniowego. Drugi uganiał się za pszczołą, usiłując pochwycić ją z tyłu za skrzydełka. Dziewczynka, tuż przy parkanie od ulicy, robiła w ziemi patykiem małe dołki i wsadzała w nie zerwane kwiatki oraz gałązki, urządzając „ogródek". Od kilku miesięcy całe dnie upływały dzieciom na zabawie. Do książki nikt ich nie napędzał, jakoś i o nauce w owym czasie zapomniano.

Zresztą nie było komu uczyć. Pan Władysław, młody praktykant miernictwa, od którego dzieci lekcje brały, wyjechał zgoła niespodzianie. Wyjeżdżając, do podróżnego tłomoczka zabrał  śliczną amarantową czapkę, którą mu panny na drogę uszyły.

Cicho było w całym miasteczku, cicho i w ogrodzie. Nagle wśród tej ciszy rozległ się głośny krzyk dziewczynki. Zerwała się z ziemi — w przerażeniu wielkim do braci przybiegła.

— Co to? co się stało? — spytali zaniepokojeni.

— Ktoś patrzy — wyjąkała.

— Kto? gdzie?...

— A... o... tam.

I wskazała paluszkiem na parkan.

Chłopcy rzucili się jak dwa koty.

Do parkanu była przytulona postać olbrzymia. Oczy, w otworze po wypadłym sęku umieszczone, przenikliwie rozglądały się po ogrodzie.

Młodszy chłopiec wyjrzał jedną szparą, potem drugą  — i odsunął się pomieszany.

— Cóż to, Leszek, boisz się? — zadrwił starszy.

W odpowiedzi chłopczyna wyprężył drobne ciałko, jak zabierający się do skoku sprężyk, i cienkim głosem zawołał:

— Panie żołnierz! proszę odejść!...

- To nie żołnierz, to sołdat - objaśnił starszy. I zaraz sam wykrzyknął, piskliwiej jeszcze:

- Niech sołdat sobie idzie!

Leszek chciał okazać się jeszcze odważniejszym.

- Wynoś się, sołdat! - na cały głos zapiał. Wróciła też odwaga i dziewczynce, która zawołała rezolutnie:

- Tu nie potrzeba sołdatów!

Ale olbrzymia postać nie ruszała się z miejsca, a oczy w otworze parkanu patrzały coraz przenikliwiej i coraz straszniej.

Dzieciom przyszedł na myśl Wilk Żelazny z bajki, który „dziko spoziera i mówi: zjem was tera". Zbiły się w gromadkę, jak wystraszone owce, i coraz głośniej wykrzykując, coraz dalej odsuwały się od parkanu.

Gdy znalazły się już za rozłożystym krzakiem bzu, czupurny Leszek pochwycił grudkę zeschłej ziemi z zagonu i rzucił ją w parkan.

Postać odlepiła się od desek — odeszła.

Dzieci przez całą resztę dnia mówiły o tym nadzwyczajnym zdarzeniu. Opowiedziały też o nim matce (ojca od kilku tygodni w domu nie było), przy czym Leszek nie zaniedbał przedstawić siebie za bohatera.

Matka okazała zaniepokojenie i ostrzegła dzieci, że w podobnych wypadkach najlepiej „udawać, że się nie widzi"...

Nazajutrz rodzeństwo zabawiało się, jak zwykle, w ogrodzie. Kazio, najstarszy z trojga, schwytał  żywą szczypawkę i pokazywał ją Leszkowi, czyniąc uczone uwagi nad anatomią owada.

Przysłuchiwała się im i Jadzia. Dla bezpieczeństwa szczypawka przybita była szpilką do ławki.

Przy ławce skupili się wszyscy troje z rozszerzonymi od ciekawości oczami. Ale choć owad i jego haczykowate, do obcęgów podobne szczypczyki mocno ich zajmowały, przenosili jednak chwilami wzrok ze szczypawki na parkan.

Wczorajsze zjawisko dotąd spokoju im nie dawało.

Tym razem jednak, choć sporo ludzi przechodziło ulicą, nikt nie zjawiał się przy parkanie.

Po chwili już ich szczypawka przestała zajmować. Puścili ją na wolność (ze szpilką tkwiącą w tułowiu) i siadłszy rzędem na ławce - znów jęli rozprawiać o wczorajszym wypadku.

- A ja wam mówię, że się zląkł! - dowodził Leszek.

- Jakem ja krzyknął: „Wynoś się!...", zaraz od parkanu odstąpił  - twierdził stanowczo Kazio. 

— A jak jemu oczy świecili się... ojej! — przypominała Jadzia.

Przy tym wszyscy troje, z wielkim rozmachem, bujali wiszącymi w powietrzu nogami.

— Wiecie co? Ja go się nic a nic nie bałem — odezwał się po chwili najstarszy.

— Ja tak samo. Wielka rzecz sołdat! —zawołał młodszy urągliwie.

— Niechby zaczął  — to jakbym go chwycił...

— I ja bym mu dał radę, jak nic!

— Kpię sobie z sołdatów!

— Dla mnie taki sołdat tyle, co mucha! Dziewczynka milczała. Oczy jej na braci zwrócone wyrażały uwielbienie.

W tej chwili w przeciwnej stronie ogrodu ozwał się szmer. Odwrócili się wszyscy szybko i — zdrętwieli.

Przy rozwalonym do połowy parkanie stał wczorajszy żołnierz.

Mieli wielką chęć uciec, coś im jednak władzę w nogach odjęło. Jak urzeknięci siedzieli w miejscu, wpatrując się wytężonym wzrokiem w zjawisko. A zjawisko takimże wzrokiem w nich się wpatrywało.

Pierwsza Jadzia zesunęła się jakoś z ławki i za drzewem ukryła. Poszedł wkrótce za jej przykładem Kazio. Leszek ostatni opuścił stanowisko.

Drzewo miało gałęzie nisko opuszczone. Zasłaniając patrzących, nie zakrywało im widoku. Dzieci mogły stosować się  ściśle do rady matczynej: udawać, że nic nie widzą, a jednak widzieć.

Żołnierz, wychylony do połowy spoza parkanu, wydał się im olbrzymem. Miał ramiona niezmiernie szerokie, twarz wielką, okrągłą. Pod czapką bez daszka twarz wydawała się tym większą i tym okrąglejszą.

Oczy, głęboko osadzone, patrzyły i teraz tak przenikliwie, że dzieciom, nawet w ukryciu, słabo się robiło.

Przez długą chwilę wszyscy milczeli.

Nagle żołnierz zanucił, rękę po sam łokieć w bezdennej kieszeni zanurzył i wyciągnął krótką, drewnianą fajeczkę. Tuż przy parkanie stał chlewek, którego szpary były pozatykane grochowinami. Żołnierz wyskubał trochę suchych liści, roztarł je między szerokimi dłońmi i tym prochem nabił fajeczkę. Potem, przy pomocy krzesiwka i hubki, zapalił ją i otoczył się dymem niebieskim.

Palił i przyśpiewywał głosem cienkim, dziwnym przy jego olbrzymiej postaci.

Paląc i przyśpiewując wodził oczyma wysoko po wierzchołkach drzew, po kominach, po chmurach, które na letnim niebie stały nieruchomo...

Dzieci, widząc, że o nich zapomniano, wysunęły się z kryjówki. Kazio ujął Jadzię za prawą rękę,

Leszek za lewą  - i cała trójka, przytulona do siebie, z otwartego miejsca przyglądać się zaczęła „sołdatowi".

On skończył fajkę i na dzieci spojrzał. Ale spojrzał tym razem tak jakoś dziwnie, że nie poczuły żadnej ochoty do ucieczki. Wytrząsnął z fajki popiół, do kieszeni ją schował. Zaraz potem z tejże kieszeni wydostał trzy małe, żółte, dziwnego kształtu przedmioty; Dwa ujął w lewą rękę, trzeci w prawą i zwrócony do dzieci, począł owe przedmioty podnosić i zniżać, przysuwać do siebie i oddalać  - zupełnie jak lalki w jasełkach.

Dzieci ledwie mogły ustać na miejscu, tak były widowiskiem zaciekawione.

Dostrzegł to żołnierz. Przez parkan przechylił się i zawołał:

- Ej! mileńkie wy moje!... 

Było to tylko powiedziane, zabrzmiało jednak jak śpiew. Nuta śpiewu wydała się dzieciom miłą, ton — słodkim i pociągającym. Uczuły, że trwoga poczyna ustępować im z duszy.

— Mileńkie, przemileńkie! —  śpiewał dalej olbrzym. — Nie bójcie się wy sołdata. Sołdat nie wilk, nie ukąsi...

Zupełnie już się nie bały i tylko dla honoru nie porzucały stanowiska obronnego.

On jeszcze próbował przyzywać je śpiewnymi słowami, widząc jednak, że trwają w uporze, złożył swe żółte laleczki na słupie i odszedł krokiem powolnym.

Dzieci przeprowadzały go długo oczami. Gdy zniknął za kuźnią, w odległości kilkuset kroków, rzuciły się do słupa. Leżały tam trzy pierniki barwy jasnożółtej, czerwoną farbą pomalowane, mające przedstawiać panów i panie trzymających się pod boki.

Każde chwyciło jeden piernik, po czym wszystkie swój łup w tryumfie do matki zaniosły.

Matka przykazała najsurowiej, aby gdy tylko ów żołnierz się pokaże, pierniki zostały mu natychmiast zwrócone.

Jak doszło do tego, że w tydzień potem „sołdat" nie stał już za parkanem, lecz siedział na nim, z nogami zwróconymi do ogrodu, dzieci zaś stały tuż przy nim w pozycji zupełnie przyjacielskiej?

Prawda, że żołnierz trzymał w ręku kawałek miękkiego drewna, z którego nożykiem wspaniałego konia wyrzynał, lecz - dlaczego dzieciom wolno było pozostać z nim w takiej zażyłości?

Jak się zdaje, wpłynęły na to dwa głównie powody: dobroć i taniość  „sołdackiego" chleba oraz lenistwo Marcysi, służącej do wszystkiego.

Żołnierz zjawił się pewnego dnia z wielkim jak koło od wozu bochnem razowca, na którym wypisana była kredą jego waga. Za pośrednictwem dzieci ofiarował sprzedaż tego bochna pani Zrzelskiej, ich matce. Oszczędna Zrzelska, skombinowawszy wagę chleba z żądaną ceną, uznała interes za korzystny dla siebie i żołnierza przywołała do kuchni.

Na widok wchodzącego Marcysia, która w pocie czoła czyściła wielki samowar, wybuchnęła dziwnym śmiechem. Zarzuciwszy też zaraz chustkę na głowę i gołe ramiona, wybiegła z pośpiechem za drzwi.

Żołnierz powiódł za nią oczami i —  żałośnie westchnął.

Targu prędko dobito. Gdy Zrzelska przy zapłacie chciała jeszcze grosz czy dwa grosze ująć, żołnierz rzekł głosem śpiewającym:

— Nie targujcie się, barynia. Na prykładku pannie Marcysi samowarczyk pięknie oczyszczę. A chleb pożywajcie zdrowo i wy, i rebiatuszki...

Chleb da woda - Mołodieckaja jeda!

Jakoż zabrał się wkrótce do samowara i w kilka minut nadał mu połysk nadzwyczajny.

Dzieci, choć już  ż dawnej trwogi ochłonęły, nie śmiały zbliżać się do „sołdata". Stojąc jednak u progu, przez cały czas oka zeń nie spuszczały.

Dopiero po odejściu żołnierza zjawiła się z powrotem Marcysia. Na widok samowaru udała zagniewaną.

- Patrzcie go! - rzekła. - Co jemu wścibiać nos w cudze samowary. Pilnowałby lepiej swego kociołka i kapusty z sadłem!

Znać jednak było, że ją cieszy wyręczenie w robocie; 

— Znasz go? — spytała Zrzelska.

— Co nie mam znać! Toć włóczy się cięgiem za mną po przywódziu, jak ten komar za muchą.

— Jaki komar? za jaką muchą? — zakrzyczały rozciekawione dzieci. — To musi być bajka! Opowiedz nam ją, moja złota!

— Co za bajka? Nie żadna bajka, jeno śpiwka. I zaśpiewała fałszywie:

Poszła mucha po wodę, po wodę

Z dużymi wiadrami; Komar za nią, komar za nią

Z długimi nogami. Poszła mucha po wodę, po wodę

Do zimnego zdroju, Komar za nią, komar za nią  —

Nie dał jej spokoju.

Nazajutrz przy parkanie odbyła się nowa scena kuszenia. Żołnierz przyniósł małą, czerwonym papierem oklejoną harmonijkę i wygrywać na niej zaczął. Wygrywał na przemian skocznie i żałośnie.

Któreż dzieci nie lubią muzyki! Kaziowi i Leszkowi podrygiwały nogi do taktu „dumkom", „szumkom" i „byczkom"; wreszcie nie mogli wytrzymać i razem z Jadzią tańczyć zaczęli na ścieżce.

Żołnierz aż się zanosił od śmiechu.

- Ach ty, Boże mój! - po swojemu zaciągał. - Ach, wy, mileńkie! Ach, pociecha! Ot wam jeszcze raz! I jeszcze raz! Dusze wy moje!

Sojusz ostatecznie został zawarty. Tegoż jeszcze dnia dzieci weszły w bliższą zażyłość z uniformem sołdackim, który zaciekawiał je w wyższym jeszcze stopniu niż sam sółdat.

Czapka bez daszka była przymierzana kolejno przez całą trójkę; policzono wszystkie guziki u mundura; został wreszcie wyciągnięty z pochwy krótki, szeroki „tasak", którego ostrość wypróbowali chłopcy na deskach parkanu.

Odtąd nie było prawie dnia, aby sołdat nie potrafił przysłużyć się czymś małym Zrzelskim, ich matce lub Marcysi.

Wyrzynanie koni z drzewa należało do talentów, którymi dzieci w podziw wprawiał i zniewalał sobie. Na nieszczęście te konie bywały stale oszpecane pewnym szczególnym dodatkiem. W miejscu zajmowanym zwykle przez jeźdźca żołnierz pozostawiał spory kawałek nieobrobionego drewna.

Gdy dzieci prosiły, aby wyrżnął jeźdźca, odpowiadał z powagą:

— Nie, nie można. To już drugie zrobią.

Żołnierz pochodził z wioski, której mieszkańcy zajmowali się zimą wyrabianiem zabawek. Aby robota szła prędzej, każdy wprawiał się w jedną tylko specjalność; ten, kto wyrzynał konie, nie brał się nigdy do jeźdźców; i odwrotnie.

Po dłuższej nieobecności Zrzelski powrócił do domu.

Był to człowiek w średnich latach, gadatliwy, usposobienia żywego. Z widoczną trudnością przychodziło mu trzymać na wodzy słowa i być spokojnym a ostrożnym; tego zaś najbardziej warunki chwili wymagały.

Zrzelski nosił włosy długie, z tyłu podwinięte, jak Garibaldi, wąsom zaś swym i brodzie starał się nadawać kształt wąsów i brody Wiktora Emanuela. Czynili to wówczas wszyscy - rozumie się ci, co czynić to mogli. 

Powrócił tajemniczy i roztargniony i zaraz po przywitaniu się z rodziną wybiegł na miasto. Miał tam widać wiele spraw do załatwienia, bo nawet obiad zjadł w cukierni. Przebywała tam zresztą podówczas po całych dniach cała męska ludność miasteczka.

Dzieci jak zwykle, pozostawione sobie, poszły bawić się do ogrodu. Niebawem zjawił się i „sołdat".

Tego dnia oddał się całkowicie na usługi Marcysi. Powynosił z kuchni, co tylko tam było mosiężnego i miedzianego, i przygotowawszy wielki zapas tłuczonej miałko cegły, rozłożył się z całym taborem na trawniku przed uschłą wiśnią. Zdjął szynel, na drzewie go powiesił  — potem w samej koszuli, koloru lila, zabrał się energicznie do pracy.

Po obiedzie wrócił Zrzelski. Zapytał, gdzie dzieci, a usłyszawszy, że w ogrodzie, zbliżył się do okna, aby je zawołać.

Zaledwie wyjrzał, czoło zmarszczyło mu się straszliwie — od okna odskoczył...

- A ten co tu robi? - mruknął gniewnie, zaciskając zęby i z wysiłkiem głos tłumiąc.

- To dobry człowiek - odpowiedziała Zrzelska. - Pomoc mam z niego. Czyści naczynia, wodę nosi, dzieci zabawia.

- Takich tu nie trzeba! Do zabawiania dzieci jest kto inny. Jak mogłaś przypuścić sołdata do poufałości?

- Nie unoś się, mój drogi. Wierz mi, że nie stanie się dzieciom żadna krzywda. Nie wpuściłam go do domu od razu, ale przekonałam się, że to prosta, szczera, poczciwa natura.

- Dla mnie dość, że...

- Uspokój się. Trzeba mieć trochę wyrozumiałości; trzeba w każdym oceniać przede wszystkim - człowieka...

— Babska polityka! — wybuchnął Zrzelski. — Układną miną, pochlebstwem nawet diabeł przeciągnie was na swoją stronę. Ale baby tu nie rządzą i — ten tam nawet minuty dłużej tu nie będzie.

Nie panując już nad sobą, skoczył do otwartego okna, aby rzucić rozkaz porywczy.

W tejże chwili rozległy się w ogrodzie krzyki. Zrzelski spojrzał i — skamieniał.

Przed oczami jego z błyskawiczną szybkością rozegrała się scena wstrząsająca.

Do ogrodu przez wyłom w parkanie wpadł wół i z nastawionymi rogami pędził prosto na dzieci.

Zanim jednak dobiegł, żołnierz zdążył swój szynel chwycić i na łeb mu zarzucić. Jednocześnie sam do niego poskoczył. Rozjuszone zwierzę zatrzymało się na chwilę w miejscu — wówczas on porwał je za rogi, potężny łeb do ziemi przygiął i krzyknął na dzieci, aby uciekały.

Koniec wersji demonstracyjnej.