Tadeusz Nalepiński

ŚPIEWNIK ROZDARTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ADAM

WIATR HALNY

DEPTAK

JĘTKA

ICH SKARB

FETYSZ

NOC, KTÓREJ NIE BYŁO

ŚPIEWNIK ROZDARTY

ŚPIEWNIK ROZDARTY

Nowele

Nalepiński Tadeusz

ADAM

Słońce lipcowe wysysało wody Wilii, prażyło jej piaszczysty brzeg i wybujałe nad urwiskiem drzewa ogrodu dworskiego. Dopiekało nawet w altanie, gdzie pochylony nad papierami ślęczał duży chłopak. Godzina była już późna, jak na życie wiejskie, bo zbliżało się południe. Pomimo to Kajtuś Kruszyłło niedaleko musiał postąpić w lekcjach, bo z twarzy jego wyzierała nuda i zniecierpliwienie człowieka, któremu się coś nie udaje. Stan ten podzielał z uczniem niewiele większy od niego, choć o lat dziesięć starszy guwerner, pan Grysikowski. Młodzieńca tego sprowadzono aż z Warszawy, gwoli dobremu akcentowi i edukacji trochę zaniedbanego w naukach przyszłego dziedzica Gaudyszek.

Apatycznie i sennie poprawiał się pan Grysikowski na plecionym stołku, muskał ledwie przebijające wąsiki i rozmyślał o przyjemnościach stołecznych, jakich użyje za wywieziony Z Gaudyszek fundusz rodziców Kajtusia. Sto złotych już był otrzymał, zaś zapewnionych miał jeszcze trzysta, jeśli chłopak zda do klasy trzeciej na jesieni.

Obaj pocili się w cieniu altany. Kajtuś zgarniał włosy z pasją na mokre czoło. Pan Grysikowski wachlował się batystową chusteczką, kupioną od żyda na jarmarku.

— Panie psorze — tak gorąco... zaintonował nie po raz pierwszy uczeń.

— No, już niedługo, uspakajał niemniej znudzony zwierzchnik. Jeszcze tylko z polskiego. Mieliśmy na dziś skończyć deklinacją. Powiedz, Kajtusiu, jaki możesz przytoczyć wyraz obcy na "um"?

Kajtuś z roztargnieniem bębnił palcami po stole. Milczenie jego przerywały śpiewem cudownym, najwyższej zazdrości godnym, wilgi i szczygły. Za altaną w słońcu brzęczał złocisty rój oszalałych z radości much. Przez dziury w sztachetach widział Kajtuś, jak pęcznieją w słońcu surowe jeszcze i cierpkie jabłka na olbrzymiej jabłoni. Łokcie rozparł na stole i wpił się wzrokiem w to wszystko szczęśliwe i wolne, co go czekało za altaną. W sercu czuł rozpacz więźnia. Oto tam, na Wilii, zaczepiiły się ciężko ładowne tratwy... Flisacy złożyli drągi, warzą sobie pod krzakiem obiad. Widział Kajtuś sokołem swem okiem, jak któryś z nich zarzucił wędkę, dostrzegał nieomal lśniący w słońcu włos z haczykiem.

— Nic tam nie złapie, myślał. Woda mała. Gdyby tak zaszedł za olszynę, gdzie Wilija zakręca — pod Adama... Tam by mógł nadziać nawet okunia. Tego, który mnie się onegdaj zerwał z haczyka. Płotka by się nie dała, ale okuń żarłoczny... U stryja Kazimierza karpie jedzą prawie z ręki... Ciekawa rzecz, czy stryj przyjedzie w niedzielę?... I czy przywiezie tę starą strzelbę, którą obiecał dać do naprawy i mnie podarować? Polować o tej porze niebardzo wolno, no, ale od czego wrony?...

Guwerner poruszył się na skrzypiącym stołku. —

— No powiedz, chłopczyku, namyśliłeś się?

— Nad czem, proszę pana psora? zapytał uprzejmie uczeń, w locie z obłoków na ziemię.

— Nad wyrazem obcym na "um". Jakiś ty dziś roztargniony...

Kajtuś ścisnął głowę oburącz i wypacał odpowiedź.

— Um — um — uhum! mówił niby to do siebie, z nienawiścią zezując na starannie oczyszczone kamaszki dręczyciela. Sum — jest taka ryba, myślał, ale to pewno na nic, bo zakrótkie... A zresztą, kto wie, może się pisze przez "o kreskowane"?...

— Rozum — przemówił nagle z godnością i uroczyście.

— Ależ Kajtusiu! ... to ma być wyraz obcy — ziewnął z lekka guwerner.

— Obcy, obcy — ach tak — no to sum... Tu u nas sumów niema.

— No tak, ale widzisz, mnie chodzi o wyraz pochodzący z łaciny, a mający użycie w polskim. Naprzykład: stypendyum, gimnazyum...

— Stypendyum, gimnazyum — powtórzył jak echo chłopiec, ściągając brwi.

— Tak, gimnazyum, stypendyum — wtórzył pan Grysikowski, pieszcząc się zwłaszcza tym ostatnim wyrazem. — Żeby tak dostać na lat parę z komisji... myślał. Mógłbym zdobyć wyższy patent, z czasem osiedlić się w Warszawie, założyć rodzinę... Jak już zdobędę to głupie niezależne stanowisko, może i rodzice "jej" dadzą się przekonać... A tak ten pigularz Fatałowski już tam nie omieszkuje korzystać z mojej nieobecności...

I odpędzając przykre myśli, pan Grysikowski otarł perlisty pot z czoła. Wyciągnął nogi wygodnie na drugim stołku i indagował dalej:

— No, Kajtusiu... gimnazyum...

— Progimnazyum! wypalił nagle uczeń. Poczem z dumą i bodaj z pewną pogardą spojrzał, jakie wrażenie uczyni na jego mistrzu tak wspaniały "przykład".

Niestety, twarz guwernera nie zdradzała entuzyazmu dla pomysłowości ucznia. Pan

Grysikowski nerwowo ścignąl nogi z powrotem i rzekł przekornie a zjadliwie:

— Nie, Kajtusiu, jesteś dziś niemożliwy. Przecież gimnazyum, czy progimnazyum to wszystko jedno...

— Jakto? przerwał Kajtuś. Gimnazyum jest w Wilnie, a progimnazyum w Kiejdanach, i ma cztery klasy!...

— Tak, tak, nie przeczę, ale nie o to chodzi...

— Pan psor mię dziś męczy... Doprawdy... tak gorąco...

---Gorąco ci, bo się kręcisz i nie chcesz myśleć... Moglibyśmy dawno skończyć i pójść się kąpać — rzekł dość oschle guwerner. No, proszę cię, postaraj się coś nareszcie wymyśleć...

Kajtuś rozpostarł się jak mógł najszerzej na stole, mokrą głowę wbił w zeszyty, co u niego znamionowało zawsze najwyższą koncentrację. Przez chwilę słychać było w altanie tylko świergot ptaków i sapanie ucznia. Zdaleka dolatywały głosy flisaków.

Nagle chłopiec podniósł głowę. Twarz jego promieniała natchnieniem, oczy iskrzyły. Godzi! z nich w oblicze nauczyciela pocisk zabójczy, pewny.

— No?... zapytał trochę stropiony guwerner.

— Rrrahat-łukum!... ryknął głośniej znacznie, niż należało, uczeń.

Żadnego wrażenia wyraz ten dziwny nie sprawił.

Kajtuś skoczył na równe nogi i podparł się zuchwale pod boki.

— Nie zna pan tego? pyszne!... przysięgam!

— Nie pleć głupstw, rzekł surowo pan Grysikowski. To wstyd doprawdy, że nic nie możesz w ciągu półgodziny powiedzieć. To takie łatwe przecie: gimnazyum, stypendyum, muzeum...

— Gimnazyum, stypendyum, — omało nie przedrzeźniając, powtórzył uparty chłopak. To nie sztuka. Mój wyraz przecie lepszy, i sam go wymyśliłem...

— Kajtusiu!... przerwał groźnie zgorszony nauczyciel.

— Prawdę mówię, panie psorze. Ja tego rrachat-łukumu w gramatykach żadnych nie wyczytałem. Ale go zato jadłem. Stryj Kazio przywoził zeszłej niedzieli. Mówił, że kupił w Wilnie od jakiegoś Tatara. W Wilnie wszyscy to jedzą... Pan psor pewno nie lubi tego, albo może nie próbował?...

— Dosyć na dziś lekcji — odparł zagniewany pedagog. Ten twój rrachat, czy łukum, to wyraz niedobry. Nie masz się czem chwalić. Widzicie go, tatarszczyznę będzie cytował, zamiast łaciny! My należymy do kultury zachodniej, a nie do pogańskiej...

— Przecie łacina też pogańska — bronił się Kajtuś — bo była przed Chrystusem.

Ale pan Grysikowski uważał dalszą rozmowę za niewłaściwą.

— Idziemy się kąpać — rzekł. Zbierz książki i zeszyty, odnieś i zabierz ze sobą ręczniki. Ja tu poczekam. Dziś lekcja z tobą jest niemożliwa.

Tego Kajtusiowi można było nie powtarzać. Z pośpiechem zgarniał wszystkie materialne atrybuty wiedzy na jeden stos. W jednej chwili się zmienił przy tej czynności. Członki jego nabrały przedziwnej giętkości i wdzięku. Na twarzy zawitał pogodny, dobry uśmiech zdrowego i szczęśliwego chłopca. Na widok tej przemiany, którą zresztą codzień w swym uczniu obserwował, pan Grysikowski nie mógł się powstrzymać od rozrzewnienia. Wyczuwał w tym młodym Kruszylle przyszłą chlubę obywatelstwa i dumny był, że jemu to powierzono poniekąd kształtowanie charakteru takiego zbereźnika od koni, wron i szczupaków. Co do nieznacznych postępów Kajtusia w łacinie i wszelkich gramatykach, wiele się tem nie przejmował, bo w duszy przyznawał uczniowi rację, że są na świecie rzeczy ważniejsze. Serce miał pan Grysikowski, jako prawy koroniarz, czułe i ucznia - litwina kochał po bratersku. Ale to wszystko swoim porządkiem, a rygor, szacunek, postawa — swoim. Tych mostów musiał pilnować od wtargnięcia. Że zaś budowy był guwerner nieco przywątłej, więc tembardziej wobec dorodnego chłopaka należało podkreślać różnicę wieku i powagę przyszłego adepta Akademji Medycznej w Warszawie.

Kajtuś już się zabierał do odlotu, gdy nagle stanął jak wryty przed altaną. Ręką przysłonił twarz od słońca, wytężył wzrok. Musiał dojrzeć coś nadzwyczajnego, bo o te książki i zeszyty wypadły mu z pod pach i rozsypały się w potwornej girlandzie u stóp.

— Panie!... zawołał głosem, w którym drgało przerażenie i zachwyt. Okręt jedzie po Wiliji!...

— Co też ty pleciesz?

— Okręt! prawdziwy okręt — duży! A z nim dwa mniejsze — i jeszcze dwa małe... Może to nowy Kolumb? Panie psorze — ja nie wytrzymam...

I Kajtuś ruszył z kopyta ku rzece, zostawiając pana Grysikowskiego w najwyższej konsternacji.

Pedagog powstał i mrużąc oczy przed nielitościwem słońcem wyjrzał ku rzece. To co Kajtuś mówił, było bezwzględną prawdą.Środkiem Wilii płynął wolno, majestatycznie, jakby ptak olbrzymi, krajom tym nieznany, okręt żaglowy. Na maszcie powiewały różnokolorowe flagi. W tylnej połowie statku widać było duży, baldachimem okryty pawilon, w którym siedział starszy mężczyzna w białem płóciennemi ubraniu. Z brzegu statku obracało się miarowo duże koło. Guwerner Kajtusia, choć się niewiele znał na żegludze, poznał, że nie był to statek parowy w rodzaju tych, jakie widywał na Wiśle, a które przychodziły z Gdańska. Była to raczej duża "łajba", przerobiona na wygodną łódź osobową. Inny, pomniejszy statek, towarzyszący głównemu z tyłu, mógł być wzięty na pozór za coś poruszanego przez siły sztuczne. Posiadał bowiem wysoki komin i lśnił blachą pieców. Ale pan Grysikowski nie miał czasu na zastanawianie się dalsze nad tą kwestią.

Przez chwilę namyślał się, co ma robić. Iść do dworu i dać znać o tajemniczej flotylli — zerwać wszystkich na nogi? Tak by nakazywała przezorność, bo trudno było w pierwszej chwili zgadnąć, jakie zamiary żywi kapitan okrętu. W tych czasach, gdy ludzie odbywali podróże jedynie końmi i w koczach, gdy o budujących się kolejach zaledwie głuche i nieprawdopodobne dochodziły nad Wiliję wieści, zjawienie się tak dziwnych podróżnych mogło się wydać trochę podejrzanem. Ale ciekawość młodzieńcza, a poczęści także troska o Kajtusia, który go opuścił, wzięły górę nad lojalnością guwernera, i pan Grysikowski, nie myśląc już o powadze swego zawodu, truchtem podążył na brzeg. Tam stanął obok osłupiałego z podziwu ucznia. Obaj w milczeniu przyglądali się płynącym okrętom.

Tymczasem już i flisacy ochłonęli z wrażenia i, widząc nadciągających przybyszów wodnych, poczęli zbijać tratwy do kupy, by dać im drogę. Rozległy się gorączkowe wołania:

— Staubuj, łatruj! ulaż!*

Dalej już Wilija rozlewała się na zakręcie w szerszą wstęgę, podmywając wysoki brzeg, na którym stał przyszły dziedzic Gaudyszek ze swym przełożonym. Zaledwie jednak oczyszczono dla flotylli drogę, gdy nieruchomo dotychczas stojący Kajtuś nagle zamachał rękami i zaczął wołać:

— Stójcie!... zatrzymajcie się!... Adam!... Guwerner w jednej chwili zrozumiał, o co chłopcu chodziło. W odległości kilkunastu sążni od płynących łodzi znajdował się kamień podwodny, Adamem zdawna przezwany. O rafę tę niebezpieczną rozbijało się rok rocznie mnóstwo tratw, ponosząc straty dotkliwe. Przyłączył się więc natychmiast do dzielnego chłopca i obaj, dobywszy chustek, krzyczeć poczęli co siły.

— Kamień!... niebezpieczeństwo rozbicia — stójcie!...

— A może oni nie rozumieją po polsku? — zapytał nagle, nie przestając krzyczeć i wymachiwać, Kajtuś pedagoga. Możeby po łacinie?

— E, co tam, chyba umieją — odparł, niedość wszakże pewny siebie pan Grysikowski.

— Stójcie!... wołał Kajtuś. Panie psorze, jak będzie po łacinie "nieznany"?

— Ignotus, ignota, ignotum — brzmiała niechętna odpowiedź.

— A kamień "petra" — to pamiętam. Stójcie! petra ignota — sub aqua!... na zakręcie!... wołał przeraźliwie uczeń.

— Staubuj! na stos, na stos!...** odezwały się glosy z przeciwległego brzegu. To flisacy zdążyli się już za Kajtusiem zorjentować i krzykiem donośnym wstrzymywali wolno nadpływające okręty.

Na pokładzie zakotłowali się ludzie. Dwóch skoczyło na łódkę, uczepioną na linie, i ruszyło do brzegu. Tu wylądowawszy, poczęli ściągać okręt i resztę pomniejszych łodzi pod piaszczyste urwisko ogrodów dworskich. Czas był już najwyższy, bo tuż zaraz dalej, przed zakrętem, nurt, znacznie pogłębiony i szybkim prądem gnany, wpędziłby niechybnie całą flotyllę na groźną rafę i spowodował pewną katastrofę.

Z pokładu rozległ się glos donośny:

— A co tam? znowu rafa?

— Bogu wiedzieć, jaśnie panie — odparł jeden z majtków. Musi, że tak. Adam to pewno będzie. On i jest.

Ktoś krzyknął: "Z samoj na biereh!" Dwóch ludzi wyskoczyło na brzeg z dużą liną. Statki przybiły do brzegu.

Starszy pan bez pomocy ludzi, którzy go honorowali "jasnym", wyszedł z namiotu po pomoście na brzeg. Spojrzał do góry, gdzie stał Kajtuś ze swym guwernerem i zapytawszy o coś jednego z załogi, uchylił kapelusza w kierunku młodego gospodarza.

— Ukłoń się Kajetanie, szepnął pan Grysikowski do wciąż jeszcze zacietrzewionego chłopca.

Kajtuś szurgnął nogą po piasku, ale starszy pan już im zniknął z oczu pod stromym brzegiem. Natomiast po zboczu trawiastem wdrapał się na górę jeden z żeglarzy. Po chwili stanął przed młodzieńcami i zdjął czapkę. Przemówił śpiewnie:

— Pan hrabia Tyszkiewicz posławszy mię spytać się, czy panowie nie byliby łaskawi zejść na dół. Mój pan, będąc nieco starszy, bardzo przeprasza, ale jemu trudno samemu pod górę, a brzeg tu ot jaki — nieciekawy...

Kajtuś spojrzał na przełożonego. W oczach jego wyczytał zgodę.

— Chodźmy, rzekł z bijącem sercem...

— Możeby dać znać jednak? ociągał się guwerner.

— Co tam, chodźmy, oni może zaraz odjadą — zaniepokoił się chłopak. Panie psorze — w domu nikogo jeszcze niema. Przecie rodzice mieli wrócić z miasteczka dopiero po południu...

Poczęli się zsuwać w towarzystwie owego majtka.

Mężczyzna pięćdziesięcio-letni, wzrostu średniego i budowy, o twarzy szlachetnej i ujmującej dobrocią, postąpił parę kroków na ich powitanie. Zdjął na tę chwilę ciemne okulary, któremi usiłował bronić zmęczone oczy od blasku słońca; prażyło ono bowiem ze zdwojoną siłą z nieba i ze spokojnej tafli wód. Kajtuś mimowoli wysunął się pierwszy i śmiało przystąpił do hrabiego.

— Jestem Konstanty Tyszkiewicz z Łohojska — przemówił wolno, wyraźnie, trochę z profesorska, przybyły mąż. Mile witam panów, jako gość tych brzegów. Staremu fatygę darować upraszam. Nawzajem rad był bym się dowiedzieć, komu mianowicie zaszczyt mam dziękować za ostrzeżenie o tej zaiste niebezpiecznej rafie? Wiedział o niej sternik nasz, pan Sapieżka, płynąc, lecz pomimo to, skutkiem zwrócenia uwagi w inną stronę, był by może jej nie ominął...

Tak mówiąc, podawał dłoń Kajtusiowi.

Chłopiec wysłuchał uważnie przemówienia hrabiego, który mu się odrazu bardzo spodobał. "Łohojsk" — przemknęło mu w myśli, zaszeleściło w pokładach wiedzy geograficznej, jaką posiadał, lecz nie wywołało żadnego wspomnienia. — Pewno gdzie dalej, niż Połock, pomyślał. — Nazwisko Tyszkiewiczów było mu dobrze znane, bo je słyszał często przy stole. Ale najwięcej go zajął ustęp, w którym hrabia dziękował za ocalenie go od niemiłej przygody, bo to już było jego, Kajtusia zasługą.

Dlatego też ukłonił się ze czcią winną, ale i z godnością przyszłego obywatela:

— Tu mieszkają moi rodzice, Kruszyłłowie, proszę pana — odparł. Majątek nasz nazywa się Gaudyszki. Ja mam na imię Kajetan. Mój nauczyciel — pan Grysikowski.

Hrabia, zadowolony z odpowiedzi, podał z kolei dłoń guwernerowi, który ją skwapliwie i może zbyt kornie uściskał.

— Witam kawalerów i obu serdecznie dziękuję. Wyrządziliście kawa... — tu hrabia chrząknął, zerknął na pana Grysikowskiego, potem na Kajtusia, i dalej ciągnął — wyrządziliście panowie wielką przysługę nietylko mnie, nieznajomemu, a przecie niezupełnie obcemu współobywatelowi, i ludziom moim, których by naraziło na dużo ciężkiej pracy to rozbicie, a choćby tylko uszkodzenie naszych statków, ale i nauce polskiej, dla której wyprawę tę przedsięwziąłem. Nie dla wczasów przyjemnych bowiem płynę tą rzeką Wiliją, naszą piękną i kochaną, Neryssą litwinów zdradziecką, strumieni naszych rodzicą — lecz gwoli zbogaceniu skarbnicy wiedzy. Jako historiograf tych wód, mierzęje we wszelkich kierunkach, spisuję po drodze dzieje tej rzeki, zbieram nadbrzeżne ludu obyczaje, podania i pieśni gminne. Który to opis, jak panowie widzicie, sporządzam w podróży — tu wskazał na starannie ułożone pod baldachimem księgi i zeszyty, — aby nic nie pozostało dla pokoleń przyszłych w ciemni z tego, co się do kraju naszego, przez który Wilija przepływa, odnosi. Zechciejcie panowie do chaty mej skromnej wstąpić, a jeśli łaska, ciekawości ich, słusznej w ich wieku, zadośćuczynię. Snadniej nam też będzie tam dyskurs prowadzić, ile że tu słońce okrutnie nam dopieka...

Kajtuś nie posiadał się z radości, i już miał wstąpić na pomost, gdy nagle przypomniały mu się reguły gościnności.

— Proszę pana, to niemożliwe — rzekł, patrząc hrabiemu prosząco w oczy. — Ledwie pan wylądował, a już ma siadać z powrotem... Rodzice moi nie darowali by mi tego. Gościem naszym pan jest, panie hrabio, od chwili gdy na nasz brzeg wstąpił. Prosimy wpierw do nas...

— Tak, jaśnie pan hrabia nie odmówi państwu Kruszyłłom — poparł prośbę ucznia pan Grysikowski.

Pan Tyszkiewicz zakłopotał się na chwilę. Potem odparł:

— Z serca dziękuję waszmościom i przyjaciołom za gościnę, ale przyjąć jej pomimo szczerej ochoty nie mogę. Nie należymy do siebie, ani ja, ani moi pomocnicy. Podjęliśmy pracę, o której waszmościom mówiłem, i wykonać ją muszę bez zwłok dobrowolnych, zwłaszcza że i nieprzewidzianych jest sporo. Według rozkładu czasu, jaki z góry wycieczce tej przeznaczyłem, zatrzymać się nam wolno dziś co najwyżej godzinę summariter. Dlatego z wdzięcznem sercem gościnność rodziców pańskich czcigodnych w pamięci swej karbując, prosić muszę o wybaczenie, że ja to waszmościom czas i fatygę dla swej sprawy zabieram. Zanim ludzie moi zbadają sposoby ominięcia Adama, proszę, wstąpcie waszmościowie do mej łodzi.

Kajtuś już się nie wahał i miał spełnić życzenie hrabiego, gdy z za krzaków poblizkich rozległ się plusk ciała spadającego do wody. Zawtórował mu głos stłumiony.

— Kab ciebie wołki...

Obecni odwrócili głowy i ujrzeli gramolącego się na brzeg pastucha, którego drugi wyciągał z wody. Zdemaskowani i zawstydzeni gapiowie usiłowali się ukryć, lecz w tejże chwili hrabia żywo przemówił do jednego ze swych przybocznych.

— Panie jeometro, idź pan do nich i sprowadź ze wsi co więcej bab.

Młody człowiek ruszył do pastuchów, którzy jak małpy skoczyli w gąszcz.

— Oni tu dzicy, proszę jaśnie pana, — odezwał się już ośmielony pan Grysikowski. —

Pozwoli pan hrabia, że ja się zajmę sprowadzeniem chłopstwa? Takie to nieokrzesane! ot, zwyczajne — chamstwo...

Tyszkiewicz surowo i jakoś uważniej popatrzy} na guwernera.

— Bardzo będę panu obowiązany, rzekł powoli i dobitnie, jeśli pan zaprosi okolicznych włościan, a przedewszystkiem kobiety i dziewczęta, umiejące śpiewać, oznajmiając im w moim imieniu, że czeka je tu poczęstunek i różne drobne prezenta...

Guwerner ruszył niezwłocznie śladem jeometry, który dopędzał pastuchów. Do wsi Gaudyszek była nie cała wiorsta. Pan Grysikowski, pomimo miesięcznego zaledwie pobytu, miał w owej wsi już dość rozlegle stosunki, zwłaszcza wśród piękniejszej połowy jej ludności.

Hrabia z Kajtusiem usiedli tymczasem w pawilonie łodzi, którą już przystaubowano. Gospodarz statku nietylko pozwalał chłopcu brać do ręki wszelkie instrumenta geometryczne, lecz także objaśniał, krótko a popularnie, przeznaczenie i sposób użycia każdego z nich. Kajtuś słuchał z podziwem wykładu o barometrze, o kole mierniczem, które co 50 przebytych sążni dzwoniło, o sondach. Nie będąc z natury nieśmiałym, czuł się w towarzystwie starszego pana zupełnie swobodnie. Zasypywał go pytaniami, z których każde świadczyło o bystrości sądów i o wielkim, a znikąd niezaspokojonym głodzie myśli.

— Będziesz chłopcze z czasem dobrym inżynierem, — mówił hrabia. — A kim kolwiek być ci sądzono, na pożytek kraju i ziemi, która ci życie dala, pracuj według sił swoich. Daj że ci Boże obowiązek ten najsłodszy i najbardziej ludzki spełnić...

Do duszy Kajtusia słowa starszego pana zapadały głęboko, przesycając ją jakiemś nabożnem, dotąd chłopcu nieznanem wzruszeniem. Ani ojciec rodzony, szlachcic starego autoramentu, wiecznie zatopiony w interesach, powództwach, polityce powiatowej i wszelkich kłopotach majątkowych, ani matka, wierna towarzyszka trosk ojca, a poprzestająca na wszczepianiu w syna zasad religijnych i dość ciasnego patryotyzmu, ani guwerner, który nigdy nie uważał za potrzebne traktować pupila swego na serjo, nie rozmawiali z nim tak poważnie, jak ten hrabia z nieznanego Łohojska. Z rozmowy z nim miarkował, jak wielką jest praca i zasługa podróżników. Fakta wymowne, jak naprzykład to, że hrabia z przybocznymi swymi rysownikiem i jeometrą kończą swą pracę za zwyczaj o północy, a wstają o 3-ej rano, by ani chwili słońca nie stracić — imponowały Kajtusiowi więcej, aniżeli wzniosłe słowa, do których już go pan Grysikowski znarowił. Widział na żywe oczy przykład jakiegoś zaparcia się wszelkich własnych wygód, aż do snu włącznie, przez człowieka, którego nikt do takich poświęceń nie zmuszał, a jak to Kajtuś wykalkulował, napewno też nikt nic mu za to nie płacił. Bo co hrabiemu po pieniądzach?

— Proszę pana, pytał Kajtuś, wskazując na duży komin innej łajby — a do czego służy ten parowiec? Czy flota polska składa się z okrętów żaglowych i parowych?

Hrabia uśmiechnął się.

— Nie, Kajtusiu, to wszystko są łodzie rzeczne, których nie nazywamy flotą. Łajba, na której umocowano komin — to nasza kuchnia podróżna.

— Ale czasu nie marnujmy. Rafę musimy obejrzeć. Chodź, młody przyjacielu, zaznajomisz mię z Adamem. Oszkalowałeś go strasznie — to teraz ja was będę godzić.

Na rozkaz kapitana paru ludzi odwiązało małe czółenko, w którem hrabia z Kajtusiem, rysownikiem i jeometrą zajęli miejsca. Jeden z załogi wsiadł z nimi i drągiem spychał czółno wprost na groźnie sterczący łeb Adama. Drugi człowiek pozostał na brzegu i popuszczał linkę, na której czółno mu się wysuwało z rąk, pomykając z prądem. W ten sposób łódka zatrzymała się przed samym kamieniem. W czasie gdy jeometrą robił pomiary i zapuszczał sondę, a rysownik szkicował całokształt znakomitego uroczyska, na obu brzegach Wiliji zbierały się gromady ludzi.

Widać wieść o przybyciu dziwnych gości poszła już w głąb wiosek.

Konstanty Tyszkiewicz położył rękę na ramieniu chłopca i mówił półgłosem, jak by nie chcąc innym przeszkadzać, lub myśli swej zdradzać.

— O ten kamień straszny, jeden z wielu na Wiliji, odkąd Polska i Litwa istnieją, rozbijały się setki statków, zbożem, czy solą ładownych. Niezaradność i ciemnota ludzka to sprawia, że kamienie takie postrachem są groźnym żegludze. Bo i czemu nikt się dotychczas nie poważył rafy tej pobić nawzajem środkami, jakimi człowiek — władca świata, rozporządza? Jeden funt prochu i trochę pracy kamieniarskiej w wykuciu w nim dziury zwalczyłoby tego niegodziwego rabusia, co czyha na mienie ludzkie, albo i na życie mniej ostrożnych... Zważ to, dziecię, jak leniwem stworzeniem jest człowiek, a u nas bardziej niż gdziekolwiek. Są na świecie kraje, są rzeki, jak Dunaj, Tamiza, Sekwana, Ren, Elba i wiele innych, zdawna poczciwą pracą inżynierów pooczyszczane z zawad wszelkich; ich dno i koryto znane jest lepiej tym co o dobro owych krajów dbają, aniżeli obywatelowi tutejszemu jego własny sad owocowy...

Kajtuś słuchał i rozważał słowa, i milczał, karbując je sobie w pamięci.

Po pewnym czasie łódź cofnięto z powrotem. Rysownik i jeometra przenieśli się do pawilonu hrabiowskiego na głównym statku, i tam w dalszym ciągu pracowali nad uporządkowaniem swych pomiarów. Hrabia w kilku słowach dał im jakieś wskazówki, poczem ruszył z Kajtusiem ku zebranej na brzegu gromadzie wiejskiej. Właśnie też i pan Grysikowski powracał zadowolony ze spełnionej pomyślnie misyi. Istotnie sprowadził prawie wszystkie baby i dziewuchy ze wsi, w znacznej części młode i ładne. Trzymały się one zwartą ławą, nieufnie, gotowe w każdej chwili do ucieczki. Juści że nietyle namowy pana Grysikowskiego przywiodły je na brzeg, ile łatwo zrozumiała ciekawość, co to za państwo dziwne przybyło zdala, i co za interes może mieć do nich.

— Niech będze pochwalony Jezus Chrystus — przemówił głośno Tyszkiewicz.

— Na wieki wieków — odparły zgodnym chórem kobiety.

Sympatyczna postać hrabiego, a zapewne i obecność Kajtusia sprzyjały topnieniu pierwszych lodów. Kajtuś z odległości kilkunastu kroków podziwiał cudotwórczą potęgę hrabiego, z jaką ów przełamywał zabobonny upór, lub dzikość wieśniaczek. Po krótkich certowaniach dwie śmielsze dziewuchy zaintonowały piosnkę, a wówczas hrabia dobył notes i począł skrzętnie i wprawnie spisywać słowa:

Kukowala ziaziulka za oknem,

Zapłakała dziewczyna za stołem —

Zapłakała dziewczyna we drodze —

Kukowała ziaziulka we brzozie

Kukowała ziaziulka na dubie

Płakała dziewczyna przy szlubie...

Po śpiewach nastąpił traktament. Ody wszakże hrabia własnoręcznie ofiarował pierwszej z brzegu dziewczynie kieliszek słodkiej wódki, ta wzbraniała się przyjąć. Podobne ceremonie czyniły inne. Hrabia, śmiejąc się z ich nieufności, której motywy zdążył był już poznać we wsiach innych, gdzie go brano za czarownika, polecił służącemu przynieść ze statku skrzynkę z drobiazgami, jak paciorki, wstążki, chusteczki, krzyżyki, szkaplerze i jął rozdawać w tłumie, który go zwartą ławą otoczył. Nastąpiło rozdawnictwo wszelkich medykamentów, za którymi przepadały kobiety.

W trakcie tego zaklekotała od strony dworu głośna kołatka, którą wzywano domowników i czeladź na obiad.

Kajtuś ocknął się z jakiejś błogiej zadumy. Od dłuższego czasu stał na boku pogrążony o marzeniach o tem, jak to on kiedyś taką samą flotę zbuduje i pojedzie w świat. Co mu tam pomiary i pieśni! Wyobraźnia jego sięgała bez porównania dalej, aniżeli pan Tyszkiewicz zdołał jej horyzonty roztoczyć. Śmiała mu się wyprawa na morze dalekie i nieznane.

— Żeby tylko stryjek przywiózł tę strzelbę — martwił się w duszy okrutnie.

Hrabia popatrzył na zegarek, potem jakby z pewnem zafrasowaniem, że lądował dłużej, niż mu było wolno, rzekł do gromady:

— No, bywajcie zdrowi! Dziękuję wam — a nie zapominajcie tych piosnek. I co wykopiecie, lub znajdziecie w polu, garnki, czy pierścienie, a choćby i skorupy, chowajcie dla mnie. Proboszczowi odnoście i mówcie, że tu jeszcze przyjadę. Bywajcie!

— Boże prowadź! dziakujemy — odpowiedziały uszczęśliwione baby.

Hrabia zwrócił się do starego sternika:

— Panie Sapieżko — gotowe?

— Ominiemy kamień, panie hrabio! Czysto! — odparł stary.

Hrabia spojrzał na przeraźliwie lśniącą w słońcu wodę, włożył ciemne okulary.

— Do widzenia, mój miły i zacny chłopcze — rzekł do Kajtusia. Mam nadzieję, że się w życiu spotkamy, daj Boże nieraz. A spróbował byś w górę jechać Wiliją, to proszę do siebie — do Łohojska.

— Jak to daleko? — zapytał natychmiast Kajtuś.

Zaśmiał się Tyszkiewicz dobrodusznie z tej gotowości.

— No, będzie to rzeką z 80 mil. Ale jeśli nie podołasz, to i w Wilnie będąc, dowiaduj się. Pogawędzimy, czasu mając więcej. A i pan może pozwoli — rzekł trochę chłodniej, lecz uprzejmie do pana Grysikowskiego, podając mu rękę z kolei.

Pan Grysikowski wybąkał parę frazesów, z których się można było domyśleć, że był w siódmem niebie.

Tymczasem hrabia wszedł do statku. Łodzie wnet odbiły i cała ta kawalkada pływająca sunąć poczęła ostrożnie pod samym brzegiem, gęsiego, by Adama ominąć. Gdy już szczęśliwie przepłynęli obok zwodniczej rafy, a prąd szybki poniósł flotylę na wielki łuk zakrętu — z piersi pozostałych wyrwał się zgodny okrzyk żalu, przyjaźni i zachwytu. Słońce lipcowe igrało na białych żaglach dużego statku, na kolorowych wstęgach masztu, na barwnych chustkach dziewczyn, co biegły czas jakiś z łodziami na wyścigi. Czerwieniły się piaski urwistego brzegu i modliły do nieba o trochę dżdżu spieczone olchy nadbrzeżne. Upojony nieznanym widokiem i świeżemi wrażeniami wizyty hrabiowskiej, tłum wieśniaczy w milczeniu postępował wązką ścieżką zatrzymując się garstkami na wzgórzach. Zdawało się tym ludziom z zapadłej wioski litewskiej, że sen to jakiś widzieli wspólny za sprawą Ducha Świętego. Może właśnie dlatego, aby sen ów w czystości zachować i mocy niebieskiej nie kusić, nie ruszyła cała gromada za łodziami hrabiego, co nie byłoby trudnem, gdyż płynęły wolno. I tylko dzieci biegły, śpiewając hrabiemu piosnki już odważnie i z niezwykłym zapałem... Ale Tyszkiewicz już zagłębił się w pracy. Księgi rozwarte, ocienione baldachimem, leżały przed nim — pochylał się i kreślił w nich znaki czarnoksięzkie.

Kajtuś stał nieporuszony, aż do chwili, gdy gwar daleki umilkł, a pan Grysikowski położył mu rękę na ramieniu. Już też i pora była bardzo spóźniona, a gruba Józka, Popychadło dworskie, przyleciała wystraszona i stanęła nad urwiskiem z szerzej niż zwykle rozdziawioną gębą. Dziwiła się, że nikt tego dnia nie głodny i że we dworze pusto.

— Chodźmy, Kajetanie, — przemówił guwerner jakoś cieplej, niż zwykle. — Był rozmarzony znajomością i wyróżnieniem, jakie go spotkało w jego pojęciu ze strony hrabiego.

Kajtuś ocknął się z jakichś dalekich, dalekich myśli — i spojrzał, jakby niepoznając, na nauczyciela. Była cisza słonecznego popołudnia. Połyskująca tafla rzeki wydala mu się chytrą i nieprzyjemną. Wzrok utkwił chłopak w złowrogo wynurzającym z wody swój ostry łeb Adamie. Zmarszczył brwi i odwrócił się.

— Czy powiemy w domu, proszę pana? — spytał nagle idąc ścieżką obok pana Grysikowskiego.

— Naturalnie!... cóżeś ty myślał? i dla czego mielibyśmy nie mówić?

— Nie, nic.

Szli dalej, milcząc.

Dopiero koło domu zapytał Kajtuś jakoś niezwykle poważnie:

— Proszę pana, czy funt prochu to dużo?

— Trochę mniej niż funt pierza, — zakpił guwerner.

— Ale ja się pytam — odparł niezbity z tropu i trochę zdenerwowany chłopak — czy funt prochu zajmuje dużo miejsca?

— A, na objętość? nie, nie sądzę. Pomów ze stryjem Kaziem, Kajetanie... A nie zapominaj, że przed wieczorem mieliśmy przerobić te zadania, które się rano nie udały...

Kajtuś smutno zwiesił głowę.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Tego samego dnia wieczorem Kajtuś po raz pierwszy w życiu zastanawiał się nad celem swego życia. Duże i piękne Gaudyszki rodzinne wydały mu się zaściankiem, a własne istnienie w nich czemś godnem litości. Wydało mu się także, że rodzice, pomimo niezmiernego przywiązania, nie usiłują go wcale zrozumieć. Inaczej czyżby sprowadzali takiego Grysikowskiego, który nawet konno jeździć przyzwoicie nie umie i już dwa razy spadł z siodła? A cóż wart mężczyzna, który nie może być rycerzem?

Przez jakąś wyrafinowaną pogardę dla nauki Grysikowskiego, Kajtuś przez kilka dni następnych przykładał się pilnie do książek, aż wprawił w podziw guwernera. Gdy najbliższej niedzieli do Gaudyszek przyjechał oczekiwany przez Kajtusia stryj Kazimierz i przywiózł mu fuzję, prochu i śrótu — pan Grysikowski sprytnie wtrącił, że należał by się poniekąd jaki prezent Kajtusiowi za pilność i postępy w naukach. Obecni skwapliwie poparli ten niespodziewany dla Kajtusia wniosek. Chłopak nagle zbladł ze złości i wybiegł do ogrodu. Guwerner podążył za nim i dopadł nad rzeką. Kajtuś, z trudem siląc się na spokój, oświadczył.

— Ta fuzja obiecana mi jest dawno, i ja wcale nie dlatego dobrze się uczyłem. Jeśli pan uważa, że to i pana zasługa, to się podzielmy. Pan niech bierze strzelbę i śrót, a mnie zostawi proch...

— Kajetanie, czyś ty oszalał? — pytał pan Grysikowski, nie mogąc zgoła dociec wątku logicznego w tem oświadczeniu ucznia. — Przecieżem ciebie pochwalił, boś na to zasłużył...

— Ja na nic nie zasłużyłem i na tę fuzję też. Ale proch będzie mój...

— Ależ wszystko jest twoje. Ja tu prezentów od twego stryja odbierać nie myślę...

— No to strzelbę możemy zakopać. Niech będzie niczyja...

Guwerner ruszył ramionami. Potem popatrzał uważnie na chłopca.

— Cóż ci po tym prochu?

— To się kiedyś okaże, proszę pana. Prudenter agas et respice finum...

— Finem, nie finum — poprawił machinalnie guwerner. Ja cię samego nie puszczę — dodał surowo. — Z prochem niema żartów. Jesteś jakiś dziś rozdrażniony i gotoweś głupstwo jakie palnąć. Jeszcze nam tu biedę naślesz...

Kajtuś słuchał tych słów z pogodnem poczuciem swej rycerskiej wyższości nad niepokaźnym warszawiaczkiem. Spodobało mu się bardzo zdanie: z prochem niema żartów. Przed oczami zamigotał mu błysk i huk na Wilii — słup wody — i tysiące szczątków ognistych Adama...

— To nic, proszę pana psora. Takie mi jedno głupstwo przyszło do głowy. Ot, niema o czem mówić. Pójdzie pan ze mną na wrony jutro?...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Plan swój wykonać postanowił bez świadków, a więc w nocy, gdy nie płynęły tratwy. Prochu baryłkę niewielką, podarowaną mu przez stryja, zaniósł w ciągu dnia i ulokował w jednej ze szczelin urwiska, tuż koło Adama. O loncie potrzebnym do spowodowania wybuchu z pewnej odległości nie miał Kajtuś pojęcia. Również niewyraźnie przedstawiała mu się sprawa wydrążenia w kamieniu otworu na proch. Całą akcję sprowadzał do przewiezienia baryłki na rafę. Poczem wróciwszy na brzeg miał godzić kamieniami od ręki. Rzut miał celny. Noce były jasne. Znaczny zapas dobrych do pocisku kamyków uzbierał w ciągu dnia w polu i złożył w pobliżu kryjówki.

Trudno było wykraść się niepostrzeżenie w nocy na dwór. Wprawdzie pan Grysikowski sypiał w pokoju sąsiednim, ale drzwi na noc zawsze pozostawały otwarte, a że Kajtuś chadzał spać wcześniej, więc nie mógł wiedzieć, kiedy mianowicie pan Grysikowski powraca do siebie i czy ma zwyczaj zaglądania do jego pokoju. Postanowił przetrzymać sen do późnej godziny, aż wszyscy zasną. W tym celu ściągnął guwernerowi kilka książek, które mu się nawinęły pociemku pod rękę i począł odczytywać tytuły.

Były to przeważnie broszury o treści patriotycznej, z Prus świeżo przemycone. Ostatnie odgłosy tęsknoty emigracyjnej z r. 1857, wiersze liche, o formie nieudolnej, o rymach szablonowych. Ale jakaś bolesna potęga uczucia umiała nawet tak mizernym wyrazom obywatelskim nadać piętno poetyczności. Wiał z tych broszur głos wygnańczej rozpaczy — zamrożonej w patosie i retoryce — lecz bijącej ze źródeł serdecznych, a przez to tętniącej krwią żywą. Tytuły to były czasem dziwne, jak np. "Wieża siedmiu wodzów", pieśń z podania przez Romana Zmorskiego, wydana świeżo we Lwowie, albo "Jezioro cudów" poemat chrześcijański przez Michała Chodźkę, tłomaczony w Paryżu. Również paryska edycja poematu w pięciu pieśniach półkownika Mikołaja Korwina-Kamieńskiego p. t. "Obrazowanie narodowe".

Utwory te nie podobały się Kajtusiowi. O wiele więcej trafiały mu do przekonania znacznie wcześniej wydane i również z Paryża przez kogoś przywiezione "Poezje litwina". Odnajdował tam ulubiony cztero-wiersz:

Ma już wiecznie zaginąć naród wojowników,

Nie przyjdą mu na pomoc żadnych ludów miecze?

wiadomo co już wyrzekł dumny król Anglików —

Lecz jeszcze nie wiadomo co Pan Bóg wyrzecze.

Wprawdzie Kajtuś nie wiedział, co mianowicie i kiedy wyrzekł "dumny król Anglików", niemniej jednak dwa ostatnie wiersze wymawiał zawsze ze szczególnem drżeniem w głosie.

Wziął inną książkę. Nazwisko jej autora brzmiało trochę dziwnie, choć książka była polska: Opowiadania wierszem Johna of Dycalp, Wilno 1846.

Kajtuś otworzył w pewnem miejscu i czytał:

......Wszak każda modystka

I obserwantka gorliwa żurnalów

Więcej fraz umieć i spamiętać musi,

Niż ich Kant, Szelling, Ficht i Hegl ukuli!

Ody zaś dumanie, bez kwestji wszelkiej,

Jest, że tak powiem, najwłaściwszą sferą,

Różowym nimbem duchów samoistnych;

A filozofia w rzetelnym rozwoju,

Tego wyrazu będąc sterowniczką

Tęsknych przeczuciów względem poza świata

I skrajnym szczeblem wprost do bożostanu,

Choć absolutnej nie składa rękojmi,

Że jej momenta w obecnym pojawię

Kulminacyjny punkt prawdy posięgły:

Czyż jest nauką wiedzy a nie wiary i t. d.

Odłożył książkę z obrzydzeniem, zaniósł wszystko na miejsce, świecę zgasił. Na podłogę wypełzło białe światło księżyca. Chłopak walczył ze snem, rozmyślał o tem, gdzie sięw danej chwili może znajdować flotyla hrabiego. Czyby nie warto było uciec z domu wprost tam i przyłączyć się w charakterze majtka do wyprawy? Hrabia by się napewno zgodził, ale zato rodzice zamartwili na śmierć. I Kajtuś czuł, że gdziekolwiek myśl swą skieruje, na czyny jego czyhają sidła i więzy. Ta niema udręka pomagała mu w czuwaniu. Wybił się ze snu, i pełen okrutnej złości czekał na powrót pana Grysikowskiego.

Nareszcie guwerner wrócił i, zapaliwszy u siebie świecę, zaczął się krzątać po pokoju. Kajtuś doczekał się chwili, gdy kroki i szmery ucichły, a światło zgasło. Liczył do tysiąca trzy razy, a gdy cisza nieprzerwana zalegała wciąż komnaty, cicho się ubrał, podszedł do okna i zwinnie, jak kot, wyskoczył do ogrodu w agrest. Następnie przymknął okno i przedarłszy się przez ostre krzaki na ścieżkę, chyżej od obłoków pobiegł w stronę Wilii.

Jasno było i wesoło na rzece. Pod urwiskiem srebrzyła się olbrzymia, jarząca wstęga Wilii, wielokrotnie białymi piaskami przerwana, znów dalej czarna, skrawkami wyzierająca na zakrętach z pośród pachnących sianem łąk i lasów. Gdzieś na horyzoncie majaczyły uśpione wioski. Kajtuś nigdy piękniejszej chwili w życiu nie miał. Czytał w tej rozwartej księdze natury lepiej, niż we własnej duszy chłopięcej, w której szatan siać poczynał zwątpienie. Zachwyt jego zlewał się w jedno z uczuciem trwogi przed czemś nadprzyrodzonem. Rozumiał, że Adam nie jest kamieniem, lecz istotą żywą i wrogiem śmiertelnym. Wolałby stokrotnie, żeby to był wściekły pies, albo nawet wilk. Martwego, a może tylko udającego martwotę głazu bal się, lub raczej w jakiś dziwny sposób brzydził. Ale trwało to chwilę. Czas był zbyt drogim a postanowienie zbyt silnem. Wyjął baryłkę i ostrożnie zszedł nad wodę. Odwiązał czółenko, ujął bosak. Potem nagle, przypomniawszy sobie coś, ukląkł na dnie łódki.

— Zdrowaś Marja, łaskiś pełna...

Cichutko bulgotały fale Wilii, niosąc tę modlitwę chłopca w nieznane kraje.

Potem Kajtuś odepchnął czółno od brzegu i ruszył wprost na Adama. Łódź pomknęła cicho z wodą i za chwilę uderzyła o kamienną paszczę wrośniętego w dno rzeki olbrzyma. Kajtuś odważnie uchwycił rafę za wystający zręb. Wyszukiwał miejsce na złożenie prochu. Łódka owinęła się i stanęła wpoprzek prądu. Chłopiec jedną ręką usiłował zatrzymać rwące mu się z pod nóg czółno, drugą zaś sięgał po baryłkę. W takiej to chwili, gdy już zbliżał nabój do znalezionego w kamieniu wyżłobienia, czółno nagle wywinęło mu się z pod stóp. Nadludzkim wysiłkiem spróbował je cofnąć, zaczepiwszy palcami bosych nóg, lecz w tej że chwili wpadł do wody. Ale i wtedy nie stracił przytomności i błyskawicznie schwycił za brzeg czółno, które odepchnięte na środek rzeki pomykać poczęło z nurtem.

Tak uczepiony, płynąc po nad głębinami, oglądał Kajtuś księżyc i gwiazdy. Woda była ciepła, powietrze przeczyste, przepojone wonią kwiatów i ziół nadbrzeżnych. Czółno cichutko i zgrabnie, jak żywy ptak sunęło po rzece, wymijając pomniejsze rafy, jakby przez wzgląd na chłopca, którego życie niosło z sobą. Na pewnym dalszym zakręcie Kajtuś nagle zawadził raz i drugi nogą o dno. Namacał piasek i nie wypuszczając czółna począł stąpać ku brzegowi. Było zaledwie po pas. Wyciągnął łódkę na piasczysty brzeg i odetchnął. Potem spojrzał na zamknięte ubranie, z którego lały się strumienie wody i pomyślał:

— Trzeba będzie wrócić. Do wschodu słońca daleko. Spróbuję, może się uda raz jeszcze...

I w tej że chwili zaśmiała mu się szyderczo myśl ze wszystkiego najgorsza:

— Ha, ha — a proch? gdzie go szukać?

I jakiś głos, niby pana Grysikowskiego, przemówił:

— Z prochem nie ma żartów...

Kajtuś zły splunął do wody i powlókł się do domu. Raz jeszcze przystanął na urwisku i potrząsając pięścią w stronę Adama rzucił to jedno słowo:

— Zobaczymy!

Wracał ścieżką ogrodową już bez czajenia się i wszelkich ostrożności. Mijając altanę, usłyszał w niej jakieś stłumione glosy. Jeden z nich był wyraźnie kobiecy, a drugi — o zgrozo! — przypominał pana Orysikowskiego. Kajtuś nie wiele się znał na romansach, ale tu odrazu zrozumiał, że guwerner jego bardzo by sobie nie życzył, by go w takich okolicznościach spotkano. W tej ciężkiej chwili wonniej od kwiatów wpłynęła mu w nozdrza rozkosz zemsty. Lecz gdy tak stojąc skostniały pod drzewem rozpoczął zastanawiać się nad planem akcji prześladowczej, wstrząsnął nim nagły dreszcz — i kichnął. Natychmiast głosy w altanie ucichły, a jakaś biała postać wpadła w krzaki. Po niej ukazał się we drzwiach altany blady i wystraszony guwerner. Kajtuś wyszedł z ukrycia.

Pan Grysikowski oniemiał ze zdumienia. Potem, poprawiając kołnierza, zapytał jakimś nie swoim głosem:

— Cóż ty tu robisz? bój się Boga!

— A co pan psor tu robi? — zapytał z kolei niezbity z tropu uczeń.

— Ja? wyszedłem się przejść i wypalić cygaro — odparł trochę zmieszany pan Grysikowski.

— Cygaro?... nie wiedziałem że pan psor pali cygara...

— Palę, palę... ale chłopcze! jak ty wyglądasz? wpadłeś do wody?... Jakie licho cię poniosło na rzekę o tej porze? czy chcesz żebym rodzicom powiedział o twem sprawowaniu?...

Kajtuś, choć cały mokry i sponiewierany, popatrzył dumnie i zwycięzko na guwernera:

— Proszę pana, mnie się zdaje, że o tem naszem nocnem spotkaniu lepiej żeby rodzice moi nie wiedzieli...

Pan Grysikowski zagryzł wargi i już nic nie powiedział.

A Kajtusiowi przypomniał się wiersz:

... wiadomo, co już wyrzekł dumny król Anglików...

Ale odtąd nad Wiliję przestał chodzić nietylko nocami, lecz i we dnie. Sprawiało mu wspomnienie owej nocy wielką przykrość, graniczącą z poczuciem hańby.

Uczył się przykładnie i zdał do klasy 3-ej, napełniając serca rodziców dumą, a kieszeń pana Orysikowskiego odpowiednią kwotą marnego kruszcu. W latach następnych tak się rozwinął, że pomoc guwernera okazała się zbyteczną. Rodzice Kajtusia kochali go wciąż więcej. Chłopak jednak rósł jakiś smutny. Tak przeszło lat sześć.

... Aż nadeszła zawierucha.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Minęło lat pięćdziesiąt zgórą. Zbliżała się setna rocznica roku witanego ongi przez całe Litwę z nadzieją nadludzką, apokaliptyczną.

Na całym terenie dawnej Rzeczypospolitej rocznica ta zagrzewała zastudzone serca wizją jaśniejszej przyszłości. Na ustach ludzi zjawiły się nowe słowa dawno zapomnianej wiary we własnę siłę, w wartość pracy i czynu...

W jasnym pokoju jednej z pięknych willi przy ulicy Bernadyńskiej w Krakowie, siedział wysoki starzec siedemdziesięcioletni o dużem czole, głęboko zapadłych, zda się, zgasłych i popiołem zasypanych oczach. Spoczywając w wygodnym skórzanym fotelu, patrzył przez otwarte okno na Wisłę, nad którą zachodzące słońce rozpalało wieczorne zorze, na Dębniki, i het — ku Bielanom i murom Tynieckim.

Z rąk mu wypadła gazeta, a głowa zwisła na pierś. Zdawało się, że człowiek ten drzemie. Służąca cicho weszła i zapytała:

— Może panu doktorowi lampę zapalić? Starzec drgnął i utkwił w dziewczynie spojrzenie dobrotliwe a badawcze.

— Zapal, Kasiu.

I nie po głosie tym, lecz po wejrzeniu oczu pogodnem a głębokiem — gdzieś z dna duszy idącem — poznać by mógł ktoś jeszcze od starca tego starszy Kajetan Kruszyłłę, emigranta r. 1863, później słynnego lekarza...

Burzliwe i bogate w wypadki było życie niedoszłego dziedzica Gaudyszek. Ojciec jego, ratując głowę i co miał z gotowizny, opuścił kraj na zawsze. Obu ich z ojcem oskarżono o udział czynny. Sądem zaocznym skazani zostali w drodze łaski na dożywotnie osiedlenie na Syberji. Majątek zaś skonfiskowano. Z ciężkiej zgryzoty osierocił Kajetana stary pan Kruszyłło w Zurychu, nim lat parę od powstania minęło. Za ojcem w lat kilka odeszła matka. Młody wygnaniec został sam jeden na świecie i przeniósł się do Paryża, gdzie zakończył studja-medyczne, a dzięki wybitnym zdolnościom zasłynął z czasem nie tylko wśród emigracji, lecz i wśród francuzów jako jeden z pierwszych w stolicy lekarzy.

Tam też żywot pracowity przez lat czterdzieści zgórą pędził Kajetan Kruszyłło, w tęsknocie za ojczyzną samotnej czerpiąc kolejno gorycz straszliwą i otuchę jedyną.

Ody nadeszła amnestja i setki emigrantów pociągnęły z powrotem, on zawahał się, lecz został. Wprawdzie z życiem kolonji paryskiej nic go prawie nie łączyło, bo po stracie rodziców zamknął się w sobie i zdziwaczał. Znano go jako odludka, hojnie wspierającego wszelkie polskie instytucje, wpisywano go skwapliwie na różne listy członków honorowych, założycieli i dobrodziejów. Życie jego duchowe osłonięte pozostawało tajemnicą. Skromność charakteru i ofiarność społeczną doktora Kruszyłły podawano na emigracji za wzór dla młodszych pokoleń.

Tak mijały lata i lat dziesiątki. Cicho przechodziły wszelkie jubileusze dwudziesto, trzydziesto i pięcioletniej pracy zasłużonego lekarza. Mieszkanie jego w pobliżu Katedry Notre Dame nawiedzały delegacje, którym pan Kajetan musiał odpowiadać na wyrazy hołdu i uznania. Czynił to nieumiejętnie, pozornie oschle i zawsze jakby z pewnem zdziwieniem. Po każdym takim jubileuszu następował hojny a bezimienny datek na różne cele zawsze biednej kolonji. Stał się ten człowiek wcieleniem tajemnicy innego pokolenia — typem, jakich nigdy nie brakło emigracji paryskiej.

Ody pewnego dnia komuś w Paryżu zwrócono list wysłany do doktora Kruszyłły z powodu wyjazdu adresata, wieść ta rozniosła się w ciągu paru dni po całym kraju. Niektóre dzienniki paryskie poświęciły całe szpalty tajemniczemu zniknięciu d'un celèbre medecin polonais. Parę dni późnniej musiały wszakże z rozczarowaniem drukować depeszę z Krakowa, opiewającą o przybyciu doktora Kruszyłły do stolicy Jagiellonów. Tu bowiem postanowił życia dokonać starzec, pogrążając w szczerym żalu kolonję paryską.

Odwrócił się od lampy, poprawił na fotelu. Służąca podniosła gazetę i podała mu staroświecką fajkę z długim cybuchem. Pan Kruszyłło nałożył okulary i już się miał zabrać do czytania rubryki "Z Litwy i Białorusi", gdy jakiś turkot umilkł w sposób podejrzany, tuż pod willą.

— Któż to być może? — pomyślał doktór. — Czy jakiś nagły wypadek? przecie ogłosiłem już, że nie praktykuję, żem chory...

Tymczasem służąca wróciła i zaanonsowała przyjazd jakiegoś starszego pana, który koniecznie chce się widzieć z panem doktorem, a nazwisko swe sam mu pragnie powiedzieć.

Pan Kruszyłło kazał prosić — zdziwiony i zafrasowany. Za chwilę na progu stanął siwy i nikły staruszeczek wsparty na ramieniu małego chłopca.

— Nie poznajesz mnie, Kajetanie? — zapytał od proga, głosem starganym, lecz jakby rozedrganym przez jakieś ostatnie radosne struny życia.

Doktór przetarł okulary, włożył, potem zdjął, coś przebąknął, przebierał nogami — nie mógł zebrać nagle wypierzchłych z pamięci ludzi, faktów, miejsc, nazwisk z lat kilkudziesięciu. Wreszcie wykrztusił:

— Grysikowski... Panie złoty!... Orysikowski... jak że się miewasz — panie psorze — dobrodzieju...

Obaj starcy padli sobie w ramiona i trwali tak długą chwilę, chlipiąc głośno z żałości i wzruszenia. Kasię chwyciło też cosik za grdykę. Stojąc opodal ocierała łzy fartuchem. Słyszała zaledwie pojedyńcze wyrazy:

— Kajtuś, mój drogi chłopiec — panie psorze — Boże, Ty czuwaj nad nami!

Spojrzeli na siebie, na swe siwe włosy i byliby znów płakali, gdyby nie chłopczyk, który pociągnął pana Grysikowskiego za połę surduta.

— Dziadziu, Kajtuś zlobi sobie łatomobil... Tak mówiąc, wskazywał palcem na fotel pana Kruszyłły.

Dopiero wtedy gospodarz dostrzegł chłopca i ujął go za brodę suchemi dłońmi.

— Wnuk? — zapytał z rozczuleniem gościa.

— Prawnuk, — odparł z dobrotliwym uśmiechem na trzęsących się wargach pan Grysikowski, ocierając łzy z żółtej twarzy.

A doktorowi nagle serce się ścisnęło. Oto on, ostatni potomek swego rodu, schodził ze świata bez rodziny.

— I Kajetan? Kajtuś?... — pytał, gładząc jasną główkę chłopca.

— Kajtuś, — rzekło dziecko, trochę już zniecierpliwione temi czułościami "dziadziów". I wdrapawszy się na fotel z nogami, mały Kajtuś zaczął trąbić i parskać.

Kasia wzięła pana Grysikowskiego pod ramię i usadowiła obu starych panów na kanapie, a sama poszła zakrzątnąć się około kolacji.

Do późnego wieczora gwarzyli starzy przy kominku rozpamiętując różne zdarzenia. Doktór dowiedział się od staruszka guwernera, że ten dawno już zamieszkuje w Krakowie, piastując wciąż nowe pokolenia Grysikowskich. Że obecnie wnuk jego najstarszy został profesorem w szkole realnej, że cała jego rodzina żywi kult dla pamięci Kruszyłłów, o których on, patrjarcha rodu, opowiada w kółku swem często, zaszczepiając wzniosłą tradycję. Że nie długo już pewnie pociągnie i za łaskę boską wiek swój późny uważa. Że niczego już na świecie nie pragnął, jak tylko ucznia swego dawnego przed zgonem ujrzeć — i tej łaski Pan Bóg mu nie odmówił. Dla tego też, ufny w widoczną opiekę Matki Przenajświętszej, na odnowienie kaplicy Ostrobramskiej fundusz potrzebny ciula, ale że zabiegi te są poniekąd solą w oku rodzicom małego Kajtusia których życie nie jest zbyt łatwe, wobec niesłychanej drożyzny...

— Za to co dziś funt mięsa w Krakowie kosztuje, dawniej można było w Warszawie indyka kupić — wzdychał.

Doktór słuchał tych utyskiwań starszego kolegi i snuł jakieś plany...

Sam pana Grysikowskiego sprowadził na dół do dorożki, Kajtusiowi podarował czerwony ołówek, a obiecał przy najbliższem widzeniu się przywieźć konia, łódkę i prawdziwą lokomotywę.

Od dnia owych odwiedzin starcy spotykali się codziennie, o ile pogoda na to pozwalała, na Plantach, pod Uniwersytetem, i wlokąc nogę za nogą, zatrzymując się co kilkanaście kroków, wymieniali zdania o wszelkich sprawach, wspólnie ich obchodzących. Niezadługo stali się niezmiernie popularni w tej akademickiej dzielnicy miasta. Mały Kajtuś zazwyczaj biegło pół mili z przodu i przeróżnymi szpryncami zwracał na siebie uwagę przechodniów. Z nienawiścią obserwowali niektóre bardziej występne manewry urwisa szanowni stróże krakowscy i tylko ze względu na czcigodny wiek obu panów radców, a szkodnika tego opiekunów, nie wyciągali go za ucho na ścieżkę. Zaś z tyłu za staruszkami wlókł się systematycznie żywy ogon dziadów i dziadówek, które to społeczeństwo rychło zwąchało w panu Kruszylle nowego swego dobrodzieja.

— Łaskawy panie hrabio!... Jaśnie panie mecenasie i dobrodzieju nasz!... Przenajświętsza osobo!... — zawodziły z pewnej odległości różne szare indywidua, dyskretnie, lecz nieodłącznie postępując śladem doktora.

Gdy pan Kruszyłło sięgał do portmonetki i rozdawał najbliższym garsteczkę drobnych, cała czereda posuwała się naprzód. I niby wilki, którym coś na pastwę rzucono, zostawiali na chwilę staruszków w spokoju, zawiązując między sobą dyskusję mniej więcej stereotypową:

— I czegóż pani się pchasz zawsze pierwsza?...

— Ja się nie pcham, a takim baciarom, jakeś pan jest, to grzech dawać. Zdrowaś Marja, łaskiś pełna...

— Cholera zapowietrzona... Kup sobie, kup na Pawiej drugi dom za naszą krzywdę!

— Szlag by cię trafił — na, widzisz!...

— Ten drugi, mały, to sknera. Pożałuje i jemu Pan Bóg miejsca w sprawiedliwości wiecznej przybytku...

— Pani tam będziesz siedzieć ze swemi pieniędzmi...

— A trzynaście szóstek kto mi winien?

— Może ja?... Co, możeś mi pani oddała ten materac ze Szpitalnej?

— Jak mi się będzie podobało, to i na policję pójdę, a nie oddam, bo mój...

— A idź do pani do cholery ciężkiej...

— Poczekaj, baciaru!... Święta Marjo, Matko Boża, módl się za nami...

Doktór brał wówczas pana Grysikowskiego pod rękę i przyspieszając kroku uchodzili obaj niby to w stronę miasta.

Kończył się czerwiec, upalny i suchy, ciężki do zniesienia w mieście. Stary Grysikowski z prawnukiem przychodził po dawnemu na Bernardyńską. Mały Kajtuś pokochał "dużego dziadzia" i nigdy się w jego pokoju nie nudził. Czekały nań zresztą zawsze różne przyjemne niespodzianki. Chłopakowi nie zawsze chciało się hałasować i biegać. Często, dostrajając się do powagi obu starców, brał z półki jaką wielką księgę z obrazkami i wertował jej rysunkową zawartość. Pan Kruszyłło nigdy mu niczego nie bronił, choć wiele dzieł cennych i bogato oprawnych posiadał w swej bibliotece.

Zdarzyło się jednak raz, że Kajtuś czemś rozdrażniony porwał którąś księgę z biurka doktora i nie mogąc się w niej doszukać ciekawych rycin, zbyt zuchwale i głośno począł przerzucać kartki. W tem nagle "duży dziadek" powstał i łagodnie książkę mu z rąk wyjął, dając natomiast pudełko z ołowianymi żołnierzami. Chłopiec zdziwił się na chwilę, ale dał za wygraną.

Książkę odebraną, w skórę oprawną, zaniósł pan Kruszyłło i koledze okazał. Tytuł jej brzmiał: Konstanty hr. Tyszkiewicz. Wilija i jej brzegi, dzieło pośmiertne. Drezno 1871, drukiem i nakładem J. I. Kraszewskiego.

— Pamiętasz?... — spytał.

Pan Grysikowski zamrugał oczami. Ale wzruszenie nie pozwoliło mu odpowiedzieć.

W milczeniu i wolno przerzucali starcy karty pięknie i gustownie wydanego dzieła. Zatrzymali się dłużej przy opisach miejsc bardziej im znanych i wzdychali ze czcią. Spoglądała z wnętrza księgi ku nim cała uroda ich młodości — ducha i ciała. Pozdrawiały ich ryciny staroświeckie, ilustrujące wyprawę hrabiego z Łohojska od źródeł Wiliji, aż do Kowna. Ody doszli do końca, pan Kruszyłło raz jeszcze otworzył księgę u wstępu i przeczytał na głos "Przedmowę". I znów milczeli starzy...

Kajtuś kulami od kręgli walił kolejno, to w jedną, to w drugą ołowianą armję...

O jakimś czasie poruszyły się wargi ośmdziesięcioletniego pradziadka. Zdawało się, że odmawia modlitwę. Ale on się pochylił i jakoś tajemniczo cicho przemówił do "dużego dziadzi":

— Adam... Pamiętasz?...

A wtedy nagle pan Kruszyłło powstał, parę kroków ku drzwiom postąpił. Lecz zanim do nich doszedł, piersią jego wstrząsnęło głośne, urywane łkanie.

W dwa dni później posłaniec doręczył staremu panu Grysikowskiemu list od doktora Kruszyłły. W patrjarchalnej rodzinie Grysikowskich wszelkie listy zazwyczaj odczytywano wspólnie na głos, lecz tym razem staruszek zamknął się u siebie i nałożywszy aż dwie pary okularów, czytał:

Drogi bracie i przyjacielu mój stary a kochany!

Gdy już wyroki Opatrzności tak sprawiły, że obu nam przed zamknięciem oczu na zawsze ta pociecha w udziale przypadła, byśmy viribus unitis nad innego żywota drogami tu się zastanawiali, zdradą Ci się może wydać i rzeczą poczciwego przyjaciela nie godną, że pierwszy Ciebie opuszczam. Ale ufam, że sercem w tej potrzebie mnie nie tylko nie odtrącisz, lecz owszem wesprzesz a wyrozumiałości nie poskąpisz. Perlustrując dzieło Tyszkiewicza przypomniałem sobie o jednem jeszcze zbyt ważnem dla mnie, a dotąd nie spełnionem zadaniu tego życia. Które memento stoi mi przed oczyma i niepokojem ducha napawa. Przeto umyśliłem wyjazd z Krakowa, a w Bogu nadzieja czy rychło powrócę..

Zważywszy w umyśle, że nie potrzeba mi do mej podróży więcej jak to, co ciało me tu w przeciągu dwu miesięcy na podtrzymanie w niem ducha zużywa — w taką właśnie kwotę trzos swój zaopatrzyłem. Po którego czasu upływie, proszę Cię, zacny i stary przyjacielu, nie odmów mi opieki nad resztą funduszów i ruchomości, w połowie przeznaczając je na dobro instytucji wymienionych w załączonym skrypcie, w połowie zaś na użytek Twój i Twojej rodziny, której niech błogosławi Bóg Wszechmogący, w tych i dalszych pokoleniach.

Twój wierny Kajetan.

P. S. Wszelkie szczegóły, akta reientalne, świadczące o tem mojem postanowieniu i woli nieodwołalnej, a prośbie do Ciebie pokornej, posiada i do wiadomości Twej podać się zobowiązał rejent M. przy ulicy Grodzkiej,kancelarię swą prowadzący.

Pan Grysikowski miął papier w trzęsących się palcach, odczytywał list kilka razy od góry do dołu i od dołu do góry i jakoś nie mógł treści jego istotnej, najgłębszej wyrozumieć. Ale wreszcie wydało mu się jedno pewnem: że list to już nie z tego świata i że przyjaciela więcej nie ujrzy. Na tę myśl w oczach mu pociemniało, w członkach poczuł zdrętwienie. Ostatnim nagłym wysiłkiem stanął na równe nogi — i głośno odsuwając krzesło, z rumorem wkroczył do sąsiedniego pokoju, gdzie nań czekała zaintrygowana listem rodzina. Skrypt podniósł do góry i głosem starczym, rozdartym na dwoje, wykrzyknął:

— Dzieci kochane!... będziecie żyły w dostatku... Módlcie się za...

Tu siły go opuściły, bełkot jakiś wybiegł z ust. Zemdlał — a wątłe jego ciało padło w ramiona wystraszonego wnuka.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Gdy po odejściu pociągu osobowego z jednej z pomniejszych stacji na kolei Libawskiej, przed dworcem ukazała się postać starszego mężczyzny z małą walizką ręczną, tumult się wszczął wśród woźniców nieopisany. Wszyscy rzucili się na gościa, i byliby go rozszarpali na kawałki, gdyby nie żandarm, chłop olbrzymi, który, słysząc gwałt, wyszedł przed ganek i huknął:

— Poszli won, akajanne! Ja was!..

A potem, salutując domniemanemu obywatelowi, zapytał w języku urzędowym:

— Pan będzie miał pewno swoje konie? Ot, nie widać jeszcze — przyjadą pewnie...

Na to pan Kruszyłło odparł spokojnie:

— Nie, ja muszę wynająć konie. A do tragarza:

— Zanieście tę walizkę do tamtej dwukonnej bryczki z brzega.

Rezultat takiego wyboru wywołał nowe wrzaski ze strony zdyskwalifikowanych furmanów. Żandarm ironicznie pokiwał głową i pozostał chwilę z ciekawości, dokąd ten "pamieszczyk" zmierza. Lecz pan Kruszyłło, odprawiwszy tragarza, powiedział to tylko:

— Jazda.

I bryczka potoczyła się w stronę odległego o wiorst kilka miasteczka, znikając w tumanie kurzu.

Dopiero po upływie dobrego kwadransa woźnica ośmielił się zapytać:

— Musi do Żołonientów jedziemy, panie?

— Nie, do Wybrajciów, — odparł doktór, Był przygotowany na to pytanie i umyślnie wymienił nazwę wioski, sąsiadującej z Gaudyszkami.

Co rzekłszy, przestraszył się nagle, że może i Wybrajciów już niema? ale woźnica zaciął konie i zadowolony z otrzymanej odpowiedzi, już się o nic nie pytał. Tak ujechali dwie mile i wjeżdżali w las sosnowy, gdzie droga stawała się ciężką, piasczystą. Furman puścił zziajane konie stępa i sam szary, zakurzony szedł obok, nie mając odwagi zagadać do uporczywie milczącego pana.

... A panu w owej chwili serce się rwało na strzępy, bo wiedział, że zaraz zaczną się Gaudyskie łąki. I tylko dla tego nie mówił...

Dopiero na skraju lasu, gdzie się kończyły piachy, furman zebrał się na odwagę i zapytał nieśmiało:

— A to przepraszam wielmożnego pana — ja tylko do tego, że jeżeli pan do starszego pana do Wybrajciów jedzie, to starszy pan właśnie wyjechawszy...

Pan Kruszyłło choć nikogo w Wybrajciach nie znał i nie pamiętał, machinalnie zapytał:

— A dokąd? nie wiesz?

Furman odwrócił się i zerknął na doktora z ukosa.

— Musi do tej Dumy... Do Pietierburga, znaczy. I on, i pan Worobiew z Gaudyszek. Oni teraz ciągle jeżdżą. U nas mówią — konkurenty!... nu, iszty, kab ciebie, nu!...

Wyjeżdżali z lasu. Furman zgarnął lejce i siadał na kozioł. Potem zaciął znów konie i bryczka potoczyła się z góry po lekkiem nachyleniu gruntu, zwiastującem blizkość Wiliji. Wśród łąki na pagórku stał krzyż. Ziemia ta należała już do Gaudyszek.

Konie raźnie biegły. Im bardziej zbliżali się do celu podróży, tem chytrzej zastanawiał się poczciwy chłop nad tem, ile mu się należy. Nie umawiał się bowiem zgóry o cenę. Błogą tę medytację przerwał mu nagle głos z za pleców:

— Stój!...

Konie wryły się w miejsce przed samą figurą.

Pan Kruszyłło wysiadł i podszedł do krzyża. Co widząc furman zdjął czapkę i pomyślał:

— Pobożny człowiek. Ot, śmierć jemu, musi, nie długo pisana...

A pomyślał tak nie dlatego, aby sam nie był pobożnym, lub kiedykolwiek czapki nie zdjąć przed figurą się ośmielił, lecz ot tak, poprostu, jak myślą czasem furmani. Czujny jest chłop litewski i zmyślny. Widzi co za plecami się dzieje, słyszy i węszy to, czego pies nie jeden nie potrafi. Tak i woźnica starego doktora. Niby to się odwrócił dyskretnie, by nie przeszkadzać w modlitwie. A przecie widział, że ów dziwny starzec nie tylko się pomodlił, lecz i ziemię pod krzyżem ucałował. Jednego wszakże nie dostrzegł poczciwy litwin z kozła: że pan Kruszyłło garść tej ziemi skruszył w dłoni i do zanadrza zsypał.

W pewnem miejscu droga już po ominięciu dworu w Gaudyszkach zbaczała nad urwisko, nad samą Wiliję. Tu kazał zatrzymać się woźnicy pan Kruszyłło.

— Wytrząsłem się — rzekł — i wolę tu poczekać. A ty masz tu pięć rubli i jedź sam do

Wybrajciów, dowiedz się wpierw, czy "pan starszy" wrócił.

Chłop nizko się ukłonił i podejrzliwie oglądał pieniądz. Schowawszy go rzetelnie, zagabnął:

— A jeśli pan przyjechawszy, to co, wielmożny panie?

— To tu wrócisz po mnie, odparł trochę zniecierpliwiony doktór.

Za chwilę bryczka zniknęła na zakręcie, sadząc po wybojach.

Wtedy pan Kruszylło żwawo i rzeźko spuścił się nad sam brzeg, i ścieżką wązką podążył w kierunku odwrotnym. Po przez krzaki przedzierał się niewidzialny prawie. Mało go to zresztą obchodziło, mało zdawał sobie sprawę kim jest, jak wygląda. Jedno wiedział, czuł, doświadczał wszystkimi zmysłami: był w Gaudyszkach, szedł brzegiem Wiliji, znajdował sięo parę set kroków od dawnego swego ogrodu.

I był w tej chwili młody, choć w duszy śpiewała mu pieśń całego życia, trudów i wielkich wyrzeczeń pełnego.

Nagle uszu jego doleciał glos dźwięczny:

— Na stos, na stos!... Staubuj!

Pan Kajetan Kruszyłło, jak ongi Kajtuś, skurczył się i przyczaił w wysokiej trawie. Z kryjówki tej dojrzał wypływające z za zakrętu tratwy, po których śpiesznie przeskakiwali flisacy. Zrozumiał:

— Adam jest.

Oczy starego doktora rozgorzały blaskiem niepojętym, pięście ścisnęły się kurczowo. Z niecierpliwością oczekiwał przejazdu tratw. Spokojniej odetchnął, gdy minęły, porywane szybkim nurtem. Naówczas ruszył dalej, aż wyszedł wprost przed Adama. Dokoła było pusto. Już też bliski był zachód słońca i ludzie powracali do domów.

Zgrabne, świeżo malowane czółenko stało na tem samem miejscu co przed kilkudziesięciu laty. Widniał na niem napis "Groza".

Przed tą łodzią zatrzymał się pan Kruszyłło i na długą chwilę zamyślił. Wzrok iskrzący gniewem całego życia wbił w kamień podwodny. Cicho szemrała toń Wiliji — ukojnie; on jeden — Adam zwycięzki, złośliwie szczerzył haniebne zęby z pośród nurtu. On jeden zwyciężał swem kamiennem trwaniem rafy odwiecznej, wszystko co tu się przewaliło w gruzy, co zasypano popiołem i milczeniem. On jeden zwyciężał.

Patrzał nań z brzegu oczyma złemi, mściwemi, Kajetan Kruszyłło i ważył się na czyn.

Był znów tylko małym, dwunastoletnim Kajtusiem. Wiedział wszakże już dokładnie od inżynierów, jak należy rafę w powietrze wysadzić, jak łatwą rzeczą jest to dla zwykłego kamieniarza. Lecz sposoby te nie pociągały woli jego upartej i skamieniałej w pewnem jednem, dawnem, dziecięcem postanowieniu, w ongi obmyślonych środkach.

I oto pan Kruszyłło dobył z szerokiej kieszeni podróżnego paltota funtową baryłkę. Umieścił ją na dnie łódki. Jednem odepchnięciem wiosła, jak ongi, pomknął na środek rzeki i drżącemi namiętnie rękami pochwycił Adama za paszczę.

W tejże chwili na urwisku ukazała się strojna pani z trojgiem dzieci...

— Oh, venez donc, venez donc, mes enfants — wołał glos. — Il y a un vieux monsieur là-bas. Oh, qu'il est drôle!... mais que ce qu'il fait là, mon Dieu? Ma foi, il tâche à faire sauter notre Adame...

— Est il fou, mademoiselle? — pytały dzieci z przejęciem otaczając guwernantkę.

Kajetan Kruszyłło już był wsadził nabój w dawno upatrzone miejsce. Zanim francuska i dzieci zdążyły zwołać ilość widzów, doktór dobył zapałek i przytknął ogień do głazu. W tejże chwili huk straszny wstrząsnął powietrzem. Odtrącone czółno zadygotało na wirze, który powstał na miejscu wysadzonej rafy. Głowa Adama runęła na dno. Powróciła od brzegów silna fala i poniosła z nurtem szczątki pana Kruszyłły, kołacąc zamkniętemi oczyma jego oderwanej od tułowia głowy po srebrnym żwirze Wiliji, rzeki zdradzieckiej, Neryssy cudnej litwinów.

* Przybijaj do brzegu, manewruj drągiem na wszystkie strony, weź na siłę!

** Na prawo!

Koniec wersji demonstracyjnej.

WIATR HALNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Urodziła się Berta garbuskiem. Sama nie wiedziała, ile miała lat. Garbusi wyglądają zawsze jednakowo. Była panną i sierotą, to dosyć. Lustra nie brała nigdy do ręki z obawy, by nie ujrzeć jeszcze większego potwora, aniżeli ten, za jakiego się miała i jakim zresztą była. Małe, chytre, skośne oczy; krzywe usta o nabrzmiałych, odętych wargach; szeroki, zadarty nos; wystające kości policzkowe — i duże, końskie, łatwo wyszczerzające się zęby — to była twarz Berty.

Dzieciństwo nie istniało dla niej. Zamiast upojeń młodości, lekkkomyślnych zabaw, i czarownych ułud, znała jedną jedyną zabawę: zdzierania ułudy, czyli trzeźwienia własnych upojeń, a zabawa ta rodziła się z ciężaru myśli. Zagłębiając się w uczone księgi, w filozofję przyrody lub nauki społeczne, chciała Berta na dnie ludzkiej mądrości odszukać dla istnienia swego fundament, a w ideologiach ładu kosmicznego znaleźć usprawiedliwienie własnego wydziedziczenia.

Ludzie garbaci prawie wszyscy bez wyjątku są przy gruntownem wykształceniu dziwakami. Nietylko dlatego, że jako pozbawieni uciech świata, spędzają czas w samotności na pochłanianiu książek, lecz i przez pewne wrodzone, niezmiernie naturalne lekceważenie zjawisk życiowych. Bogate doświadczenia daje im ich ułomność. Fakt, że prawie nie rosną i nigdy się nie starzeją, sprzyja utrzymaniu pewnej stałej linji w twardym, pozbawionym sentymentu, gorzkim, jak ich dola, spojrzeniu na świat.

Po rodzicach odziedziczyła Berta trochę staroświeckich mebli i małą dożywotnią rentę, która zaledwie pozwoliłaby komu innemu opędzić najpierwsze potrzeby w wielkiem mieście. Że jednak potrzeby jej były naprawdę prawie żadne, umiała się urządzić w dwóch parterowych pokojach, w oficynie na tyłach dużej kamienicy, żyć oszczędniej bodaj, niż na wsi, a z oszczędności kupować książki, czasem trochę kwiatów, czasem bilet na paradyz. Aby zaś wypełnić sobie czemś życie, które skądinąd nie miałoby dla niej żadnego sensu, nawet przy stokrotnie zwiększonej rencie, czyniła Berta dobrze innym, szczęśliwszym od siebie.

* * *

W dni powszednie wymykała się co rano zaułkami do wielkiego ogrodu, który zalegał najwyższe wzgórze miasta, otwierając nieogarniony widok na olbrzymią wstęgę rzeki, jej białe łachy, wymiatane wichrem, na przedmieścia i lasy kominów fabrycznych, dalej na ogrody warzywne, prawdziwe, dzikie lasy i puszcze, wreszcie na dalekie, bielejące we mgłach wioski i miasteczka. We wczesnych godzinach rannych pusto tam było zazwyczaj, zwłaszcza na jesieni lub w zimie, gdy wszystkie wiatry wyły na wzgórzu.

Miała tam na urwisku swój kącik, schowany przed okiem ludzkiem, małą jaskinię nad samą przepaścią. Stróżów ogród ów posiadał dwóch czy trzech, lecz zazwyczaj byli oni od rana zajęci zamiataniem ścieżek w przeciwległej, dolnej części ogrodu, jeszcze częściej — rozmowami z wyższą władzą, lub trzeźwieniem sennych głów. Gwoli bezpieczeństwu publiczności urwisko oddzielono od esplanady szczytowej poziomą barjerą. Nie przeszkadzało to oczywiście nikomu przedostawać się w wielu miejscach poza ogród i doznawać emocji zaglądania do przepaści. Czynili to z upodobaniem i brawurą uczniowie wszystkich szkół miejskich, bez różnicy wyznania, radzi z owoców, choćby trochę zakazanych; czyniła to także Berta, choć z innych powodów, bo w kąciku swym pewna była swej samotności i znajdowała ciche szczęście.

Czegóż tylko w jaskini swej nie przeżyła! Codzień prawie przychodziła z inną książką, czasem z kilkoma naraz, bo prócz dzieł nowych lubiła brać także księgi wieczne, o treści nieprzemijającej.

Czytywała więc Platona, Epikura i Marka Aureliusza, Upaniszady, Księgi Wed i Psalmy Salomona, mistyków i djabolistów chrześcijańskich, nadewszystko jednak ukochawszy tych, którzy słali do jej duszy promień pogody, jak Tołstoj lub Kipling. I przeciwnie: bala się mrocznych obrazów średniowiecza. Raz, natrafiwszy na opis palenia czarownicy, dojrzała w załączonym sztychu uderzające podobieństwo do siebie — i mimowoli upuściła książkę w przepaść. Widziała ją potem przez długi czas na dnie parowu, lecz wolała raczej stracić kaucję w czytelni, aniżeli wziąć raz jeszcze do ręki okrutne dzieło.

W potworku tym wykształciła się dusza zaiste renesansowa. Olbrzymia, niezawodząca nigdy, właściwa garbusom pamięć czyniła z Berty erudytkę we wszystkich gałęziach wiedzy. Przy większej odwadze cywilnej mogłaby Berta jechać do Szwajcarji, usystematyzować w ciągu paru lat posiadane wiadomości i ubiegać się o laury na drodze naukowej. Lecz jej chorobliwa nieśmiałość, lub raczej zdziczenie trzymało ją w rodzinnem mieście. Z czasem nabrała lęku do wszelkich podróży, do mostów, nawet do tramwajów.

I tylko jaskini swej nie bała się wcale, choć przepaść pod nią naprawdę była groźna...

* * *

Któregoś rana siedziała Berta, jak zwykle, w ukryciu swem nad stromą skałą. Dzień zapowiadał się prześlicznie. Na kilkunastomilowej przestrzeni poprzez opałową mgłę poranną widać było jasnobłękitną smugę szeroko rozlanej rzeki, na niej lekkie statki i wielkie ładowne galary, do zabawek podobne. Słońce jesienne, nie grzejąc już świata, nieśmiało przewlekało promienie przez nieosypane jeszcze, a już dawno pożółkłe i martwe listowie dębów. Nie mogąc dotrzeć do Berty, złociło pod jej stopami krwawiące się po raz ostatni przed zgonem buki i jarzębczaki.

Bercie było tego dnia dziwnie dobrze na duszy. Podparłszy łokieć na książkach, obserwowała gasnącą w dole urodę świata roślinnego. W długich chwilach niemąconego niczem, czystego jak te jesienne promienie, zachwytu — nawiedzało ją jakieś dobre bezimienne bóstwo i, podając dłoń, prowadziło z sobą w świat inny, lepszy, zgadywany z ksiąg tylko, gdzieś, gdzie panuje wieczne lato, a wszyscy ludzie są piękni, szlachetni, wykwintni w uczuciach i w mowie, bozcy...

Myślała o metempsychozie — i o tem, że jeśli wiara ta jest słuszną, to jej, garbatej Bercie, w cierpieniach tysiącznych zdobywającej hart na dźwiganie złej doli, należy się jakieś wcielenie pomyślniejsze od dotychczasowego. Nie o urodzie marzyła w najśmielszych wzlotach fantazji, lecz o jakichś możliwszych warunkach współżycia z ludźmi, których czasem brak jej było okrutnie.

Kiedyś próbowała odgrodzić się od świata bajką. Napisała powiastkę o aniele, który spadł z nieba, nabił sobie garb, i, jako ułomny, nie został przyjęty z powrotem. Przelękła się własnej pychy i podarła ów pierwszy i ostatni swój utwór.

Ale to wszystko już zostało hen — poza nią. Czaiło się w czarnych czeluściach jaskini, za jej plecami, za garbem. Przed nią zaś była tylko niezmierzona przestrzeń, i rodzona przestrzeni siostra — swoboda.

* * *

Zadumę Berty przerwał nagły szelest zeschłych liści, tuż prawie nad jej głową. Za chwilę w przepaść posypał się piasek. Berta zrozumiała, że ktoś stanął nad urwiskiem, lecz wiedziała, że jej nic nie grozi. Jaskinia była zbyt wklęsła, aby ją można było dojrzeć z góry. Chyba, żeby tak kto z psem...

Myśl o psie, któryby ją mógł z łatwością po śladach wytropić i szczekaniem zwabić ludzi, przemknęła jej po raz pierwszy w głowie i pogrążyła w stan bezradnego wyczekiwania. Berta raczej by pozwoliła się psu poszarpać na kawałki, aniżeli by go zepchnęła w przepaść. Czekała. Piasek przestał się sypać, natomiast słychać było najwyraźniej rozmowę dwojga przybyszów.

Była to, sądząc z głosów, młoda para: student i panna z towarzystwa, odbywający romantyczny spacer nad przepaściami.

Uszu Berty dolatywało z początku zwykłe w podobnych okolicznościach i u podobnych par bawienie się grożącem niebezpieczeństwem, zaś potem następująca dyskusja:

— Kochasz mię, bo ludzie mówią, żem przystojna, bo się podobam tobie i innym. Dogadza to twojej próżności... Żebym była brzydką...

— Kochałbym cię jeszcze bardziej, śliczna moja. Ty nie masz pojęcia, jak mi brak ducha twego, gdy jestem sam, — jak tęsknię do tych słów twoich...

— Och, chciałabym ci wierzyć, ale to tak trudno! Przecie nie jestem ani mądra, ani interesująca — czemże bym cię mogła pociągać?.. Poprostu czujesz do mnie pociąg fizyczny...

— Fe, Helu, co też ty mówisz!... gdzieżeś to znów wyczytała? Taki brzydki wyraz: pociąg!... A czy towarowy, czy pośpieszny?

— Proszę cię, bez dowcipów! — żachnęła się urażona dziewczyna. Trzeba to jakoś określić. Nie możemy żyć samą sielanką, bo ja tego nie chcę. Dla ciebie widać jestem tylko ładną gąską, skoro odmawiasz mi prawa do nazywania rzeczy po imieniu. Ale dla siebie chcę być człowiekiem...

— No, mój że ty człowieku kochany!... A cóż za śliczne lapięta...

— Zostaw to!... słyszysz? ja chcę mówić poważnie...

— Słucham więc, a rączki będę trzymać przy sobie.

— To najlepiej. Więc...

— O, już się człowiek uśmiecha...

— Przestań że raz, bo sobie pójdę!...

— Nie, nie!... słucham, a o pięknościach nie myślę... Jesteś pani dla mnie w tej chwili małym potwornym garbusem — piegowata, ospowata, trędowata...

— Trędowata?... Panie ordynacie Michorowski!...

— "Podać mi tu samochód! — zawołał dźwięcznym głosem ordynat!"

Dziewczyna nie wytrzymała i parsknęła śmiechem.

— Nieznośny!... masz, zbiję cię...

— Człowieku, kobieto!... puchu marny, co jesteś jak zdrowie — wołał biegając nad przepaścią.

— Idźmy stąd...Śmiejąc się i przekomarzając, para oddalała się wgłąb ogrodu.

Jeszcze przedtem jednak usłyszała Berta ciche, lecz pełne tłumionej namiętności, pocałunki. Zaś długi czas potem dolatywały nad urwisko pojedyńcze glosy, rozedrgane radością dwojga młodych.

* * *

W trakcie przytoczonej rozmowy Berta bezwiednie wysuwała głowę z za krzaku, który szczelnie zasłaniał jej małą postać. Bojąc się uronić choćby jeden wyraz, wsłuchiwała się z natężeniem wszystkich zmysłów w każde dgnienie głosu zakochanej pary, zwłaszcza zaś w ciepły, o miękkiej modulacji baryton studenta. Pierwszy to raz w życiu zdarzyło się jej słyszeć wyznania miłości i być, choćby zza parawana, świadkiem pieszczot prawdziwych, nie na ekranie kinematografu...

Frywolny duet dwojga kochanków wydał się jej koncertem cudownym, wobec którego gasła muzyka wielkich mistrzów.

O, jakież cudne to ich życie — i jak kłamliwe!...

Dotąd znała tylko rozkosz dociekania prawdy. Teraz nagle stanęło przed nią w całym swym uroku i bezwstydzie piękno urojenia, które w istocie swej było kłamstwem. Berta ani na chwilę nie wątpiła, że ów student bezczelnie okłamywał swą bogdankę. Jeżeli się pobiorą, po roku będzie ją zdradzał, szukając po świecie pierwszego lepszego "ducha", byle innego. A ona — biedna gąska — albo będzie mu się wypłacać tem samem, albo wiernie niańczyć owoc "pociągu", tak dokładnie dziś sobie uświadamianego.

Berta pomyślała, że jednak dobrze jest być potworem. Gdybyż tak jeszcze można było zdobyć czapkę-niewidkę!... Bo to, że jest brzydka, powinno wystarczać dla niej samej, lecz po co zwracać na siebie uwagę ludzi "pięknych"?

— O mnie pomyślał... gdy mówił do tamtej. Widać garbata stoi już u kresu brzydoty — westchnęła Berta z jakąś niepojętą pogodą. Można byłoby przypuścić, że świadomość tego kresu sprawia jej ulgę.

W każdym razie nie żywiła do nieznajomych ani krzty żalu za to, że ją bezwiednie sponiewierali w swej pustej rozmowie. Przeciwnie, czuła dla nich wielką, bezinteresowną sympatię, niemal przyjaźń za to, że są piękni, młodzi, szczęśliwi, a także dlatego, że według jej przewidywań nie miało to długo potrwać...

Rozpoczęła czytanie "Spiritual Laws" Emersona, lecz wkrótce złapała się na gorącym uczynku myślenia o czem innem. Ranek ten był już dla niej stracony. Spojrzała lękliwie w przepaść i wydała się sama sobie w owej chwili dziwacznem zwierzęciem, co zamieszkuje nory skalne. Sprawdziwszy, że nikt nowy nie nadchodzi, wypełzła na wązki przesmyk, a stamtąd na szczyt urwiska. Trąciwszy garbem, prześlizgnęła się pod barierą i ruszyła w kierunku do domu.

* * *

Niedaleko wyjścia Berta dostrzegła nagle przed sobą znów ową parę, tym razem już zupełnie otwarcie gruchającą na ławce pod dużem drzewem. Byli tak zajęci sobą, że napewnoby zdążyła cofnąć się niepostrzeżenie, ale przemógł w niej jakiś tajemniczy upór i ruszyła prosto, starając się dodać powagi i ciężaru małym swym i chwiejnym kroczkom. Tamci na chwilę umilkli. Przechodząc, spojrzała na nich z ukosa, pragnąc nadać wzrokowi jak najwięcej słodyczy. Niestety, Berta nie panowała nad własną maską i, w ostatniej chwili, na wykrzywionej uśmiechem jej twarzy rozlało się jakieś cyniczne, wyzywające szyderstwo, a że przytem nerwowo potrząsnęła głową, była tak potwornie śmieszna, że rozbawiona para spojrzała po sobie, i — jeszcze Berta nie zdążyła  minąć drzewa, gdy usłyszała tłumiony chichot.

Oparzył ją niewysłowienie przykry wstyd. Nie za siebie, że się ktoś z niej zaśmiał; bo do tego była przyzwyczajona od dziecka, i nie za tę parę, która się jej tak podobała, lecz za jedno i drugie razem. Ogarnęła ją wściekłość, że los kazał jej raz jeszcze stanąć na drodze tych dwojga pięknych, którym w jej pojęciu kwiaty tylko winny słać się pod stopy. Ona, którą życie wzgardziło tak brutalnie, umiała rozbudzić w sobie instynkt piękna do najwyższej prefaelickiej ekstazy. Bóg jeden wiedział, pod jak wielkiem ciśnieniem woli zatrzymała się nagle, jak wryta, na ścieżce, odwróciła twarz do skamieniałej na ten widok z przerażenia pary i rzuciła im z serca to jedno słowo:

— Przepraszam...

Poczem pędem pobiegła do furtki, nic już nie wiedząc, co się z nią dzieje. Krztusiła się jakiemś urywanem, do niczego niepodobnem rżeniem, rękami chwytała powietrze. Podniósł głowę od grzędy ogrodnik, ocenił rzadkość widowiska, i z zajęciem gonił wzrokiem domniemaną warjatkę.

Ale nie dotarła jeszcze Berta do furtki, gdy zatrzymał ją wyraźny pościg. Ważąc się w dalszym ciągu na coś niezwykłego, stanęła, i wziąwszy się pokracznie pod boki, spojrzała na śmiałka. Przed nią stał ów student, czerwony, jak mak, nie ze zmęczenia wszakże, lecz ze wstydu. Czapkę miętosił w garści i, jąkając się, bąkał:

— Chciałem panią zapewnić... to jest, właściwie... słowo honoru daję, że ja... że my... śmieliśmy się tylko do siebie... Jeśli pani wierzy memu słowu, to proszę nam wybaczyć... i nie gniewać się...

Tego Bercie już było za wiele. Chciała rozśmiać się szyderczo studentowi w oczy, lecz śmiech uwiązł jej w gardle, i zamiast niego wybiegł chrapliwy ryk, raczej do łkania podobny:

— A właśnie że wierzę wam obojgu a właśnie, że tak, a właśnie!...

* * *

II.

Wróciwszy do swych dwóch pokojów, z których większy był właściwie samą tylko czytelnią, a w drugim spartańskie umeblowanie wytwarzało nastrój dziwnej nieprzytulności, Berta, wbrew pracowitemu trybowi życia, skuliła się na łóżku twarzą do ściany i obmyślała plan zemsty.

Nigdy jeszcze nikt nie zadał tak głębokiego ciosu jej najlepszym uczuciom. Śmiano się w oczy i za oczy z garbu, ale mijano obojętnie jej dziko chowaną, nie towarzyską, książkami i abstrakcjami karmioną psyche. Kpiny, lub gorsze od kpin współczucie dla ułomności ciała, był to jej chleb tak powszedni, że odrobina więcej, czy mniej, nie mogła już zaważyć na szali ogólnej niedoli. Lecz przy zawziętości swej do ludzi, w przemilczeniach tysiącznych opracowała Berta własną kulturę uczuć, a w tym świecie panowały niesłychanie wyczulone pojęcia o delikatności. Nigdy z nikim nie zagadywała, unikała — rzec można — okazji do pytań, postawiwszy sobie za cel: nie istnieć dla ludzi. A oto przed godziną przeżyła chwilę wzruszenia o napięciu wprost nieprawdopodobnem, jak na nią, bo do obcych, pięknych, radosnych ludzi przemówiła pierwsza!... Złamała ciężką zaporę przemożnej wstydliwości, otworzyła na chwilę dno duszy, i myśląc, że ją zrozumiano, że się z nią spotkano gdzieś na tęczowym moście tęsknoty do Shelleyowskiego piękna — dała głośno świadectwo swej winy, czyli winy swego istnienia, bo to w tym wypadku było to samo...

A za chwilę ten studencina, którego w egzaltacji swej do Apolla gotowa była porównać, przyleciał ze świadectwem winy innej: już ziemskiej, płaskiej, trywialnej, ohydnej, jak ten garb — i jakby do garba, nie do niej mówił.

Więc za kogóż on ją wziął — ten poczciwiec i nędzarz ducha, bałamut i akrobata w mundurze?... czy już tylko za to ostatnie, najmarniejsze stworzenie, przed którem by się w dzień potopu nawet Arka Noego zamknęła?

Wydało jej się, że przez całe życie była psem bezdomnym, wypędzanym zewsząd. Uciekał ten pies cichcem przed kamieniami i złością małych dręczycieli, pożywiał się z cudzego niewiele, bodaj nawet wcale, żyjąc o własnym przemyśle. Zdarzyło się, że ktoś kiedyś z głupoty okrutnej ugodził weń polanem. Pies nie wytrzymał i z bólu zaskowytał. A wtedy w złym człowieku obudziło się na chwilę serce i zaczął psa wabić i głaskać...

Tak było z nią...

A jaki mógłby być dalszy ciąg historji?

... Następnego dnia żonie człowieka, który psa przygarnął, wydało się, że jej coś zginęło ze spiżarni. Kto skradł?... bez dalszych pytań wymierzyła psu-przybłędzie cios miotłą w łeb, a na schodach zdzieliła raz jeszcze tem samem polanem.

Więc czy warto było do ludzi się przekonywać?...

Berta głośno szlochała.

W samo południe nadeszła stara sługa i przyniosła jej w zamkniętych kotlikach obiad z poblizkiej garkuchni. To jej przypomniało, że za pól godziny nie wolno jej będzie zaprzątać sobie głowy sprawami osobistemi, gdyż czeka ją obowiązek.

* * *

W godzinach popołudniowych Berta dawała lekcje wszelkich początków gromadce dzieci, które schodziły się do niej w paru kompletach po kilkoro, a to w celu uniknięcia zatargu z władzą. Początkowo zbierała dzieci wprost z ulicy i bez żadnych zastrzeżeń, wciskając napotkanej biedocie do rąk garść cukierków, malowanki, a czasem cały elementarz. Obdarzeni uważali ją za obłąkaną, i przyszedłszy na lekcję, zastanawiali się podczas wykładu nad tem, co by z tych gołych ścian ukraść.

Z czasem Berta, nie mogąc dać sobie rady z rozzuchwaloną czeredą, wpadła na iście genjalną myśl, by opodatkować rodziców. Byli to przeważnie rzemieślnicy z podwórza oraz poblizcy sklepikarze. Zażądała od nich za naukę każdego dziecka ni mniej ni więcej, jak 40 kop. miesięcznie. Oczywiście, same kajety i książki, nie mówiąc już o łakociach, kosztowały ją więcej. Rodzice ocenili widać dobrodziejstwo nieoglądania przez całe popołudnie swych pociech, i porozumiawszy się z sobą, gremjalnie przystali na propozycję Berty. Kilkurublowy stąd dochód płynął do mosiężnej skarbonki, przymocowanej śrubą do ściany w pokoju wykładowym.

Nauczycielka przeznaczała go na cele szkółki, w pierwszym rzędzie na duży globus i mydło dla uczniów.

Jako fanatyczna miłośniczka porządku i czystości, rada byłaby widzieć dokoła siebie istoty schludne i umyte. Nieraz, z pewną niepozbawioną psychologii pompą prowadziła osobiście co przeraźliwszego brudasa do miski. Szorowała czarne łapy, nosy, usta i uszy swych gości, wręczając im następnie tanie glicerynowe mydła z odpowiednią nauką moralną. Zazwyczaj jednak mydło takie ginęło gdzieś bez śladu, a dzieci przysięgały się, że "kot zjadł".

Owo małe honorarjum miało jeszcze jeden dobry skutek. Sprawiało, że rodzice dbali o to, by dzieci nie opuszczały lekcji. Stąd w tych ostatnich budził się umotywowany respekt dla ułomnej, która dobrocią swą i powagą umiała zaprowadzić na miejscu podwórzowej anarchji karność, a wszystko oprzeć na autorytecie rodzicielskiej sankcji. Zdarzyło się raz, że ojciec któregoś urwisa, względnie zamożny właściciel sklepiku owocowego z sąsiedniej kamienicy, opóźniał się z uiszczeniem miesięcznej opłaty za naukę. Na parokrotne upomnienia nie dał zadawalniającej odpowiedzi. Wówczas Berta wpadła w złość i kazała się chłopcu prowadzić do sklepu. Tam, w obecności obojga pryncypałów i paru sług, przeszła za kontuar, otworzyła szufladę, wydobyła dwie srebrne czterdziestówki, poświeciła niemi do oczu obecnym, i skierowała kroki ku drzwiom. Zanim osłupiali ze zdziwienia owocarze zdążyli przyjść do siebie, już wywłaszczenie było dokonane, a Berta, niezgrabnie strącając z koszów jabłka i poślizgnąwszy się o rozdeptany pomidor, wybiegła na ulicę. Fakt ten bardzo spopularyzował Bertę w kamienicy — i odtąd przez długi czas o zaległościach nie było słychać. Owocarz zaś najbliższą pensję przyniósł osobiście i za trzy miesiące z góry, a ponadto, jako gratyfikację ofiarował Bercie kosz gruszek, nieco uległych zresztą, bo trafnie zgadywał, iż owoce te przejdą do żołądków uczniowskich.

* * *

Zanim Berta spożyła obiad, dziewczynki — był to bowiem ich dzień — z łomotem poczęły się schodzić do pierwszego pokoju. Nie mogąc się otrząsnąć z przygnębienia, już miała je puścić wolno, by pozostać sama z sobą, gdy nagle zmieniła zamiar, i podniecona jakąś nową myślą, wyszła wesoło do dzieci. Pozdrowiły ją zwykłym wrzaskiem, poczem zaczęły nawoływać się wzajemnie do ciszy.

— Cichaj! panienka przyszła!...

— Moje dzieci — przemówiła Berta. Czy nie chciałybyście dziś zamiast lekcji trochę pośpiewać?

— Chcemy, chcemy!... — wrzasnęły bez namysłu.

— No, to przypomniemy sobie nasamprzód kolendę, której was nauczyłam w zimie...

Berta wgramoliła się na stołek, z którego zazwyczaj prowadziła wykład, i ołówkiem wzniesionym nakazała ciszę. Potem zaintonowała głosem nieprzyjemnym, do pisku szczura podobnym, lecz dla pewności brzmienia podziwianym przez audytorjum:

W żłobie leży,

Któż pobieży

Kolendować ma - łe - mu?...

Dziewczynki mniej lub więcej fałszywie wtórzyły nauczycielce. Ody już tę wstępną próbę zakończono pomyślnie, Berta przeszła do melodji bardziej towarzyskich, zawartych w podręcznym śpiewniku. I znów rozbrzmiewały pienia o wróblu, o pociągu, o lisie i o kurczęciu:

... Smutny los,

Smutny los,

Spotkaj kurczę ma - a - łe !

Jaki cios,

jaki cios —

poszarpane ca-a-łe!...

W tem miejscu lekcji Berta zarządziła małą pauzę i poleciwszy dziewczynkom śpiewać o kurczęciu, aż się dobrze nauczą, zamknęła się u siebie. Tam, złapawszy świstek papieru, poczęła szybko komponować:

Cudny los,

cudny los

spotkał was na świecie!

Czemu-ż cios,

czemu-ż cios

innym zadajecie?...

— Nie, co ja piszę!... to głupie i podłe... Namyślała się przez chwilę i napisała inaczej:

Cudny los,

cudny los

czeka was na świecie!

My wam...

Znów przerwała, lecz po krótkim namyśle pisała dalej:

My wam wrzos,

my wam wrzos

niesiemy i kwiecie!...

— Tak już lepiej... Tylko skąd wrzosu wziąć?

Berta cała promieniała przy tej dziwnej pracy. Obmyślała wciąż inne trawestacje, jedną pogodniejszą od drugiej.

Co za los, co za los — wyście piękni, młodzi!

Złota trzos,

kwiatów stos —

sypać wam się go-o-dzi!...

Ta ostatnia strofa wydała się Bercie najszczęśliwszą, bo zawierała w lapidarnej formie jednej jedynej zwrotki największą ilość komplementów. Przytem uznała ją za łatwą do zapamiętania. Toteż wróciwszy do uczennic, zaintonowała na opanowaną już przez nie nutę o kurczęciu własną strofę.

Dziewczynki powtarzały nowe słowa bezmyślnie, poczynając się nudzić. Na twarzach ich rozlało się pewne tępe zobojętnienie dla całej sztuki wokalnej. Ale Berta tego dnia się uparła i postanowiła nie puszczać dzieci, zanim się nie nauczą nowej piosenki. Na ostatek rozdała im całe zapasy słodyczy, jakie posiadała, obiecując różne dalsze dobrodziejstwa, o ile do następnej lekcji poduczą się bez omyłki nowego tekstu.

* * *

Plan jej całkowity dojrzewał tegoż wieczora, gdy w samotności swej obliczała zapasy posiadanej gotówki. Było tego, razem z zawartością skarbonki, 17 rubli z kopiejkami. Z nich odłożywszy dziesięć na najniezbędniejsze wydatki przed pierwszą pensją, pozostawało przeszło siedem na dogodzenie fantazji.

Berta postanowiła za wszelką cenę raz jeszcze spotkać ową parę i dać jej choćby najkrótszy "piękny moment". Nie mogła poradzić na to, że przy całej kulturze i erudycji, gdy przyszło do rzeczy praktycznych, wyobraźnia jej nie dopisywała. Widział jej się korowód białoubranych dzieci, przystrojonych w girlandy kwiecia, z majową pieśnią na różowych buziakach, — a wszystko razem, jak na pudełku od marcepanów, albo na okładce bogobojnego Familienzeitung. Pochłonięta symboliczną treścią obmyślanej zemsty, uchwyciła się pierwszej lepszej formy. Trudności spiętrzały się dokoła niej, boć była tylko małą, ułomną i ubogą Bertą — dziwaczką i odludkiem. A plan jej obejmował zbiorowisko ludzkie i cały szereg w niem konfliktów.

Jeżeli kiedy, to najbliższej nocy Berta była naprawdę blizka obłędu. Wydzierała rozpalonemu mózgowi pomysły jeden po drugim. Uwierzywszy już w wykonalność akcji, nie wiedziała wciąż jak zainscenizować spotkanie owej pary z "chórem".

Jużci, że ów student i panna co rano przychodzić nad urwisko nie będą. Może nawet już wcale do ogrodu nie przyjdą, zrażeni nieprzyjemną przygodą? Nietylko może, ale napewno. Mało to ogrodów w mieście?...

Ale Berta już się zacięła. Jeśli nie zechcą sami przyjść, to ona ich sprowadzi! Jak? wszystko jedno, o tem się jeszcze pomyśli. Na chwilę pot zimny ją oblał. Skurczona pod kołdrą, wyglądają jak każde inne zwierzę, tylko nie człowiek.

Och, żeby choć na kilka dni wyzbyć się garbu, który ją na ulicy zdradza — i nie pozwala być detektywem! Wyśledziłaby rychło, gdzie tamci mieszkają, dotarłaby do stróża, potem — wystosowała listy... Rozumie się: niebylejakie — mądre, dowcipne, nieodparte!

Przyszliby oboje.

A tak — co robić, co robić?

Berta zasnęła nad ranem, z mocnern postanowieniem dopięcia celu. Gdy zasypiała, uszy jej skrobał zgrzyt starego zegara, wybijającego miarowo:

— Co za los,

co za los ---

wyście piękni,młodzi!...

III.

Pomimo zdwojonej roboty w domu, bo do wszelkich dotychczasowych zajęć i obowiązków przybyło Bercie szycie owych białych strojów, znajdowała ona co rano chwilę czasu, by wybiegać do swej jaskini nad przepaść. Tam ogniskowała myśli, by je później puszczać w obranym kierunku — na czarny punkt rzeczy przyszłych, nadejść już niedługo mających.

Mało już czytywała z braku czasu. Żyła wiarą w nieznanego towarzysza, w owo Dajmonion przyjazne, podszeptujące człowiekowi w ciężkich chwilach rady wzniosłe, dobroczynne. To bóstwo rozciągnęło nad nią opiekę, kierując przypadkami na jej korzyść.

Za sprawą tego bóstwa najważniejsza trudność zdawała się być usuniętą. Zakochana para przychodziła do parku co rano, czując się widać tam najswobodniej, a może i najbezpieczniej. Berta dostrzegała ich zazwyczaj zdaleka. Przycupując na ten widok pod krzakami, miarkowała, że trzymają się przeciwległej strony ogrodu, nie mniej jednak nie traciła nadziei, że z czasem...

Próby tymczasem były w pełnym biegu. Ośm dziewczynek, co ładniejszych, Berta obszyła biało, i za cenę wielu pierników, jabłek, a nawet jednej strucli z makiem, nauczyła płynnie wyśpiewywać kantatę własnego układu. Do znanej już strofy pierwszej dorobiła pięć dalszych, na tę samą nutę o kurczęciu. Dzieci, doszczętnie spiłowane, śpiewały, jak automaty — bez omyłki, ale i bez zapału. Wreszcie Berta zrozumiała, że dłużej zwlekać niemożna. Którejś niedzieli zrobiła ostatnią próbę, a gdy ta wypadła świetnie, w poniedziałek kupiła na targu cały kosz białych gwoździków, wydatkując resztę kapitału.

Nazajutrz rano dziewczynki poczęły się schodzić u Berty już o ósmej. Nauczycielkę zastały podnieconą, i w niepojęty sposób same przejęły się powagą sprawy, choć od samego początku nie mogły zrozumieć, do czego to wszystko zmierza. Berta, spakowawszy wszystkie akcesorja uroczystości w duży węzeł, uszykowała gromadkę w pary i poprowadziła bocznemi uliczkami do ogrodu.

Zatrzymawszy się niedaleko od swej jaskini, miała ostatnią przemowę:

— Józiu Woźniakówna, — mówiła drżącym ze wzruszenia głosem — ty jesteś najstarsza, uważaj więc, aby się innym co nie stało. Możecie się bawić spokojnie i grzecznie tu, na tym placyku, dopóki nie usłyszycie tej oto mojej trąbki zza krzaków. Jak usłyszycie, to znaczy, że zaraz trzeba śpiewać. Wtedy ty, Woźniakówna, rozdasz natychmiast białe fartuszki, ustawisz dziewczynki w pary. W pierwszej Agnieszka i Władka, w drugiej siostry Maliniakówny, w trzeciej Józka Magiel i Baśka Pieprz, ty sama w ostatniej parze z Zośką Powidło. Będzie tu szedł ( jak zatrąbię ) student, taki młody pan z panią. Jak ich zobaczycie, idźcie parami wolno do nich, ustawcie się w szereg, a ty, Woźniakówna, dasz znak: raz, dwa, trzy! Wtedy zaśpiewacie to, czego was nauczyłam. Tylko ładnie, zgodnie, nie śpiesząc się — bo to będzie już ostatni raz! Po każdej zwrotce rzucicie tamtym państwu pod nogi trochę kwiatów z torebki, o stąd. Potrochu, nie odrazu, dopiero na końcu wszystko. Więc rozumiecie?... jak zatrąbię!... I nic się nie bójcie, bo nic wam nie będzie.

Dziewczynki, przejęte uroczystym tonem nauczycielki i całą nadzwyczajnością przedstawienia, milczały ponuro, szepcąc sobie jakieś zaklęcia...

Berta tymczasem zniknęła w krzakach i zapadła się gdzieś pod ziemię. To je zaniepokoiło, i wszystkie, jak zbłąkane owce, zwróciły głowy w kierunku przepaści. Ale Józka Woźniakówna niezwłocznie i z całą przytomnością objęła władzę:

— Ty, Zośka, Baśka, gdzie się gapisz? Nie wiesz, co masz robić, co?... Słyszałaś, co ci panienka powiedziała? Słyszałaś, no to nie stój, jak głupia, tylko się baw. Jak przyjdzie skubent, będziem śpiewać, a tera trza się bawić i mnie słuchać, rozumiecie?...

Poczem przystąpiła do organizowania koleżankom zabawy, stosując metodę poglądową i namacalną.

Zabawa ta była tego rodzaju, że pomimo wczesnej pory i nawet w tak odludnem miejscu po niejakim czasie zwróciła na siebie uwagę stróża.

— Isz ty, czego oni tak rozchodzili się? — mruczał nieprzyjaźnie, postępując ku wrzeszczącej gromadzie. Ot, mało im miejsca na dole...

Tymczasem Zośka Powidło i siostry Maliniakówny usiłowały powiesić na gałęzi za warkocz sprzeciwiającą się temu Władkę, zaś duża Józka Woźniak pakowała swej imienniczce Maglównie kupę zeschłych liści do gardła, co wprawiało w zachwyt pozostałe chórzystki. Właśnie też i podochocona ogólnym wojowniczym nastrojem Baśka Pieprz rzuciła się na najmniejszą Agnieszkę i pomimo nieludzkich protestów tej ostatniej wciągała ją do kałuży.

— Wy tu czego? — zapytał groźnie cerber, wyrastając, jak z pod ziemi.

Nastąpiło chwilowe zamieszanie.

— My niczego — odparła wreszcie w imieniu gromady duża Józka. Bawimy się.

— Bawicie się, a?... igrajecie?... — powtarzał wróg głosem nie wróżącym nic dobrego. Nu, ja wam pokażę, jak się dzieci bawią. Wy u mnie potańcujecie... A kto was tu przyprowadził?

— Panienka... — odezwało się parę głosów.

— Panienka?... jaka taka panienka? gdzie ona?

— Jaka?... wiadomo: garbata — odezwała się niezadowolona z indagacji Józka, szybko odzyskując zuchwalstwo.

— Garbata — a ty kudłaty!... — wyrwało się niespodzianie którejś ku ogólnej radości.

Tak przeszedłszy w mgnieniu oka od defenzywy do ataku, dziewczyny rozsypały się w promieniu kilkunastu kroków od przedstawiciela władzy. I byłyby niewątpliwie rozpoczęły regularną tyraljerkę, bo materjału do pocisków nie brakło, gdyby nie nagły odgłos trąbki, dolatujący skądcić zblizka, jakby z pod ziemi. Stanęła, jak wmurowana, duża Józka. Potem, zapominając o niebezpieczeństwie, rzuciła się ku krzakom, wydobyła z ukrycia węzeł, błyskawicznie wysupłała zeń białe fartuszki i skoczyła z powrotem. Inne, w lot zrozumiawszy, o co chodzi, rozchwytały swe kostjumy i — ku najwyższemu zdumieniu stróża — uszykowały się w pary.

— Skubent... — podawały sobie wiadomość. I z przejęciem się niemal mistycznem pożerały oczyma nadciągającą parę.

Student zaś istotnie zbliżał się pod rękę ze swą ukochaną, a widok ten podziałał również uspakajająco na stróża, który przy świadkach wolał nie wymierzać sparwiedliwości. Widząc uroczysty i sprawny pochód gromadki, ustąpił nawet z drogi. Wsparty na miotle przyglądał się przedstawieniu.

— Wot tak respublika... — wyrwało mu się z podziwu.

Tymczasem duża Józka wyprowadziła koleżanki na stanowisko i groźnem spojrzeniem wyrównała półkole. Potem padła komenda:

— Raz, dwa, trzy!...

Zakochana para przystanęła na widok rzeczy niezwykłej.

Ośm brudasów, kuso lub zbyt przestronnie przyodzianych w nieskazitelnej bieli fartuszki, z minami natchnionemi poczęło śpiew:

— Co za los,

co za stos —

wyście — wam się go - o - dzi...

— Co to jest?... — zaperzyła się Józka. —

Nie tak!... Baśka, ty kłamiesz!...

— To nie ja, to Zośka!...

— A... a!... widzisz ją! kto powiedział "stos"?...

— Cicho, wy małpy! jeszcze raz...

— Co za los,

kwiatów stos —

wam się wsypać godzi...

— Nie tak!... Baśka, cholero, wszystko psujesz!...

Student i panna nie posiadali się z uciechy.

— O jakiem wsypaniu one gadają?

— Dajże pokój... — przycisnęła mu się do ramienia panna. — Może to znaczy, że one chcą nas zbić...

— Ja bym im pokazał — rzekł dumnie, zerkając jednak w stronę stróża. Panie starszy, co to jest?...

— Nie mogę wiedzieć. Z pryjutu one, musi być. Już ja je pędził won — nie idą...

— Wariatki... — szepnęła panna, przyciskając się jeszcze mocniej.

— No, śpiewajcie teraz ładnie, — przemówił student z wielkopańska. Dostaniecie na cukierki.

Dziewczyny blizkie już były anarchii, gdy nagle rozległ się przeciągły, rozpaczliwy bek trąbki. To otrzeźwiło na nowo dużą Józkę.

— Cicho!... — wrzasnęła. — Raz — dwa - trzy!...

.

.. Jaki stos,

złota trzos...

Odezwało się zaledwie parę głosów. Reszta uparcie milczała.

— Nie tak!... co za los, co za los!... — ryczała wierna Józka, rozdając rzęsiste kuksańce.

Student aż się pokładał z zabawy. Uśmiechał się i stróż, choć dobrze nie wiedział z czego. Tylko panna spoglądała z pewnem współczuciem na wysiłki Józki i na umorusane, przedwcześnie zniszczone twarze dziewczynek.

— Nic z tego nie będzie — oświadczyła wreszcie zziajana Józka, widząc, że koleżanki mają już dosyć "przedstawienia". A gdzie kwiaty?...

— Kwiaty zostały tam... — odparła któraś.

— Przynieść zaraz.

Dwie dziewczynki pobiegły w stronę krzaków. Ale za chwilę rozdarły się w niebogłosy. Wtedy spostrzeżono, że z pod przepaści czyjaś tajemnicza ręka rozrzuca z furją na wszystkie strony kamienie. Któryś pocisk ugodził jedną z wysłanych w ramię, inne latały nad głowami zgromadzenia. Wszczął się popłoch.

— Chodźmy stąd, to jakaś podejrzana awantura — szepnęła z trwogą panna.

— Czekaj, czekaj, musimy zobaczyć, o co tu chodzi — oświadczył student. Panie starszy, pójdziemy?

— Pójdziemy, co robić? — odparł odważnie stróż. Chuligany to pewnie — naród przeklęty.

I osłaniając czapkami twarze, poczęli postępować ku przepaści. Nastąpiła krótka przerwa w kanonadzie. Lecz na chwilę tylko, bo oto nagle grad kul sypnął od strony przeciwnej — o dziwo — tym razem atakowały dziewczynki. Stało się to znów na rozkaz dużej Józki, która z przytomnością naczelnika dywizji przejrzała niebezpieczeństwo, grożące "panience", i zrozumiała, że one winny ją bronić. Posypały się gorsze jeszcze od kamieni przezwiska, jakie tylko na podwórzach wielkomiejskich lęgnąć się potrafią ku niedoli klas uprzywilejowanych. Wstrzymali kroki stróż i dzielny student. Pierwszy zaklął i rzucił się z miotłą na czeredę, drugi zaś ostrożnie wycofywał się z pola bitwy pod osłonę śmiertelnie wystraszonej towarzyszki.

A Berta?...

Z ukrycia swego widziała wszystko od samego początku. Całą hańbę swej pracy, całą ohydę jej wykonania. Słuchu jej nie uszedł ani jeden fałsz dzieci, ani jedna ironiczna uwaga "tamtych", wzroku — ani jedna śmieszność. Przez jakąś chwilę czuła, że traci przytomność. Upadła w swej jaskini i gryzła piasek z wściekłości. Potem zapragnęła bić i niszczyć wszystko dokoła.

Wreszcie na widok fatalnej ruiny swego dzieła, szlochać jęła na głos, a tak żałośnie, że płacz ten dobiegł do walczących. Student właśnie otrzepywał chusteczką swej towarzyszki zszargane palto. Raz jeszcze zebrał się z odwagą i ruszył nad przepaść.

— Nie chodź, błagam cię, te chuligany cię zamordują!... — molestowała panna.

— Daj że pokój! przecież do djabła muszę się przekonać, kogo tam zarzynają — zaklął zły i nie usłuchał głosu.

W tej że chwili Berta wysunęła głowę z kryjówki. Czerwone od płaczu, brzydkie jej oczy spotkały się z ognistym wzrokiem studenta, który stanął w zdumieniu.

— Chodź tu prędzej — zawołał do towarzyszki. — Patrz!... to znów ona!...

Berta przymknęła oczy. W głowie jej nagle zaszumiało, reszta sił opuściła. Kurczowo zacisnęła dłonie — w nich dwie garście zimnego, wilgotnego piasku. Coś znowu chciała przemówić, szukała mozolnie wyrazu — napróżno. Raz jeszcze otworzyła dziwnie szeroko oczy — i dojrzała nad urwiskiem parę kochanków, którzy jej się przyglądali, jak djabłu.

Wtedy usta jej szepnęły:

— Przepraszam...

I nagle cudna muzyka spowinęła jej duszę, na oczy zapadł mrok, a jakaś siła potężna oderwała ją od skały. I nic już — nic — tylko bożki, śmiertelny lot nad otchłanią.

Krzyknęli zgodnie student i panna — i rzucili się nad przepaść.

Dojrzeli o kilkadziesiąt metrów pod stopami, jak czarne kuliste ciało, odtrącane od głazów, niby potwornej wielkości piłka, stula się na dno.

* * *

Gdy po pewnym czasie student i panna znaleźli się na dole w liczbie kilku osób, które pośpieszyły na miejsce wypadku, ujrzeli rzecz straszną, lecz niezwykłą. Głowa nieboszczki cudem jakimś uniknęła nietylko rozbicia, lecz nawet najlżejszych zadraśnięć. Krzywe i brzydkie rysy jej twarzy na masce śmiertelnej przybrały wyraz szlachetnej pogody, graniczącej z pięknem. Lecz cudem największym było zniknięcie garbu. Plecy Berty były proste. Tajemnicę tego cudu, jako i tajemnicę swej zemsty, Berta zabrała z sobą.

I tak się stało, że szczęśliwa para młodych kochanków nigdy nie stąpała po kwiatach, rzucanych przez grono białych aniołków.

DEPTAK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JĘTKA

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

W dwa dni później Jętka już na wyjezdnem do miasta znalazła na swem oknie małą kopertę. Przerażona, że ją to wcale nie zdziwiło, czytała. Nie był to list, lecz wiersz.

Jeślim strącił z oczu twoich łzę choć jedną,

niech kamieniem mi zacięży w śmierci dniu —

patrzaj, Jętko: na zbutwiałym siadłem pniu,

na uśmiechów moich kwiaty spójrz... jak bledną...

Patrz, jak płatki opadają z moich róż,

jak rubiny i opale na nich rzedną —

słuchaj, Jętko: w ciebiem zaklął duszę biedną,

jak mój ogród. Wicher pędzi z pola kurz...

Jeszcze chrzęści pod stopami zeschły chrust —

nic to!... Sypie czarne niebo gwiezdnym rojem —

o wróć do mnie, mów o smutku, szczęściu swojem,

Jętko, nie bój się — jam anioł twoich ust.

Orzech postrzępił na nas tysiąc mrocznych chust

i załkała pierś twa dziwnym niepokojem —

nie płacz, Jętko — wszak nad jednym myśmy zdrojem:

jedno szczęście w pocałunku dwojga ust.

Jętka wyszła z listem w pole. Gdzieś na skrajach lasu już się rdzawiły liście brzóz. Ciepły wiatr jesienny osypywał po roli purpurę młodych jarzębczaków. Szła przez ściernisko z głową nabrzmiałą od ciężaru sprzecznych myśli. Przecie człowiek, którego tak mało znała, a który ośmielił się całować ją w usta, był zbrodniarzem. Przyszedł z siekierą do świątyni, ołtarz rozrąbał na dwoje. Skaził tchnieniem żądzy dojrzałej jej rozmodloną w czystości duszę. Zasłonił świat kurczem grzesznej namiętności, mgłą ściągnął jasne oczy. Dźwigała na sobie, niby dławiące jarzmo, jakąś ołowianą winę, a razem z nią rozpacz i rzewność łez, co wzbierały niekiedy w westchnienia serdeczne, prószące z wichrem po nagich polach. Pod dębem olbrzymem odczytała wiersz po raz drugi i trzeci. I nagle dostrzegła przeraźliwą pustkę jesieni nietylko dokoła, lecz i w biednej bezradnej swej duszyczce.

Oto pieści ją każdem słowem tych wierszy. Przemawia z taką prostotą z tego listu, jakby mówił teraz tu, stojąc przy niej, patrząc pogodnie w oczy. Nie dodałby i nie ujął nic. Cóżby mu rzekła? Czemby zmroziła to ciepło tkliwe, wionące z twarzy smutnej i bez maski? Jest-że coś okropniejszego nad tę jego dobroć — i coś milszego od okropności pierwszego pocałunku?... I Jętka, która dotychczas broniła się tylko od napaści przemożnego wroga, nagłe uczuła, że bronić się musi przed samą sobą, przed tem sercem, to zamierającem, to bijącem w rytmie szalonej tęsknoty, przed sercem — zdrajcą.

Już nie jak wróg, nie jak samozwańczy pan jej woli, nie fakir o władnych oczach, lecz jako dobry przyjaciel, niby jakiś duch tych pól, stawów, spłakanego lasu, bielejącej w oddali pamiętnej altanki, stawał przed nią ten dziwny człowiek. Nie zemsta obrażonej dziewczyny biegła szlakiem jego dalekiej drogi, lecz sen cichej litewskiej jesieni, zbierany po wrzosach i sosnowych pasiekach, z oparów błotnych, z bezgłośnej tęsknicy sierocych pól, z czarnych i martwych tafli jezior, z opuszczonych gniazd bocianich...

... słuchaj, Jętko — w ciebiem zaklął duszę biedną, jak mój ogród. Wicher pędzi z pola kurz...

Jętka miała oczy pełne łez. Nigdy w życiu nie myślała, że poezja ma aż tyle siły. Ile razy brała do ręki jakie wypisy, lub antologję, zniechęcał ją szablon niepowszedniej formy, dla niej obcej, raziła myśl koturnowa, rozdymana w patos, łamana w strofy. Tu oto człowiek, jak wszyscy inni, młody i wesoły, prosty i tylko nad miarę namiętny, pisał do niej, do niej i dla niej coś, co będąc wierszem, pozostawało prawdą. Wszystko w tych zwrotach było wydarte z jej własnych obrazów, z jej błękitnego świata pojęć. I Jętka, szepcąc z pamięci już cały wiersz, błądziła wzrokiem po dalekich zabudowaniach dworskich, — po martwych kałużach szarej i błotnej drogi, po wykrotach karczowanej poręby leśnej, zkąd nagie pnie wystawiały na nią szeroko rozdarte swe paszcze. I nagle poczuła na sobie to najstraszniejsze dla niej zawsze: oczy świata. Rozsiane wszędzie, wlepione w dziuple dębów, patrzyły zewsząd. Rozwarły księgę jej przeżyć, jak talizman krytą przed ludźmi — i czytały na głos. Spowiadały ją te oczy z grzechów niepopełnionych, surowo chłostały biczyskiem spojrzeń, drzazgami siepały jej wstyd dziewczęcy, ostro i przeraźliwie nazywały imieniem okrutnem to, czego sama nie była pewną i czego panicznie się bała. Gnały ją pary oczu okrutnych, niezliczonych, poprzez wądoły lasu, który niebawem stał się podobnym do straszliwego uroczyska. Niesamowity chlupot bełkotał coś z czarnych nor pod konarami owrzodziałych jakąś przegniłą zielenią osin. Jętka biegła jak szalona, strzępiąc włosy i sukienkę o sęki i zwalone gałęzie. Znała las ten i moczary lepiej, niż samą siebie.

Z polany przy leśniczówce widać było siny skraw wielkiej rzeki. Jętka zmęczona ścigała wzrokiem ognie, płonące na tratwach, co w pojedynkę lub zwartą krą płynęły na wschód. Widziała u ognisk sylwetki półnagich ludzi, słyszała ich głosy, z pełnych męskich piersi rozstrzeliwające dokoła. Szlochała w spazmie tęsknoty, przytulona do wilgotnego pnia. I znów wyrazy natrętne, a tak gorące i drogie, jakby jakieś pierwsze i niewydarte wspomnienie dziecięctwa, zaszeptały na ustach:

Nie plącz, Jętko — wszak nad jednym myśmy zdrojem — jedno szczęście w pocałunku dwojga ust...

Co to znaczy — "nad jednym zdrojem"?...

Zkąd to jedno szczęście?... dla niego — tak: rozkosz i duma. Dla mnie — udręka i wstyd. Och te oczy, oczy, przed któremi nic ukryć nie mogę... Och wy usta moje — oniemiałe dla miłości na zawsze. O ty dziwne i straszne uczucie, które miłością się zwiesz... O ty mój Jerzy...

III.

Burza oklasków biegnie z sali śladem ustępującego z estrady transformatora. W dymie cygar, unoszącym się, niby kadzidła w świątyni, ku złoconym stropom największej z Musichall Paryża, matowo błyszczą szyje i piersi kobiet, gorsy i łysiny frakowców. Przaśny i mdły odór słodkich perfum przelewa się ponad głowami setek gości. Parami lub w pojedynkę wałęsają się po kobiercach korytarzy najwykwintniejsze "gwiazdy" stolicy świata. Rzępoli zmęczona orkiestra. W salonach przyległych snuje się tłum bogatych żebraków, spędzony z całej ziemi. Pod kolumną stoi i ten, co Jętkę w noc pochmurną na Litwie całował.

Nagle muzyka skoczny takt urywa. Zamierają trąby, waltornie. Jakby z przezroczej toni jeziornej modlitwą kilku skrzypiec wynurza się pieśń fletu, tęskna i czysta, łagodna a dumna, jak pierś ibisa, prężącego skrzydła do lotu nad brzegiem wielkiej rzeki. Gasną światła kolejno, mroczy się scena z dekoracją o kilku drzewach i dalekim horyzontem. Zanim przygrywka egzotyczna oniemiła salę — zjawia się kobieta zza morza. Hinduską jest. Taniec swój ukaże tym, co wszystko widzieli. Stanęła sztywno w nagim przepychu śniadego od plag słonecznych wiośnianego ciała. Srebrzysta siatka w kształt rozwartego kielicha lotosu muska i opina jej łono, którem ma wytańczyć pieśń swoją.

Taniec zaczęła. "Danse du ventre indienne"...

Zakołysały się lekko smukłe, toczone biodra. Skamieniała w zachwycie głowa o spiętych nad szyją ciężkich splotach złowróżbnie czarnych włosów. Żarem krwi wzdęły się piersi, walcząc z przezrocza siatką. W kurcz miłości sprężyło się, podniosło i znów wgarnęło niewidzialnego kochanka jędrne i wyraźne w szarym pomroku sceny łono. Miarowy, nadludzkiem wyrzeczeniem się hamowany, niby węzłem niewidzialnym spięty, rozpoczął życie ekstatyczny taniec. Osłupiały z nagłego wzruszenia lubieżnością załzawione źrenice świata.

* * *

Hinduskę już dawno zmienił kto inny, i dawno kinkiety na sali rozbłysły, gdy futro narzucał Jerzy. Łkała w nim pełnym głosem tygodniami i miesiącami tłumiona tęsknota. Nareszcie — nareszcie... Ona to — ta obca, zamorska diva, nieskalanie czystym psalmem świętego swego ciała zgarnęła muł z łożyska jego marzeń. Spłynął męt. Potoczyły się wody

czyste zmożonym pędem, tłukły kryształami

o brzegi, kędy życie je gnało. Brzegom tym

i pędom przyglądał się Jerzy, lecąc na fali.

— Więc tak, — więc żadna. Tyle lat, tyle wzlotów, wygasań, zawodów, orgji i kłamstw. Od rozpusty gorsza, od zbrodni grzeszniejsza myśl, co tęsknotę w nicość rozpyla. A takie są moje myśli. Z ust żadnej kobiety nie wypiłem kropli radosnej wiedzy. Jadem wielości zatrułem litanję pocałunków płomiennych. Niema dla mnie w orkanie żądz latarni zbawczej. Oto i ta hinduska — rzadki cud krajów dalekich — trądem razi serce, — to serce moje, bez młota i bez kowadła. Zlepek serdecznego błota w zgangrenowanej piersi — na zewnątrz prometejskiej...

— Tyle ich, posianych, jak ziarna troski wieczystej po obszarach ziemi, miast cudzołożnych i strzech świątobliwych. Tyle ich — • niewolnic naszego gestu, pióropuszów na naszych kaskach. Któż z nas, rycerzy smętnych ust, nie pochlubi się w noc noworoczną zżętym łanem ciał dziewic, mężatek, rozwódek i kokot? Gdzie nasza nadzieja na cud jedyny — niepowtarzalny — na rozkosz przeciw tęsknocie za stadem?...

Automobil pędził z Jerzym do domu. Przyjechawszy, pisał przy mdłem świetle hotelowej świecy:

— Jętko jedyna, najdroższa. Ani mię nigdy nie zrozumiesz, bo nie wiesz, co ci jest danem. Bądź moją, jak usta twoje mojemi są. Z gliny cię własnej ulepię, glinę tę we krwi własnej wypłuczę. To nic, żeś Jętka. To właśnie wszystko. Pamiętaj — dla ciebie tylko chcę żyć...

IV.

Jętka odpisywała zaraz. Po kilkakrotnej wymianie serdecznych listów nabrała już zaufania do dalekiego przyjaciela. Czas starł już z jej sumienia czarne znaki i krzyże, jakiemi zażegnywała pierwszą swoją miłość. Była znów, jak dawniej, przed poznaniem Jerzego, prosta i wybuchowo wesoła, jak dziewczę, którego piersi pękają od radości życia, niby wzbierające przed długiem latem pąki róż polnych. Dumna, że ma przyjaciela, przerastającego ją o cały bezmiar inteligencji życiowej, której zaledwie uczyła się pragnąć i zdobywać, pisała Jętka z początku ostrożnie, potem — ośmielona zapałem i prostotą Jerzego — opowiadała mu wszystkie swoje kłopoty, zajścia z rodzicami, spisywała szalone historję pensjonarki na wyraju, głaskała pieszczotliwem imieniem, rozbrajała naiwnością swych dziewczęcych pojęć. Każdy taki list wpadał, jak ciepły wiatr, do rozścieżonych na jego przyjęcie okien wymarzłej duszy Jerzego.

Więc pisał i on, wciąż namiętniej, jakby sypiąc kwieciem rzadkiej poezji na wspomnienie tej białej dziewczyny o pachnących fijolkami ustach i odurzającej woni włosów. Ale rzecz dziwna — im więcej czul przepaść, jaka dzieliła ich dwa światy, tem bardziej pragnął nie przeciągnąć Jętkę ku sobie, lecz przetopić skamieniałe bryły swych pojęć w lawie młodości, jaką wrzały pierwsze ludzkie wynurzenia cudnej dziewczyny. Czuł, że w dziewczynie tej on nietylko przegląda się, jak w przejrzystym stawie górskim, lecz i uczy się kochać coś, co tylko raz w życiu może być kochanern. Niezadługo wszakże dostrzegł, że płyn wulkanów nie jest życiodajnym, jak mu się zdawało. Dziki głód nienasyconego zdobywcy począł w nim wzbierać i rozsadzać wyobraźnię. Jętka stawała się anhelicą, skazaną na pożarcie ofiarne przez smoka jego nadzmyslowej tęsknoty.

Miłości nie znał Jerzy i głodu swego nie mógłby nazwać miłością. W listach spokojnych, zlekka sceptycznych, nie zdradzał ani jednem słowem swego pragnienia; bal się spłoszyć lękliwą sarnę, zanim się z nim oswoi. I Jętka ku najwyższej swej radości wciąż śmielej wyciągała dłoń do dawnego wroga, jak do jakiegoś z nieba jej zesłanego apostoła życiowej odwagi, szalonego marzyciela, za którym poszłaby na kraj świata. Pod wpływem Jerzego życie jej w rodzinie zmieniło się w walkę domową, lecz dzika dziewczyna każdy wybuch gniewu rodziców, każdą burzliwą scenę witała radośnie, jako nowy tryumf rozpoczętej "rewolucji". Pisała o tem do Jerzego szczegółowo, z temperamentem żony wodza czerwonoskórych; fantazja buntowniczego ducha unosiła ją pod niebiosa, choć spowiadała się językiem rozbrajająco uciesznym, nieraz jakimś okolicznościowym żargonem. Jerzy, czytając te najmilsze mu listy, gryzł wargi i szalał myślą za tą szesnastoletnią towarzyszką przyszłych romantycznych wypraw do bieguna antarktycznego. Nie kłamał nic — i tylko milczeniem okrywał kiełkujący we wnętrzu jego istoty czerwony krzew żądzy. Krzew ten zapłonął wreszcie jednym oślepiającym ogniem: opanować wolę Jętki, zmiażdżyć ją w uścisku. Za Jętkę oddałby wszystkie inne, znane i nieznane kobiety.

Wysławszy list ostatni, Jerzy sennie, melancholijnie czekał z dnia na dzień na nowy powiew wiosny z dalekiej północy. W pochmurne, ciemne południe styczniowe wałęsał się po alejach Luxemburgu, lub w parku Bulońskim i wdychał przyćmioną woń nigdy nie umierających w Paryżu trawników. Smutnie rozwierał oczy na skulone, czerwieniejące przez mgły słońce. Strzępił resztki zabłąkanych myśli o zbrukane deszczami posągi, lub wiecznie majowe fontanny. Kupował wiązanki fijołków i rzucał do Sekwany. Godzinami przesiadywał w ponurym wnęku Notre Dame , lub wystawał pod czarnemi bóstwami Chaldejczyków w Luwrze. W całej grozie doświadczał spełniania się w nim jakiejś mistyki przeczuć. I gdy już wiedział napewno, że odpowiedź Jętki nadeszła i że doręczoną mu będzie na drugi dzień zrana, spokojny był, modlitewnie poważny. Przez rozwarte okna wpuścił gwar miasta. Uśmiechem zaprosił księżyc i gwiazdy do wspólnego czekania na słowo Jętki. Miał bowiem chwile w życiu, gdy nie wstydził się własnej poezji, nawet ubranej w gest kapłański.

Nagle zdało mu się, że któryś z tych gości otworzył jakąś księgę i głosem jednostajnym odczytywał u okna:

— Jętka, owad mający cztery skrzydełka, z których tylne bardzo są małe. Po przeistoczeniu się z gąsienicy ledwo dzień żyje...

Jerzy słuchał i czekał.

V.

Podaną mu przez listonosza kopertę wolno, z nabożeństwem i hieratycznie otwierał. Uważnie nie szarpiąc papieru, nie przeskakując słów, czytał odpowiedź, która miała dla niego być wyrocznią.

Jętka nie zrozumiała nic.

Nie wystrzeliła czuciem ponad ten żywopłot ognia na ustach, którym, niby Wotan Brunhildę, otoczył ją Jerzy w noc wrześniową na Litwie. Nie uczciła w pojęciu poety ani jednego wiersza iego — kochanka, którego marzenie powinno było być przecie dla niej prawdą... To można było wyczuć z samego tonu listu.

A jednak, po raz pierwszy od rozstania się pisała o tym wierszu. Z właściwym jej nieomylnym, ukochanym przez Jerzego realizmem zdzierała strzęp po strzępie płachtę z owej nocy.

"... Wiersze te rzeczywiście umeim na pamięć, bo przeczytywałam je po tysiąc razy, ale nie zgadzam się z panem w jednej kwestji; pan mówi: jedno szczęście w pocałunku dwojga ust. Przecie ja pana ani myślałam całować! ale szczęście naprawdę jest w tem, że pozostaliśmy dobrymi przyjaciółmi... "

Połysk demonicznej logiki odbierał tym prostym słowom wszelki urok naiwności. Swoboda morderczego ciosu gorsza była postokroć od samej treści powiedzenia, czyniła bowiem ich dwoje od jednego zamachu istotami planetarnie od siebie odległemi. Jerzy zastygnął w zdumieniu. Brutalność rozczarowania zamajaczyła mu w oczach jakąś ohydą strachu. Na chwilę poczuł się w skórze pająka, do którego ciemnej nory ktoś zbliża świecę, spala pajęczynę, wreszcie chce go oparzyć i zniszczyć. Wzdrygnął się w nagłem przebudzeniu dumy.

— Ona wydała wyrok. Ale i mój wydany. O lichy, a nieśmiertelny dziwotworze przyjaźni...

Ale rozpacz przypadła mu do gardła. Więc nic, nic! Czego ty naprawdę chciałeś, czyś o tem pomyślał? Dziecko, dziecko... Zkąd ona, taka Jętka, strzeżona, chowana w roju innych, może coś rozumieć z gry wyobraźni? Co może wyssać ze skradzionej chwili rozkoszy, prócz przestrogi? Albo jeszcze: jak może ocenić kogoś, nie mając go z kim zestawić? Przecie, gdy ją całował, oddawała mu te usta po raz pierwszy. Ale to nic — ona mu oddawała pocałunek ! Wie to — wie, w tych rzeczach omylić się niepodobna... Więc co znaczy ten spokój, ta powaga w orzeczeniach o najstraszliwszej dla dziewczyny chwili? Wyraża się jak pensjonarka — ale pod jej słowami widać już chichoczącą maskę panującej nad sobą kobiety... Czy tylko nad sobą?... Jezus Marja... podobnie — ależ nie!... tak samo, zupełnie tak samo pisała niedawno pewna wykwintna pani, gdy jej dyplomatycznie zaproponował zerwanie stosunków. Jętko, Jętko!... ja nie poznaję ciebie — szeptał Jerzy, patrząc na szczelnie zapisany arkusik, — ciebie tu niema, gdzież jesteś — odezwij się!

I znów fala dumy. Zdawało mu się na chwilę, że widzi ją tuż obok; przyszła, usiadła przy kominku, i swawolnie, jak niegdyś, za pierwszych dni znajomości, patrzy mu w oczy. Jest wyzywająco ponętna, ale nie jest Jętką. Oczy jej — to nie oczy dziecka. Uśmiech jej jest mądry i nieszczery. Boją się siebie. Ale ona ma nad nim przewagę: jest mirażem i w każdej chwili może zniknąć...

— Jednodniówko na wodzie, czy w ogniu, nie od ciebie będę żebrał miłości. Nie miałaś odwagi walki otwartej wówczas, nie pomścisz się zimnem słowem poniewczasie. Tak, nie jesteś moją, siłą cię poraź wtóry nie zdobędę — dotknięciem nie splamię — siebie. Więc te usta zachowaj, zachowaj... Ust na świecie jest dosyć, tak dosyć... Mogłem cię...

Przetarł oczy. Przy kominku już nie było nikogo. Po dogorywających węglach pełzały złote, czerwone i sine oka, sycząc, jakby ktoś płakał nad ogniem. Jerzy uczul potrzebę okrucieństwa. Nieświadomie jeszcze szukał okazji do bezwzględnej, czczej śmieszności, aby zagłuszyć najgłębszy głos sumienia. Rozejrzał się po pokoju i dostrzegł ćmę, leniwie przesuwającą się pod kominkiem, który ją wabił ciepłem nielada i jasnością czarowną. Pochwycił zziębłego motyla dwoma palcami i cisnął w węgle. Poczem przez dłuższą chwilę z lubością przyglądał się całopaleniu tego może jedynego swego towarzysza, który zatęsknił do ciepła i życia, a nad którym nawet wiatr styczniowy się zlitował, zapędzając do okna hotelu.

Strzepną! opałowy pyłek z dłoni. Był już zupełnie innym, odmienionym wewnętrznie. Posiadł nienawiść do lirycznego ujmowania zdarzeń. Zatracił miarę przewinień i podłostek. Stawał się rozważnym inkwizytorem jakiejś nieznajomej branki, stawionej przed jego oblicze.

— Pomściłem, Jętko, twoją czystą pamięć, nie — pamięć naszej czystej przygody, — czynem podłym. A teraz czytajmy:

"... Szczęście naprawdę jest w tem, że pozostaliśmy dobrymi przyjaciółmi".

— To już było.

Jerzy uśmiechał się z goryczą, potakując sprostowaniom Jętki. Nie czul już dla niej nic — najmniej przyjaźni...

Następowało kokieteryjne pocieszenie:

"O istnieniu tych wierszy nie wie nikt, nawet Wala, przed którą nic nie ukrywam. Nie dałam jej przeczytać też i ostatniego pana listu. A co — zadowolony Jerzuś?"

Jerzy z niesmakiem patrzył na dachy, ścielące się hen — ku Sekwanie. Nigdy nie przypuszczał, że mu tak łatwo przyjdzie to wyrzeczenie. Jętka nie istniała dla niego już wcale. Z nudą zerknął na trzymany w ręku list.

"Ach, proszę pana o jedno, niech mnie pan za wysoko nie stawia w swojem wyobrażeniu, bo strasznie się boję, że nie zdołam utrzymać się na tym szczycie wysokości (sic! syknął Jerzy) — niech pan nie zamyka oczu przed mojemi wadami, czy dobrze?"

Biedna Jętka!... Słowa jej spowiedzi tłukły już o żelazną kratę bez echa...

"Ja nie mam jeszcze takiej silnej woli, żeby powiedzieć: chcę i tak być powinno, nie mam jeszcze wyrobionego zdania o wszystkiem, co mnie obchodzi, i dlatego łatwo mogę być pod wpływem czyimkolwiek. Taki wpływ, bardzo znaczny, wywiera na mnie Jerzy i jeszcze jeden człowiek, którego bardzo cenię, p. Jaś M... "

— Co?!...

Jerzy nagle wpadł w wściekłość. Tego już było zanadto. Nigdy w życiu nie wydawał się sam sobie tak śmiesznym. Oto do czego prowadzi erotyczne zaślepienie, sentymentalna pisanina z litewską... księżniczką! Dalej znów była mowa o zacnym Jasiu, i daleko sięgające zestawienia obu przyjaciół:

"Ja chcę, żeby nam się udało razem z Jerzym ulepić duszyczkę z własnej gliny, no i trochę, a może i bardzo dużo będzie w tej nowej duszyczce gliny Jasia M. Ja chcę i postaram się ze wszystkich sił swoich dążyć do tego wysokiego celu. Sama możebym nie mogła dojść, ale mając takich dobrych, rozumnych, serdecznych przyjaciół, nie boję się stawić czoła głupim przesądom ludzkim, plotkom i t. d. "...

— I tak dalej, i tak dalej!... pochwycił rozweselony na dobre Jerzy. Nienawidził Jętkę, brzydził się własnej z nią przeszłości.

A tymczasem pismo Jętki dobiegało końca. Ostatnie słowa, pełne ufności duszą oddanej Jerzemu dziewczyny, brzmiały jak pacierz: "Ja nie będę nigdy panną z towarzystwa. Jerzy mi w tem dopomoże. Jętka".

VI.

Co począł Jerzy?

W pierwszej chwili chciał odpowiedzieć mniej więcej temi słowy:

"Niech Jętka lepi z p. Jasiem duszyczkę — swoją, jego, i wszystko, co chce. Ja do współki nie przystępuję. Na korespondencję brak mi czasu i ochoty".

Pożałował Jętki i zawstydził się siebie. Już chciał przepisać parę wierszy z otwartej książki poety:

A słońce szydzi na lazurach;

powiędną róże, zmierzchną bzy —

lecz ia was pomszczę w ciemnych chmurach —

dobędę piorun z waszej łzy...

Lecz i to wydało mu się czczem. Dzień cały spędził na porządkowaniu rozpoczętych prac; przekładał stosy ksiąg i papierów, ciężkich i chłodnych, jak ręka zmarłego przyjaciela. Wygasała w nim cała krasa stworzonego przezeń i w życia poemat zaklętego dziewczęcia. Spopielały wszystkie obrazy snu i jawy, stliły się w proch, zwarstwiły u jego stóp w nicestwie przeżartych i strupieszałych tęsknot.

Nad wieczorem wyszedł Jerzy na miasto. Może mu się już tylko zdawało, że pragnie tańca hinduski z nad Gangu, ale szedł ku niej krokiem pewnym. I tylko żałował, że nie jest osobą ukoronowaną, lub krezusem amerykańskim. Kazałby jej tańczyć tylko przed sobą samym...

ICH SKARB

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FETYSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOC, KTÓREJ NIE BYŁO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚPIEWNIK ROZDARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej