Jan Łysek

Śpiący rycerze

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

OSOBY:

AKT I.

AKT II.

AKT III.

Śpiący rycerze

Jan Łysek

WSTĘP.

Dla ludzi, którzy dzisiaj obserwują Śląsk, nie jest on niczem innem, jak miejscem "gdzie walka wre".

Nie jest już dla nich do odtworzenia dawny urok śląskich pól z nad brzegów Olzy i Wisły, nie do pojęcia piękność Beskid, gdy w cichą noc gwiaździstą " zdawały się być "snem ziemi"; " nie da odczucia przeszłość, w której na górach pasły się "kyrdele", a bacza grał na trąbie i palił watry, by straszyć wilki, gdy na dolinach pieśń dziewczęcia "szła rosą od gaju do gaju", gdy pod strzechę zeszła się gromada gazdów z fajkami w ustach i zaczynała epos o czynach zbójów, o duchach, co "kajsi" po lasach chichocą, o "piniądzach", co się w nocy wydostają na wierzch i świecą zielonawem światłem......

Wszystko to gdzieś przepadło, utonęło.

"Zginęła na zawsze melodya skrzypek lipowych".....

Przygłuszył ją stuk maszyn, ciężkie sapanie sprać rwanych motorów i także ten zamęt nieubłaganej walki, która się na ziemi śląskiej rozpętała.

A jednak. Pełne mamy uszy wrzawy, a mimo to chętnie je nadstawiamy, gdy skądś doleci nas melodya którejś z ostatnich piosnek naszych ojców.

Trosk mamy bez liku, ale zapominamy o nich, gdy któryś "z ostatnich" pocznie nam malować świat siły pierwotnej, kiedy "chłop, jak szeł, to sie nie czuł", a gdy mu przyszło walczyć, to się nie cofnął, tylko szedł przebojem.

Urządzamy wieczorki i przedstawienia amatorskie, by śpiewać, grać, bawić siebie i lud, podawać ludowi piękno, uczyć go cenić przeszłość i kulturę swojską, bronić przed naleciałościami kultury obcej.

Cóż tu może posłużyć, jako najlepszy środek?

Mojem zdaniem " wskrzeszona z popiołów, owa dawna, prosta poezya ludowa, " oczyszczona i ożywiona ideałami dni dzisiejszych.

Sztuczka "Śpiący rycerze" pod tym względem jest próbą. Niema ona najmniejszych pretensyi do posiadania "prawdziwej wartości literackiej", " natomiast chce przemawiać do ludu zrozumiale i chce przynieść sprawie polskiego ludu na Śląsku pożytek.

Jaworze, 2. lutego 1914.
Łysek.

OSOBY:

JÓZEF MOTYKA: Młodzieniec, później zbójnik.

JAN, młodzieniec, później gospodarz.

JUREK, syn Jana.

HANKA, dziewcze wiejskie, później żona Jana.

SMOLARZ,

INŻYNIER,

LEŚNICZY,

GAJOWY, HAWLA, komendant jegrów.

POETA,

NIEZNAJOMY,

DUDZIARZ I SKRZYPEK.

Chłopi, zbójnicy, jegry.

Uwagi:

1). C. k. śląskie Prezydyum krajowe pozwoliło na odegranie niniejszej sztuki. (6. lutego 1914- Pr. 20/37).

Wobec tego nie potrzeba już egzemplarza wysyłać do władz. Wystarczy tylko powołać sit, na datę i liczbę przytoczoną w nawiasie.

2) Wykonanie "Śpiących rycerzy" może być dwojakie:

a) Z muzyką, w formie opery klasycznej, lub też,

b) z ograniczeniem części muzycznej do odśpiewania tych piosnek, które autor w dramacie umieścił.

Wydania sztuki w formie wyciągu fortepianowego, lup partycyi orkiestralnej jak również umieszczenia na końcu sztuki melodyi piosnek " musiano z rozmaitych wzglądów zaniechać.

Całej partytury, nut na orkiestrę i melodyi piosnek na żądanie dostarczy podpisany.

Jerzy Hadyna.
W Bystrzycy, dnia 3. maja 1914.

AKT I.

Scena przedstawia mały kawałek wyrąbanego lasu. Krajami stoją jeszcze niezwalone drzewa, środek natomiast przedstawia jedno rumowisko powalonych pni, gałęzi i choiny.

U prawej strony rzną piłą Józek i Jan, Józek młody, prześliczny młodzieniec, z oczyma wpatrującemi się w dal głęboką. Jan, cokolwiek starszy od Józefa, przystojny, przeciętny młodzieniec. Obaj ubrani w starodawne śląskie stroje ludowe.

Zachód słońca: Pomiędzy szpary przerębiska przedziera się zorza niebieska. O tej porze, jak każdy dzień, ze wszystkich sałaszy idzie muzyka trąb owczarskich, żegnająca dzień.

Za podmiesieniem kurtyny obaj młodzieńcy, rznąc piłą, rozpoczynają pieśń).

JÓZEK: (śpiewa).

Buku mój! Buku mój! Co tak smutno szumisz?

Czy ty ludzką mowę słyszysz i rozumiesz?

JAN (śpiewa).

Gałązkami chwiejesz ku wodom jeziora,

listeczki otrząsasz każdego wieczora.

OBAJ (śpiewają).

Huczą grzmoty, huczą... Ty się tego boisz? Czemu tak struchlały przy tej wodzie stoisz?

(Jan staje i prostuje strudzone kości. Józek chwilkę wpatruje się w to miejsce, gdzie piła rznie, potem i on wstaje i kładzie kapelusz z jastrzębiem piórem na głowę).

JÓZEK: (mówi).

Janku! Widzi mi się prawie.

że my ostatni maliny zrywali

w tym lesie. Na Oszniawie

jakeśmy owce pasali....

Pamiętasz ? Grywali

tu pastuchy, owczarze na flecie,

pachołcy z dziewkami zchodzili się w lecie....

JAN:

Stare czasy, " Józef! " Dobrze baczym.

Zbierałeś maliny, dziś rębaczem

przychodzisz drzeć korzenie z ziemi....

JÓZEK:

Tak się to " widzisz, " czas odmieni.

JAN:

Hej odmieni, odmieni....

JÓZEK:

Ale teraz coś tu się zbudzić musi z dawnych czasów,

wszak tyle spało tu krasnych juhasów, tyle tu dziewcząt,

postrojonych w wianku pod krzem maliny przepłakało lata

za juhasami, co poszli w kraj świata

z piórkiem jastrzębia na białym "kłobuczku".

Niejeden potem zawisł był na buczku.

JAN: (Wspomniawszy coś, śpiewa)

Co tam jest, co tam jest na zielonej regli?

W nocy mie szuhaje na regle odbiegli.

Chycili zbóniczka, chycili za "ruczku".

Teraz go wieszają na zielonym buczku.

Hohej na buczku!...

JÓZEK (który przez ten czas wpatruje się w rumowisko pni i gałęzi).

Wiesz, kochany Janku,

patrzę właśnie dookoła

na zwalonych kupę drzew.

Ktoś stąd płacze, łka. coś woła,

przejmujący idzie śpiew....

Wnetbym z piersi wydarł serce

i cisnął w ten gruz.

Ktoś w ostatniej poniewierce,

spłakana jakaś dusza,

ściśnięta przez mróz,

siepie się, woła, rusza.....

Zarazbym skrzypce moje brał

i chwytałbym ten płacz,

płakałbym razem, śpiewał grał.....

JAN:

Bo ciebie trzeba znać.

Zwyczajnie — każdy muzyka:

Co mu się żywnie uwidzi,

za tem się do śmierci smyka,

a nawetby duszę dał.

Co sobie zaś w oczach zbrzydzi,

daruj mu, — nie będzie brał.

Co ty tu widzisz? Zwyczajna polanka,

gdzie wczoraj jeszcze był las nieprzebyty.

To rąbiesz drzewo od bożego ranka,

a potem wieczór wzrok masz w pniska wryty,

jakoby tego dokonały czary.

Praca prawie skończona. Ciesz się stary!

Jak to zobaczą chłopi, będą radzi,

że prawie tutaj gdzie ścieżka prowadzi

taka ukryta, aż się o niej nie śni

nikomu z jegrów, miejsce to wybrane.

Tu mogą huczeć głośno nasze pieśni,

huczeć noc całą. Tu mogą być grane

te wszystkie pieśni, które grzmią najgłośniej

chłopską boleścią.

(Znowu z szałasza poza lasem, hen z dalekiej hali rozbrzmiewa pieśń sałaskiej trąby. Na ten głos Józek bierze swoję skrzypce, zrobione z gonta i smyczek łukowaty. Gra tę samą melodye. Śpiewają obaj. )

OBAJ:

Jawory, jawory na Kralowej Holi!

Siekierą was rąbią, czy was to nie boli ?

Jawory, jawory, rzezają was piłą!

Któże tu zapłacze nad waszą mogiłą?

Zaśpiewa tu zbójnik na zbójnicki dudzje.

Ej! — jako wam było, tak i jemu "budzie".

(Pieśni tej słucha ukryty za stojącem drzewem Nieznajomy. Ubrany w gunię białą, jak śnieg i nogawice również białe. Brzegi guni bramowane czerwoną włóczką i u góry ozdobione wyszywanymi ząbkami. Również "nogawice" wyszywane czerwonąwłóczką, biegnącą bokiem od pasa w dół, ku stopom. Na głowie kapelusz bardzo szeroki, ("szyrak") bia-ły, otoczony wiankiem dzikich kwiatów i paproci. Twarz chuda, broda długa, biała. Oczy przenikliwe. Cała postać prosta, piękną, chociaż stara. W ręku kij złoty. Słucha pieśni z uśmiechem zadowolenia. )

NIEZNAJOMY: (do siebie).

Stójcie! Słuchajcie o wasale leśni,

westchnień serdecznych kochanki mej, pieśni!

Koło nóg moich, koło tego kija

ramiona swoje owija,

czepia się podartych chust,

i sięga ustami moich ust.

Przyszłaś kochanko? Witaj! Spójrz mi w oczy.

Już nocna ciemność skrzydła swe roztoczy....

Zostaniesz ze mną. Dłoń twoja ochłodzi

spalone skronie Starca — Króla — Ducha...

(Do Józka i Jana).

Śpiewajcie dalej! Dalej grajcie młodzi!

Każde stworzenie pieśni waszej słucha,

każde stworzenie jej echem nasiąka.

każde stworzenie dycha nią i pije,

jak krople deszczu wysuszona łąką....

Królestwo moje w pieśni tylko żyje.

JAN:

Ktoście są stary?

Ktoś niesamowity.

Oczy wam groźnie z pod czoła błyskają,

tak, jako piorun, znagła rozpowity

z pomiędzy czarnych chmur....

JÓZEK:

A mają

wasze spojrzenia moc nie z tego świata.

Choć ja to wszystko widzę i trochę się boję,.

przecie w was widzę nie wrogą, lecz brata.

A chcecie pieśni, to wam zaśpiewamy.

Siadajcie tylko. Są pnie, skały, tramy,

siadajcie stary.

(Nieznajomy siada. Znowu z innego sałasza idzie głos fujary. Józek chwyta skrzypce i gra dowtóru. Obaj śpiewają).

OBAJ:

Ej! Już nas nie cieszy radosne śpiewanie,

ej, ho opłakane naszę gazdowanie,

Ej! już nie pójdziemy taporeszk-ów zębić,...

JAN: (przerywa gwałtownie).

Tak nas zaczęły wielkie pany gnębić,

ziemie zabierać ledwie co zasiane,

lasy odbierać, statek spędzać z hali,

mierzyć miedzami!...

Długośmy czekali,

już nie będziemy. Dzisiaj o północy

wszystka się siła chłopstwa zbierze na tem miejscu

na więc... na wiec gromadzki.....

NIEZNAJOMY: (zdziwiony).

Słucham tej wieści tak smutnej, a rzewnej...

Więc tu sąsiedzi zejdą się dziś razem

w to oto miejsce, któreście żelazem

ogołocili z jego krasy drzewnej ?

Słucham tej wieści tak smutnej, a rzewnej.

Słucham tej wieści, lecz mówię Wam szczerze,

że w moc tych wieców ja teraz nie wierzę.

Siedźcie wy raczej doma! A ogniska

domowego strzeżcie, by nie zgasło.

Moja w tem głowa. Oto chwila bliska,

w której ja wydam wielkie, grzmiące hasło,

a wtedy, jak z martwych podniosą się głowy

śpiącego wojska. Wielka moc powstanie

z roli i ze skał. A ów zastęp nowy

obroni ziemi. Moja już w tem głowa.

Wielka — powiadam — siła kiedyś wskrześnie,

lecz dzisiaj na to jeszcze jest zawcześnie.

Siedźcie więc raczej doma, a ogniska

domowego strzeżcie, by nie zgasło.

JÓZEK:

Ja już te słowa słyszałem gdzieś....

Ktoś już nam kazał..... Ale

— mój starcze! — choć szeroka wieś

i długa; choć żyją stuletni górale,

nie znajdziesz we wsi ni jednego człeka,

któryby pojął, jak to strzedz ogniska.

jaka to chwila idzie, chociaż zwleka,

daleka ona jeszcze, czy też bliska....

JAN:

A ktoście Stary, co to jakieś hasło

wydacie? Jakie hasło?.... Komu?

Skądeście? Gdzie dom wasz....

NIEZNAJOMY:

O! domu mojego szukaj tam, gdzie rosną

najstarsze wiekiem jawory i dęby.

Liściem się kryją z budzącą się wiosną

zamku mojego legendarne zręby.....

Siadaj na rogi dzikiego jelenia,

pytaj się orła w obłokach i cienia

każdego, co błądzi po lesie.....

Pójdziesz za głosem puszczyka, co woła

wróżby okrutne; pukanie dzięcioła

jeśli posłyszysz, to idź za niem

i patrz! Co widzisz, — a masz bystre oko, —

wszystko odwiecznem jest mojem mieszkaniem.

Każda roślina, nisko, czy wysoko

rosnąca, każde zwierzę, ptaszęs

krzydlate, krzyształowy kamień,

każda pieśń, wszystkie dzieje wasze,

wszystkie dzieje straszydeł, nocnic i omamień,

to są mieszkania mojego ozdoby.

To słupy złote, co je podpierają.

Tysiące roków fantazya ludu

rodziła mnie, zdobiła moje zamki,

pełne dziś krasy słonecznej i brudu.

Byłem ja z nimi, gdy zgoda, gdy waśń

rządziła... Jestem: Stara Baśń.

(Widać, że słowa jego mijają, nie czyniąc głębszego wrażenia. Obaj zdają się pojmować je powierzchownie, lecz z odcieniem rosnącej ciekawości przypatrują się Nieznajomemu. )

Idźcie do domu! A strzeżcie ogniska,

by nie zagasło. Oto chwila bliska,

co wielki płomień w chatach się rozpali

i wstanie wojsko. Będziecie czekali,

ja do was przyjdę. A do tego czasu

ja będę bronił roli, łąki, lasu.

Nie rozumiecie, co ja do was gadam?

No! przyjdzie czas! Przyjdzie ! Ja powiadam.

(Wstaje i odchodzi. Pozostają obaj ciągle jeszcze zdziwieni. )

JAN:

Słyszałeś? Wojsko! Ja nic nie rozumiem.

JÓZEK:

Słowa powtórzyć, to ja jeszcze umiem:

"Na wiece" — mówi — "dźiś jeszcze zawcześnie.

Śpi wielkie wojsko.. Dopiero, gdy wskrześnie".

JAN:

Wojsko! Skądże się to bierze?

Gdzie — nie powiadał — śpią owi rycerze?

JÓZEK:

Tego nie mówił, nie powiadał, ale

ja myślę — Janku — ie to w jakiejś skale,

dokoła której lata wraży wiatr,

gdzieś hen daleko, pod turniami Tatr.

(Wtem z lasu odzywa się śliczny, dziewczęcy głos, zbliżający się samotnie. )

HANKA (śpiewa poza sceną):

Róża w lesie rosła przy zielonej jedli.

Chłopcy ją wyrwali: — Sto buczków by zjedli?

Po coś ich różyczko do lasu wabiła?

Jeszczebyś se rosę dziesięć roków piła.

Ej! dy jak się róża na dobrze rozwinie,

musi chłopców zwabić; — żadnej to nie minie....

Jak idzie różyczce na szesnasty roczek.....

(Naraz parobków spostrzeże. Piosnkę urwie. Jak na zbrodniczym czynie złapana, zawstydzi się okrutnie. Postawi dwojaki. Dziewczyna z niej średniego wzrostu o twarzy rumianej, pięknej, tryskającej zdrowiem. Cała postać, w dawny ludowy strój ubrana, — gibka i pięknie ułożona. )

HANKA:

Przynoszę ze wsi wieczerzą....

JAN: (Chwyta ją za ramię. )

Czemuś śpiewać przestała

tak naraz. Powiedz szczerze ?

Czemuś oczy w dłonie skryła?

HANKA:

Ech! bom się was zestraszył!

Przyniosłam ze wsi jadło.

JÓZEK:

(Naśladuje umyślnie nieudolnie jej pieśń. )

...Sto buczków by zjadło!

Chłopcy urwali białą różę w lesie"......

Jakoż to była ta pieśń, coś śpiewała?

HANKA:

A! leć za wiatrem! Całą nutę niesie

gdzieś tam, w głęboki, wiekuisty bór.

A ja już nie wiem, nie pamiętam.

JAN:

Słyszę te echa. Skoroś zapomniała,

to Ci przypomnieć mogę. Czybyś chciała?

HANKA: (Odwracając się z wyrazem niechęci od Jana. )

O! to zaś Józek piękne pióro nosi!

Gdzie to z niem pójdziesz?

JÓZEK: (z uśmiechem: )

Kraść.

HANKA: A co?

JÓZEK: Urodę róży.

(Przez ten czas Jan uprząta gruz. Powoli, pracując, oddala się w las, poza drzewa. )

HANKA: (smutno):

Której róży?

JÓZEK: (Obejmuje Hankę w pasie. )

Tej!

(pośpiewuje. )

Pójdę ja jutro w góry! Hej!

Za góry na hale pójdę owce paść.

(Znowu na najbliższym sałaszu owczarz trąbi. Józek i Hanka, złączeni uściskiem, odwrócą sięw stronę sałasza i wtórują pieśnią: )

JÓZEK I HANKA: (śpiewają: )

Szumi doltha, szumi gron!

Juhasie owce w szopy chroń!

Ej chroń se w szopki pod "bukem",

porachuj "wszecki kłobukem".....

Szumi dolina, szumi gron!

W doliny dudni siwy koń.

Ej dudni, dudni! — a kopie

prosto w "dolinym ku szopie".

Szumi dolina, szumi gron!

Pistolec juhas chycił w dłoń.....

bo przy freierce śpi gdosi...

Wichr huczy..... Cicho.. Deszcz rosi.....

JAN: (Powraca blady. )

Jacysi mierzą w lesie...

kamienne kopce białe sadzą,

śmieją się z pieśni, cicho radzą

i tu zmierzają.

JÓZEK:

Bodaj pieśń moja, którą jeszcze niesie

ostatnie echo ku Wam. już w tym lesie

była ostatnią pieśnią!

Tak — że Was nie wzruszy,

jak tylko na śmiech granie naszych lasów?

HANKA:

Bodajście takich doczekali czasów,

żeby w tym lesie ani jedna róża,

co czeka z trwogą szesnastego roku

i na wdzięk światła oczęta przymróża,

nie rosła!....

JAN:

Bodaj tu z obłoku

zamiast deszczu ciepłego, sypały się grady,

a bodaj wszędzie gnieździły się gady

z żądłami żmij!!

JÓZEK:

Chodźmy....

JAN:

Tajną drogą.....

(Odchodzą wszyscy trzej w głąb lasu, pozbierawszy przedtem siekiery, piły i wszelki inny sprzęt. Chwilkę scena pusta. Potem słychać w lesie jakie mruczenie pod nosem. Wreszcie z tyką i jednym końcem długiego sznura wysuwa się gajowy. Na środku wbija tykę. Ustawicznie śpiewa, mrucząc: )

GAJOWY:

Kedż som išoł prez les černy,

był mesiček na hroni.

Swiet mesičku! swiet! — wże owczar

paše byrki, baroni.....

Kedż som išoł na hol bilu,

šeł mesiček za hori....

Owcar żene si sa byrki

prez zelene jawori.....

(Wzdłuż wyciągniętego sznura postępuje In-żynier z notesem, ołówkiem i latarką w ręku. Ciemno. Za Inżynierem Leśniczy z strzelbą przez ramię.Za nimi dowolna ilość panów i różnych posługiwaczy. )

INŻYNIER: (Stojąc przy tyce, wpisuje. )

Przeklęty las! Służba mi już zbrzydła!

Chodzić w nocy po lesie, jak głupie straszydła.

Niech jeszcze w ślepie błysną oczy wilka,

tego potrzeba.....

LEŚNICZY:

Jeszcze proszę kilka

sążni wymierzyć w ciemność tego lasu,

a potem już zarządzam powrót do szałasu.

INŻYNIER:

Już ani kroku dalej! Do szałasu blisko

cztery godziny drogi zawalonej głazem.

Ja muszę spocząć. Tu jest wyrębisko,

siadajmy wszyscy dookoła razem.

(Siadają. Wyjmują z worków i plecaków pożywienie. )

W nocy jest ciężko, a we dnie nie można

puszczać się z służbą w te bory przeklęte!

i tak postawa chłopstwa jest już groźna.

Zagony ziemi dla nich przecież święte.

(Odezwie się szum drzew, kołysanych wiatrem)

Jawory szumią! Słuchajcie Panowie!

To się modlitwa lasu teraz rozpoczyna.

Tak wzdycha ziemia, gdy... słowo po słowie

szepce otchłanią boru, swego syna....

LEŚNICZY:

Znam ja to miejsce.

Tu się dzieją rzeczy

naprawdę dziwne. Nikt mi nie zaprzeczy,

bo sam widziałem, a mam dobre oczy:

Z pośród tej brzozy zielonych warkoczy

sunie raz dziewcze jakieś prosto ku mnie.

Stanie..... i rzęsy wzniesie i spogląda dumnie.

Strach mię ogarnął. Stałem się kamieniem,

a dziewczę śliczne zatoczy ramieniem

i mówi.... szepce... coś dźwiękami pieśni:

"My tu rządzimy! My, wasale leśni.

wierni poddani Starca — Króla — Ducha.

przecudne twory starodawnej baśni!

Każde stworzenie głosu Jego słucha.

A ty idź z lasu! Nie chcę z tobą waśni,

Idźże w spokoju stąd do swego domu"!

A jam stał cicho. Jakby siłą gromu

zmieniony nagle w kamiennego trupa.

Więc, jak figura posągu, lub słupa

stałem tak nieruchomy — chwilkę przy tej jodle.

Raz hen, w dolinach, w starym lesie, podle

tego jeziorka, któreście widzieli,

pewien młodzieniec gonić się ośmieli

za ową zjawą, czy też duchów córka.

Ona sobie z chmurka

igra i tańczy po wodnem przeźroczu,

a ten łotr patrzy i nie spuszcza oczu.

Nakoniec: hajże! Rozwarłszy ramiona,

rzucił się w wodę...

Już tonął.....

Lecz ona

ciało, już śmiercią mdlejące,

chwyciła w wieniec ramion...Śmiejące

usta z jego spoiła ustami....

Owinąwszy zielsk chustami,

wysadziła na brzeg. Leży

tedy na trawie, spętany, trup świeży.

Ale go słońce ogrzało — i siwe,

człowiecze oczy rozwarł......

A wtem straszliwe

widmo, jakoby starca... z złotym kijem..

Spadł piorun i w lasy runął głuchym hukiem.

Jużci niema młodzieńca....

Stał się młodym bukiem.

INNY:

Tak go poraził piorunowym grotem!

To pewnie pieśń śpiewa o tem:

(Śpiewa:)

Buku mój! buku mój!

co tak smutno szumisz?

Czy ty ludzką mowę słyszysz i rozumiesz?

Gałązkami chwiejesz ku wodom jeziora,

listeczki otrząsasz każdego wieczora...

Huczą grzmoty, huczą.. Ty się tego boisz?

Czemu tak struchlały przy tej wodzie stoisz?

INŻYNIER:

Mój Boże kochany! Gdzie też są te czasy,

kiedym pod strzechą rodzinnego domu

słuchał tych legend! Łąki, pełne krasy

kwiecistej, zwiedzałem, by kwiatki rwać.. Komu?

Ostatnie szczątki jabłoni — suchara....

A trochę wyżej.... lipa, bardzo stara,

a potem łany — het!... i snopów kopa..

Pamiętam jeszcze, żem jest synem chłopa.

Chłopi kochają bardzo swoją ziemię.....

LEŚNICZY:

To prawda. Ale jeszcze w ciemię

są strasznie bici! A przytem okrutni,

chociaż junacy weseli i butni.

Za łeb, to zaraz każdy u nich sięga.

INŻYNIER:

Jednak to kiedyś byłaby potęga.

Kto wie, czy nawet nie byłoby próżno

sięgać po swoje prawo do lasów i pól....

LEŚNICZY:

Rozumie się!... Byłoby zapóźno.

Dziś czas najwyższy!

Wprawdzie chwyta ból

i żal się w głębie serca wkrada,

że musi cierpieć gorzko ta gromada,

gdy się tak w środku pola kopiec wsadzi.

Cóż jednak robić? Tu nikt nie poradzi.

Ziemia jest nie ich.

Może przyjdzie pora,

co się z nieszczęściem chłop jakoś upora...

INNY:

A może przyjdzie takie święto,

co zdoła we łbie i to wyrozumieć,

że nic mu z jego własności nie wzięto.

INŻYNIER:

Wszystko nam jedno! Dziś postawa groźna

u nich; z służbą trzeba w nocy,

bo w dzień — z obawy przed buntem — nie można.

(Do Leśniczego. )

Panie! Czy niema — pytam się — obawy,

że skąd, z pod ziemi, wyjdzie hasło buntu?

LEŚNICZY:

To mamy wojsko, — mój Panie łaskawy!

Podobne chęci zniszczymy do gruntu!

(Szelest niedaleko. Leśniczy zaniepokojony. )

Co to? Co tam? Może Pan zobaczy?

Idź Durdik obacz!

GAJOWY:

Pre Boha! hytre straha !

Ne idu!

LEŚNICZY:

Pst!

GAJOWY:

Maryjo draha!

(Wchodzi smolarz. Wszedłszy, zdziwi się i stanie. Kapelusz zdejmuje. Leśniczy wpatruje się weń.Poznaje go. )

LEŚNICZY:

Smolarz, czy dyabeł?

SMOLARZ:

Smolarz, z przeproszeniem....

LEŚNICZY: (zrywa się w gniewie. )

Bydlę! Precz mi stąd! bo zaraz zastrzelę!

Precz! Słyszysz?

SMOLARZ:

Z karczmy "Pod Jasieniem"

idę. Powiem coś, ino się ośmielę.

Coś dla Pana fersztera niezmiernie....

LEŚNICZY:

Mów zaraz!

(Chłop spogląda na resztki jadła niedojedzonego i wódki niedopitej. )

CHŁOP:

Wódka!!

LEŚNICZY: (Wskazuje mu nogą. )

Możesz.

CHŁOP: (Porywa flaszkę. )

Wódeczko ze ćwierci!

Matko moja jedyna!!

(Pije bez upamiętania. )

Ona jak zawierci

we łbie, czowiekiem do gnojówki rzuci,

to tak, jakby w somsieku spało się przy dziewce.

(Pije. )

A co mi tam sąsiedzi! Daruję ich katu!

Jest gorzałka, jest wszystko. Mojej lubej Ewce

wszystkie zęby wytłukę, Michałowi, bratu,

co mi się worał z wiosną do przyłoga,

wszystkie szopy ze sianem tej nocy podpalę.

Niech żyje wódka, gorzałeczka droga!

Próżnej flaszki nie lubię. Zaraz ją rozwalę

o jaką starą karkosz na spróchniałej sośnie.

Niech żyje wódka! Niech żyje! Niech rośnie!

(Bierze drugą flaszkę z ziemi i pije. )

LEŚNICZY: (Biorąc go za ramie. )

Ty jesteś obywatel! Powiedzno mi bracie,

co tam w karczmie słyszałeś?

SMOLARZ:

Mamy czas, kamracie

Z siwym wąsem pod nosem.

(Chwyta go za wąsy. )

Podkręć sobie wąsa!

Chcesz wódki ? Pij!

(Ciśnie mu. )

Czego on się dąsa?

Nie wiesz, bracie, co dobre, skoro nie chcesz wódki.

LEŚNICZY: (Udaje, że pije. )

No widzisz? Ja już piję! Lecz czas mamy

krótki......

Możebyś już powiedział.....

SMOLARZ:

A o co Ci chodzi.

Stary łachu?

LEŚNICZY:

To sic tak nie godzi

nazwać łachem swojego pana. dobrodzieja..

Dobrodziejowi raczej powiedz.......

SMOLARZ:

Jeja, jeja!

Dają pyska, ferszterku!. a wszystko się złoży....

(Rozczulony, chce leśniczego całować. Leśniczy odpycha go ze wstrętem. Po chwili. )

Co w karczmie? Oho bracie! Wielki bunt się sroży.

(Z widoczną przesadą mówi dalej. )

Będziesz ty wisiał na grubym powrozie,

lub ci grdykę poderzną. Już tam bruszą noże.

Żonę twoją utopią, — jak słyszałem — w rzece

dzieciom uszy obetną. Tóż to będą hece!!

Daj mi wódki wisielcu, mężu topielicy.

Ci drudzy, co tu robią? Czy to jacy dzicy

pastuchy krowskie, czy świńscy handlarze ?

Tym sąsiedzi zapewne przyniosą tu w darze

tylec ciężkiej siekiery. Daj im wódki Stary!

Daj im wódki! Nie słyszysz?

Zbliża się czas kary,

ty i oni już tylko krótką chwilkę żyją.

Daj im wódki, kamracie, — niech przed śmiercią piją......

(Leśniczy leży na ziemi. Oblicze w dłoniach. )

LEŚNICZY:

Litości! Ratunku ! Chodźcie wszyscy święci!

SMOLARZ:

To tam w karczmie za stołem rozmaicie siękręci.

Pal dyabli chłopskie sprawy! Ja wolę z panami

za pan brat.

(Nadyma się dumą. )

Panowie! A więc między nami

przymierze! Zawsze swój do swego,

swój ze swoim, soj soim, sojsojwse ten tego....

INŻYNIER:

Toć my się z Tobą zgadzam na przymierze,

ino nam powiedz — sojuszniku — szczerze,

kiedy j iak bunt chłopski i gdzie się rozpocznie.

SMOLARZ:

Aha! Prawda, że ja sojusznik? A to ci się chwali,

że taką cześć oddajesz. Ja będę ze stali.

ty będziesz...... no.... z miedzi.

Hajże więc w karki tłuc wszelkiej gawiedzi!

(Rzuca się na obecnych. Uderzy pięścią w kark leśniczego i innych. Ale go zaraz pochwycą, przewrócą na ziemię. Inżynier klęka mu na piersi i, pochwyciwszy pod gardło, krzyczy: )

INŻYNIER:

Leż i gadaj, o co Cię się pyta.

SMOLARZ: (ochrypły. )

Sojusznik sojusznika już pod gardło chwyta!

No! skoro tak, to powiem. Tylko popuśćkarku.

INŻYNIER: (Dusi silniej. )

Będziesz gadał?

SMOLARZ:

Już gadam. Gorąco, jak w piecu.

Wszystkie chamy gadają o jakowymś wiecu

dziś o północy w jakimś "Czarnym lasku",

w wyrąbanej polanie.....

GAJOWY:

(Zbliża się z tyłu do inżyniera i dotyka jego ramienia. )

Darujte mu łasku.

(Inżynier puszcza. Siada i myśli chwilkę. Chłop również siada i błędnie okiem wodzi wokoło. Chwila ciszy. )

INŻYNIER:

W wyrąbanej polanie....

(Rozgląda się, zatrzymuje wzrok na pniach i powalonych śniatach. Potem nagle krzyknie: )

A więc tutaj!!

(Do Leśniczego. )

Panie!

Na miłość Boską! Posyłaj posłańca, niech tu komendant wraz na zawołanie posyła silny batalionwojska!......

(Kurtyna. )

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej