Kazimierz Gliński

SPLĄTANE NICI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

FILIPEK.

WUJASZEK.

PAN RADCA.

WIELKI SZLEM.

KOWALOWA GÓRA.

STARY KAWALER.

Z PAMIĘTNIKÓW PAJĄKA.

NA WIDECIE.

MURŁAJ.

KOLEDZY.

MAREK CIUPAŁA.

„AVE!"

PRZEKLĘTY RÓD.

SPLĄTANE NICI

szkice i obrazki

Gliński Kazimierz

FILIPEK.

...Od roku już nie widziałem Filipka. Wiem, że mieszkał w Warszawie na Sosnowej, czy koło Sosnowej; kilkakrotnie wybierałem się nawet do niego, ale to i owo zawsze mi na przeszkodzie stanęło. Nie tak to łatwo wybrać się, będąc kawalerem! — Jesteś już na wychodnem, wtem odrywa ci się guziczek od koszuli, a kołnierzyk z karku na szyję wylazł. Szukaj igły, nici, trafiaj potem do malusieńkiej dziurki! Celujesz — dobrze!... aha! — nitka na lewo, a igła na prawo poszła. — Wreszcie udało się — przyszywaj teraz. To łatwo powiedzieć: przyszywaj! ale proszę-no spróbować i przełamać krnąbrność igły, która co chwila w palce cię kole!... Ale, wycałowawszy wszystkie palce, odnosisz wrażenie tryumfu. — Już masz kapelusz na głowie, trzcinkę w ręku, obejrzałeś wszystkie kąty, czy co gdzie nie zostało, i robisz stanowczy krok do wyjścia... gdy z dziedzińca przeciągłe wołanie dolata: andełe! andełe! Stajesz i przypominasz sobie, czy czego na sprzedaż niema?... A... jest!... Kalosze, do rzeszota podobne, i coś tam z ubrania. Wołasz handełesa — i nim złotówkę weźmiesz, dobra ci godzina upłynie. — Uwolnionyś nakoniec. Kładziesz po raz trzeci kapelusz na głowę, a ręce na klamce ode drzwi — wtem na ulicy, pod oknem, zaczyna ci katarynka wygrywać jakąś aryę z Pięknej Heleny. Słyszałeś ją sto pięćdziesiąt razy — to prawda! ale tyle ona ma zawsze uroku i tak różne, menelausowe wspomnienia budzi, że posuwasz kapelusz na tył głowy, podchodzisz do okna, ręce w kieszenie zakładasz i słuchasz tej aryjki z Pięknej Heleny. I ot, bruk warszawski nie tak ci turkotliwym się wydaje, powietrze wonieje, ruch korby nawet wspomnieńka jakieś budzi. — Guzik, handełes, arya z Pięknej Heleny, zabrały ci tyle czasu, że wszelkie wizyty musisz odłożyć na kiedyś, a tymczasem na jakimś ogródku poprzestać. W ten sposób wybierałem się do Filipka przez okrągłych trzynaście miesięcy i nie wybrałem się. Ale spotkałem go na zawrocie z Marszałkowskiej na Chmielną.

— Filip!

— Ludwik! Rzuciliśmy się w ramiona.

Było to w dzień biały — wiedeński zegar pierwszą właśnie uderzył.

— Ale gdzież twój krawat? — spytałem po chwili.

Chwycił się za szyję, ale krawata nie znalazł.

— Do dyaska! — zawołał — ładniem się spisał! — No, co?

— Wracam z wizyty od panny Adolfiny. Parsknąłem śmiechem.

— Gotowa ci dać odkosza — rzekłem.

— No, tego nie zrobi; ale ciocia Teresia, która zawsze ma coś i tak do mnie, ostatecznie zrekuzuje mnie od spadku po sobie, a w niej jedyna nadzieja moja.

— Zadługo coś czekasz na ten szczęśliwy wypadek. Ciocia Teresia, pomimo lat sześćdziesięciu, nie myśli zbyt prędko opuścić tego padołu płaczu.

— Ach! Ludwiku, co mówisz? czyż myślałbym o czemś podobnem?!

— Jakże inaczej?

— Może z dobroci serca coś mi użyczy...

— O... o! zadługo na tę dobroć czekasz! Filipek westchnął głęboko i, ująwszy mię pod ramię, pośpiesznie iść zaczął.

— Dokąd idziemy? — spytałem.

— Oczywiście, że do ciebie!

— Brawo! Niezmiernie obowiązany ci jestem za tę niespodzianą wizytę.

— Nie myśl, mój drogi, że to wizyta tylko.

— Jakto?

— Jest to stałe przesiedlenie się z Sosnowej na Ślizką, przy której, zdaje mi się, że dotąd mieszkasz.

— ?... — spojrzałem na Filipa zezem nieco.

— No, cóż chcesz?..: Wczoraj za drzwi wyrzuciłem gospodarza, od roku już natarczywie dopominającego się o komorne, a dzisiaj komornik mnie wyrzucił.

— Taaak?

— Naturalnie! Przecie wiesz, że nie urządzam się inaczej, tylko że dawniej, opuściwszy w ten sposób jeden lokal, znajdywałem zaraz drugi; teraz zaś tak mnie szelmy już znają, że abym gdziekolwiek drzwi otworzył: nie, nie, nie! krzyczą natychmiast. Walę tedy do ciebie!

— Zgoda. - Ale gdzie twoje rzeczy?

— A o!

— Co? ten mały tłumoczek wielkości portmonetki?

— Skarpetka, koszula, parę książek i korków kilka od piwa ze stemplem Haberbuscha. Omnia mea mecum porto, dopóki ciocia Teresia...

— ...do aniołów nie pójdzie.

— Ludwiku! robisz mi przykrość! Zaczęliśmy się gramolić po wązkich schodach, które wiodły do mojego kawalerskiego mieszkania, znajdującego się na trzeciem piętrze, przy ulicy Ślizkiej.

— Aa! — zawołał Filipek, wchodząc do pokoju: — Dwa krawaty na biurku widzę... brawo!... Ten w paski błękitne bardzo pasować mi będzie.

— Może ten z bukiecikiem? — zawołałem szybko.

— Nie, nie! Ten niebieski w paski niezmiernie mi się podobał.

Powiedziawszy prawdę, to ten niebieski i mnie, jako właścicielowi, także się podobał. Wydałem za takowy dziś rano złotych dziesięć, co nie było małym wydatkiem na chudą moję kieszeń. Ale Filipek uporu nie lubił. Ubrał się natychmiast i rad był, że jego gdzieś się zapodział.

Usiedliśmy. Filipek wziął cygaro, leżące u mnie na biurku, zapalił i splunął...

— Paskudztwo!... musisz mi lepszego dostać.

— Cóż myślisz o pannie Adolfinie? — spytałem.

— Wolałbym wiedzieć, co ona o mnie myśli...

— Masz przynajmniej nadzieję?...

— Jeżeli nie będzie głupia.

— A ty jak sądzisz?

— Ha! to wszystko od mojej cioci zależy... Zresztą, pal ją sześć!...

— Kogo? ciocię?...

— Ludwiku! — odezwał się tonem wymówki. — Czyż nie wiesz, że w niej nadzieja moja cała?... Jedynym i najbliższym spadkobiercą cioteczki ja jestem.

— To też... pal ją sześć! Filipek skoczył i usta mi zamknął.

— Niech więc żyje lat sto jeszcze, jeżeli pragniesz tego... Ale powiedz-że mi, co tu ta ciocia twoja porabia w Warszawie? Zdaje się, że stale mieszka w Płocku, ma tam nawet posesyę jakąś?

— Śliczną kamienice z ogródkiem, która do trzech tysięcy rubli czystego dochodu jej daje.

Świsnąłem.

— „To twoje będzie, Filipku, jeżeli umrę!" od lat piętnastu droga cioteczka mi powtarza. Teraz przyjechała do Warszawy na parę tygodni; i, jeżeli się nie mylę, to chce mnie z panną Adolfiną skojarzyć. Bo trzeba ci wiedzieć, że koło panny Adolfiny kręci się niejaki Alfred Pokropiński. Otóż zdaje mi się, że ciocia chce go odsądzić od panny; sama mi nawet raz powiedziała, że dobrana byłaby z nas parka. Poczciwa cioteczka widocznie myśleć o mnie zaczyna.

— Oby raz nakoniec pomyślała po piętnastu latach obiecanek.

— Ależ ciocia nie obiecywała; mówiła zawsze: jeżeli umrę; lecz obiecywać przecie nie mogła, że umrze. Prawda, oprócz starych kamaszów, nic nad to, odkąd żyję, mi nie dała; lecz mówiła, że chce, ażebym się zahartował w walce z losem.

Teraz przekonała się, iż radę sobie dawać umiem; dowiedziała się też o mojej do Adolfiny sympatyi; i gdy jej rzekłem, że Pokropiński dołki pode mną kopie, przyleciała wnet z Płocka, by mu pokrzyżować plany. Widzisz, że o takiej kobiecie, jak moja ciocia, ze czcią tylko odzywać się można.

Gadaliśmy tak do zmierzchu, po zmierzchu prawie, bo dopiero na wyraźne żądanie lampy przez Filipka zapaliłem takową. Filipek dobył zegarka i spojrzał na godzinę.

— Gadu, gadu, a psy w krupach!..

— Która?

— Koło jedenastej... bagatela!

Wychylił resztę herbaty, którą w czasie jego opowiadania przygotowałem, i obejrzał się po pokoju.

— Gdzież ty spać będziesz? — zawołał, zobaczywszy jedno tylko łóżko.

Spojrzałem na Filipka.

— Co? — dodał.

— Prześpię się na taburecie — odpowiedziałem nieco markotnie.

Filipek rozebrał się, wsunął się pod kołdrę: „pysznie!" parę razy szepnął i chrapać począł.

Usiadłem na drewnianym stołku, opierając się plecami o ścianę, ale zasnąć nie mogłem. O północy przeniosłem się na krzesło, o pierwszej podsunąłem stołek, jako podporę dla nóg, i położyłem się na tych dwóch sprzętach, w kabłąk się zwinąwszy; ale w tej psiej pozycyi było mi jeszcze gorzej. Rad nierad, musiałem zsunąć się na ziemię i na podłodze się przespać, przyjmując odwiedziny karaluchów, prusaków i kąśliwe pcheł wizyty. Nad ranem zerwałem się z mojego łoża, i zbiegłem na dół do stróża, z prośbą, by mi z pomocą przybył. Szczęściem znalazła się na strychu jakaś opuszczona kanapa, wysiedzona tak okrutnie, że w nagłym razie za wannę mogłaby służyć; cieszyłem się jednak, że będzie mi na niej wygodniej, niż na stołku, krześle albo podłodze.

— A to co? — zawołał Filip, unosząc nieco głowy od poduszki, w chwili, gdy moja kanapa wtaczała się do pokoju.

— Wynająłem kanapę, ażeby mi nieco lepiej spać było — odpowiedziałem nieśmiało.

— Niepotrzebny zbytek! — burknął Filip, wyciągając się na dosyć miękkiem łóżku. Ze dwa ruble miesięcznie wypadnie ci płacić, a tymczasem grosz mi i tak jest potrzebny.

Przeciągnął się raz jeszcze, ziewnął jak buldog, i nucąc coś pod nosem, ubierać się zaczął.

— Ludwik, kawy! — zawołał — a śpiesz się tylko, bo muszę na miasto wychodzić.

Nalał wody do miednicy i zabrał się do umywania, podczas gdy ja zacząłem mu na maszynce kawę preperować.

— Lura! — mruknął, spróbowawszy podany przeze mnie napój. — A mleko... dyabeł wie co... Gdzie ty je bierzesz?

— Przynoszą mi — odpowiedziałem.

— Tu, bratku, jest mleczarnia o dwieście pięćdziesiąt kroków, pod N. 15. Śmietankę ci dadzą, aż miło! Ale musisz sam chodzić, rozumiesz?

— Rozumiem!...

— No, ja iść musze, a ty o obiedzie pomyśl. Około pierwszej wrócę. Jeżeli byś wychodził, zostaw klucz u stróża... Pa!

Nałożył kapelusz i wyszedł.

Kat wie, jak się stało, ale obiad mu przygotowałem; na drugi dzień posłał mię do miasta po sprawunki, i poszedłem; trzeciego oskrobałem mu kartofle na śniadanie, wreszcie zdawać musiałem przed nim rachunek ze swoich dochodów, a w końcu kontentować się tem, co on mi dawał z własnej mojej kieszeni. Nie wiem, czy nieboszczyk Jakób tak się wysługiwał Labanowi za Rachelę, jak ja, bez perspektywy żadnej, Filipowi. Kilkakrotnie chciałem zerwać ten przyjacielski stosunek, ale Filip tak był stanowczy w swojem obejściu się ze mną, że sam nie wiedziałem: czy on u mnie, czy ja u niego na łasce jestem. Szafa, zdaje się, była moja, ale wszystkie znajdujące się w niej rzeczy precz poszły; raz nawet zawołał tandeciarza i parę kamizelek moich sprzedał; biurko otrzymałem w spadku po ś. p. własnym ojcu — ale Filip wziął je w posiadanie; i gdy raz, wróciwszy z miasta, zastał mnie przy niem zajętego pracą jakąś:— „no, fort!" — bez ceremonii powiedział, i w ten sposób mnie spędziwszy, usiadł na wolnem już miejscu; komorne ja opłacałem; wreszcie sakiewka, znajdująca się czas jakiś u mnie w kieszeni, zdawała się już być niezaprzeczoną moją własnością, ale i do niej prawo jakieś uroił i co rano wyznaczał mi pewną kwotę na dzienny wydatek, a co wieczora najskrupulatniej ściągał ze mnie rachunek z poczynionych wydatków. Słowem stał się właścicielem wszystkiego, co posiadałem, zwąc mnie nawet czasami niedorajdą, jeżeli czegokolwiek wedle woli jego nie spełniłem. I wyszło tak jakoś, że on mnie poił, karmił, odziewał, a ja przez wdzięczność wysługiwać się musiałem.

Razu pewnego poszedł do Adolfiny, a mnie kazał zostać i wyklejać pudełko, które przygotowywał jako prezent imieninowy dla cioci Teresi. Około północy gwałtowne szarpnięcie dzwonkiem oznajmiło powrót mojego przyjaciela.

— A to szelmy! — zawołał, wchodząc do mieszkania zamaszystym krokiem. — Kradną na pierwszorzędnych ulicach!

— Co? kogo? — zapytałem.

— Wyobraź sobie, jaki miałem wypadek. Idę Krakowskiem, koło Kopernika spotykam jakiegoś jegomościa, który wielce zamyślony przechodzi mimo. Po zrobieniu kroków kilku zauważyłem dopiero, że ów jegomość dziwnie się otarł o mnie. Mac, mac po kamizelce... zegarka niema! „A! złodzieju!" krzyknąłem, i niewiele myśląc, zawracam się i lecę pędem, szukając oczyma amatora cudzych zegarków. Widzę, że ów jegomość posuwa się ku Oboźnej. Wyciągam tedy nogi, co urwis zauważywszy, galopem ruszył. Ale nie jemu w zawody iść ze mną! Dopadam go na samym zawrocie ulicy i za kark. Chciał się wyrwać, alem go za gardło tak ścisnął, że ani chrapnął. „Zegarek, albo zdławię jak psa!" krzyknąłem. Na takie dictum odrazu mi oddał mojego srebrnego staruszka, i rad, żem go puścił swobodnie, skoczył w bramę kamienicy, gdzie mieszka Pokropiński.

— A cóż to za zegarek na biurku? — odezwałem się. — Zdawało mi się, że twój.

Filip spojrzał i stanął jak osłupiały.

— A mój! — wyszeptał.

To mówiąc, wydostał z kamizelki na złotym łańcuszku piękny złoty zegarek.

— Ładna historya! — krzyknął. — To nie mnie złupiono, ale ja ograbiłem kogoś. Ten nieborak, przerażony utratą życia, pozbył się swojego skarbu, byle ujść cało.

Zaczął przypatrywać się dewizce ze wzrastającem coraz przerażeniem.

— Jezus Marya! — wrzasnął. — To zegarek Pokropińskiego... znam doskonale!... Tak, tak, tak... teraz przypominam sobie ruchy uciekającego niby złodzieja... Pokropiński!... Sto talarów, że on!

— Cóż teraz uczynisz? — zapytałem, śmiejąc się.

— Musisz natychmiast jutro pójść do niego, przeprosić w mojem imieniu, zegarek oddać i wytłumaczyć rzecz całą prostym wypadkiem niefortunnego otarcia się o mnie, które zrodziło we mnie myśl złodziejstwa.

— Możeby lepiej było, gdybyś sam poszedł? — zauważyłem.

— A ty od czego jesteś? — zapytał, z góry patrząc na mnie.

— To prawda! — szepnąłem,

Na drugi dzień udałem się do Pokropińskiego, który, dowiedziawszy się o awanturniczej omyłce, niesłychanym uniósł się gniewem. Daremne były wszelkie moje przedstawienia, śmiertelną odgrażał się zemstą.

— Kiep on, powiedz jemu! — zawołał Filip, wysłuchawszy mojej relacyi. — Tak jak ciocia odsadziła go od panny Adolfiny, ja go odsądzę od wszelkich mściwych zamiarów.

Od  tej chwili Pokropiński unikał starannie spotkania się z Filipem, choć ten mu sam w oczy właził. Spotkali się wreszcie bec a bec koło fontanny w Saskim ogrodzie, ale Pokropiński powitał go z niebywałą uprzejmością, nic a nic o wypadku nie wspominając.

— Widzisz, jaki on straszny? — śmiał się Filip. — Niedorajda, do ciebie podobny! W bucie palcem kiwać potrafi; ale postaw się ostro, to warować zacznie.

Upłynęło od powyższych wypadków dwa miesiące blizko. Ja zupełnie na fagasa wyszedłem, a Filipek stał się panem mojej osoby i wszystkiego, co do niej należało. U panny Adolfiny bywał codziennym niemal gościem, ale z powodu żyjącej zawsze cioci, która do swojego Płocka wróciła, ze stanowczem słowem zwlekał.

Nastały sierpniowe upały, noce parne, które dla mnie szczególnie do niewytrzymania były. Kanapa moja, wydrążona jak łódź rybacka, piekła mnie poprostu! Chciałem już sobie jakiś tapczan sprowadzić, ale Filip nie pozwolił, nie przez wzgląd na zbytek, lecz żeby niewdzięczny mebel nie defigurował jego mieszkania. Na dobitek wszystkiego Filipek nauczył się cmoktać fajkę i czasem w nocy z niej kurzył, każąc oczywiście czynność nakładania takowej mnie pełnić. To mię nakoniec oburzyło! Wstawaj w nocy, wyłaź z głębin kanapy, fajkę pociemku nakładaj...

Zaprotestowałem.

— Czy chcesz, ażebym się wyniósł? — sucho ale wyniośle zapytał Filipek.

Zawahałem się z odpowiedzią.

— Fajki — rzekł krótko.

Napchałem pełną lulkę, podałem, chciałem zapalić, ale Filip zapałkę z rąk mi wydarł.

— Ruszaj spać! — odezwał się.

Nie robiąc żadnego szmeru, poszedłem do swojej kanapy, ułożyłem się i słyszałem, jak Filipek pykać zaczął.

— Rób ludziom dobrze, a masz!... — mruczał pod nosem.

Na drugi dzień dziwnie szorstko ze mną się obchodził. Odliczone na obiad pieniądze rzucił mi przez stół, dzień dobry mi nie powiedział, a gdy mu podawałem palto, mruknął:

— Wolałbyś śmiecie z pod łóżka wymieść! Wyszedł, zatrzaskując drzwi za sobą — ja wziąłem się do froterki.

Pod koniec sierpnia niezwykły wypadek się wydarzył.

Koło południa jakoś wszedł Filipek do moje... do swojego mieszkania, i wbiegając, ód drzwi już zawołał:

— Telegram!

Zerwałem się na równe nogi.

— Co? zkąd?...

— Ciocia umarła!

Szwajcar jakoś bokiem na mnie spojrzał i wskazał drzwi na lewo.

Otwarłem takowe i już w progu samym stanąłem jak załapany.

Tak! ciotka moja leżała... ale w objęciach Pokropińskiego.

— Co? umarła w jego ramionach? — zawołałem, dziwnym wypadkiem przerażony.

— Dyabła tam! — zakrzyczał Filipek — tylko co od ślubu wrócili... rozumiesz?

— Nieszczęście! — zawołałem.

— Szelma Pokropiński, ot jak się zemścił! Ale i ciocia moja... żeby z czeluści piekielnych nigdy nie wylazła!... odsadziła go od Adolfiny... dla siebie... ha?

— No, ale... zapisała może coś tobie?... — bąknąłem.

— Wszystko Pokropińskiemu! Całą kamienicę, z ogrodem, z sobą, z zakamarkami i komórkami wszystkiemi!

Chwycił się za włosy i wzdłuż i wszerz mojego mieszkania przechadzać się zaczął. Milczałem, nie mogąc znaleźć słów na pocieszenie mojego przyjaciela.

— Fajki! — huknął niespodzianie. Przysiadłem.

— Słyszysz? — powtórzył.

— Zaraz... zaraz, kochanku!... kazałem ją, przeczyścić — wyjąkałem.

Pobiegłem do stróża i wykupiłem fajkę za kilka złotych.

Minęły błogie dni Aranjuezu — powróciły czasy Filipa. Kanapa musiała znowu ze strychu się zsunąć, a sakiewka przejść do rąk przyjaciela.

Po paru tygodniach, ciężkich jak koło młyńskie, bo Filipek stał się dziwnie opryskliwy, ja zaś musiałem boleść jego szanować, siedzieliśmy w milczeniu, obaj zgnębieni i smutni. Ja ogryzałem paznogcie, Filip dym fajczany w nos mi puszczał.

Po chwili odezwał się:

— Ludwik!

— Co, kochanku?

— Czasby się tobie już ożenić.

— Ba! ale z kim?

— Jakto z kim? Wyswatam ci pannę Adolfinę.

— No, a ty?...

— Dla ciebie zrobię to poświęcenie... Zresztą, ja nie stworzony do pożycia małżeńskiego... jestem szorstki, zmienny; ty co innego! Lubisz ciszę, a jabym się przy żonie własnej znudził. Panna Adolfina młoda jeszcze, ma kamienicę na Krzywem-Kole, długu żadnego: będziesz miał spokój, niezależność.

Westchnąłem.

— Jutro pojedziemy... rozumiesz?

— A dobrze, jeżeli chcesz tego.

— Teraz dobranoc, niedorajdo! A rozgryź dobrze, com ci powiedział... Nie-za-le-żność... to wielkie słowo!

Położył się na łóżku, ja wpakowałem się do swojej kanapy i rozmyślać zacząłem.

Filip miał racyę! Pannę Adolfinę widziałem kiedyś — niczego kobieta! a na Krzywem-Kole kamienica zawsze coś znaczy. Tak! ożenić się trzeba, bo inaczej Filipa się nie pozbędę, a tak zdobędę to, do czego wzdycham: niezależność!

Na drugi dzień poszedłem z wizytą do panny. Podobała mi się — Filip patronował w mojej sprawie i tak jakoś około jedenastego listopada ożenił mnie.

Uczta ślubna odbyła się w domu stryja panny młodej, bo rodziców nie miała; nazajutrz przenieśliśmy się do własnego domu na Krzywe-Koło.

Urządzenie naszego mieszkanka miłe na mnie wrażenie zrobiło. Rozkład pokojów był doskonały. Sień, przedpokój, na lewo mój gabinet, na prawo buduar Adolfinki i sypialnia, prosto salon, za nim przechodni pokoik do jadalni, tuż kredens; kuchnia, oddzielona korytarzem; wodociąg, zlew, dwie komórki i trzecia jakaś. Od jadalni zaś był jeszcze jeden pokoik, bardzo ładnie umeblowany, z szeslongiem, biurkiem i łóżkiem pod baldachimem.

— Czyj-że to taki rozkoszny apartament? — spytałem mojej żony.

— Filipa.

— Filipa?

— On ciebie tak kocha, że rozstać się z tobą byłoby dla niego największym ciosem.

— Poczciwy Filipek! — szepnąłem, czując łzy rozrzewnienia w oczach.

Zamieszkaliśmy więc we troje, dzieląc wspólnie wszystkie troski i przyjemności życia. Poczciwy Filipek we wszystkiem mi pomagał. Pracowaliśmy razem: ja chodziłem na targ, Adolfina wydzielała pieniądze, Filip po dawnemu rachunki ze mnie zbierał...

WUJASZEK.

Rozległ się trzask z bata, psy zerwały się gwałtownie, zadudniły w oknach szyby i z głuchym turkotem powóz o angielskich resorach zatrzymał się przed gankiem. Nie spodziewałem się żadnego gościa i, powiedziawszy prawdę, nie byłem w usposobieniu zbyt uprzejmem w tej chwili. Od lat dwóch starałem się o rękę panny Róży, od lat dwóch wybierałem się do niej ze słowem stanowczem — i zawsze jakieś licho na przeszkodzie mi stanęło. Jednakże, uderzywszy się w piersi, sam najwięcej byłem temu winien. Poprostu nie odważyłem się pannie „kocham!" powiedzieć. Niejednokrotnie nastręczały się ku temu bardzo dobre chwile, nierzadko ze słodkiego sam-na-sam skorzystać można było, ale właśnie w takich godzinach zapominałem języka w gębie, zadawalniając się tylko cudnem spojrzeniem bławatkowych jej oczu. Dziś równie coś się podobnego przytrafiło. Godzinę całą siedzieliśmy nad stawem sami, łowiąc na wędki ryby, które doskonale się brały. Ze trzy kwadranse minęło w zupełnem milczeniu: Rózia zdawała się niecierpliwić i zaczynała wtedy sama rozmowę, której przedmiotem w chwilach takich był zwykle mój wujaszek. Rzecz tedy szła o wujaszku, o jego charakterze, usposobieniu, zamiłowaniach, stosunkach, Bóg wie zresztą o czem, ale nie o moich sprawach sercowych. Kochając szczerze wujaszka, lubiłem gawędzić z nią o nim, na potęgę go wychwalając. Dziś jednak chciałem na właściwszy przedmiot rozmowę obrócić, ale panna Róża, jakby ukarać mię chciała za to safandulstwo w tak ważnej sprawie, trwała uparcie przy dawnym toku rozmowy, drażniąc mnie tem niemiłosiernie. Długa upłynęła godzina, rybek nałowiliśmy podostatkiem, o wujaszku wyczerpaliśmy wszystko, i gdy miałem nakoniec uczucia swoje wynurzyć, stanął przed nami ksiądz kapucyn, który przed chwilą po kwestę zjechał. Zły, powróciłem do siebie, w samotności chciałem wieczór cały przepędzić, aż oto jakiś gość nie w porę w drogę mi wchodził. Niechętnie wyszedłem na spotkanie — i... zakrzyknąłem z radości.

Był to wujaszek!

Rzuciliśmy się w ramiona, całując się jak z dubeltówki.

Nie widzieliśmy się rok prawie. On mieszkał na Podolu, blizko granicy galicyjskiej, ja w zapadłej Ukrainie; a że to wówczas kolej nie przerzynała jeszcze tych ogromnych obszarów, widywaliśmy się raz tylko do roku, gdy zjeżdżał do mnie na święta Bożego Narodzenia. Obecny więc przyjazd jego był dla mnie prawdziwa niespodzianką, a w dzisiejszem utrapieniu mojem niemal deską zbawienia. W jednej chwili myśl mi do głowy przyszła, by wezwać go do pomocy. Niech rusza w dziewosłęby, powie to, czego ja dotąd nie mogłem; a że gracko się sprawi, byłem pewny, bo człek bywały, nie z jednego pieca chleb jadał, wojaczką się bawił, a choć czterdziestu pięciu lat dosięgał, iście młodzieńczą miał werwę.

— Z nieba mi spadłeś, panie wuju! zawołałem, sadzając go na wygodnym fotelu i traktując prastarym węgrzynem.

— Albo co?... — zapytał, biorąc puhar do ręki. Stuknęliśmy się.

— Ot co — popijając doskonałe winko, zacząłem. — Wujaszek pamięta pannę Różę?

— Jeszcze jak! Przecie rok temu tańczyłem z nią kontredansa na balu u Rydzymińskich.

— Musisz mnie, wujaszku, wyręczyć... i jutro zaraz ruszyć w oświadczyny.

— Tak? — zapytał, nalewając drugi kieliszek węgrzyna.

— Ja nie mam odwagi powiedzieć, że ją kocham. Coś mi zawsze knebluje usta, jak tylko sam z nią zostanę; i kiedy mi się dzisiaj nie udało, to już doprawdy, że o przyszłości wątpić zaczynam. Chcę więc wujaszka prosić, by wyręczyć mnie raczył. Dla wujcia to trudnem nie będzie, prawd??

— Naturalnie, nie takie fortece zdobywałem! Każ jegomość na jutro elegancką mi czwórkę przygotować, a ręczę za sukces.

Rzuciłem się drogiemu wujaszkowi w ramiona.

Było blizko północy, kiedy rozmarzeni węgrzynem udaliśmy się na spoczynek. Kazałem wujaszkowi piernat posłać, który zresztą wnet za okno wyrzucony został; dałem mu adamaszkową kołdrę, ale okrył się prześcieradłem, kołdrę zaś koło łóżka położył w miejsce dywanika, o którym zapomniałem.

Nie spałem noc całą, wujaszek zaś cudownie chrapał. Koło godziny dziesiątej zrana wypiliśmy strzemiennego i moje gniadosze kochanego swata do panny Róży uwiozły.

— Wujaszku, spraw się dobrze! — wołałem mu na odjezdnem.

— Bądź spokojny! — odrzekł już z powozu i ruszył.

Do Czubinia niespełna dwie mile było. Około godziny dwunastej wujaszek przybędzie na miejsce przeznaczenia, obiad nieco czasu zajmie, później zwykła towarzyska pogadanka, następnie do panny Róży się zbliży, a że od herbaty nie puszczą, więc około godziny jedenastej wieczorem dopiero z powrotem będzie.

Byłem niespokojny, czas mi się okrutnie dłużył. Zaszło słońce, ekonom przyszedł po dyspozycje na dzień jutrzejszy — załatwiłem się z nim prędko i, usiadłszy na ganku od wjazdu, oczekiwałem powrotu wuja.

Zaturkotało.

On!

Nie, ksiądz kwestarz przyjechał.

— Po barany — wołał, zsiadając z wózka, — o których mówią sąsiedzi, że jak cielęta wyglądają.

Umilkł nagle, i spojrzawszy mi w oczy, zapytał:

— Cóż aspan patrzysz tak na mnie, jak kozieł na wodę?

— Nic, księże kwestami; spodziewałem się tylko wujaszka...

— Zostawiłem go w Czubiniu...

— I co? — spytałem szybko...

— Tęgi człek, jak malowany... Wiele baranów dasz?

Śmiał się i, oczywiście, został u mnie na wieczerzę i na noc.

Spożywaliśmy dary boże o spóźnionej nieco godzinie, bo na wujaszka czekałem, któremu widocznie nie szło tak łatwo, jak to się nam zdawało. Zegar północ wydzwonił, daremnie słuch wytężałem — noc była cicha, wieś spała. Udaliśmy się na spoczynek. Zapiały pierwsze kury, ja oka nie zmrużyłem. Po rannej kawie ksiądz kwestarz odjechał; dzień minął, drugi wieczór nadszedł — wujaszka nie było.

Byłem dziwnie zirytowany. Zburczałem ekonoma, stajennemu w kark dałem, ale to na niewiele się zdało. Nadszedł dzień trzeci oczekiwania i niepokoju.

Siedziałem na ganku, popijając kawę i tworząc rozmaite kombinacye z tak długiej gościny mojego swata u rodziców panny Róży.

Mieliżby oni co przeciwko mnie? Zdaje się, że nic. A panna Róża? O nią byłem zupełnie spokojny. Prawdopodobnie wujaszek zaczepił o intercyzę ślubną, bo to człek praktyczny, i wziąwszy się do poruczonego sobie interesu, jak najsumienniej we wszystkich obrabia go szczegółach. Słowem chce wszystko tak urządzić, żeby mnie zadowolnić zupełnie, a znając moję wrodzoną nieśmiałość (bo rzeczywiście o posagu nie mógłbym nigdy wspomnieć), różami drogę mi ściele. Poczciwy człowiek!

Rozrzewniłem się, i mimowoli wyjąwszy chustkę z kieszeni surduta, zwilgotniałe nieco oczy otarłem.

Nagle doszedł do moich uszu turkot resorowego powozu. To on! Wali moja czwórka gniadoszów wyciągniętym kłusem, Iwaś rżnie z bata, wujaszek rozparty siedzi, wąs kręci, a uśmiech dobry porusza mu usta.

— Nakoniec! nakoniec!...

Powóz zatoczył się pod ganek... otworzyłem ramiona.

— Wujaszku, a jak?...

— Doskonale!...

— Oświadczyłeś się?...

— Ma się rozumieć.

— I cóż? zostałem przyjęty?...

— Jakto, zostałeś przyjęty? — zapytał, wyprostowując się nieco... — To ja zostałem przyjęty...

— Co?

— Udałem się jak w dym do panny Róży i w parę minut interes ubiłem.

— Wujaszek? — krzyknąłem przerażony.

— Pokombinujmy się — rzekł. — Chciałeś, żebym ciebie wyręczył, i to mi się w zupełności udało. Zwlekaniem swojem znudziłeś pannę, a kobiety tego nie lubią. Zresztą ja tobie powiem otwarcie, żem się w ciągu dziesięciu minut lepiej podobał, niż ty przez dwa lata. Kobiety mają rozum i... i... safandułów nie znoszą. Uważasz, mój kochany?...

Zauważyłem to jeszcze lepiej, gdy we trzy tygodnie odbył się ślub mego wujaszka z panną Różą... I jak się pokazało, sam sobie sprawę popsułem. Przez całe dwa lata bawiłem pannę Różę opowiadaniem o różnych zaletach wujaszka, który urósł w jej oczach na takiego bohatera, że, patrząc na mnie, myślała o nim — i gdy się z początku w imieniu mojem oświadczył: „Wolałabym pana!" — szepnęła.

Wujaszek po wojskowemu zmienił front i niebroniącą się zajął redutę.

Teraz mam bardzo ładną wujenkę, a wujenka tęgiego chłopaka, którego mi do chrztu kazano trzymać, bo, jak Pana Boga kocham, za nic tego uczynić nie chciałem!

Z OPOWIADAŃ IMCI PANA MICHAŁA NA MIELENIACH MIELENIEWSKIEGO.

— ...A ja ci powiadam, mocidzieju, że, z przeproszeniem, nieprawda! Beczkę soli zjesz, język ci całkiem oblezie, a przyjaciela nie poznasz. Może bywało niegdyś inaczej, mówią, nawet, mocidzieju, że bywało!... Przyjaciel za przyjaciela rąbać się dawał, w nieszczęściu nie opuszczał i żony mu nie bałamucił. No! o tem ostatniem szeroko Dawid pisał; ale nie psujmy, mocidzieju, ludziom humoru, bo powiedzą, żem zbereźnik i bisurmanin niechrzczony. Zresztą i ja, mocidzieju, wierzę, że na ziemi przed stworzeniem Adama i Ewy doskonale się działo. Ale jak raz tylko niewiasta z boku mężowi wylazła, tak i dotąd wyłazi mu bokiem... Oj! ta Ewa... niech ją Pan Bóg sekunduje!... Jak zaczęła się kręcić, wiercić — i paf!... fora, Adamie, fora z tak rozkosznego dwora!...

Tfu! a gdzież to zalazłem?... Do raju biblijnego, a miałem mówić, mocidzieju, o Tomaszu Sobackim, za którego porąbaćbym się dał, bo z nim razem niejedne beczkę soli zjadłem, a trzy razy tyle owsianego piwa wypiłem. Historya, mocidzieju, paradna, a prawdziwa, jak to, że słońce świeci nad nami, za co niech będzie Panu Bogu cześć i chwała!

Czy byłeś asan na Polesiu?... Nie?... szkoda!... Ale to do rzeczy nie należy. Wiedzieć ci tylko należy, że tam jest wieś duża, Mielenie zwana, zamieszkała od wieków przez szlachtę z dziada pradziada. Piszą się wszyscy „na Mieleniach," a i Mieleniewskimi zwą się, niby bracia rodzeni. Uważałem, mocidzieju, żem ci zaimponował, kiedym ci się przedstawił jako pan na Mieleniach; otóż wiedz, że panów takich jest stu pięćdziesięciu, nie licząc tych, którzy z łaski Pana Boga przyjść jeszcze na świat mają dla chwały Jego imienia. Zrozumiesz teraz asan, że tam, gdzie Mieleniewskich tylu na kupę do jednej wsi się zebrało, o Radziwiłłach nie może być i mowy. Ale żyło się niezgorzej, choć nie w sajetach, lecz w szaraczkowej kapocie; kartofle rodziły się sypne, a brat bratu pomagał, jak mógł i czem mógł. Ten temu wozu pożyczył, z kosą na łąkę poszedł, konia przyprzągł do pługa, pomógł do pokrycia sterciska, w konkury pojechał, a nieraz i pannę młodą do domu małżonkowi przywiózł... Nie obeszło się czasem i bez sąsiedzkich sprzeczek, bo to rzecz między ludźmi zwyczajna... Tam nocką ktoś trawę podkosił, sadzawkę sąsiadowi spuścił i ryby wyłowił; czasem na miedzy, rozgraniczającej dwa pola, za bary się wzięto i stłukło się po obywatelsku. Gwałtowniejsze spory rozstrzygał proboszcz, ksiądz Marcin Wigura, a że stary to człek był i wielce świątobliwy, słowa jego niemały walor pomiędzy nami miały.

Bywało tedy, mocidzieju, jako sam widzisz, różnie — zgoda i bijatyka, pomoc braterska i szelmowski figiel jakiś, wyplatany tam gdzieś w czyjejś alkowie, na chwałę Panu Bogu...

Ot, i wyrwało się!... Tfu, nie zważaj asan na to, bo to mam sobie takie przysłowie, co czasami nie tam wypadnie, gdzie potrzeba...

Otóż, wiesz już asan z naracyi mojej, że Mielenie przez Mieleniewskich zamieszkane były; jednakże, mocidzieju, nieraz szlachcic innego nazwiska przydybał i osiadł na stałe. Zdarzało się to osobliwie wtedy, gdy która mielenianka za mąż wyszła za kawalera wsi innej, a w posagu kawał gruntu jej przypadł, na którym nowi małżonkowie osiedli. W ten sposób znaleźli się pomiędzy nami Sobaccy i Wycipurowicze, Giemajdy i Rokosińscy — szlachta dobra, Wycipurowicze szczególnie! Nie patrzyliśmy zezem na nowoprzybywających sąsiadów — przeciwnie, radziśmy im byli nawet, bo oni, starając się zaskarbić przyjaźń panów na Mieleniach, a i samym w dobrem się świetle wystawić, od wszelkich nieprzyzwoitości stronili, śpiesząc chętnie z różną posługą dla nas.

Z zamożnością rozmaicie się działo. Ten włókę ziemi miał, a tamten na mordze poprzestać musiał; ten przysporzył grosza ożenkiem, to pracą — a tamten przez ożenek właśnie roztrwonił, bo magnifika chciała się stroić, a co niedziela do Pińska jeździć.

Widzę, że asan chcesz wiedzieć, jak to tam u nas z edukacyą bywało?... A no! czasami niejeden i z książki czytał; byli tacy, co i pisać niepospolicie umieli, a zamożniejsi, na półtorej włóce panowie, gdy w kalecie grosz się zachował, synów swoich posyłali i do szkoły, gdzie choć rypano skórę, ale i łaciny uczono, na chwałę Pana Boga. Prawda, że żaden z mieleniaków szkół nie kończył, ale księdzu do mszy świętej [posłużył i gdzie trzeba ryknął wspaniale. Do takich, co to i litanię pięknie odśpiewał i księdzu basem odpowiedział, należał mój przyjaciel od serca, z dziada w Mieleniach osiadły, Tomasz Sobacki.

A co, mocidzieju, przyszedłem nakoniec do niego, niedaleko więc już i do beczki z solą...

Był to najbliższy mój sąsiad, płot z płotem, miedza z miedzą. Poprzyjaźniliśmy się, dzieciakami jeszcze będąc... Bo to i wypadek tak zrządził, że w dniu jednym, coś około południa, zawitaliśmy na ziemię, za co niech będzie cześć i chwała Panu Bogu.

Zaledwie, mocidzieju, zaczęliśmy odróżniać nos od dzwonnicy, zaraz przystaliśmy do siebie, niby bliźnięta z jednej matki zrodzone. Jeden bez drugiego obejść się nie mógł, w nocy się budził i wrzeszczał, a pierwszy wyraz, jaki wymówiłem, był Tomasz; tak samo i tamten zrobił, tylko że mnie odrazu Mieleniewskim nazwał. Słowem rozstać się z sobą ani rusz!... Gdy ojcowie na pola wychodzili do gospodarskich zajęć, a matki do lnu i konopi, sadzano nas pośrodku podwórka na wielkiej kupie piasku, gdzie miękko było i bezpiecznie, bo stłuc się nie można o piasek, a stary kundys, zły jak osa, pilnował. Grzaliśmy się tedy na słońcu, jak cielęta, po onem kopisku się tarzając. Jeden drugiemu nieraz piaskiem oczy zasypał, lub w gębę napchał; innej szkody, choćby chciał, nie mógł wyrządzić. Biliśmy się, targali czasami za uszy, ale to tylko służyło jako hart grzesznemu ciału, a przyjaźń wzmacniało. Kochaliśmy się, mocidzieju, jak dwa turkoty, z wielkiem podziwieniem osady całej.

Kiedy, mocipanie, czas przyszedł i ojciec mój wysłał mnie do szkół lubarskich (bo tam babka moja mieszkała, Macierzanka z domu, a Cząberska po mężu, świeć Panie duszy ich obojga), Tomek wpadł w takie lamentacye, że stary Sobacki, obawiając się, by to się czasem konwulsyami nie skończyło, i jego do Lubaru wysłał, spróbowawszy wprawdzie przedtem — ale bezskutecznie — batoga.

Tak tedy znowu, mocidzieju, znaleźliśmy się w kupie; chodziliśmy razem do szkół i do karceresu, i na jednym sienniku pod piecem sypiali.

Powiadam acanu, że takiej przyjaźni między Kuksem i Fuksem nie było. Gdy babka Cząberska dała mi makagigę, dzieliłem się nią z Tomkiem; on nawzajem przysłanych sobie orzechów z domu nie skosztował, pókiby się ze mną nie podzielił. A bywało, że jeżeli który z nas na plagi zasłużył, szliśmy z suplikacyą, by takowe między nas dwóch rozdzielono. Profesorowi wszystko jedno było, kogo ćwiczyć, byle śćwiczyć i sumiennie zrachować dziesiątkę — brał wiec po piątce winny i niewinny, co razem do kupy wziąwszy, „dziesięć" stanowiło. Zawsze to, mocidzieju, było lżej, niż gdyby na jednego tylko ta liczba parzysta spadła. Ja dzieliłem się z Tomaszem, Tomasz ze mną, jak Pan Jezus w Ewangelii świętej przykazał...

Mimo jednak tej wielkiej miłości, nie obchodziło się czasami, mocidzieju, i bez figlów, któreśmy sobie nawzajem płatali. Tak naprzykład:

Tomasz był śpioch znany — można było całą cygańską orkiestrę koło jego łóżka postawić, a onby się nie obudził, choćby naraz na wszystkich trąbach i bębnach grała. To też, mocidzieju, ponieśliśmy go raz z tapczanem do stawu i tak akuratnie pośrodku wody ulokowali, że tylko siennik, na którym spał, zanurzony w niej nie był. Usiedliśmy potem na brzegu i nuż kamykami ciskać. A że staw znajduje się w środku miasta, choć to przed świtem jeszcze było, zebrała się gapiów kupka, przeważnie pejsatych żydków, którzy pootwierawszy gęby, jak na spektakl jaki patrzyli... Kamyki latały, woda pryskała na twarz, na nogi, któreśmy z umysłu odkryli, ale Tomek chrapał jak armata, ruszając się tylko, jak ona, co to, co palnie, to nazad o krok się posunie. To mnie zniecierpliwiło; porwę okrutną cegłę jakąś i jak machnę... rozkołysana fala całego przyjaciela oblała. Zerwał się na równe nogi i buch do wody... My w śmiech, a on zaczyna wrzeszczeć w niebogłosy. Dowiedziawszy się jednak, że mój to był figiel, nie gniewał się wcale — i gdy na drugi dzień zostałem za to skazany na plag dwadzieścia, jeszcze połowę, obyczajem naszym, przyjąć na siebie musiał. W nocy mi tylko finfę w nos puścił i pocztę urządził.

Dwa lata, mocidzieju, byliśmy w szkole. Nauczyliśmy się dużo, bizunów wzięliśmy jeszcze więcej i do Mieleń wrócili... Nie było co dłużej robić w Lubarze — babka Cząberska umarła, a stary Sobacki zatęsknił za jedynakiem.

Upłynęło, mocidzieju, niemało lat od tej chwili. Wąsy nam się wysypały, po szkole wspomnienie zastygło, a przyjaźń nasza stała jak mur.

Ja byłem temperamentu powolnego, Tomek wisusowaty trochę. Ja ożeniłem się i zostałem w Mieleniach, on wziął pannę z daleka, Wycipurowiczowi grunt swój sprzedał i gdzieś w Torczynie, koło Żytomierza, zamieszkał.

Ryczeliśmy jak woły, rozstając się z sobą, obdarowaliśmy się nawzajem, i gdy Tomek na wóz usiadł i ruszył, ja jeszcze zawodziłem, jak panna młoda, gdy drużki kosy jej rozplotą. Rozstaliśmy się, ale nie zapomnieli; pisywaliśmy nawet do siebie i prezenta przesyłali — on śledzie marynowane, ja suszone piskorze i placki z makiem, które moja Magdusia przedziwnie piekła.

Nagle, Bóg święty raczy wiedzieć, czy moje listy nie dochodziły, czy inne tam licho było, ale Tomek coraz rzadziej pisywać zaczął, wreszcie umilkł zupełnie. Dlaczego? nie mogłem się dowiedzieć, mocidzieju! Jedni mówili, że spaniał; inni twierdzili, że, żyjąc z koszyka-groszyka, do wielkiej mizeryi przyszedł. Nie chciałem ja wierzyć tym gadkom ludzkim, bo gdyby spanoszył się, o Panu Bogu zapomniałby prędzej, niż o Michale Mieleniewskim; gdyby zaś nań takie terminy przyszły, żeby chleba powszedniego zabrakło, tem więcejby o Michale Mieleniewskim pamiętał. Tak medytując i z markotnością walcząc, bez żadnej wieści trzy lata przeżyłem w niepokoju wielkim.

Razu pewnego pojechałem do Lubaru, gdzie miałem spadek odebrać po ś. p. dziadku Cząberskim, który, na chwałę Pana Boga, umarł, przeżywszy lat dziewięćdziesiąt, a mnie grosza nieco zostawiając. Niewiele to tam tego było, ale ośm tysięcy złotych dla chudego szlachcica to fortuna, mocidzieju! tembardziej, że rok był nieurodzajny, kartofle na polu gniły, a i Wycipurowicz o jakiś się tam dłużek upominał.

W Lubarze niedługo zabawiłem. Dałem na mszę żałobną za dusze Cząberskich, pieniądze wziąłem, nad staw poszedłem, gdzie mi się zdało, że jeszcze na wodzie zostały ślady od kamyków, niegdyś przeze mnie rzucanych; pomyślałem o Tomku, beknąłem cicho i, położywszy krzyż pański na piersi, w drogę powrotną ruszyłem.

Było to późną jesienią, deszcze lały codziennie, konie topiły się w błocie. Dwie mile niespełna do Mieleń zostawało, a tu pod noc jak zerwie się wichura, świata bożego nie widać. Śnieg sypał gęsty, a ostry, jakby kto zmarznięty ser roztarł i w oczy ci nim sypał. Rad nierad, musiałem pod samemi Mieleniami prawie na drodze w karczmie nocować...

— Jest stancya? — pytam żyda.

— Stancya jest — odpowiada, — ale ją zajął szlachcic jakiś, który do Mieleniów jedzie.

— Byle nie niewiasta! — powiadam. Wchodzę do stancyi, aż tu mój Tomek buch w ramiona.

Ryknąłem, on równie — i tak ryczeliśmy ze dwie godziny, za szyję się trzymając.

— Dokąd-że to, Tomku? — pytam, przyszedłszy do siebie.

— A do ciebie, Michasiu!

— Bójże się Boga, dopiero po latach tylu?...

— Cóż chcesz? ale się nie zapomniało, jak widzisz... A ty zkąd?

— Z Lubaru, po sukcesyę jeździłem. Ośm tysięcy złotych bez dwiestu wiozę.

W gawędy tedy...

Zaczynam go rozpytywać o tem, o owem, ale mój Tomek w bok czegoś skacze; ja w prawo, to on w lewo; ja prosto, a on nazad się cofa. Kleiła się rozmowa, ale kiepskim klajstrem lepiona.

— Zmęczony jesteś? — pytam.

— Aha! — odmruknął.

Tedy kropnęliśmy na noc po kieliszku gorzały i na pierzyny żydowskie. Pomodliłem się uczciwie, wydobyłem sakiewkę z pieniędzmi i pod poduszkę schowałem,

— Dobranoc, Tomku!

— Dobranoc — odpowiedział. Obrócił się do ściany i chrapać zaczął.

Spałem i ja, choć tych bebechów żydowskich nie lubię.

Nad ranem obudził mię jakiś szelest. Mysz wlazła pod poduszkę i kręci się przyduszona — myślę... Otwieram jedno oko, patrzę... a mój Tomek wyciąga mi z pod głowy spadek po ś. p. Cząberskim. I co powiesz, mocidzieju? taki mnie wstyd ogarnął, żem milczał jak zabity; i gdy po chwili wstałem, nie sięgnąłem nawet ręką pod pościel, z czego widocznie rad był Tomek, bo nie mogło już żadne podejrzenie spaść na niego. Myślał, żem o pieniądzach zapomniał, i choć w oczy mi patrzeć nie chciał, w dobrym humorze był.

Przyjechaliśmy do Mieleń — Tomasz wymówił się od gościny u mnie i do krewnych zajechał. Myślę sobie, co tu począć, mocidzieju?... Żal grosza i wstyd dawnego przyjaciela do sądu skarżyć... Idę tedy po radę do proboszcza, który już ledwie nogami włóczył, ale służby bożej nie zaniedbywał...

— Tak a tak — prawię księdzu na ucho, a serce od żałości się ściska. On słucha, głową kręci, każe mi wreszcie uspokoić się i jutro być na mszy świętej w kościele.

Była to niedziela. Mieleniewscy zapełnili kościół... Przyszło i kilku Sobackich, a z nimi i Tomasz, który zawsze wielką pobożnością się odznaczał i na głos litanię śpiewał. Kiedy pora kazania nadeszła, ksiądz zwrócił się od ołtarza i tak prawił:

— Wielka krzywda panu Michałowi stała się... (wymienił jaka). Uklęknijcie, bracia, i wszyscy za mną głośno litanię powtarzajcie.

Upadł na kolana, my równie z wielkim rumorem osunęliśmy się na klęczki.

— Kyrye elejson! — zaintonował ksiądz Marcin.

— Chryste elejson! — zabrzmiało w kościele. Tomek najgłośniej słowa litanii powtarzał, przejęty uroczystością chwili.

— Chryste, usłysz nas!

— Chryste, wysłuchaj nas! — powtarzało sto głosów, ale górował bas Tomasza.

— Ojcze z nieba, Boże!...

— Zmiłuj się nad nami! — odezwało się z głębi dusz ludzkich.

— Czy modli się ten, który wziął sakiewkę panu Michałowi? — zagabnął ksiądz nagle.

— Modli się, księże proboszczu — odpowiedział Tomasz basem.

Głos jego zabrzmiał unisono.

Powiadam asanu, że nie był mędrszy sąd Salomona. Mój Tomek sponsowiał, jakby apopleksyi miał dostać, widząc oczy wszystkich zwrócone na siebie, a z przed ołtarza rękę księdza, skierowaną wprost ku niemu. Mlasnął językiem, w pierś się uderzył i, ryknąwszy na kościół cały... sięgnął w zanadrze, a wydobywszy sakiewkę, zwrócił się do mnie i zawołał:

— Michasiu! pierwszy i ostatni raz!...

Rzuciliśmy się w ramiona...

Co mówić dalej, mocidzieju?

Beczkę soli z nim zjadłem, a nigdy mi na myśl nie przyszło, żeby on kiedy mógł mnie pozbawić spadku po ś. p. Cząberskich.

PAN RADCA.

Skoczyła na lewo, na prawo i znikła gdzieś na zakręcie ulicy...

Stanąłem jak w ziemię wbity...

Ulica była zupełnie pusta, na chodnikach żywej duszy, żaden dźwięk nawet nie dochodził z wnętrza otwartych okien, nieskazitelna cisza panowała dokoła. Jakim sposobem i gdzie mogła tak szybko zniknąć mi z przed oczu, nierozwiązaną dla mnie pozostawało zagadką. Naturalnie, że musiała wsunąć się niepostrzeżenie do bramy jakiejś i teraz, spoczywając na miękkiej otomanie, śmieje się niegodziwie z wypłatanego mi figla. Poczekaj, moja pani, niełatwo wyprowadzić mnie w pole! Musisz, koniecznie musisz, przez właściwą płci twojej ciekawość, wychylić swoję prześliczną główkę przez jedno z tych okien otwartych, albo swoje piękne czoło do szybki przytulić, by choć ukradkiem spojrzeć na natrętnika, który pół Krakowa przebiegł za tobą, pociągnięty czarem twojej uroczej postaci... Tak! pokazać się musisz; nie może być inaczej... Ja przynajmniej, gdybym był tobą w tej chwili, zrobiłbym to niezawodnie, bo żalby rai było tego biedaka, tak niegodziwie oszukanego. Zresztą, czy to dumie twojej nie schlebia, że powodem tego szalonego pościgu była twa piękność, na którą się złożyły: usta, oczy, niezrównany wdzięk kibici i to coś, niewypowiedziane słowem żadnem? Na twojem miejscu jabym się pokazał koniecznie!... Bądź puchem marnym, istotą wietrzną, raz jeden jeszcze, choćby ostatni — ale teraz!

Nie! nie pojawiła się nigdzie.

Daremnie przeszedłem raz i drugi oba chodniki z podniesioną do góry głową; okna świeciły pustkami, w jednem tylko ukazała się niewiasta jakaś wspaniałej tuszy, z warząchwią w ręku, i to na krótko.

Nic nie zamąciło spokoju Gołębiej ulicy.

Ze dwie godziny byłem jedynym jej stróżem; przez ten czas nie wiem czy dwie osoby przesunęły się po jej wązkich chodnikach, z narożnej zaś kamienicy wyszła jedna tylko postać, ale to był stary emeryt, zatabaczony okrutnie.

Tymczasem mrok wieczorny zaczął opadać, zapaliła się jedna, druga latarnia, a i w oknach domów światła zabłysły. Wiedziałem, że sprawa była przegrana. Miałem że ustąpić z placu, ostatnich nie wypróbowawszy środków?

Nie!

Przyszła mi myśl do głowy delikatnie do okien zazierać — parterowych, ma się rozumieć. Ba — gdyby była drabina! Kto wie, czybym z niej właściwego użytku nie zrobił. Lecz bez takowej musiałem poprzestać na przeglądzie parterowych mieszkań...

Quis scit, co za górą?...

Przepatrywałem sumiennie. Gdzie okna były zawysoko, podskakiwałem, chwytając się za futryny, a nogami szukając nierówności w murze — i przegląd szedł raźnie, aczkolwiek bez pożądanego skutku. Piękności mojej ni śladu! a to, co widziałem, nie było wcale zajmującem.

Wszędzie poczciwi ludziska spożywali dary boże.

Ach! gdybym w rzędzie tych jedzących mógł przynajmniej ją dojrzeć, choćby z sucharkiem w ręku...

Niestety!

Chude, tłuste, brzydkie, przystojne nawet widziałem niewiasty, ale jej... nie było!

Przeszedłem na drugą stronę ulicy.

Wszędzie to samo...

Tu jakiś jegomość opasły spożywa tłustego kapłona, aż uszy mu się trzęsą, a pot dużemi spływa kroplami po czole, gładkiem jak miednica; tam jakaś matrona objętości chmielowej tyczki napój chiński z miseczki wypija; owdzie gronko rodzinne raczy się sobie uczciwie, a tam hoża dziewoja usiadła do fortepianu i zaczęła bębnić mazura, patrząc na pomarańczę, położoną tylko co na pulpicie przez jakiegoś cavalero sewante. W piątej czy szóstej dopiero kamienicy z rzędu, w okna której mogłem zajrzeć po dwukrotnym, pełnym wysiłku podskoku, zdawało mi się, że jakaś postać zadumana, przypominająca ją trochę, koło stołu siedziała. Zaparłem dech w piersi i sztuką akrobatyczną wlazłem do połowy praw otwartego lufcika... Oczywiście, że to nie była ona — takie już moje szczęście! Ale nim nazad wysunąłem się z okienka, dostrzegł mnie jakiś mąż barczysty, który rozmawiał otoczony kobietami i na nie czule spozierał... Zobaczywszy szczególnego gościa, urwał nagle rozmowę i zawołał:

— A jegomość tu czego?

— Studyuję obyczaje — odparłem.

Śmiech zabrzmiał — ja już byłem na ulicy, z nieubłaganą zaciętością dalej swoje studya prowadząc.

I?...

Nic.

Musiała mieszkać na piętrze.

Smutny... doprawdy, bardzo smutny — skierowałem krok na ulicę Bracką i na Rynek Wielki wyszedłem.

Na linii A — B tłok był niezmierny. Może spotykali mnie tam znajomi, których niemało w poczciwym Krakowie miałem, może niejeden mi się ukłonił i zagadał coś do mnie, — ale ja nic nie słyszałem i nie widziałem nikogo; kierowałem się machinalnie na ulicę Szpitalną, przy której było moje studenckie mieszkanie. Gdym mijał Floryańską, ktoś mnie zatrzymał lekkiem uderzeniem po ramieniu.

Był to radca Tarczanowski.

Znałem go dobrze, choć nie bywałem u niego. Spotykaliśmy się czasami na kawie u Wielanda, a że gawędziarz był niepospolity i miał o czem mówić, zawsze rad byłem jakąś chwilkę w towarzystwie jego przepędzić. Miał lat pięćdziesiąt i zawiesiste wąsy, silny i piękny był, młodzież lubił i wzajemność zyskiwał, sadził dyabłami i do stu kartaczów odsyłał. Trzymał się sztywnie, mówił głośno, wąsiskami co chwila ruszając.

Zatrzymał więc mnie i rzecze:

— Stój waszmość!... czy nie poznajesz?

— A! to pan, panie radco!

— Co tak zwiesiłeś łeb, jakby cię jakie nieszczęście spotkało?

Westchnąłem ciężko.

— Nieszczęście, nie nieszczęście, ale wielka przykrość — odpowiedziałem.

— No, co?

— Chciałbym powiedzieć, lecz wstydzę się; radca śmiać się będziesz ze mnie...

— Chyba z pomocą ci tylko przyjdę... gadaj wasze!

— Z pomocą?... A! — zawołałem, nabierając nieco otuchy. — Kto wie?... Radca znasz cały Kraków nawylot, może co z tego i będzie.

— A widzisz! zaczynaj więc, mości panie! a ja ci, w czem tylko będę mógł, szczerze dopomogę.

— Słowo?

— Radcy.

Uderzyliśmy o dłonie i, ująwszy się pod rękę, poszliśmy na plantacye.

Wieczór był cichy, blask księżyca łagodnem światłem spływał po kolumnach piramidalnych topól i srebrzył śnieżne kwiaty bujnie rozwiniętych kasztanów. Rozkoszny cień słał się dokoła; białe plamy księżyca, przedzierającego się gdzieniegdzie przez gęstwę liści, układały się po drodze w jakąś mozajkową, jakby z marmuru ciętą nierówno posadzkę. Przechadzających się było sporo, gdyż wieczór tchnął ciepłem, powietrze balsamiczną wonią przesiąknięte było, a cicha, senna muzyka komarów, tak rzadko spotykana w wielkich miastach, mile brzmiała dla uszu, nieprzyzwyczajonych do rozkoszy wsi mieszczuchów.

— Komary! — szeptały co chwila różowe kobiet usteczka.

— Komary! — odpowiadały głosy mężczyzn. Zacząłem opowiadać...

— Otóż, radco, rzecz się tak miała. Poszedłem do teatru po bilet na dzisiejsze przedstawienie, a że kasa zamknięta jeszcze była, oparłem się o ścianę i czekałem. Nagle światło, wpadające do sieni przez drzwi wchodowe, przymgliło się i tuż tuż koło mnie stanęła jakaś kobieta. Kasa zwykle się otwiera o godzinie trzeciej, dziwnem losu zrządzeniem pośpieszyliśmy się o całą niemal godzinę. Co za wypadek! prawda, radco?

— Ekstraordynaryjny, nie przeczę!

— Czekamy tedy oboje. Ja przy okienku z prawej, a ona z lewej strony...

— Przepraszam, że przerywam. Młoda, ładna była ta kobieta?

— Młoda? ładna? — zawołałem. — Przecież gdyby nie była czarodziejsko piękną, nie goniłbym za nią przez całe dwie godziny po Krakowie.

— Aa! nie wiedziałem, że goniłeś za nią... Doprawdy, zaciekawiasz mnie... Koniec musi być interesujący.

— Najsmutniejszy — rzekłem, — bo nagle mi z przed oczu znikła, jak cień niepochwytny.

— O! toś bałwan... przepraszam, mów dalej!

— Nie gniewam się, radco, bo, zaiste, takim być potrzeba, ażeby po kilkugodzinnym pościgu pozwolić jej tak pierzchnąć, nie dowiedziawszy się nawet, gdzie mieszka i kim jest, o co mi najbardziej chodziło.

— Co jednakby ci z tego przyszło? Uciekała przed tobą, co dowodzi, że nierada była z natręctwa waćpana, a zatem to nie była... tego... to... rozumiesz? to... tego... pojmujesz?...

— Gdyby była tego... to nie spojrzałbym na nią, lecz właśnie, że nie była to... tego... zrobiła na mnie piorunujące wrażenie, jakiego jeszcze nie doznałem; chciałem się dowiedzieć, kto ona i gdzie mieszka. Bo, wyznam ci otwarcie, panie radco, pod zaklęciem jej uroku zostaje i pozostanę długo.

— Co? tak odrazu, miłość?...

— Miłość! — szepnąłem po chwili.

I postać pięknej nieznajomej stanęła mi znowu w oczach. Czułem, że serce zaczęło mi bić gwałtowniej, że nieznane dotąd uczucie w niem się rodziło. Kochałem cień, marę, sen, ale kochałem!

— Słuchaj no, waćpan — zaczął radca, — radbym ci szczerze dopomódz...

Uchwyciłem dłoń jego i uścisnąłem z mocy całej.

— Do kroćset!... waćpan naprawdę szalejesz!... No, krew nie woda, a marnować złotych chwil szkoda. Kto wie, może wsamraz przeznaczona dla ciebie?... Bywa to, bardzo często bywa!... Zrób mi waszmość dokładny jej rysopis, a może... znam, widzisz, wszystkie krakowianki... akurat natrafię na twój ideał. Ha! wtedy, jeżeli się coś sklei, do domu z żoną, marsz!

— Z żoną? — zapytałem zdziwiony. — Ot! nie myślałem wcale o tem... Ale może, kto wie! Ach! taką prześliczną mieć żonę, co za rozkosz!

— Wiem ja coś o tem, mości panie! bo, chwalić Pana Boga, mam trzecią!...

Zacząłem tedy od szczegółowego opisu osoby mojej nieznajomej. Były tam i rzęsy tak długie, że cień rzucały na cudnym rumieńcem płonące policzki; rozchylone napół usta miały podobieństwo do pączka tylko co rozwiniętej róży, a ząbki przedrzeźniały perłom. I tak dalej i dalej, uniosłem się, zapaliłem, aż oczy radcy błyszczeć zaczęły jak u wilka, a wąsy ruszać się niecierpliwie...

— Figura, mości dobrodzieju? Przyrównałem do doryckiej kolumny.

— Włosy, mości panie?

Znalazłem podobieństwo do roztopionego złota, tylko mniej żółte były, a więcej miały blasku,

— A nóżki, mości dobrodzieju? no, co? gadaj! Przecież spojrzałeś? musiałeś koniecznie spojrzeć!...

Najskrupulatniej musiałem opisywać wszystkie widziane i niewidziane wdzięki mojej bogini... Czego brakło w moim opisie, radca sam dopełniał; o czem mówić nie chciałem, za mnie gadał; wreszcie ze słuchacza sam oratorem stał się...

— Jeżeli tak jest, jak prawisz — zawołał, — to warta grzechu. Do kroćset szrapneli! jabym nie zważał, czy panna, czy mężatka, czy wdowa po tylko co zmarłym mężu. Panna? marsz do ołtarza!... mężatka? rozwód wyrabiać!... wdowa? niech jaknajprędzej zapomina o małżonku, do kroćset szrapneli! A jeżeli nie chce, to dla mnie nie racya... Ja chcę, i basta!... Pierwsza żonę swoję wykradłem, druga gwałtem wydarłem mężowi i do rozwodu go zmusiłem, trzecia już sama w ramiona mi się rzuciła... i gdybyś ja znał, powiedziałaby tobie, że wcale jej ze mną nieźle. Cudo jakieś znalazłeś, mości panie! aż mi zakurzyło z czupryny, jakbym łyków parę dobrego wina wypił. Nie zwlekać, na lewo zwrot, i marsz!

— Właśnie obawiam się, jenerale, aby nie była mężatką...

— Zbałamucić, potem wykraść, do kroćset szrapneli! a mężowi lufą pod nos... Spuść się waszmość na mnie, ja w tem!... Ale gdzie, u dyabła, ty taką piękność znalazłeś?... Z księżyca zleciała, czy co? No, mości panie, nie zwlekać! Teraz servus, z herbatą na mnie żonka czeka. Bądź zdrów!

Dał mi dwa pocałunki, aż klasnęło na plantacyach, i ruszył.

Zostałem sam, z myślą o niej.

Późną już nocą powróciłem do siebie i napisałem jakiś sonet miłosny, a kiedym zasnął, wyśnił mi się doprawdy, istny bigos hultajski. Całą noc wykradałem żony cudze, gwałciłem wdowie żałoby, z piętnastu mężów zastrzeliłem, a nawet i sam radca raz był mi się pod lufę nawinął. Rozgorączkowany, oblany potem, obudziłem się coś około jedenastej przed południem. Promienie słońca pełnym blaskiem na twarz mi padały, jaskółki kręciły się koło gniazd, które u mojego okna uwiły.

Ubrałem się co żywo i pobiegłem do Kolegium Minus, znajdującego się (jeżeli mnie pamięć nie myli) przy Jagielońskiej ulicy. Nagle zaturkotał koło mnie powóz i w pełnym biegu przeleciała dorożka, a w niej... na co mówić? Nie napróżno o tej dorożce wspomniałem. Skoczyłem jak szalony, ale nie dogonić mi pieszo raźno pomykających rumaków. Spojrzałem na lewo, na prawo, ani jednej karetki, ani jednego faetona nie było...

Rozpacz mnie ogarnęła, pobiegłem na Rynek.

Z ulicy Brackiej wyjechała dorożka.

— Stój! — krzyknąłem i już się miałem pakować, gdy woźnica odezwał się:

— Zajęty, proszę pana! Zaciął konie i ruszył.

— Czy pioruny są na to tylko, ażeby grzmiały? — zawołałem z Otellem.

I pomknąłem ku Grodzkiej.

Koło sklepu Feintucha stała karetka.

— Wolny? — krzyknąłem.

— Abo ja wiem!... Jakiś pan kazał czekać, to i czekam... Ale go cosik nie widać...

— Masz pięć papierków, z kopyta!... Rzuciłem pieniądze.

Zatrzasnąłem drzwiczki, a mój woźnica, rad widać z argumentu, zaciął konie, które wyciągniętym ruszyły kłusem.

— Nie tędy, do stu szrapneli! — wrzasnąłem, przypomniawszy radcę.

Zatrzymał konie.

— A dokąd jasny pan każe?

— Albo ja wiem, dokąd?... Zgrzytnąłem zębami.

— Grodzką, Senatorską, Dominikańską, Mikołajewską, Kleparską, gdzie chcesz, tylko machaj!

Dorożkarz pokręcił głową i szepnął pod nosem:

— Pewnikiem jasny pan zatrzymać się każe koło Bonifratrów.

Udałem, że nie słyszę słusznej zresztą uwagi i, chłodząc rozpalone czoło powiewem lekkiego wiatru, który do karety wpadał przez okna spuszczone, zwracałem baczne spojrzenie na każdy przejeżdżający powóz. Konie szły wyciągniętym kłusem. Woźnica wołał: z drogi! i parł na przód.

Most podgórski zadudnił pod kopytami końskiemi.

— I czego, do stu dyabłów, tu wpakowałeś się? — zawołałem, wychylając się przez okno.

— A no, objechaliśmy caluśki Kraków. Zostało nam tylko Podgórze i bóżnica na Zwierzyńcu; zarobię na piwko u jaśnie pana, bom prał uczciwie.

— Zawracaj na Rynek! — huknąłem. Skręcił powóz na miejscu i rżnął na przód. Około kościoła św. Piotra spostrzegłem radcę.

— Stój! — krzyknąłem na dorożkarza — masz na piwo, a pamiętaj o mnie!

Z wysokości kozła swojego zerknął na mnie i wzruszył lewem ramieniem.

Podbiegłem do radcy i uściskałem go serdecznie.

— Dokąd to tak paradujesz? — zapytał.

— Spotkałem ją...

— I cóż? — przerwał zaciekawiony — znowu ci znikła z przed nosa, do kroćset szrapneli!

Opowiedziałem wszystko, jak było; radca śmiał się...

— Przysiadła waćpanu fałdów, no! no!... Ale jeżeli ją złapiemy, nie wymknie się, niecnota! I cóż? — dodał — zawsze tak samo ładna? hę?...

— Wenus milejska niegodna być pomywaczką u niej! — zawołałem.

— Do stu granatów! Zkąd ty ją wydarłeś? Przyjezdną być musi, co?

— A czy ja wiem!

— Pilnuj się, żebym ci nogi nie podstawił.

— A żona, radco?...

— Bodajby cię prusak ubił! Takieś mnie rozpalił do swojej magnifiki, żem o uczciwości małżeńskiej zapomniał. No, nie turbuj się! Co się odwlecze, to nie uciecze! Nadziei nie trać, mości panie. Ja ci dopomogę...

Rozstaliśmy się...

Upłynęło parę tygodni. Cudownej kobiety nie spotkałem ani razu. Poczciwy radca łaził od domu do domu, odnawiał dawne stosunki, zawierał nowe, ale żadnej nadzwyczajnej piękności spotkać nie mógł... A tymczasem w rozognionej wyobraźni mojej postać jej w coraz rozkoszniejsze stroiła się barwy. Byłem wprawdzie smutny, ale ten smutek przykrym nie był: miał coś lubego w sobie, coś, co graniczyło z rozkoszą niemal... Była to pierwsza miłość: lekka, promienna, czysta, jak kryształ bez skazy. A senne marzenia, doprawdy, były wydmuchnięte z błękitów... Widziałem ją przy sobie, blizko... Pocałunek pierwszy na usta położyłem tej marze sennej; tuliłem do piersi jej główwkę o włosach jasnych, drżenie jej serca czułem, ciepło ust, rozkosz pocałunków... I gdy się budziłem, nie otwierałem powiek długo, by nic z tych mar sennych nie stracić.

— Kocham ją! — rzekłem raz stanowczo — i moją być musi! Radca słuszność miał... W piekło za nią!...

Do awantury byłem gotowy.

Zacząłem się uczyć fechtunku, strzelałem zaś dobrze, i dzisiaj może z łatwością jeszcze wybijałbym asy — słowem przygotowany byłem do wszystkiego, o czem mi mówił radca.

— Tak to lubię! — odezwał się raz do mnie, dowiedziawszy się o niezłomnem mojem postanowieniu pójścia za jego radami. — Panna, mężatka, czy wdowa, nie zważać, mości panie! Ostro, ogniście, a mężowi lufą pod nos!...

— Tak, mości radco! — odpowiedziałem — ale jeżeli mężatka, to zawsze... trudno jakoś...

— Mężowi lufą, pod nos, do trzystu szrapneli! — huknął radca — i basta! Co tam długo gadać... Niech pierwej prochu powącha, a później kichać będzie.

Chodziliśmy po linii A — B, a muzyka grała na Rynku, bo dzień był niedzielny i ciepły.

Radca zaczął potnieć, choć w lekkim kitlu był.

— Gorąco! Może po porcyjce lodów zjemy, jak uważasz?... Uf! gorąco, co?...

— Dobrze, a dokąd pójdziemy?

— Do Redolfiego. Lodami się sławi. Chodź waszmość.

Przestąpiliśmy próg sławnej cukierni; radca szedł naprzód.

Osób było sporo, chłopaki w białych fartuchach uwijali się, roznosząc lody i napoje chłodzące.

— Radco! — krzyknąłem nagle w głos prawie i chwyciłem go gwałtownie za rękę.

— A co tam waćpana przypiekło?

— Jest! — szepnąłem, nachylając się mu do ucha. — Ona... jest... Ta moja, za którą jak opętany goniłem.

Drżałem, a myśli mi latały kołowrotem.

Poznałem ją po wysmukłej postaci, choć obrócona do nas była plecami; poznałem po cudownym kształcie jej głowy, po włosach bujnych, jasnych niemal jak len...

— Nie duś-że waćpan tak mnie za rękę! — mruknął radca — a daj się rozpatrzyć. Osób dużo... Jest, to chwała Bogu! Ostro, formuj front! Gdzie ona? ta twoja?

— Kupuje ciastka, czy cukierki... na lewo, tam... gdzie te makaroniki na srebrnej tacy leżą...

Radca spojrzał na odwróconą kobietę, potem na mnie, znów do niej się zwrócił i znowu we mnie wzrok utkwił.

— Ta?... — spytał.

— Ta! ta! ta! — szeptałem przyciszonym a drżącym głosem. — Radco, dałeś słowo, że mi pomożesz. Nie pozwól jej się wymknąć, bo rozum stracę! Przypatrz jej się dobrze... Co? czyś widział coś piękniejszego na świecie?!...

— Ależ ja ją znam, do kroćset szrapneli!

— Znasz? — zawołałem.

— Jak swoje biuro...

— Na Boga! przedstaw mnie jej, bo jeszcze się wymknie.

Radca ujął mnie pod rękę.

— Ha! chodź.... do stu karrr...taczów!... chodź!

Serce mi biło, jak młot kuźnic krakowskich, ale odważnie postąpiłem na przód.

Na odgłos kroków naszych piękna nieznajoma odwróciła się, i skierowawszy na mnie swe oczy cudne, duże... uśmiechnęła się lekko, a prześliczne rumieńce policzki jej zabarwiły.

Radca podprowadził mnie szybko do zmieszanej nieco kobietki i, wskazując na mnie, rzekł:

— Pan G...

A zwracając się do niej, dodał:

— Żona moja!

Jezu Nazareński!... Dlaczego ziemia w tej chwili nie zapadła się pode mną! Co ze mną się działo w godzinie owej, żaden język ludzki wypowiedziećby nie zdołał. Jak długo stałem, oszołomiony temi dwoma krótkiemi słowami, nie wiem...

Nagle posłyszałem huk, błysk...

Czy piorun we łbie mi trzasnął?

Nie!

To radca głośnym parsknął śmiechem.

Opamiętałem się... ale chcąc pięknem za nadobne zapłacić, rzekłem, patrząc w twarz radcy:

— Mężowi lufą pod nos!...

— Ho, bratku! — zawołał radca. — Jak widzę, sam na siebie kij przygotowałem. Ha! rób, co chcesz... Powiedziano: kto czem wojuje, od tego ginie. Ale co ty w niej tak pięknego zobaczyłeś?

— Wtajemniczcież i mnie panowie do swojej zagadkowej rozmowy — odezwała się, niestety! już moja znajoma.

Raz pierwszy posłyszałem jej głos: przy dźwięku harfy musiała się uczyć mówić.

— Mężu, co to jest? — dodała.

— Co jest?... Jest to, żem osioł!... Na teraz dosyć z ciebie! — zawołał radca, i zwracając się do mnie, rzekł: — No! Bierz, mości panie, moję małżonkę pod rękę. Dzisiejszy wieczór u nas musisz przepędzić.

Doprawdy, rozkoszny był to wieczór!...

Śmieliśmy się serdecznie, a piękna pani, przypominając moję gonitwę, groziła mi swoim małym paluszkiem, uśmiechając się rozkosznie.

Mieszkali przy ulicy Gołębiej, na pierwszem piętrze.

O godzinie drugiej po północy opuściłem gościnny dom radcostwa.

Od tej chwili radca nie powtarzał już nigdy: „mężowi lufą pod nos!" a miłość moja w serdeczną, uczciwą przyjaźń się zamieniła...

WIELKI SZLEM.

Zaledwie godzina ósma na staroświeckim wydzwoniła zegarze, jak zabełkotał dzwonek u drzwi wchodowych, dając hasło, że zjawił się gość pierwszy, za którym inni nadciągną i napełnią pokoje gościnnego domu państwa Szczawskich.

I rzeczywiście, dzwonek się zaczął odzywać raz po raz... Przybywali naprzód mężczyźni żonaci i kawalerowie, którzy, po zwykłem powitaniu gospodarstwa i po koniecznem zawiadomieniu, o czem wszyscy wiedzieli, że zimno na dworze (było to w styczniu) — usiedli w salonie, rzucając co chwila oczyma na drzwi sąsiedniego pokoju, gdzie kilka zielonych stolików z własciwemi przyborami stało. Gdy dostateczna liczba zebrała się mężów, p. Artur się odezwał:

— Nie traćmy drogiego czasu, panowie! Widocznie oczekiwano tych słów... powstali natychmiast, z grzecznym uśmiechem skłonili się bawiącej ich rozmową gospodyni i zasiedli do winta.

— Pas.

— Paaas — wnet z przyległego odezwało się pokoju.

Umilkły na chwilę dzwonek zaczął znów bełkotać, gospodarz poskoczył do przedpokoju... przybywały panie.

Gwarniej się nieco zrobiło, przyjaciółki ściskały się serdecznie, nieprzyjaciółki w uniesieniu rzucały się w ramiona, komplementując się nawzajem.

Pan Marek całował rączki przybyłych niewiastek, zdejmował futra, rozwiązywał szale, dopomagał nawet zziębniętym nóżkom z kaloszów się zwolnić.

— Panowie już pewnie przy kartach — zaczęła jedna z pań.

— A tak! — odpowiedział gospodarz.

— Tylko nie pan Adam — broniąc narzeczonego, odezwała się młoda, o jasnych włosach dziewczyna.

— Właśnie dziś pierwszy jego popis — rzekł pan Marek. — Dotąd znał winta z teoryi tylko, teraz w praktyce go zastosowuje.

Panna Julia spłonęła.

— Nie pozwolę, za nic! — zawołała nawpół z uśmiechem, ale w dźwięku jej głosu stłumiony gniew znać było.

Szybko przebiegła salon, kierując się do gabinetu pana Marka, zkąd dłuższe lub krótsze „pas!" było słychać.

— Panie Adamie! — zawołała, w drzwiach stając.

— A... pani! — odezwał się młodzieniec, podnosząc się nieco na krześle i pochylając głowę w ukłonie — zaraz służę!...

— Proszę pana.

— W tej chwili, łaskawa pani!

— Ale ja czekam...

— Zaraz, droga panno Julio! chwileczkę... daję wielkiego szlema!...

— W trefle! — odezwał się, zwracając do grających.

— Pan, panie Alfonsie, wychodzisz.

Pan Alfons posuwiście rzucił kartę, rozpoczęła się gra wielkiej wagi.

Silny rumieniec wystąpił na twarz stojącej w drzwiach dziewczyny, chwilę patrzyła na zajętego grą pana Adama, wreszcie zmarszczywszy czoło, odwróciła się szybko i weszła do salonu, gdzie gwarno było od szczebiotu jej rówienniczek i rzucającego na wsze strony dowcipy gospodarza.

Nagle w gabinecie podniósł się gwar niezwykły — pan Adam został bez dwóch...

— Czemużeś pan nie atutował do końca? — wołał pan Alfons.

— Nie spodziewałem się, że u pana dwójka jeszcze została — tłumaczył się nowicyusz.

— Przecież pan do trzynastu rachować umiesz! — wrzasnął niezadowolony partner pana

Adama.

— I cóż, że umiem, kiedy nie rachowałem wcale?

— Nie rachowałem! — odburknął wspólnik niefortunnego szlema. — To czegóż pan do gry siadasz, nie mając o niej pojęcia?

— Jakto nie mam pojęcia!... — bronił się pan Adam — licytowałem świetnie, zrozumiałem pana doskonale, w czas wpuściłem do ręki...

— I pysznie pod koniec rozegrałem — dokończył, śmiejąc się, Artur.

— Kiedy to temu panna Julia winna... — syknął przez zęby narzeczony.

Powstał z krzesła.

— Dokąd zmierzasz? — spytało głosów kilka.

— Muszę przecie powitać... i... wytłumaczyć się, że zaraz nie wstałem, bo... bo... będą dąsy...

— Chcesz zawczasu przygotować pantofel dla siebie.

— Kiedy bo widzisz...

— Widzę to — ciągnął pan Artur, — że gdy się ożenisz, to żona ci do winta siąść nie pozwoli.

— Oho!

— Nie gadaj-no: oho!... Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. Lepiej, żeby odrazu narzeczone wiedziały, że niekoniecznie po ślubie ulegać się im będzie. Skończysz grać, pójdziesz. Teraz korzystaj z karty, która ci szalenie iść zaczęła... Rozdajesz!...

Pan Adam się zawahał — Artur mu talię kart podsunął.

— Może... masz racyę — szepnął.

— Niepotrzebnie „może" wtrąciłeś.

— Rzeczywiście, że to jest nieprzyjemnie, gdy ktoś w trakcie gry przeszkadza.

— Ja tego znieść nie mogę — mówił Artur. — Szczególnie mnie irytuje, gdy karty rozdane i pierwsza już na stół padła, a tu cię na herbatę lub wieczerzę zapraszają... „Zaraz!" mówisz... Przybiega gospodyni: „panowie! herbata stygnie." „Zaraz, zaraz!" powtarzasz. Gospodarz pędzi: „panowie! proszę, proszę; zajmujcie miejsce przy damach." Co nas te damy obchodzić mogą, kiedy jest wint na stole!!...

— Paaas! — odezwał się pan Alfons. Adam rzucił karty o stół...

— I u mnie pas; zmieniło się szczęście!...

— Trzy piki — odezwał się pan Artur, nie zważając na „pas" przeciwnika. Pan Marek wpadł do pokoju.

— Herbatka ostygnie; panowie, proszę, proszę!...

— A co? — robiąc rozpaczliwy ruch ramion, zawołał Artur — nie mówiłem?

— Proszę, proszę! — chodząc od gościa do gościa, zapraszał gospodarz.

— Mój gospodarzu, każ-no lepiej nam tutaj coś przynieść, i koniec!...

— Eee, może lepiej tam...

— Proszę ciebie, zrób swoim gościom tg przyjemność i tu każ przynieść sznapsa i coś po sznapsie...

— A!... jeżeli chcecie...

Zawrócił się i wyszedł, ale w pół drogi spotkał z zaproszeniem śpieszącą żonę.

— A co, prosiłeś?

— Nie chcą przerywać gry i proszą, by im herbatę tam posłać — odpowiedział zakłopotany nieco pan Marek.

— Ależ niema komu roznosić; zresztą... panie same się bawią.

— No, widzisz, musimy być względni...

— Nie zaszkodziłaby ta uwaga i grającym.

— Tak... ale...

— Idź do pań; ja sama panów poproszę.

Pan Marek pobiegł usługiwać paniom: podawał cukierki, krajał torty, obierał pomarańcze; gospodyni zaś domu udała się do gabinetu męża...

— Panowie! czekamy z herbatą... Pan Artur ręce opuścił.

— Może pójdziemy? — odezwał się szeptem Adaś.

— Mąż pani był tak grzeczny, że obiecał nam tu coś przysłać — rzekł pan Artur.

— A ja będę tak niegrzeczną — odparła gospodyni z uśmiechem, — że karty zabiorę i panów wezmę z sobą.

— Dobrodziejko! — zawołał przerażony, chwytając gotowe do napadu drobne paluszki pani domu — nie rób mi tej przykrości; taka karta, jaką mam dzisiaj, raz tylko w życiu przychodzi.

— Może robimy subiekcyę? — rzekł jeden z panów, powstając.

— Nie... ale myślałam...

— Jeżeli nie — odpowiedział pan Artur, — to czekamy pana Marka ze sznapsem i z czemś tam po sznapsie...

Ucałował rączkę gosposi i zadeklarował pięć pik...

Nie było co robić — gospodarze dla gości powinni być względni. Pan Marek biegał z herbatą, pani przynosiła ciastka, mały Micio, pomagając rodzicom, roznosił koszyczki z owocami, a tu co chwila zwracano się do uprzejmego gospodarza z prośbą to o kawałek cukru, to o kropelkę araku. Usłużny pan Marek biegał, sapał, aby dogodzić gościom, którzy raczyli zgrać u niego kilka robrów winta.

Panna Julia czekała narzeczonego... Ale Adasiowi szła karta szalenie. Koronki, asy, honory sypały się jak z rękawa.

Po skończonej herbacie panie przeszły do bawialnego pokoju. Bawiły się, jak mogły, z sobą, — bo choć było kilku niewintujących wcale mężczyzn, ale i ci otoczyli stoliki i, wytrzeszczywszy oczy, patrzyli w karty grającym. Pan Marek się potrajał; a że był dosyć dowcipny, udawało mu się niezgorzej płeć piękną zabawić. Jedna tylko panna Julia usiadła na uboczu, a miała brew lekko ściągniętą i lewą piąstkę ściśniętą nieco.

O czem myślała? Bóg raczył wiedzieć!... Czasami tylko fala krwi zabarwiła nagle jej policzki, brewki się mocniej ściągnęły i zawachlowały nozdrza. Pan Adam był jej przeznaczony na męża. Gdyby kto ją spytał, czy go kochała, — nie zawahałaby się dać twierdzącej odpowiedzi. Tak! młody był, przystojny, majętny zresztą. Kochała! ale wolała być dwa razy więcej... kochaną. A! ona niegdyś o takiej miłości marzyła, — o sercu mężczyzny, któreby tylko dla niej biło. Lecz piękne są krainy fantazyi — życie ich nie ma. Pan Adam będzie dobrym mężem; a jeżeli się odda więcej przyjaciołom i rozrywkom, do dzisiejszej podobnym, niż żonie, — powinna myśli własnej szepnąć: to nie poemat!... A jednak mogło być inaczej! Pan Adam zamało ma woli — mężczyzna!

Ścisnęła piąstki i różowe usta zagryzła.

W sali było gwarno... Pan Marek rozruszał towarzystwo, zaczęto się bawić w „przysłowia," ale ona wyprosiła się od tej gry towarzyskiej, i wysunąwszy się powoli do sąsiedniego pokoju, zajęta myślą jakąś, usiadła w kąciku.

Koło godziny jedenastej zaskrzypiały sanie przed domem pana Marka, nowy gość przybył. Gospodarz rozejrzał się po salonie... Kto to był? nie brakło nikogo ze znajomych.

Odezwał się dzwonek.

Pan Marek skoczył — i po chwili dało się słyszeć w przedpokoju głośne „a!" powitalne, później pocałunki trzykrotne, wreszcie słowa pana Szczawskiego:

— Niespodzianka! niespodzianka!...

I oto w drzwiach salonu stanął mężczyzna, jak dąb wyniosły, o pięknym, ale poważnym wyrazie twarzy; wąs ciemny i krótko ostrzyżona broda dodawały więcej jeszcze męzkości tej nagle przybyłej postaci.

Pan Marek podprowadził gościa i zaczął po kolei przedstawiać paniom.

Był to Zygmunt Morosz, syn przyjaciela pana Szczawskiego. Ojciec mu zostawił wioszczynę maleńką, w której gospodarował uczciwie. Pospłacał długi, jakie na majątku ciążyły, sam od rana do wieczora pracował w polu, bo kochał swą ziemię i nie oddałby jej za wszystkie skarby świata... Nagle przed rokiem opuścił ojcowiznę i znikł gdzieś, zostawiając gospodarstwo całe na Opatrzności bożej. Dlaczego tak zrobił? nie udało się sąsiadom prawdopodobnej nawet ploteczki ułożyć. To nagłe zniknięcie było tak niespodziane, jak niespodziane zjawienie się obecnie. Cóż więc dziwnego, że „a!" pan Marek zakrzyczał... że „ach!" odezwało się z ust pań i panów?

Przedstawiwszy nieznajomym gościa swojego, gospodarz podszedł z nim do siedzącej samotnie panny Julii.

— Pan Zygmunt — zaczął.

— Znam panią — odpowiedział gość, i ująwszy dłoń, wyciągniętą przez panienkę, uścisnął lekko.

Pan Marek chciał go do herbaty prowadzić, ale przybyły, widząc siedzącą w oddaleniu od towarzystwa pannę Julię, przysunął krzesło i usiadł koło niej.

— Natrętnym może jestem? — zapytał. Panna Julia uśmiechnęła się...

— Odpowiadasz mi pani uśmiechem, to dobrze! Ale... co za niespodziewane spotkanie! Czy rodzice pani nie mieszkają już na wsi, że spotykam panią w tem prowincyonalnem miasteczku wołyńskiem?

— Na parę tygodni zimowych przyjechałam tu z ciocią, ot! dla rozrywki.

— Nudziłaś się pani na wsi?

— Może mniej, niż tutaj.

— A! to ładna rozrywka... Towarzystwo jednak, jak widzę, jest wesołe; panią tylko zastałem samotnie siedzącą w tym kąciku... Ale prawda... w towarzystwie kwiatów!

Panna Julia rzuciła okiem na wazony pysznych azalij.

— Nie zauważyłam ich sąsiedztwa — odpowiedziała.

— Sąsiedztwa kwiatów?... to dziwne!... pani, która je tak lubiłaś zawsze... szczególniej narcyzy.

— Narcyzy?... A tak!... Ale pan masz dobrą pamięć.

— Zdaje mi się — ciągnął gość powoli, — że narcyzy... pełne.

Dobył pugilares z bocznej kieszeni surduta i, wyjmując kwiat zeschnięty, pokazał go Julii.

— Ot! takie — dodał.

Panna Julia spojrzała w źrenice mężczyzny, na którego twarzy odmalował się wyraz rzewnego smutku...

— A! — rzekł po chwili — czy to nie śmieszne, pani, nosić przy sobie kwiaty?... Jeszcze romantykami jesteśmy, pomimo wszelkich wysiłków trzeźwego naszego wieku. Scenę taką przedstaw pani w powieści, a wnet się odezwą głosy krytyków, że autor na dawnych strunach romantyzmu gra jeszcze... I zdrowe posypią się rady, żeby się pozbył sentymentalności, na życie patrzał trzeźwiej, przedstawiał ludzi takimi, jakimi są, nie jakich mu rozogniona jego fantazya podsuwa. Bo rzeczywiście! spójrz pani na mnie!... Mam lat trzydzieści i sześć... zmarszczków kilka na czole... mówią może o myślach poważnych i głowie niezupełnie pustej. A nie trzeba i tylu lat w dzisiejszym, siłą pary pędzącym na przód wieku, ażeby pozbyć się wszystkich złudzeń, szczególniej tych dobrych, złotych pierwszej młodości złudzeń! Zużywa się na świecie wszystko, a może najprędzej serce człowieka. Miłość! — wzruszył ramionami — to dobre dla gołowąsych studentów i niedojrzałych pensyonarek. Bawią się w „zielone"; chowają wstążeczki, przez bogdanki swe uronione; strzelają się nawet, gdy srogi ojciec do nauki błaznów zapędza... Ale... ja naprzykład, który nie pamiętam już roku, kiedy stawałem do egzaminu dojrzałości... ten zeschły kwiatek narcyza noszę przy sobie jako najdroższą pamiątkę kilku szczęśliwych chwil życia...

Umilkł, w kwiat się zapatrzył, dwie łzy duże w jego pięknych zabłysły oczach.

Pannie Julii serce uderzyło... miłością bliźniego.

— Czy ten kwiat, który pan nosisz przy sobie, ta droga pamiątka, nie jest czasami w związku z nagłym wyjazdem, z usunięciem się raczej pana z rodzinnej jego wioski?

— Tak, pani — odpowiedział Zygmunt.

— Wypadkiem może, ale mnie pan wybrałeś za powiernicę swoich smutków; może pozwolisz pan, żebym i nadal w tej roli została?...

— Słucham panią...

— Nie, ja chcę słuchać pana. Przeczytałeś mi pan wstęp bardzo ciekawej powieści... czekam końca... Bądź pan szczery, a wzajemnością mu się odpłacę. Co znaczył ten niespodziewany, tajemniczy tak wyjazd pański?

— Pani nie wie?

— A któż mógłby mi o tem powiedzieć?

— Choćby sąsiedzi.

— O! mogę panu zaręczyć, że to dla nich nierozwiązana dotąd zagadka zostało; nie udało się im nawet żadnego wątku uchwycić do wytworzenia choćby niewinnej ploteczki.

— Rodzice pani nic nie mówili?

— Nic a nic; do tych niewiadomskich należeli i oni.

Pan Zygmunt wpatrzył się w twarz siedzącej naprzeciw dziewczyny, jakby nie wierzył jej słowom; wreszcie jakiś uśmiech lepszy na ustach mu zawitał i rzekł półgłosem.

— Może lepiej, że tak się stało... spokojniej pani będzie słuchała powieści mojej ..

— Więc zaczynaj pan!... pan musiałeś się kochać?

— Tak!

— I być kochanym?

— Tego nie wiem...

— Zagadki same pan rzucasz... Ale przerywam panu, bo jestem ciekawą, jak nigdy, końca powieści. Słucham!

— Pani wiesz, że nie należałem do rzędu ludzi zamożnych; własnemi rękami pracowałem koło kawałka ziemi i myślałem, że dość mieć rozum w głowie, a serce poczciwe w piersi, by te dwa dary boże przeważyły szalę bogatego wiana ukochanej kobiety. Pokochałem pełnią całego uczucia młodą i bardzo piękną dziewczynę. O prawo starania się o jej względy spytałem rodziców... i... dostałem bolesną odmowę. Odrazu runął mój piękny świat marzeń. Z podwojoną więc siłą oddałem się pracy... szukałem w niej ulgi, zapomnienia może... Daremny trud! Miłość moja, tłumiona gwałtem, nie zamierała; przeciwnie, rosła w bezmiar nieskończoności. Z pokorą całą przyznaję się pani do wielkiego słabości grzechu. Nie byłem zdolny przebywać w miejscach, gdzie była... ona; czułem, że serce mi pękało z boleści, że myśl moje ogarnął szał!... Uciekłem od pamiątek, od tego wszystkiego, co mi ją przypomnieć mogło.

— I pan jej nie powiedziałeś, że kochasz?...

— Cóżby to pomogło?

— A! pan wątpiłeś o sercu kobiety, któraby potrafiła może... tamy przełamać.

— Złamać się chyba, pani, ale pójść wbrew rodziców woli!...

— A jej wola?...

— Miałażby być mocniejszą od skrzydeł motylich?

— Tak pan sądzisz? Wiec nie masz czego tęsknić za nią: niegodną ona była serca pańskiego. Ale przerywam panu... Opuściłeś więc pan dom ojców i...

— Wyjechałem za granicę.

— Długo tam pan bawiłeś?

— Rok długi.

— I zapomniałeś pan o niej... prawda? Nowy świat, nowi ludzie porwali pana w swój wir szalony. O! jestem pewna, że pocieszyłeś się pan prędko, że jedne miłość straconą wynagrodziłeś setką miłości! Przyjaciół miałeś pan dużo, krążyły puhary wina, „rouge et noir" brzmiało po nocach całych... Nie tak?... Co tam kochanka jedna!... Są piękne aktorki zagranicznych teatrów, nadreńskich winnic nektary... i... karty, których tak nie lubią narzeczone i kochanki prawdziwe... Nie tak?

Umilkła — na białem jej czole kołysała się fala gniewu, małe piąstki się zacisnęły, pierś oddychała szybko... Pan Zygmunt nie spuszczał spojrzenia z jej oczu, ciskających błyskawice, pochylił się tylko i rzekł:

— Przed chwilą pokazywałem pani zeschnięty kwiat narcyza.

Panna Julia podniosła oczy na mówiącego.

— Przepraszam pana... prawda! — szepnęła.

— I pani sądziłaś, że byłbym zdolny szlachetne uczucie zastąpić podobnemi rozrywkami?

— Więc czem je pan zastąpiłeś?

— Pracą, kształceniem umysłu, wiedzą rozumniej szych ode mnie i pamięcią o niezapomnianej nigdy istocie. Widzi pani, że ten malutki kwiatek dotąd przy sobie noszę. Czasem go pytam, ażeby mi dał odpowiedź w imieniu... tamtej... i smutny bywam, że odpowiedzi żadnej otrzymać nie mogę.

W oczach panny Julii zakręciły się łzy...

— Pan ją tak kochasz, a ona? ona nic nie wie o tem!

— I lepiej!... bo, nie mogąc być kochanym, wzbudziłbym może... litość, a to, przyzna pani, jest upokarzającem.

— Ależ to być nie może! — zawołała panna Julia porywczo. — Serce tak wierne, jak pana, kazałoby się kochać... Ja... ja byłabym szczęśliwą, posiadłszy serce takie!...

Pan Zygmunt zadrżał; w oczach mu zajaśniał blask dziwny, serce stuknęło tak mocno, że panna Julia to uderzenie posłyszała...

— Powiedz pan imię tej kobiety. Wyjaw do reszty tajemnicę serdeczną!... Ja... — tu głos się jej złamał — pośredniczką między wami będę...

Mężczyzna ujął jej rękę.

— Jestżeś pewną pani dobrego rezultatu wstawiennictwa swojego?...

— Znienawidzę ją, jeżeli przychylnej panu odpowiedzi nie da.

— O! zatrzymaj pani te słowa; może nie wiesz sama, co mówisz...

Dziwnie te wyrazy zabrzmiały w uchu panienki; nieśmiało podniosła oczy, a ręka jej w dłoni młodego mężczyzny drżała, serce jak opętane skakało.

Pan Zygmunt, trzymając w ręku narcyz uwiędły, pochylił się do stojącej dziewczyny i szepnął:

— Ten kwiat znalazłem przed rokiem po balu jednym. Ze wszystkich tancerek „ona" tylko była w narcyzy ubrana. Ten narcyz zrobił wielką szczerbę w jej stroju, bo jeden, piękny, duży, stanowił rodzaj spięcia u jej gorsu...

— Ach! — zakrzyknęła cicho Julia. Pan Zygmunt głosem powolnym spytał:

— Pamięta pani?...

Bez odpowiedzi ubiegło minut kilka.

— Byłżeby on... własnością?... — szepnęła.

— Pani — dokończył Zygmunt.

Panna Julia trzęsła się jak listek osiny. Łzy, jak perły drobne, płynęły jej po licach... Nie mogła słowa jednego wymówić, wyszeptać...

— Co pani teraz powie tej kobiecie, którą kocham tak tkliwie?...

Młoda dziewczyna podniosła głowę, pogodnemi oczyma spojrzała w piękną twarz mężczyzny, podała mu rękę i, ściskając ją mocno, rzekła głosem spokojnym już i pewnym:

— Powiem, ażeby kochała pana, bo z tobą tylko szczęście znaleźć może, i wiem, że kochać cię będzie do ostatniego tchnienia swej piersi!

Pan Zygmunt, w uniesieniu niewysłowionego szczęścia, chwycił jej ręce obie, przytulił do serca, do piersi, do ust podniósł, pocałunkami okrywając.

— Panno Julio! — zabrzmiał nagle podniesiony głos Adasia, który, skończywszy partyę winta, przybiegł narzeczoną powitać.

Panna Julia, nie wyrywając ręki z uścisków niespodziewanego kochanka, zwróciła twarz tylko do niemogącego pojąć odegranej przed chwilą sceny pana Adama — i odrzuciła mu z przekąsem:

— Chwileczkę, łaskawy panie!... daję wielkiego szlema!

Odwróciła się, i wsparta na ramieniu pana Zygmunta, z oczyma utkwionemi w jego oczy, opuściła salon.

— Co to jest? — wrzasnął pan Adam.

Ale nie otrzymał odpowiedzi. Widział tylko przed sobą ruch wszystkich przedmiotów... Stoliki, stołki, żyrandole, obrazy na ścianach i ściany same kręciły się wkoło niego... a tam, w dali, ginęła w mgle jakiejś postać jego narzeczonej, a z nią razem znikało dwakroć sto tysięcy posagu przyszłej żony.

— A! — krzyknął nagle — gra jeszcze nie skończona!...

Rzucił się na przód, z myślą zrobienia awantury jakiejś; lecz go w pół drogi zatrzymały silne ramiona Artura.

— Co radzisz, przyjacielu? — zawołał młodzieniec.

— Pasuj, Adasiu!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

KOWALOWA GÓRA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARY KAWALER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z PAMIĘTNIKÓW PAJĄKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA WIDECIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MURŁAJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOLEDZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAREK CIUPAŁA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niecierpliwił się Szymon, że tak długo nie było Kachny. Stara baba, którą z miłosierdzia do chaty swojej przyjął i ciepły kąt dał, ugotowała już dawno wieczerzę, ale on bez siostry nigdy ławy nie zasiadał — i choć głodny był jak wilk, czekał na nią. Wiedział, że Kachna na Markowem żęła polu; wiedział, że przepada za niegodziwym człowiekiem, który pracować nie lubił, marnował przez ojca zostawiony mu dobytek, ziemię zapuścił, że tylko chwasty a dziki rumianek rodziła: ale że chłop był jak malowidło, garnęły się dziewki do niego, — lecz widząc, że Marek o żadnej nie myśli, dały pokój zalotom; jedna Kachna tylko z sercem swojem poradzić nie umiała — i, gdy się odwracali od niego ludzie, ona się doń więcej garnęła; im więcej napadali, ona go broniła goręcej i sercem lgnęła. I roiło się w głowie dziewczynie, że gdy ją Marek pokocha, zmienić się musi. Szymon to widział, a o kochaniu jej z jej własnych słów się dowiedział, bo między rodzeństwem, co po bożemu żyło, nie było żadnych tajemnic. Ale Szymon żałował Kachny i zmarnowanego kochania; tłumaczył, połajał raz nawet, lecz zobaczywszy łzy, i to łzy smutne jakieś, w błękitnych oczach Kaśki, za połajankę przeprosił i tylko cierpiał z nią razem. Rodziców już nie mieli; Szymon, jako starszy, opiekował się siostrą i gospodarzył na wspólnym ziemi kawałku.

Dzisiaj nietajnem mu było, że Kaśka, chcąc miłego przed drwinami ludzkiemi zasłonić, poszła na jego zagon, a zasłonięta Bartkowem żytem a wydmą górzystą, na jego polu żęła; kazał babie drew więcej podrzucić, żeby nie ostygła wieczerza, zapalił łojówkę i, siadłszy przy stole na ławie, oparł głowę o dłoń spracowaną, na siostrę czekając.

Niedługo czekał — zaklekotał drewniany kołek, cicho otworzyły się drzwi i weszła Kaśka.

Ze zdziwieniem spojrzał Szymon w twarz siostry. Niebywałe rumieńce krwią żywą biły na jej licach, oczy błyszczały, jak na pogodnem niebie gwiazdy jasne. Pocałowała brata w rękę i usiadła naprzeciw.

— A co tam, siostruniu? — zapytał brat — wiele postawiłaś kopek na polu Markowem?

— Dwie i snopów kilka.

— Oho! zaśmiał się Szymon — to cały już mu łan zżąć musiałaś?

Kaśka srebrnym odpowiedziała śmiechem.

— A Marek prędko po tobie przyszedł? — ciągnął brat dalej.

Zaczerwieniła się dziewczyna, ale kłamać nie umiała.

— Wieczorem — szepnęła cicho. — A nicpoń! a hultaj!...

— Braciszku! — głosem błagalnym odezwała się Kaśka.

Szymon urwał w pół słowa, pokręcił tylko głową i kazał babie wieczerzę dawać.

— Żal mi ciebie, Kachno! — rzekł łagodnie; uśmiechnął się i pocałował siostrę. — Czy wiesz co? — zapytał po chwili. — Dziś, kiedym na polu żął, podszedł do mnie Bartek i o ciebie prosił.

— Nie, nie, nie! — odpowiedziała, trzęsąc głową.

— Gospodarz znaczny, człek złoty, a miłuje ciebie, jak wróbel drzewko wiśniowe.

— Nic z tego, nic z tego! — powtarzała wciąż Kaśka.

Szymon się zaczął sierdzić;

— Czy chcesz do śmierci dziewką pozostać? Bartka takiego i pisarzowaby wzięła i dworska panna nie powstydziłaby się za niego za mąż wyjść. Ej, Kachno! nie marnuj młodych latek, bo te jak woda przepłyną, nie wrócą jak woda.

— Marek mnie weźmie — głosem spokojnym odpowiedziała dziewczyna.

— Marek?... i kiedy ty siebie oszukiwać przestaniesz?

— Szymku! on o tem mówił mi, gdyśmy razem do domu wracali. Nie sprzeciwiaj się ty nam; on ze mną będzie inny i ojcowizny nie straci, bo ja nie pozwolę.

Gdy Kachna mówiła, Szymon usta i oczy szeroko otworzył, tak mu dziwną wydała się ta mowa. Marek by się przemienił dla dziewki jednej? dla liczka gładkiego próżniactwo by porzucił? a zkąd tak nagłe kochanie w serce mu powiało? nie, temu wierzyć nie mógł!

— Szymku! co ty na to? — zapytaniem skończyła Kaśka.

— Ja... ja... — zająkał.

Kołowrotem latały mu myśli po głowie, że mówić nie mógł. Może Marek i wziąłby dziewczynę, ale nie dlatego, że rozkazało mu tak serce; wziąłby dla grosza, który ojciec i on siostrze na wiano zachował; dla kilku morgów pola, co do niej należało, — by wszystko to puścić na marne, a ją później ni to panną, ni wdową zostawić. Kochał siostrę, zarąbać by się dał dla niej, ale na to nie pozwoli.

— Szymku! co ty na to? — zapytała znów siostra.

— A no! zobaczymy; nie śpiesz się ino... niech pracować zacznie... zobaczymy!

Kaśka skoczyła, ucałowała dłoń brata, który ją serdecznie do piersi przytulił.

— Idź, Kaśko, pomódl się do Najświętszej Panienki, by tak było, jak ty chcesz i jak ja pragnę...

Wstał z ławy, otarł usta rękawem, bo wieczerza była skończona, i wyszedł na podwórko.

Kachna długo usnąć nie mogła. Marzył się jej Marek, uginający się pod ciężkiemi snopami pszenicy; stawały kopy na polu, jak chaty duże... później ksiądz, ślub...

Usnęła.

Przez małe okienko wbiegł srebrny promyk księżyca do izby cichej i patrzał w przymrużone powieki śpiącej dziewczyny.

Naprzeciw Szymonowej zagrody stała karczemka, gdzie Chaim gospodarzył. W sześcioszybowych oknach było jasno, a gwar bił z wnętrza i do uszu stojącego na podwórku Szymona dolatał. A no, i on nie gardził kwartą miodu lub sporym kielichem mocnej gorzałki; ale upijać się nie lubił, bo to uczciwego człowieka w nierogate stworzenie przemienia. Ale zajść, pogwarzyć z sąsiadami o rzeczach przeróżnych, dowiedzieć się o tem i  owem, coś nowego od przyjezdnych ludzi zasłyszeć — to zawsze się człeku przyda i rozumienie jego o świecie rozszerza. Zatkał wiec kołkiem drzwi chaty i do karczmy podybał.

W obszernej izbie zebrało się dużo ludu. Starzy rozprawiali o rozpoczętem żniwie, parobcy umizgali się do dziewek, a baby wszystkie naraz mówiły, chcąc jedna drugą przegadać. Gdy Szymon przestąpił próg, wstał od stołu parobczak młody, wysmukły, jak naszych lasów sosenka, i szybko podszedł ku niemu.

— A mówiliście z Kachną, Szymonie? — zapytał cicho.

Szymon zwrócił się do ławy, stojącej w samym rogu izby, i rzekł:

— Siadaj, gadać będziemy.

Usiedli naprzeciw i podparli się o stół łokciami. Bartek badawczo patrzał w twarz Szymona i czekał.

— Marek o Kachnę prosił — odezwał się ten ostatni.

Bartek poruszył się gwałtownie, aż ława zatrzeszczała.

— I ty mu ją dasz? — zapytał.

— Dam — odpowiedział Szymon, — dam, bo Kachna go kocha. Ale dam wtedy dopiero, jeżeli uczciwą pracą na tę złotą zasłuży dziewczynę.

Bartek spochmurniał jak noc.

— Dolo moja! — szepnął cicho — dlaczego ty mnie skrzywdziłaś tak srodze?!...

— Skrzywdziła i nie skrzywdziła... kto to wie? — rzekł Szymon.

— A jeżeli się istotnie Marek poprawi, to co? — pytał znów Bartek.

— Kachna dostanie szczęście, a wieś nasza człowieka dobrego. Czy źle?

Bartek nie znalazł odpowiedzi.

— Kumie! — rzekł po chwili — ty językiem tak rżniesz, jak nasz Bartłomiej kosą...

Chciał jeszcze coś mówić, ale drzwi się otwarły i wszedł Marek.

Cichy szept popłynął dokoła, jak to bywa na stawie, gdy wiatr przybłęda oczeretem potrąci i zaszumi. Trącili się łokciami i gwar ustał na chwilę.

— Marek!

— Nie widziałem go dzisiaj z sierpem na polu.

— Pić przyszedł! — szepnął Szymon przez zęby.

Ciupała wszystkich wzrostem przenosił, a że siłę miał niepomierną i gwałtownikiem był, nie każdy lubił leźć mu w oczy. Serca u swoich nie znalazł, bo nie zasłużył się niczem gromadzie; a jakkolwiek nic złego drugim nie zrobił, rozpustował, rozum swój nad innych wysadzał, a często pijany walał się w żydowskiej karczmie pod stołem. Że był dorodny, jak mało, kochały się w nim zrazu dziewczęta, ale prędko odskoczyły, niby owieczki od wilka, — co Marka taką napełniło złością, że pluł na świat cały, a siebie przeklinał. Winni tu trochę i Marka rodzice byli, bo rozpieszczali jedynaka; a że stary miał grosza niemało i ziemia, koło której pracował, rodziła dobrze, dawali synowi wielką swobodę. Gdy matka zmarła, a staremu ojcu choroba odjęła nogi, Marek prędko gotowiznę z rąk puścił, a zaniedbana ziemia rodzić przestała. Wkradła się bieda — podsunął się Chaim. „Pożyczę" — mówił. „Dawaj!" Brał Marek grosz lekki — pił i lazł w błoto. Mówiono też i o jakimś Dyzmie, z którym się był roku zeszłego na jarmarku zapoznał, i ten do reszty głowę mu przewrócił o swobodnem na wielkim świecie życiu. Od tej chwili opuścił się więcej, myśląc ciągle o Dyzmie i mieście murowanem.

Przestąpiwszy próg karczmy, kiwnął od niechcenia głową gospodarzom i usiadł na ławie, obadwa łokcie na stół rozkładając. Był bardzo zamyślony i ponury. Szymona nie widział, bo Bartek sobą go zasłaniał; a teraz sam siadłszy na drugim końcu izby, plecyma się do niego obrócił.

Przerwana na chwilę rozmowa wybuchnęła znów z całą gwałtownością; milczeli tylko Bartek i Szymon, który z pode łba patrzył na ukochanego Kaśki.

Chaim zobaczył Ciupałę, podbiegł szybko, klapiąc pantoflami, i dużą kwartę miodu przed nim postawił.

— Nie chcę! — rzekł Marek krótko, odsuwając podany napój.

Żyd z wielkiego zdziwienia brwi podniósł, gębę wykrzywił i dziwnie szyję wykręcił.

— To miód, co ja umyślnie dla „pana Marka" z Wieniawy sprowadził, fajne miód!... — i podsunął kwaterkę.

— Nie piję! — syknął Marek przez zęby. Żyd zgłupiał.

— Wuse dues? Czy to ziemia ma stanąć do nogi górami? — zapiszczał, przekręcając wyrazy ze wzrastającem coraz bardziej zdziwieniem. — To miód! — krzyknął w samo ucho Marka, podnosząc mu do ust kwaterkę.

Nagle stół, na którym spoczęła wściekła pięść Marka, z trzaskiem poleciał na ziemię, szyby zadzwoniły gwałtownie, starzy zerwali się z ław, baby wrzasnęły, a jedna z nich potoczyła się z ławy na środek izby, krzycząc jakimś kocim głosem, co wywołało śmiech ogólny... w ślad rozpaczliwy krzyk Chaima „aj waj!" zabrzmiał w powietrzu. Zrobił się tumult — śmiech gwałtowniejszy wstrząsnął ścianami karczmy: Marek przerażonego żyda chwycił za kołnierz chałata, i rękę wyciągnąwszy, trzymał go tak w powietrzu. Chaim machał rękami jak wiatrak, rozmaite figury kreślił nogami, chcąc ziemi dostać... wił się i krzywił, jakby ostatnia przyszła na niego godzina. Marek raz jeszcze wstrząsnął nim, by gruszą, i rzucił w kąt. Wtem Szymon przystąpił do Ciupały.

— Marku! — rzekł — czy widziałeś, że ja tu jestem?

— Nie, ale teraz widzę i pytam: czy dasz mi Kachnę za żonę?

— Dam! — odpowiedział Szymon, jeżeli tak, jak Chaimem, cepem będziesz machał.

Arendarz głowę z kąta wysunął i rudą brodą pokręcił.

— Cepem niechaj macha — odezwał się, — ale Chaimem na co?

Śmiech znowu buchnął; Szymon z Markiem opuścili karczmę.

Marek, nie mówiąc słowa, odprowadził Szymona przez drogę do chaty, a sam do swojej zagrody się udał.

Szedł jak senny, myśląc o Kaśce; dał jej słowo, nie wiedząc sam, jak do niego przyszło. Czy miłował on ją? — sam nie wiedział. Ładną była — no! ładną bardzo — to nic! ale dobrą jak matka rodzona. Nie śmiała się z niego nigdy; broniła go, gdy ludzie się śmieli; ukradkiem użęła mu dwie kopy pszenicy, niby to on. A co więcej, parobek niejeden w piekielny żarby za nią skoczył... bogaty Bartek nawet, którego i dziedzic szanuje i organista; ona jego przeniosła. Czy miłował ją? — zagadka! ale nie mógł jej z przed siebie usunąć.

Zamykał oczy — wsuwała mu się pod powieki; zatulał uszy — słyszał jej głos uroczysty, gdy mówiła: na śmierć!... I zimno mu się robiło, taka siłę miała w sobie ta przysięga.

Chwiał się, szedł jak senny i nie wiedział, jak i kiedy doszedł do chaty ojcowskiej i próg świetlicy przestąpił.

Stary Jur leżał na słomie, ale nie spał — czekał na syna. Głowę miał zupełnie łysa, oczy zapadłe, brodę białą jak mleko, Łagodny blask księżyca przez małe okienko na twarz mu padał i stary bawił się z tem światłem cichem, wyciągał ręce i gładził powietrze srebrzyste...

Marek otworzył drzwi.

— To ty, synku? — odezwał się ojciec.

— Ja — szepnął Marek; — nie śpicie jeszcze, tatulu?

Stary poruszył głową.

— Nie chcę, nie chcę... Napatrzyć się trzeba ,na świat boży. Sen mnie nie minie, Marku, długi... długi... długi...

Marek się pochylił, wziął ojca za rękę i szepnął:

— Nie gadajcie tak, tatuś; bez was mi będzie źle!

Stary wypatrzył się na syna — nigdy Marek tak miękkim nie mówił głosem.

— A co ja tobie? — rzekł. — Czy w polu pomagam? dopatrzę hudobę ? dla koni owsa omłócę?... Ja tobie na nic!

Marek poruszył głową.

— Ej, ojciec, ojciec... — odszepnął. — Kto wie, czy nie wy tylko w tej chacie mnie trzymacie. Nie umierajcie, póki ja...

Zatrzymał się.

— Co, Marku? — zapytał stary.

— Póki ja uczciwym się nie stanę — dokończył szeptem prawie.

Stary nie dosłyszał słów ostatnich, bo trochę głuchy był; obrócił twarz na światło księżyca i znowu ze srebrnym bawił się blaskiem.

— Marku! — odezwał się po chwili — byłeś na polu?

— Byłem — odpowiedział syn posępnie.

— Jak tam muszą trawy pachnąć, a grać komary! Toż to już piąte lato, jakem ja ziemi swojej nie widział... jak kłosów pszenicznych nie gładził, nie pił wody z krynicy tej, którą sam wykopałem na łące i dębowe cembrzyny dałem! Czy jest tam jeszcze moja krynica na łące?

— Jest, ojcze — odpowiedział Marek.

— Jaka tam woda zdrowa!... Gdybyś mi kiedy, Marku, wody z tej krynicy przyniósł!... A pszenica na Borsuczym Wygonie?... musi być bujna!

— Jak las, mój ojcze!... — rzekł Marek ciszej.

— Jak las!... a ja zobaczyć nie mogę!... Jak ona zawsze szumiała ładnie, a do kolan mi się kładła, kiedym w dobry czas z sierpem do niej przychodził.

Zamyślił się chwilę i znowu pytał:

— Marku! a. grusza Janowa stoi na zielonej miedzy?

— Stoi, ojcze; tylko piorun, co dwie niedziele temu uderzył, brzydko korę jej rozpruł.

Stary posmutniał.

— Sadził ją Jan, mój ojciec, który po dziadach na tej ziemi siedział i potem swoim a krwią polewał. Polewał i ja... Na ciebie kolej teraz, Marku!...

Musnął powietrze srebrne, wspomniał raz jeszcze o krynicy na łące, o gruszy Janowej... i zasnął.

Marek siedział na ławie i patrzył w oświetloną przez księżyc twarz ojca, który oddychał równo.

III.

Zaledwo niebo pobielało na wschodzie, gdy trzykrotne stuknięcie w małą szybę okienka zbudziło Kaśkę ze snów przyjemnych. Zerwała się na równe nogi i, nie budząc chrapiącego na całą izbę Szymona, wybiegła za próg. Przed chatą stał Marek: ostra kosa świeciła mu się na ramieniu, a sierp za pasem. Kaśka dużemi oczyma spojrzała na niespodziewanego, a tak jej miłego gościa.

— Kachno! chodź ze mną na pole! — jakimś dobrym odezwał się głosem.

Dziewczyna w dłoń klasnęła. Marek z uśmiechem mówił dalej:

— Ino się na mnie nie gniewaj, żem ciebie tak raniutko obudził i gnam do pracy.

— Nie praca to dla mnie, lecz odpoczynek, niedzielny dzień, Marku! święto prawdziwe! Dobra dola się dla mnie zaczęła z wieczorem wczorajszym... ty o tem wiesz! Nie gniewaj się teraz ty na mnie, gdy się zapytam: kto ciebie zbudził tak rano?

— Ty, Kachno! — odpowiedział Marek.

— Ja?...

— Tak... ty! — powtórzył z mocą. — Przez nockę stałaś mi w oczach, a rano obudziłaś; jakim sposobem, ja nie wiem, ale obudziłaś. No, chodźmy!

Kaśka poskoczyła do krynicy, umyła twarz i ręce zimną wodą, i założywszy sierp na ramie, szczęśliwa, jaką nigdy jeszcze nie była, wyszła z Markiem na ulice.

Powoli budziła się wieś: tu i tam zaskrzypiały wrota, koguty piały na gwałt, w strzechach chat poruszyły się wróble i, świergocąc, zlatywały gromadnie na ziemię, trzepocąc skrzydłami i kapiąc się w kurzu; bociany klekotały, gotując się do wypraw zbójeckich na mokre łąki, a z kościelnej wieżyczki dzwonek uderzył żelaznem sercem i bił ludziom na dzień dobry. Wschód się różowił, złocił — na trawach bujna rosa świeciła blaskami drogich kamieni.

Marek i Kaśka szli szybko przez wieś, a tak zajęci byli sobą, że nie widzieli, co się wkoło nich działo — a niejedna gęba ze zdziwienia się otwarła, widząc Ciupałę, idącego tak rano na pole. Nasamprzód dostrzegł go organista, Kacper Kokociński, który wyszedł na próg swojego domu, w długim surducie, W butach za kolana, przypatrzyć się aurze, jak to lubił mówić, i być już co do pogody przez dzień cały spokojnym; spojrzał i oczom swoim nie chciał wierzyć, Zatrzymał się, dobył okulary o dużych szkłach i, zażywszy je na koniec ogromnego nosa, przypatry-wał się bacznie idącemu z Kachną Markowi.

— Ciupała, czy nie Ciupała? — pytał sam siebie ochrypłym głosem. — On!... na częstochowską tabakę!... on! Teraz już żaden filozof nie zgadnie, jaka dzisiaj pogoda będzie.

Wielkim palcem prawej ręki wepchnął do nosa sporą dozę ulubionego proszku i kichnął okrutnie.

— Katar! — rzekł zdziwiony.

Pan Kokociński od tabaki nie kichał nigdy.

Na progu karczmy Chaim aż cmoknął ze zdziwienia, widząc niezwykłe zjawisko; baby przechylały się przez płot i głowami kręciły; trącały się dziewczęta łokciami i szeptać zaczęły, że Kaśka ziele jakieś dać musiała Markowi; parobcy ruszali ramionami i śmieli się głośno, bo mieli złość i żal na sercu. Najwięcej jednak pomarkotniał Bartek — ten najszczerzej Kaśkę miłował. Oparty ręką o wiadro drewniane, stojące na cembrzynie krynicy, bo właśnie koniom wodę do koryta nalewał — patrzał długo za nimi, przygnębiony i smutny. Gdy znikli mu z oczu, zapuścił w głąb' krynicy wiaderko i szepnął, wzdychając:

— A no, byleby ona z nim szczęście miała! Wylał wodę do koryta.

— Pijcie, koniki, pijcie... i w pole! Weszło słońce wysoko — na polach zadzwoniły sierpy i kosy. Szymon zazierał często na łan Markowy i widział, jak Ciupała pracował, zginał się, żął, to kosił, jak gdzie wypadło. Koszulę miał mokrą, jakby tylko co wyszedł z kąpieli; pot kroplisty spływał mu z czoła, sapał jak miech, lecz nie ustawał w pracy. Zdawało się, że mu jeszcze więcej przybyło sił; kładł snop za snopem — i ledwie słońce naznaczyło południe, dwie duże kopy z lichej pszenicy naskubał i postawił. Im zboże bujniejsze, tem sporzej idzie praca; ale gdzie źdźbło marne, tam trud niemały: wiedzą o tem gospodarze i dziwowali się bardzo Markowi. Daremnie Kaśka w zawody z nim iść chciała — ni sił, ni nóg jej nie starczyło; snopów kilkanaście do kopy brakowało jej jeszcze, gdy Marek rzucił sierp o ziemie i zawołał, by z nim razem śniadanie spożyła. Usiedli na łączce koło krynicy i zaczęli się częstować.

Dzień był bardzo gorący, rozpalonego powietrza najmniejszy wietrzyk nie ochładzał. Cicho było na łączce, tylko koniki polne skakały i świerszcze zgrzytały cienko w trawach. Do odpoczywających przyszedł Szymon i stanął przed nimi.

— A jak tam, Marku, praca idzie? — zapytał.

— Ano, widzisz! — odpowiedział zapytany, ruchem głowy wskazując użęte kopy.

Szymon uśmiechnął się i rzekł:

— Jabym tego i na swojej nie dokazał pszenicy. Ha, Marku! chciej tylko, a długi żydowskie pospłacasz i staniesz się gospodarzem, Bartkowi równym.

— Nieprędko to może być, a może nigdy — szepnął Marek ponuro. — Pole Bartkowe to nie moje, z piasków się nie urodzi złoto.

— A ja wiem — rzekł Szymon, — że ludzie W piaskach właśnie złoto znajdują.

— Jeno nie u nas — odpowiedział Marek.

— Znajdziesz i na swojem polu, jeżeli tak, jak dziś, popracujesz lat z pięć.

— Lat z pięć! — mruknął Marek.

— A tak, Marku — wtrąciła Kaśka, — pracować będziemy razem.

— Z tobą, to może! No, do roboty, bo jakiś bies mię pędzi.

— Nie ja? — zawołała Kaśka, patrząc na miłego błękitnemi oczyma.

— Tfu! — głupstwo mi się wyrwało! — krzyknął Marek. — Ty, ty, Kachno, jak król jaki panujesz nade mną.

Chwycił jaw pół i do serca przycisnął.

Zadzwoniły sierpy, zaczęli znowu pracę ciężką koło lichego zboża, przeplatanego ostem i zielskiem rożnem. Szymon na swoje wrócił pole.

Na polu Bartkowem, które rozłożyło się w środku wieśniaczych łanów, z przyległych pól zebrali się pracownicy — i, żeby weselej im czas przeszedł, śniadali razem. Zobaczywszy Szymona, zaczęli wołać na niego, by podszedł.

— A zbliż się tutaj! — wołali jedni.

— Mów, jeno prawdę! — krzyczeli inni.

— Co chcecie? — pytał Szymon, podchodząc do gromady.

— Czy Kaśka warzyła ziele jakie w piątek? Czy może kamieniem dziewannę przygniotła i póty jej nie uwolniła, póki ta nie spełniła jej życzeń?

— Co? dlaczego? — pytał Szymon z uśmiechem, jakby nie wiedział, o co rzecz idzie.

— Urok rzuciła na Marka!

— Czar-ziele mu dała! — wołano.

— A niech jak chce będzie — rzekł Szymon — byle się chłop przemienił!

— Czy wiesz, co powiedział nasz Kokociński, zobaczywszy dzisiaj Marka, idącego przed świtem na pole? — odezwał się ktoś z tłumu.

— A no, co? — zapytał Szymon.

— Iż prędzej spodziewał się, że jego żonka gadać przestanie.

— Zawiele chciał! — ktoś huknął. — To jedno, cobyś kazał piorunowi, by nie trzaskał, gdy się burza sierdzi. Prosisz go: zmilknij! a on... rym!...

Śmiech buchnął i posypały się żarty.

Nie śmiał się tylko Bartek, który, markotny bardzo, stał na uboczu przy kopie, skubiąc bezmyślnie snopki pszeniczne. Szymon podszedł do przyjaciela i dłoń mu położył na ramieniu.

— Skrzywdziliście mnie, Szymonie — odezwał się Bartek.

A Szymon na to:

— Żeby Kaśka ciebie przeniosła nad Marka, dałbym sobie prawicę uciąć. Ale stało się inaczej!... Com rzekł, tom rzekł. Ty, Bartku, rozum miej, a rad bądź, że zacny człek nam przybywa.

Nietylko siebie kochać potrzeba, czasem i własny łeb się daje dla szczęścia czyjegoś...

Poszedł na pólko swoje i żąć zaczął.

We wsi zaś, skoro tylko organista żonie powiedział, czego dzisiaj rano był świadkiem, pani Kokocińska, uprzedzając męża, poleciała z niezwykłą wieścią do księdza proboszcza, który ruszył głową i, wielkiemi palcami młynkując, powtarzał:

— Chwała Bogu! chwała Bogu! Załatwiwszy się z księdzem, pani organiścina kopnęła się do Chaimowej, rozgniewanej bardzo na Marka za despekt, jaki jej mężowi wczora wyrządził. Opowiedziała jej wszystko, z naddatkami własnego wynalazku:

— Samam widziała, jak Kaśkę wziął na barana i w pole zaniósł...

Chaimowa, ze swej strony, chciała jej opowiedzieć o wczorajszym strachu swego małżonka, ale Kokocińska, która lubiła gadać, nie słuchać, rzekłszy dwa razy: nie mam czasu, nie mam czasu! — do dworu ruszyła. We dworze miała znajomości z klucznicą i panną służącą, z ekonomową, ba! i z guwernantką nawet. Dwóch godzin nie upłynęło, a wiedzieli wszyscy o Marka poprawie, o Kaśce i szczególnej jej jeździe na Marku, do czego przybyły i inne, niezwykłe wiadomości pani organiścinej.

Późnym wieczorem Marek z Kachną wrócili i pola. Radosną twarzą patrzyła dziewczyna na zabiegające jej drogę przyjaciółki, a i Marek z fantazyą na tył głowy nasunął kapelusz, ubrany kilku kłoskami pszenicy; jedne połę granatowej sukmany zapas włożył i, trzymając się pod boki, szedł raźno, wąs kręcąc i białe zęby w uśmiechu „paskudnym dziewkom," jak je nazywał, pokazując.

Tak upłynęło tygodni parę. Od świtu do nocy Marek jak wół pracował, do karczmy nie zachodził, — zdawało się, że się zupełnie przemienił, tylko, jak zawsze, był małomówny i często w zadumę zapadał. Szymon myślał o weselu siostry, którą chciał - uczciwie wyposażyć, bo kochał ją jak oko w głowie i więcej może. Niech-no się tylko żniwa a wozowica skończą, zagrają skrzypki weselne: byleby stary Jur dożył tej chwili i pobłogosławił syna. A staremu z dniem każdym było gorzej: nie stękał, nie narzekał, ale jak lampa przygasał. Kaśka pomagała Markowi pielęgnować starego ojca; zamiotła dawno nie porządkowaną chatę Ciupały, kupiła kur kilka i posadziła na jajach, parę świnek zarochało w chlewiku, a i krówka, kupiona jej przez Szymona, znalazła się w oborze, żeby stary Jur miał mleko świeże, a Marek widział, jak to wygląda ładnie chata schludna, podwórko zamiecione porządnie i obórka nie pusta. Kaśka na dobre rozgospodarowała się w Markowej zagrodzie. Obieliła chatę, kazała Markowi na nowo pokryć dach słomą, której dostarczył Szymon, wyrównać kołki w upadającym płocie i wrota zrobić, których już dawno nie było, a kupy śmieci i gnoju na pole wywieźć. Milcząc, Marek robił wszystko, choć czasami po karku się drapał. Odzwyczaił się hultaj dawno od pracy, teraz od świtu do nocy musiał harować. Czasami, gdy Kaśki nie było, a stary Jur spał, patrzał na odnowioną sadybę i dziwował się bardzo, że tak dobrze wyglądała; ale czasami, zmęczony, mruczał pod nosem:

— Pracuj i pracuj, aż kości bolą, a inni ludzie balują po miastach, jak Dyzma mi powiadał, i niby panowie żyją. Ta Kaśka choroby mig nabawi, już i teraz siły ni krzty!

I mrucząc tak, przewracał, by słomę, ciężkie słupy dębowe, brał siekierę i łupał jednym zamachem, to ciosał kołki do płotu, albo nową cembrzynę układał.

Kaśka była szczęśliwa, skakała jak wróbel koło Marka, że nieraz i jemu zaśmiać się przyszło. A dni mijały szybko, słonko coraz częściej za chmury się chowało i patrzało jesienią. Pożółkły listki na drzewach, skończyły się w polu roboty — lada dzień, a weselne skrzypki zagrają. O tej szczęśliwej chwili myślała Kaśka i drżała z radości, przytulając dłonią serce rozskakane. Chata Markowa i całe obejście porządkiem świeciło, gotowe już było wszystko do przyjęcia gosposi młodej; stary Jur nawet więcej sił nabrał i, wsparty na syna ramieniu, korzystając z ostatnich, ciepłych dni jesieni, wychodził przed chatę, siadał na przyzbie, grzejąc sie w ciepłych promieniach słońca. Kaśka ślubną wyprawę kończyła, poduszki i pierzyna już były gotowe; jeszcze krótki tydzień poczekać, wyjdzie zapowiedź trzecia i... ślub!

Głębokie westchnienie poruszało pierś dziewczęcą na myśl o upragnionym tym dniu; rumieniły się jagody, źrenice błyszczały jak dwie gwiazdy, zapalone wśród jasnych błękitów. Ze drżeniem serca, z radością i niepokojem przyszłej oczekiwała niedzieli.

Marek jednak czuł strach jakiś w sercu na myśl zbliżającego się ślubu. Czuł, że Kaśka nie pozwoli mu chwili jednej spróżnować, że w napędzaniu go do roboty pomagać jej będzie Jur stary; wiedział, że należeć nietylko do siebie będzie: gospodarka, dom, żona, a później dzieciątko być musi koniecznie. Myśl więc o spódnicy dla żony, o pieluszkach dla dziecka... ej, źle! Gdyby to jeszcze pole jego jak Bartkowe rodziło, nie markociłby się tak, bo o jutro byłby spokojny; ale on musi ciężko pracować... a czy się to na co przyda? Nie! na piachach jego lepsza już nie urodzi się pszenica, kiedy żyto z ziemi wyłazić nie chce.

Tak myślał i smucił się bardzo.

Była to przedostatnia niedziela przed ślubem. Dzień ciepły, jasny. Marek wyprowadził z chaty starego ojca i usiadł z nim na przyzbie. Jur czuł się dnia tego zdrowszym niż kiedykolwiek, otwartemi szeroko oczyma patrzył na słońce, które, ku zachodowi śpiesząc, ukośne rzuciło promienie na blaszany dach kościelnej wieżyczki i złotym blaskiem ramiona krzyża na domku Pańskim oblało. W powietrzu było cicho, dzwonek tylko spiżowem bił sercem, na nieszpory ludzi wołając. Stary Jur przeżegnał się i zaczął odmawiać pacierze. Marek pochmurnem okiem patrzał przed siebie. Nagle posłyszał jakieś klaśnięcie i dłoń czyjąś na swoich ramionach uczuł.

Spojrzał i uśmiechnął się lekko.

Przed nim stała Kaśka, zarumieniona, śmiejąca się; pochyliła nieco głowę i jasnemi oczyma w twarz mu patrzyła.

— Pójdziesz ty na nieszpory, Marku? — spytała.

— Z tobą to pójdę — odpowiedział i zwrócił się do ojca.

— Zaprowadzę was, tatuś, do izby; wstawajcie! Stary ruchem głowy znać dał, że nie chce.

— Idźcie się położyć — odezwała się Kaśka; — nim wrócim, wieczór będzie, a wam niedobrze siedzieć na chłodzie.

— Nie, nie, mnie tu dobrze i ciepło — odezwał się Jur. — Niech się słońcem nacieszę, a powietrzem pobawię, bo mi niedługo już tego.

Nic nie pomogły nalegania — stary się uparł i został; Marek, wziąwszy Kaśkę za ręce, wyszedł na ulicę, kierując się ku kościołowi.

Śpieszył ludek gromadnie do domu Bożego — zdaleka już słychać było organy i nosowy śpiew Kokocińskiego. Narzeczeni wmieszali się do tłumu i szli razem.

Nagle za nimi dał się słyszeć kilkakrotny trzask z bicza i okrzyk:

— Z drogi!

Gromadka się rozstąpiła, ciekawe oczy zwracając w stronę, zkąd okrzyk pochodził.

Środkiem ulicy toczyła się cztero konna kareta; to do dziedzica jechał hrabia Dulski z Gajowiec z wizytą. Karę konie, w lejc zaprzężone, szły rączo, woźnica rżnął z bata, a przy nim na koźle siedział lokaj hrabiego, w kapeluszu wysokim, w długim, czekoladowego koloru surducie o błyszczących niby złoto guzikach. Trzymał się pod boki, a z taką miną patrzał na idących, jakby to on siedział w karecie, a pan hrabia na koźle.

— Dyzma! — krzyknął nagle Marek.

Lokaj kiwnął od niechcenia głową, niby król jaki, woźnica palnął raz jeszcze z bata i powóz się potoczył szeroką lipową aleją, do dworu prowadzącą; duże kłęby pyłu w ślady za nim pobiegły.

— Bodaj cię jasne pioruny!... — odezwał się ktoś z tłumu — całkiem oczy zasypał.

— Pfu! — splunął inny i kaszlnął — jakbym obiadu dziś nie jadł, garniec piachu w gębę mi wpakował...

Śmiech zabrzmiał, posypały się dowcipy i drwinki, i dalej szli ku kościołowi, zkąd coraz głośniej słychać było śpiew Kokocińskiego i muzykę organów. Marek tylko z miejsca się nie ruszył, oczy i gębę otworzył, patrząc za znikającą karetą.

— Marku! — odezwała się Kaśka — co ci?

— Czy i ciebie tak prochem zasypało, jak mnie? — rzucił ktoś z boku.

— Nie wytrzeszczałby tak oczu — odrzekł glos drugi.

— Marku! — ozwala się znów Kaśka, trącając go w ramię.

Ale Marek nie ruszył się; stał, jakby go kto w ziemię zarył. Po kilkakrotnem dopiero wołaniu Kaśki wstrząsł się i coś mruknął pod nosem.

— Co tobie? — pytała dziewczyna.

— A no, nic — odrzekł; — ot, tak, nic!... Jakiś parobek w nos mu się zaśmiał.

— Milcz, jucho! — wrzasnął Marek, pięść podnosząc; i gdyby nie Kaśka, która sobą zasłoniła niefortunnego żartownisia, porządną dostał pamiątkę.

Po skończonem nabożeństwie Marek szybko wyszedł z kościoła i pobiegł do dworu.

Ściemniało już na dobre, gwiazdy jedna po drugiej zapalały się na niebie, powietrze chłodne było, jakby zima zdaleka posyłała swój pocałunek ziemi. Marek wszedł na dworski dziedziniec, a widząc światło w oknach czeladnej izby w oficynie, przysunął się do ścian i okiem ciekawem wewnątrz spojrzał. Cała służba dworska była zebrana i siedziała na ławach, pośrodku zaś stał lokaj pana hrabiego, świecił guzikami długiego surduta i głośno coś mówił, gładząc raz wraz niewielkie bokobrody, ostrzyżone krótko, przy samej niemal skórze. Marek Dyzmę dawniej na jarmarku poznał i zaprzyjaźnił się, ale wtedy był posługaczem, — teraz, jak widać, kamerdynerem pańskim. Chciał się z nim zobaczyć, bo go bardzo dla jego gadania polubił; ale teraz tak odstraszały go błyszczące guziki, że namyśl podania mu ręki mdło się koło serca robiło. Przezwyciężył strach jednak, otworzył drzwi czeladnej i wszedł do środka. Dyzma nie widział go, bo stał do drzwi obrócony plecami; Marek więc skłonił się milcząco obecnym i usiadł na brzegu ławy, słuchając rozgadanego przyjaciela.

— U nas, w Warszawie, tak — kończył Dyzma: — Zrana wizyty, po obiedzie wizyty, a wieczorem do teatru na komedye. Co ja się tam na-

słucham i napatrzę! a zawsze siedzę wysoko nad wszystkimi i klaszcze w łapy, kiedy mi się podoba. U nas, w Warszawie, tak!...

Palnął pięścią o stół i obejrzał się, chcąc widzieć, jakie wrażenie na słuchaczach wywarł. Wzrok jego padł na Marka, który szybko powstał, zbliżył się do znajomego i rękę wyciągnął. Dyzma wydął policzki, uśmiechnął się jednak i dość uprzejmie głową kiwnął, podając dłoń Markowi.

— A... a... Marek!... kopa lat, kopa lat! — zawołał. — Nieraz chciałem się z tobą zobaczyć, ale to nam z Warszawy ciężko się wybrać.

Uderzył go po ramieniu.

— No, co? jak? — dodał.

Marek z zachwytem patrzał w twarz przyjaciela, który stał przed nim w surducie długim i złoconemi guzikami świecił mu w oczy.

— A no, różnie bywa — odpowiedział.

— Tęskniłeś za mną? — pytał znów Dyzma.

— Myślało się tam o was nieraz i chciało się zobaczyć, a pogadać o rzeczach różnych.

— Mamy czasu dość teraz. Mój hrabia spać się położył, bo podróż go zmęczyła; a mnie się spać odechciało, kiedym ciebie zobaczył. Wyjdziem na podwórko i gadać będziemy.

Nałożył kapelusz z gwiaździsta kokardą z boku, i pożegnawszy bardzo misternym ukłonem czeladź dworską, wyszedł z Markiem.

— Dokąd pójdziemy? — zapytał, przestępując próg.

— Jeżeli łaska a wola, to do mnie. Mój stary w niczem nam nie przeszkodzi.

Wyszli za bramę, kierując się ku chacie Markowej.

— Jakże tam tobie tu? — odezwał się Dyzma.

— A no, jak zwyczajnie na wsi: haruj i haruj dzień cały przy robocie, orz piachy, a bieda na karku siedzi.

Westchnął.

— Nie to, co u was — dodał — w Warszawie! Dyzma pogładził się po twarzy i rzekł:

— Ho-ho! juści, że nie to. U nas w Warszawie tak: gdzie spojrzysz, to komedye; gdzie się obrócisz, to muzyka. Na ulicach korbami kręcą, a grają! człek się cywilizuje i świata używa; nie paskudzi się z gnojem i piachami, jak wy! Co? nieprawda?

Marek westchnął i potwierdził.

— Ale, a! — zawołał Dyzma — kiedym tu przyjechał, pytałem zaraz o ciebie i ludzie mi powiedzieli, że się żenisz.

— A no, tak — mruknął Marek. Dyzma śmiać się zaczął.

— Oj, wieśniaki, wieśniaki! aby się z was który pacierza nauczył, do żony bierze się zaraz. Oj, wieśniaki!

— A u was w Warszawie nie żenią się? — zapytał Marek.

— U nas w Warszawie tak: człek o ożenku ani pomyśli. U nas inne maniery i zwyczaje. Tam panny na nas, nie my na nie mrugamy- Koło północki w aksamitach a białym kapeluszu zobaczysz, co to... rozumiesz?... ha! U nas w Warszawie tak!

I rozpowiadał dalej lokaj hrabiego o cudach i życiu wielkiego miasta, drwiąc z wieśniaków, którzy grzebią się w piaskach, pracują dużo, a mało mają. Słowa Dyzmy dziwnie odbijały się o duszę Marka, paliły ogniem; czuł, że mu źle się robi, ale nie przerywał, zaparł dech i słuchał.

Tak idąc, zbliżyli się do chaty Marka.

Niebo było pogodne, księżyc podniósł się wysoko i srebrnym blaskiem drzemiącą oblał wioskę. Oświecił chatę Markową i jakąś postać, siedzącą na przyzbie.

— A to co? mój tatuś jeszcze nie śpi? — zawołał Ciupała i, wprowadzając gościa za wrota, zbliżył się do siedzącego i patrzącego w księżyc Jura.

— Tatulu, zmarzniecie, noc zimna. Go wam się stało, że dotąd do chatyście nie poszli? Czy Kachna nie zachodziła do was?... A no, to ja powinienem o was pamiętać, wybaczcie! Pora wam spać.

Jur nic nie odpowiedział, patrzył tylko w księżyc napół przymglonemi oczyma.

Marek ujął go pod ramię, ale stary dziwnie ociężał; spróbował go podnieść, lecz siwa głowa ojca pochyliła się i bezwładnie na pierś opadła. Marek krzyknął i trząść się zaczął... stary Jur nie żył.

IV.

Uderzyły dzwony żałobne — wypożyczony koń od Szymona powiózł sosnową trumnę na cmentarz wiejski. Ksiądz grób poświecił, wpuszczono trumnę; grudki ziemi, życzliwą ręką rzucone, uderzyły o jej wieko i zaczerniała nowa mogiłka na starym cmentarzu. Ano — każdego taki koniec!

Wracał do domu ludek gromadnie, a śpieszył, bo słońce chmurą się przykryło i drobny zaczął deszcz padać. Milczeli wszyscy, wychodząc z cmentarza; lecz gdy się znaleźli na drodze, do wioski prowadzącej, odezwał się jeden i drugi, coraz żywsza zawiązywała się rozmowa, tam i tam śmiech zabrzmiał — i gdy do wioskowych wrót dochodzili, gwarzono i śmiano się na dobre. Jeden tylko Marek szedł ponury jak noc; koło niego stąpała Kaśka; rzuciła parę razy pytanie jakieś, ale mrukliwą otrzymała odpowiedź. Szymon jednak z siostrą nie odstępowali go tego wieczora na chwilę i uradzili, pomówiwszy z księdzem, że wesele, choć ciche, ale odbędzie się, bo chata potrzebuje gospodyni, a Marek w żonie podpory. Odłożono ślub tylko na drugą niedzielę.

Późnym wieczorem, choć Szymon nie chciał puszczać, Marek wyszedł od narzeczonej. Przeszedłszy próg swojej chaty, wyciągnął się, ziewnął, parę razy wąs pokręcił i rzucił się całym ciężarem na ławę. Ognia nie zapalił, bo słabe światło księżyca przedzierało się przez lekkie chmury i oświecało izbę. Marek patrzył w to światło i coś miarkował. Czasem mruknął: „a no! tak!" to znowu: „nie babrać mi się w piachach!" a nawet złe przekleństwo rodzonej ziemi swojej posłał; wreszcie powstał i, powiedziawszy: „raz kozie śmierć!" z postanowieniem jakiemś wyszedł z chaty.

Ze świtem Kaśka zastukała do drzwi Markowych, ale nikt z wewnątrz nie odpowiedział. Do jednego, do drugiego okienka zajrzała — nie było w izbie nikogo; otworzyła drzwi i weszła do środka... pusto! Zdziwiła się, że Marek tak rano wstał, razem niepokój ją ogarnął. Gdzieby się podział? Pobiegła do brata. Szymon głową pokręcił i wyszedł na wieś języka dostać; ale nikt nic o Marku powiedzieć nie umiał; nawet Chaim — który już miód z Płocka przygotował, bo myślał, że Marek zechce robaka zalać — nie wiedział nic o nim. Trwoga ścisnęła serce młodej dziewczyny, łzy mimowolnie do oczu się cisnęły; ale Szymon kazał siostrze do chaty iść, by ludzie smutku jej nie widzieli.

Tak dzień cały w niepokoju i niepewności upłynął.

Późnym wieczorem brat i siostra zasiedli do wieczerzy, lecz Kaśka kawałek chleba tylko zgryzła i odrobiną wody popiła, bo żałość jeść jej nie dawała.

Nagle pies na podwórku zaszczekał, skrzypnęły wrota i stuknął kołek u drzwi w sieni.

— To pewno Bartek — odezwał się Szymon; — miał przyjść do mnie.

Kaśka usta skrzywiła niechętnie; wtem drzwi się otwarły i na progu świetlicy stanął Marek. Z krzykiem dziewczyna skoczyła do miłego i przygarnęła się mu do piersi, a i Szymon wstał z ławy.

— Wszelki duch! — zawołał — a gdzieżeś to się dziewał? co z tobą było, Marku?

Marek dziwnie się zaśmiał i. rzucając czapkę na stół, siadł na ławie.

— Miałem interes do miasta — rzekł głośno; — przecie przed nikim opowiadać się nie potrzebuję, co robię i gdzie chodzę.

Nie podobała się Szymonowi ostra odpowiedzą ale zmilczał, żeby Kaśce przykrości nie robić.

— Nie dobry ty, Marku! — szepnęła dziewczyna.

— A to czemu? co? — zawołał, rozpościerając się łokciami na stole; i zwróciwszy głowę, patrzył na Kaśkę.

— Mnie straszno było, że ciebie nie widziałam dzień cały.

— Wilki mię nie zjadły, przyszedłem... widzisz! Zapalił fajkę i puszczał kłęby sinego dymu.

Oczy jego błyszczały dziwnie, uśmiechał się pod wąsem; żadnej troski na twarzy widać nie było.

— Za tydzień nasz ślub — szepnęła znowu Kaśka.

— A, ślub... wiem!... Obertasa zatańczym!

— Co znowu? — przerwał Szymon — skrzypki bym wam z miasta sprowadził, gdyby żył Jur... a tak...

— Prawda!... — mruknął Marek i ładne czoło jego w dwie duże zmarszczyło się brózdy. — Nie w porę zmarł mój stary, nie w porę!

Wziął do rąk czapkę i wstał.

— No, dobranoc wam! Tu zwrócił się do Kaśki:

— Za tydzień nasz ślub... hooo! i jaki ślub! Pokłonił się, was pokręcił i wyszedł.

— Co jemu? — pytało siebie rodzeństwo. Kaśka uklękła przed obrazem Najświętszej Panienki i modlić się zaczęła, Szymon zadumał się o czemś, a Marek poszedł do Chaima i pił noc całą.

Ze świtem znowu Marka we wsi nie było — powrócił dopiero na dzień drugi i do Szymona zaszedł wieczorem. Na pytanie Kaśki: gdzie był? W mieście — odpowiedział; na drugie: co tam robił? Do ślubu-m się przygotowywał — odparł. Szymon coś niedobrego ze słów tych miarkował, ale Kaśka była szczęśliwa. Marek śmiał się głośno, a dziewczyna rosła że jakąś jej niespodziankę gotuje.

Nadszedł wreszcie dzień upragniony, drużbowie i druhny postroili się jak maki polne, Marek nową. kapotę wziął, a podwórko i chatę oporządził, jak się należało. Radosny dzień!... Organista miał zagrać na organach i jak anioł zaśpiewać; a żeby głos mieć dobry, zjadł przedtem pół kopy jaj, na twardo gotowanych. Tłumaczył mu wprawdzie ksiądz proboszcz, że śpiewacy, dla gładkości głosu, na miękko i to surowe jedzą jaja; ale Kokociński twierdził, że takie jaja dla kobiecego głosu tylko dobre; on zaś basem ma śpiewać, a do tego nie inne, jak gotowane na twardo są przydatne. Wszystko więc było gotowe, czekano jeno na Marka, który znikł gdzieś nagle.

Upłynęła jedna i druga godzina — pana młodego nie było. Zaniepokojony Szymon w różne strony się rzucił — napróżno! Do późnego wieczora czekano — Marek jak w wodę wpadł.

Kaśka uderzyła w płacz głośny i ręce załamała, dziewczęta traciły się łokciami, a pan Kokociński rozchorował się brzydko. Ksiądz proboszcz twierdził, że to od pół kopy jaj, zjedzonych na twardo; ale on dowodził, że z żałości, iż nie mógł przygotowanym zapomocą tych jaj głosem się pochwalić.

Noc nadeszła — Marka jak nie było, tak nie było.

Zagadkowe to zniknięcie zaniepokoiło wieś całą, tem więcej, gdy jeden i drugi tydzień upłynął, a o zaginionym znikąd nie dochodziła wieść żadna. Dopiero na początku trzeciego tygodnia zagadka się rozwiązała i zgrozą przejęła ludzi dobrych.

Z powiatowego miasta przybyli urzędnicy, a z nimi z brzuchem okrągłym obca zupełnie figura, którą zwano Hansem. Wezwano świadków i Hans objął na własność ziemię Markową. Niegodziwiec zaprzedał niemcowi ojcowiznę...

Kaśka myślała, że ją krew zabije, że serce pęknie w jej piersi; Szymon, uspokoiwszy nieco siostrę, na cmentarz poszedł, aż się zatrzymał u świeżej Jura mogiły. Wiedział, jak stary ziemię swoje miłował; wiedział, że grzechu takiego nie przebaczyłby" nigdy synowi.

— A leżysz spokojnie ty w grobie? — pytał w duchu. — A nie marzy ci się sen jaki straszny?

V.

Wioska, którą, tak niegodnie opuścił Marek, Jesionką się zwała; leżała daleko od miast wielkich i spory kawał drogi potrzeba było zrobić, zanim się do pierwszego lepszego dworca kolei żelaznej dostało. To też mieszkańcy Jesionki niewiele świata widzieli, a o głównem mieście swojego kraju, Warszawie, mało mieli pojęcia. Wioska leżała wśród gruntów piaszczystych, przez które przepływała rzeczułka wązką strugą, wijąc się wśród łąki zielonej. Za nią krętym wężem biegła droga i ginęła gdzieś w dali w borze sosnowym.

W nocy, która miała być nocą poślubną dla Kaśki, drogą tą szedł jakiś człowiek, a szedł krokiem pośpiesznym, jakby go licho pędziło. Przy słabem półksiężyca światełku można było dostrzedz wysoki kapelusz o skrzydłach szerokich, na tył głowy pochylony, i pod baranim kożuchem granatową sukmanę, czerwonemi wyszywaną sznurkami, z pasem skórzanym na biodrach. W ręku miał kij gruby, sękaty i buty palone na nogach. Wiatr chłodny wiał z północy i bawił się dużemi wąsami mężczyzny, którego postać rosła odbijała wyraźnie od tła ciemnego lasu. Na drodze świeciły małe kałużki błota i chlupały pod stopami idącego człowieka, połyskując co chwila, jak kawałki szkła rozbitego, niecierpliwą potrącone nogą. Był to Marek Ciupała; szedł szybko i mruczał pod nosem:

— Raz kozie śmierć! A czy ja gorszy od Dyzmy, ażebym miał zapracowywać się na tej przeklętej ziemi? Niech niemiec spróbuje, a zobaczy, czy złoto z piachów wyorze, czy lepsze będzie miał żyto ode mnie. Pole Bartka to co innego... a mnie już tam nie wracać... skończyło się wszystko! Albo co? jak zrobił, tak zrobił... a co komu do tego? czy ja tam przyjaciół miał, czy co?... Śmiano się tylko, jak się czasem w porze żniw zaspało! Kogo żałować i na co? Mój stary zmarł... każdego kolej taka!... A no, tatulo mnie kochał!... warto byłoby choć krzyż na jego postawić mogiłce, a potem pójść precz!

Zatrzymał się i zwrócił twarzą za siebie.

— No — szepnął, — czasu nie stało! Ksiądz i tak pomodli się za jego duszę, bo dobry był człek.

I szedł dalej.

Po chwili znów poruszyły mu się usta i szeptał:

— Kaśka może zwariuje, bo miłowała mnie bardzo. Głupia dziewka! Bartek by za nią w piekło poszedł, a ona do mnie się przyczepiła. Wolałaby Bartka wziąć...

Urwał nagle, stanął, i wziąwszy się pod boki, zawołał:

— Dla czegoby wolała? a ja co?... Gdybym chciał jeno, to niejedna dziewka piszczała jak mysz; ale nie chciał, i koniec!... Szymon się sierdzić będzie za despekt, wyrządzony Kaśce; oczy by mi wydrapał, gdyby zobaczył mię tu; ale nie zobaczy!

Tupnął nogą i głowę podniósł do góry.

— A jeżeliby zobaczył, to co?... czy ja się Szymona boję? o-ua!

Splunął i ruszył z miejsca.

— Tej Kaśki trochę mi żal!... ładna, by jaskier, a sama w dłoń się wsuwała, jak jajko wielkanocne... stłuc ino; a do tego miłowała mnie na śmierć.

Stanął i z jakąś trwogą obejrzał się dokoła. Zdawało mu się, że echo to samo słowo powtórzyło, tylko gdzieś w głębi lasu, tylko głosem innym. Przeżegnał się i, jakby uczuł zmęczenie nagłe, usiadł nad rowem.

— „Na śmierć!" — brzmiało mu w uszach; zasępił się i zadumał.

I stanęła mu przed oczyma łąka jego z krynicą u brzegu; widział Kaśkę, jak pracowała, żnąc zboże liche, by tylko uśmiech na jego twarzy zobaczyć; a potem siedli na cembrzynie krynicy i w ciszy wieczornej zadzwonił głos jej czysty a poważny:

— Na śmierć!

Podali sobie ręce — ona z radości się śmiała. Do chaty poszedł — stary mu o Janowej gruszy gadał i ziemi świętej... Później ślub... ślub... Kaśka tak tego ślubu czekała, a on uciekł, jak złodziej!

Zerwał się na równe nogi, uderzył kijem o ziemię i biegł prawie.

— Gdyby nie te przeklęte piachy — szeptał, — na których siejesz żyto, a głupia trawa rośnie... możebym został...

VI.

Nad ranem dotarł Marek do dworca kolei, kupił bilet i, choć z pewną trwogą, bo nigdy maszyna nie jeździł, wsiadł do wagonu. Uderzył dzwonek, przeciągły gwizd dał się słyszeć raz i drugi, i pociąg ruszył. Marek stanął koło okna i patrzał z niepokojem na coraz szybciej umykającą ziemię. Chwiał się, jak pijany, wreszcie uśmiechnął się, wziął pod boki i wyrzekł na głos:

— Niby ptak jaki leci!

Śmiał się do nowego życia, o którem tyle słyszał od Dyzmy, a celem jego marzeń była służba u hrabiego i surdut o złotych guzikach. Wiedział, że nie odrazu taką służbę znajdzie; ale poczekać mógł, bo choć niewiele ze sprzedanej ojcowizny zostało, miał jeszcze ośmdziesiąt rubli gotówką... i to grosz! Byłoby więcej, lecz część pieniędzy w miasteczku przehulał, część znaczną zostawił na długi, które Hans do spłacenia przejął, a resztę odstąpił ze sprzedażnej ceny, bo niemiec zwlekał, kupno chciał zrywać, a Markowi się śpieszyło do miasta. Oddał wiec ziemie ojców za byle co — tak go licho jakieś parło.

Pociąg szedł szybko, zatrzymywał się krótko przy stacyach i dalej gnał. Podobała się ta jazda szalona Markowi — był wesół i co chwila: „jak ptak leci!" powtarzał. Około godziny drugiej po południu pociąg do Warszawy się zbliżył.

Marek wypatrzył się na gród ogromny, rysujący się za Wisłą, co żółte fale toczy. Tu i tam wyskakiwały do nieba wieże świątyń, dachy kamienic się łamały i świeciły mu przed oczyma grą różnobarwnych kolorów. Lokomotywa zaczęła gwizdać przeciągle, pociąg w biegu leniwiał, coraz szedł wolniej... i stanął.

Warszawa!

Marek nie czekał, wyskoczył z wagonu szybko, wziął do rąk zawiniątko i ruszył przed siebie. Zatrzymał się dopiero na moście żelaznym, łączącym Pragę z miastem. Dzień był pogodny, płowe fale Wisły z szumem rozbijały się o kamienne filary, na moście panował ruch i gwar, który ogłuszał przywykłego do ciszy wiejskiej Ciupałę. Karety, dorożki, wozy ładowne, piesi i konni mijali się co chwila; ale najwięcej zastanowiły Marka grube, żelazne sieci mostu. Zbliżył się do sztab i palcem dotknął, później ujął w dwie ręce i wstrząsnął z całej siły.

— Mocny kat! — mruknął. Zmierzył oczyma wysokość mostu, pokręcił głową i ruszył dalej ku miastu.

Zatrzymał się wkrótce, bo w oko mu wpadł stojący po prawej stronie na wzgórzu, za mostem, gmach murowany, wspaniały zamek, w którym niegdyś królowie Polski mieszkali. Wszedł na plac, zbliżył się do kolumny króla Zygmunta, zdjął czapkę, przeżegnał się i Krakowskiem-Przedmieściem podążył. Tu gwar miejski, turkot powozów i tłum przechodniów odurzyły go zupełnie. Nade-ptywał na palce idących; a gdy chciał się usunąć, wpadał na nowych i rozbijał. Wtem za sobą słyszy gwałtowne dzwonienie; spoziera: po żelaznych rowkach sunie jakaś machina, napełniona ludźmi, a urządzona tak misternie, że jeden koń ją ciągnie. Zmiarkował odrazu, że tu się gapić nie można, sunął więc na przód, trzymając się murów, aż się zatrzymał koło posągu Kopernika. Ale Marek o Koperniku nie wiedział nic; wziął go za Świętego Jana Nepomucena, uklęknął koło krat żelaznych, otaczających pomnik, i modlić się zaczął.

Zaczęło zmierzchać, zabłysły wzdłuż ulic wszystkich światła latarni, a Marek chodził na lewo i na prawo, z placów na place, z ulic na ulice, dziwując się miastu wielkiemu, któremu końca nie było. Zatrzymywał się tylko czasem, i przypatrując się długim szeregom domów, w różne rozchodzącym się strony, powtarzał:

— Niby las, niby las!

Tak błądzącemu godzin kilka na myśl mu nie przyszło, że czas już było o noclegu i wieczerzy pomyśleć. A no, pieniądze miał — niech się napatrzy i dziwuje; przyjdzie i na to pora. Krążąc kółkiem, zatrzymał się na Marszałkowskiej ulicy; a że brzuch na dobre o swoje dopominać się zaczął prawa, rozglądał się, czy gdzie jakiego szynku lub czegoś podobnego nie zobaczy. Czytać trochę umiał — z uwagą więc przypatrywał się szyldom, głośno sylabizując napisy. Nagle ktoś go trącił. Marek rzucił okiem przed siebie i głową pokiwał.

Przed nim stał garbus, wzrostem dochodzący mu ledwie do piersi, i to wraz z kapeluszem, który w tył nieco podany siedział na głowie jegomościa. Marek mierzył z góry nieznajomego; ten zaś głowę zadarł i patrzał na Marka, by na wieżycę kościelną. Patrzyli tak chwilę krótką na siebie, wreszcie jegomość poruszył się niecierpliwie, bo Ciupała oczu z niego nie spuszczał i śmiał się cicho.

— I czego się śmiejesz? — zapytał nieznajomy.

— Chi-chi-chi! Pan taki malutki — odpowiedział Marek i śmiał się znowu.

— Mały, czy nie mały, ale mogę się wam przydać, bo, jak widzę, to pierwszy raz jesteście u nas.

— A no, tak!

— Czy szukaliście czego, żeście tak wodzili oczyma po domach, co? Ja wam mogę usłużyć.

— Dobry pan! — pomyślał Marek i w krótkości opowiedział, co robi i czego szukał przed chwilą.

— Zjeść coś chcecie, a... a! — zaczął jegomość. — Podobaliście mi się bardzo, usłużę wam; a że sam jestem głodny, zapraszam was na wieczerzę. Funda moja!

Przyczepił się do ręki Marka i zaprowadził go do restauracyi pod elektrycznością.

— Dobry człek! — myślał Marek — za własne pieniądze wieczerzę mi sprawi.

Długi salon, rzęd stołów, białe elektryczne światło, napełniły Marka niewymowną rozkoszą. Raju sobie nie mógłby inaczej przedstawić, a tu, jak na to, odezwała się pod oknem katarynka, walca grająca.

— Napijemy się wódki; po dwa kieliszeczki, nie więcej — odezwał się jegomość; — zakąsimy śledzikiem, a później coś z mięsa, ha?

— A dawajcie ino, byleby było co żreć — odpowiedział Marek i usiadł w kącie za stołem.

Lokaje, przepasani fartuchami, zwijali się szybko, przynosili wódkę, piwo; mały jegomość był przy apetycie: jadł za trzech, piwskiem popijał, a nowe kazał potrawy przynosić. Nie odstawał od niego  i Marek, i rad był, że mu usługiwano. Kończył właśnie jedzenie, gdy garbus, otarłszy serweta rude wąsy, wstał i odezwał się półgłosem:

— Zostańcie chwileczkę, ja zaraz wrócę... Nałożył kapelusz i wyszedł szybko.

Nie domyślał się Marek żadnego podstępu, siedział spokojnie i smaczne resztki połykał. Ale upłynęła jedna godzina, a jegomość nie wracał; Marek całkiem zapomniał o nieznajomym, snując rozmaite na przyszłość zamiary. Z różowych marzeń obudził go głos lokaja, który stanął przed nim i zapytał:

— Panie, panie, a kto zapłaci? Marek się obudził.

— O, ten... — nie dokończył, bo na wskazanem miejscu nikogo nie było. Lokaj śmiać się zaczął.

— Płaćcie no sami, bo ten pan nie wróci.

Dopiero Marek zrozumiał, że na hultaja natrafił; ale że z natury był hardy i chciał się w wielkiem mieście dobrze popisać, przygryzł tylko wargi, wstał i zapytał:

— A wiele?

Sługa wyliczył po kolei wszystko i dodał:

— Dwa ruble, złotych cztery... — i parsknął śmiechem.

To się nie podobało Markowi; pieniądze na stół położył, ale krew w nim zagrała.

— Czego się śmiejesz, kozo? — zapytał.

— No, no! — odezwało się głosów kilka — płacić i fort!

— Co? — huknął Marek.

— Za drzwi! Ciupała nie wytrzymał.

— Milcz, psia jucho! — wrzasnął — bo jak cię trzas...

Nie dokończył — rozległ się huk, brzęk rozbitego szkła, kilka par rąk za kark go pochwyciło, i ani się spostrzegł, jak na ulicę wyleciał. Nie koniec jednak nieszczęściu. Wyrzucony siłą ramion kilku, wpadł na jednego z przechodniów i z nóg go zwalił; a chcąc znaleźć utraconą równowagę, chwycił w objęcia pierwszy lepszy przedmiot, znajdujący się przed nim na drodze. Przedmiotem tym była jakaś niewiasta, która, strwożona i zduszona w objęciu Marka, wrzasnęła strasznie. Zrobił się tumult, tłok; „trzymaj! łapaj!" — zabrzmiało dokoła. Strach jakiś Marka ogarnął; opędzał się, jak wilk, przez psy goniony, i sadził na przód, aż wpadł w ramiona stójkowego.

— Stój! — zawołał stróż porządku i chwycił go za ręce.

— Z drogi! — huknął Marek — bo jak cię trzas...

I znowu nie mógł dokończyć — trzech stójkowych chwyciło go za ramiona i do cyrkułu zawiodło.

Niepożądany wprawdzie wynalazł dla siebie Marek nocleg; lecz oprzytomniawszy, położył się w kącie ciupy i spał do dnia białego.

Nazajutrz wypuszczono go z zamknięcia. Rzecz się wyjaśniła, papiery miał w porządku, wyszedł więc znów koło godziny dziesiątej rano na miasto, rozglądając się na wsze strony, czy swojego jegomościa gdzie nie spotka.

— A psiakrew, biesi syn! — mruczał, targając wąsy. — Nie pokazuj mi się teraz, hyclu, bo wszystkie ci kości połamię!

Nasunął na głowę kapelusz i zaczął kołować po hałaśliwym mieście, miarkując, co z sobą począć.

Kręcąc się tam i sam, zaszedł na rynek Starego Miasta. Na targu kupił kawał chleba, w szynku wypił spory kielich wódki i kiełbasą zakąsił, i ruszył dalej na opatrunek miasta. Pieniądze w kalecie były, nie miał się jeszcze czego obawiać.

Tak zaszedł na ulicę, „Krzywem-Kołem" zwana. Na samym zakręcie spotkał swojego garbusa — i nim ten się opamiętał, Marek za ramię go schwycił. Jegomość zbladł, lecz w jednej oprzytomniał chwili — zaczął się śmiać serdecznie i krótkimi rekarmi chwycił Marka za biodro. Ten śmiech zbił z tropu Ciupałe. Wytrzeszczył oczy i ogłupiały na śmiejącego się patrzał garbusa.

— A cha-cha! — śmiał się jegomość. — Powiedz przyjacielu, co? jak było?...

Marek nie wiedział sam, co miał sadzić o garbusie; podrapał się w głowę i opowiedział rzecz całą.

— A bodaj was! — wołał jegomość, śmiejąc się i obejmując Marka po biodrach. — Gdybyście jeszcze maluśką chwileczkę poczekali, wróciłbym. Sraliście winni, przyjacielu! Interes ważny zatrzymał mnie nieco, a gdy do restauracyi przyszedłem, opowiedzieli mi wszystko... Cha! cha! cha!...

Śmiał się i macał Marka po sukmanie.

— No, wybaczcie... i... do widzenia!... Zawrócił się szybko, wpadł w bramę jakiejś kamienicy i zniknął.

Marek nic nie rozumiał; splunął i wolnym krokiem iść zaczął; nie dawały mu tylko spokoju dotknięcia rąk garbusa, któremi macał go po biodrach i po sukmanie suwał. Nagle stanął i ręką sięgnął do kieszeni. Zbladł, piersiom tchu zabrakło. Połowy pieniędzy, które miał zawiązane w supełek kraciastej chustki, nie było.

Blady, nieprzytomny, stał chwilę o mur oparty, a łzy mu ciekły po twarzy. Lecz w wielkiem mieście bywa różnie: złe i dobre plącze się razem, jak oset z ziarnem pszenicznem. Zbliżyła się do niego jakaś staruszka i poprowadziła za sobą.

Gdy Marek z pierwszej boleści do siebie pył, znalazł się w izbie jakiejś, czarnej, malej, o jednem okienku, wychodzącym na dachy Starego Miasta. Mieszkała tam na strychu biedna kobieta, praczka, ale bardzo dobrego serca. Zaledwie Marek oprzytomniał, jak stara zaczęła go rozpytywać, nalegając, by mówił o nieszczęściu, jakie go spotkało. Nie wahał się — opowiedział wszystko, a starucha zatrzymała go u siebie, dopóki zajęcia jakiego nie znalazł.

Ale niełatwo to o pracę w mieście wielkiem, gdzie więcej ludzi niż chleba; nie śpieszyło się zresztą Markowi do niej — o hrabskiej służbie myślał, o Dyzmie, którego spotkać nie mógł; a że z parę dziesiątków rubli miał jeszcze, nie szukał jej nawet.

Zawitała zima, duże śniegi opadły, dni za dniami biegły szybko, jak fale wiślane, i grosz za groszem z kalety wysuwał się Markowej. Starucha napędzała go do pracy jakiej, ale Ciupała wyciągał się, ziewał i wiosny czekał. Przyszły święta Bożego Narodzenia, smutne święta, które musiał sam przepędzić na strychu z kobieciną swoją. Nigdy Marek tak markotny nie był, jak w dzień wigilii. Na myśl mu przyszła Jesionka, Kaśka i Szymon, stary ojciec stanął mu przed oczyma i smutno patrzał na niego. Marek ze zmartwienia się upił, za co połajała go stara Joanna, praczka.

Nadeszła wiosna, zimna i chmurna jeszcze — staruchy jego nie stało. Położyła się spać wieczorem, a na dzień trzeci na cmentarz pojechała; Marek ostatni grosz na pogrzeb wydał i wynieść się musiał z izdebki na strychu. Lecz łatwiej było już mu się obracać w mieście, które dobrze poznał; znalazł liche zajęcie przy fabryce jakiejś i rad nierad pracować musiał, by z głodu nie zamrzeć.

Dni stawały się coraz cieplejsze, rozkwitały drzewa, niebo w błękitną szatę się przyodziało. W chwilach odpoczynku Marek wychodził z fabryki, siadał na podwórku na klocu sosnowym i o skowronkach myślał, które nad polami w Jesionce śpiewać musiały. Pracował ciężko, ale widział, że nie zarobi na czarną godzinę nic; smucił się więc bardzo i, wzdychając głęboko, „dolo moja, dolo!" — powtarzał.

Tak upłynęło trzy lata — dużo się napracował i nacierpiał Marek. Polenił się w pracy, wypędzili; oburzył się, gdy mu grube słowo powiedziano, wypędzili i nie dopłacili jeszcze.

Z wiosną, na początku roku czwartego, został znów bez miejsca. Zdarła mu się sukmana, łatał ją i łatał, a nowej nie było za co kupić; wałęsał się więc po mieście, to rowy kopiąc, to deski piłując i zarabiając tyle, by ciężki dzień przeżyć.

Razu pewnego, późnym wieczorem, siedział pod parkanem na Czerniakowskiej ulicy i „dolo moja nieszczęśliwa!" powtarzał, gdy stanął przed nim jakiś jegomość stary, ubrany z pańska, i temi słowy zapytał:

— A co tak lamentujecie, człowiecze?

Marek się podniósł, wyprostował, a choć wiele przecierpiał, nie stracił nic ze swej pięknej postawy. Nieznajomy zmierzył go od stóp do głowy i szepnął do siebie:

— O, to mi chłop! o, to-to-to!... No, czego lamentujecie? — rzekł w głos.

— Służby szukam — odpowiedział Marek.

— U-m, u-hm! — szepnął stary jegomość — a co umiesz?

Markowi raźniej się zrobiło, pokręcił wąsy i rzekł z dobrą miną:

— Wszystko, ino na organach nie gram. Stary jegomość uśmiechnął się.

— A końmi wozić umiesz?

— O, ho-ho! — huknął Marek — u dziedzica w Jesionce trzy lata byłem za fornala.

— Papiery masz?

— I paszport i metryka.

— Chodź ze mną — rzekł stary, — dam ci służbę u hrabiego Firskiego.

Marek jak długi rymnął do kolan jegomościa i ściskać zaczął.

— Człowiecze... kości mi połamiesz! — wrzasnął stary. — Chodź ze mną, dam ci służbę u hrabiego, spraw się tylko dobrze...

Marek podniósł sio z klęczek, dawny powrócił mu humor, uśmiechał się, promieniał. Służba u hrabiego nakoniec... nakoniec! Hu-ha! krzyczałby, gdyby nie obecność starego pana, który dreptał szybko koło niego i szeptał do siebie półgłosem:

— Niedźwiedź! jak Pana Jezusa kocham, niedźwiedź!

Wodził oczyma po Marku, od stóp do głowy go mierzył i mruczał dalej:

— Wzrost ma wieży na filtrach, pierś jak wrota hrabskiego pałacu, a kark niby w pobernardyńskim kościele arkada...

— Słuchaj, ty — zawołał, zwracając się do Marka. — Ja się nazywam Marszalkiewicz i jestem marszałkiem u hrabiego. To wielki urząd! Rządzić domem, wynajdywać mu służbę i inne rzeczy robić, to moja rzecz. Będziesz miał stół, kwaterę, ubranie i piętnaście rubli pensyi miesięcznie, do tego prezenta. Podobaj się hrabinie, sprawiaj się dobrze, a powinieneś się sprawiać... wyśmienicie!

Marek oniemiał. Stół, kwatera, ubranie, prezent i rubli piętnaście na miesiąc. Toć w rok zbierze grosiwa więcej, niż niemiec za ojcowiznę mu dał. Niech pluder grzebie się w piachach, on dopiero u hrabiego żyć zacznie... I wygnał znowu z pamięci Kaśkę, Szymona i Jesionkę całą. Kręcił wąsy, pod boki się brał i szedł dużemi krokami.

Skręcili na ulicę Piękną i weszli do okazałego gmachu. Marszałkiewicz kazał się zatrzymać Markowi w bocznej sieni, sam zaś do hrabiego na górę poszedł. Po chwili wrócił i wprowadził Marka za sobą.

Marek stanął w drzwiach hrabiowskiego gabinetu — głową niemal równał się z niemi, a ramionami zakrywał je prawie. Rzucił okiem dokoła i postanowił nowemu podobać się panu.

Pan hrabia siedział w głębokim, aksamitnym fotelu, jedną ręką wsparty o poręcz, drugą o stół. Był słuszny, twarz miał bladą, wyglądał jakby długą chorobą zniszczony. Opodal siedziała hrabina, młoda, trzydziestoletnia kobieta; włosy miała jasne, oczy siwe, nos duży i usta tłuste, wydatne bardzo. Nieładną była, szkarłatny rumieniec tylko ożywiał matową jej twarz i palił się na zwiędłych jagodach. Przymrużonymi oczyma patrzyła na stojącego w drzwiach Marka, a uśmiech zadowolenia co chwila na ustach jej się pojawiał. Marszałkiewicz stał za fotelem pani, mrugał, poruszał szybko powiekami i czmychał nosem.

— Masz być u mnie stangretem — odezwał się hrabia.

Marek wypatrzył się i skłonił do ziemi.

— Co to za zwierz, proszę jasnego pana? — zapytał.

Marszałkiewicz czmychnął nosem, a hrabia obrócił się do żony i rzekł cudzoziemskim językiem:

— Głupi chłop!

— Ale dorodny — odszepneła prawie do siebie hrabina.

— Pan marszałek mówił, że u jasnego pana za fornala mam stanąć — odezwał się znów Marek.

— Dla siebie fornalem, a dla mnie stangretem będziesz — rzekł hrabia.

— To wszystko jedno — dodał Marszałkiewicz,

— Ano, tak, to dobrze — odpowiedział Ciupała.

— Powozić umiesz? — zapytał znów hrabia.

— Oho, jasny panie! i dwójką i czwórką, jak się podoba.

— Z biczem obchodzić się potrafisz?

— Jak trzasnę, to ino patrzyć, by gdzie szybka z okna nie wyskoczyła — zawołał Marek.

— Nie trzaskaj tylko tak zawzięcie, bo tu to nie wasza wieś; ale... podobasz mi się. Imię? — zapytał hrabia.

— Czyje, jasny panie?

— No, juści, że twoje, gapiu!

— Marek, a po ojcach Ciupała.

— Będziesz nazywał się Dżon — rzekł hrabia; — ruszaj!

Marek z nogi na nogę przestąpił.

— Kiedy, jasny panie, ksiądz Kopyciński Markiem mnie chrzcił.

— A ja ciebie chrzczę Dżonem... marsz!

Nie było co długo gadać. Marek się ukłonił do kolan i wyszedł, dziwiąc się, że hrabia nawet, jak ksiądz, chrzcić może.

Marszałkiewicz wskazał mu mieszkanie koło stajni, dokąd Marek się udał i przyjemnie byt zdziwiony, widząc izbę dużą, czystą, i stolik, i krzeseł parę i miękkie łóżko z pierzyną pod ścianą — ba! nie brakło nawet i blaszanej do umywania się miednicy i lusterka w czarnej ramce przy oknie.

— Królowanie! — zawołał, pod boki się biorąc. Cisnął z radości wiejski swój kapelusz o ziemię, tupnął nogą o drewnianą podłogę, że o mało wióry z niej się nie posypały.

Po chwili wszedł pan Marszałkiewicz ze służącym, który niósł coś w zawinięciu.

— Ubranie dla ciebie — rzekł do Marka. — Buty ze sztylpami, kapelusz stosowany, spodnie obcisłe, kamizelka i frak.

Sługa rozwiązał pakunek — w oczy Marka złote błysnęły guziki.

Z gorączkowym pośpiechem zrzucił granatową sukmane, zwinął i w kąt cisnął; to samo z butami i szarawarami zrobił i począł spiesznie w nowy odziewać się strój. Nie szło mu to składnie, ale wreszcie się ubrał. Włożył na głowę kapelusz, nastrzępił ulubione wąsy i obejrzał się. Gniotło go tu i tu — zdawało się, że lada chwila frak lub spodnie pękną.

— Stój równo — odezwał się Marszałkiewicz. — Obróć się!... Maniery dobre, tylko palców nie rozczepierzaj... trzymaj tak!... o, zupełnie inaczej wyglądasz!... bardzo dobrze!

Obrócił się i wyszedł ze służącym.

Nie upłynęło pół kwadransa, jak zjawił się goli broda. Dobył brzytew, ręczniczek, rozrobił mydło i prosił Marka, żeby usiadł.

— A to co? — odezwał się zaniepokojony Ciupała.

— Pan hrabia kazał was ogolić.

— Po kiego licha? — zawrzasnął prawie Marek, chwytając się za ukochane wąsy.

— Hrabia rozkazał, to słuchać! — rzekł przybyły — musicie wyglądać po angielsku.

Nie było rady — Marek usiadł i wąsy precz poszły, a po brodzie, która twarz jego okalała, zostały tylko z obydwóch stron policzków, przy samej skórze obcięte, ważkie paski zarostu.

Dopełniwszy operacyi, golibroda zebrał swoje narzędzia i wyszedł...

Marek machnął parę razy ręką po twarzy, pokręcił głową i podszedł do wiszącego na ścianie zwierciadła.

— Panie Jezu Nazareński! — wrzasnął na — i to ma być po anielsku?! — Zaczął skubać pod nosem, ale na wardze jednego włoska nie było. Po chwili wszedł znów Marszałkiewicz, przyniósł mu kawałek aromatycznego mydła i kazał do wanny iść.

VII.

Przyzwyczaja się człowiek do gorszego licha, Łatwo się więc Marek do fraka i gołej twarzy przyzwyczaił. Służba u hrabiego nie ciężką była, wolnego czasu miał dużo — ćmił więc papierosy i wieczorem na ulice wychodził, bo już się zapoznał z niewiastami, co to same na mężczyzn mrugają. Wszystko, co przecierpiał — zła dola i nieszczęścia różne, Kachna, Szymon i Jesionka cała wypadły mu zupełnie z pamięci. Używał świata i woził hrabinę na spacery, bo hrabia rzadko kiedy z domu się ruszał, chorobę jakąś mając w nogach. Hrabina była dla niego dobra, bardzo nawet dobra; dowiedział się wprawdzie z czasem, że niemkinią była, ale co mu do tego! Przed hrabią stał wyprostowany, „tak" lub „nie" kazano mu tylko mówić, każdy ruch ręki hrabiego był zrozumiany. Łaja, słusznie czy niesłusznie — milcz! a choćby cię i durniem potraktowano, dziękuj, jakbyś marcepana zjadł kawał. Marek nie robił inaczej — jakby się natura w nim odmieniła, odkąd wziął na siebie frak ze złoconemi guzikami. Gwałtowny, impetyk — teraz w milczeniu spełniał wszystkie rozkazy. Hrabia powie: „precz" — to precz! — odwracał się i wychodził, nie zaciskając nawet pieści. Zato hrabina była jak anioł dobra. Bardzo często przychodziła do stajni, bo konie lubiła; zauważył tylko Marek, że świdrowała go siwemi oczyma, zatrzymując długie spojrzenie na ramionach, piersi, to biodrach jego. Raz nawet pogłaskała go po tłustym podbródku, dała w prezencie mydło pachnące i dziwne jakieś rzeczy gadała. Miarkował coś Marek, ale bał się myśleć o tem, co mu czasami do głowy właziło. Marszałkiewicz raz go zapytał, czy ładną mu się wydała hrabina? Musiał powiedzieć, że ładna, choć ani umywała się do Kaśki.

Tak upłynęło trzy miesiące. Przez ten czas Marek się upewnił, że hrabina czułem okiem patrzyła na niego. Razu pewnego przyszła do stajni i, na gładkiej pośliznąwszy się drodze, upadła. Kazała Markowi siebie podjąć — i gdy on ją objął, skręciła się w ramionach jego, zatrzęsła i dziwnie się jakoś ku jego piersiom garnęła.

— A no — pomyślał był raz... — nietylko wróble pszenicę jedzą!

Niedługo czekał.

Przyszła hrabina do stajni przypatrzyć się nowo kupionej klaczy i mówić coś zaczęła. Gadała z nim długo, nakoniec zakończyła temi słowami:

— Czy ty mnie rozumiesz, Marek?

Marek nic nie odpowiedział, ale błysnął oczyma jak wilk. Hrabina się uśmiechnęła, pogładziła go po podbródku i rzekła, świdrując go wzrokiem:

— Mam do ciebie bardzo pilny interes, Marek! Dziś o jedenastej godzinie wieczorem przyjdziesz do mego pokoju. Pamiętaj, Marek, przyjdź! Drzwi będą pootwierane...

Podała mu rękę chudą, którą Marek wycałował, jakby miodem posmarowaną była.

Hrabina wyszła szybko. Ciupała pod boki się wziął i pomyślał, że i Dyzmie nic podobnego się nie przytrafiło. Poszedł do wanny, wykąpał się, wyszorował pachnącem mydłem i czekał wieczoru.

Gabinet hrabiego od sypialni hrabiny oddzielony był dwoma pokojami. Marek znał już wszystkie schody, wiedział, na jakiem miejscu jaki sprzęt stał.

Godzina jedenasta wybiła — pan Marszałkiewicz służbie całej pozwolił iść do teatru na komedye, sam zaś zamknął się u siebie na cztery zamki i spał bardzo mocno.

Schodami, wysłanemi miękkim dywanem, szedł Marek na górę. Nie spodziewał się jednak, ażeby tak silnie biło mu serce, i jakiś przestrach głupi nogi mu plątał. Ale hrabina czekała, interes miała pilny — iść trzeba było. Im bliżej do drzwi, tem chwiał się coraz więcej; w gębie mu śliny zabrakło, że parę razy w kułak odkaszlnąć musiał. Jeszcze jedne... ostatnie — otworzył i wszedł. W pokoju było ciemno.

— To ty? — szepnął głos jakiś.

— A no, tak! — głośno nieco odpowiedział Ciupała.

— Cicho, na prawo idź!... na mój się głos kieruj!

Marek się zwrócił i duży zrobił krok.

Wtem dał się słyszeć stuk okropny i brzęk stłuczonego szkła. Hrabina wrzasnęła przeraźliwie — Marek skoczył i nastąpił na rozbite naczynia, które, zgruchotane, pod jego stopami zgrzytnęły. Nagle z przyległego pokoju drzwi się otwarły i z lampą w ręku stanął w nich... hrabia.

— Złodziej! — krzyknęła hrabina, ratując już siebie, i do ramienia hrabiego przypadła.

Była chwila straszna.

Koło wywróconego stołu, pomiędzy szczątkami pogruchotanej porcelany, stał Marek blady i trząsł się, jakby go zimnica napadła; naprzeciw niego hrabia z oczyma wypatrzonemi, które świeciły, jakby kto żar w nich rozdmuchał. Nagle w oczach Marka zaćmiło się i jakieś ciepło uczuł w twarzy — to ciężka ręka hrabiego na jego spoczęła policzku.

W żyłach Markowych zawrzała dawna krew; już miał czymś strasznem odpłacić, lecz spostrzegł wyciągniętą, rozkazującą rękę pana, by precz szedł, a złote guziki fraka zamigotały mu w oczach. To nie jego sukmana — strój inny, i on inny!... Obrócił się i wyszedł. Nie szedł, lecz leciał jak szalony. W głowie mu się kręciło, jakby ktoś tam duże młyńskie koło włożył i na gwałt niem obracał; rwał włosy i nieprzytomny do swojej izby wleciał. Twarz go bolała strasznie; przyłożył dłoń do niej i ryknął jak zwierz. Nikt dotąd tknąć go nie śmiał — w Jesionce wiedziano, że żebraby wszystkie połamał temu, na marny proch starł — a tutaj? Szarpnął za poły fraka, aż guzy zerwały się i z brzękiem potoczyły się na ziemię.

Skrzypnięcie drzwi wróciło mu przytomność; obejrzał się — na progu stał pan Marszałkiewicz. Poważnie dłoń wyciągnął i wręczył papier jakiś.

— Pan hrabia rozkazuje ci zaraz precz iść: hrabina od więzienia cię uratowała. Oto twój paszport!

Obrócił się i wyszedł krokiem poważnym.

Drżącemi rękami wziął swój dokument, rozwinął i dostrzegł napis jakiś, grubemi postawiony literami. Zbliżył się do lampki i czytał:

„Wydalony ze służby... za złodziejstwo!..."

Stłumiony głos, jakby charkotanie duszącego się człowieka, z piersi mu wypadł — porwał się za głowę i czołem o mur palnął.

Leniwy był, ciężki, do pracy nie skory, ale złodziejem nie był. Nikt tego nigdy powiedzieć, w Jesionce pomyśleć nawet nie mógł.

Ryknął płaczem, aż małe dwie szybki w oknach zadźwiękły dwa razy.

— Do wioski mojej, do Kachny, do Szymona! — wołał przez łzy i darł na sobie ubranie, ciskał na ziemię i deptał. Nagle wzrok jego padł w kąt izby, gdzie zapomniana oddawna, przysypana pyłem, granatowa jego sukmana leżała. Wyciągnął ręce, jak dziecko do dawno niewidzianej zabawki, chwycił wieśniaczy swój strój, do piersi, doustprzytulił i płakał gorzko. Jak przed trzema miesiącami z pośpiechem nakładał frak o złoconych guzikach, tak teraz grube swoje nadziewał buty, sukmana się otulał, otrzepywał z pyłu kapelusz swój spłowiały. Ubrał się, wstrząsł się z siły całej, jakby się bał, by jeszcze coś nie jego na nim zostało — i o dziwo! poczuł się znów hardy, silny i pewien siebie.

— Sukmano ty moja! — szeptał, krokiem szybkim przebiegając dziedziniec hrabskiego pałacu — gdybyś ty była ze mną... tam! nie paliłaby takim ogniem twarz mi teraz. Do Kachny, do Szymona! — wołał w duchu i biegł jak opętany.

VIII.

Śliczną jest ta pora letniego poranku, kiedy słońce jeszcze nie zeszło, a noc umyka. Na rozjaśniającym się co chwila błękicie pokazują się jakieś srebrzyste obłoki i płyną cicho, albo nieruchomie stoją na niebie, zapatrzone w niewidzialne jeszcze dla ludzi słonko. Cisza i pokój dokoła — rosy się srebrzą i duże jak perły na trawach zielonych siedzą. Coraz jaśniej — jaśniej — jaśniej... Zbudź się, śliczna ziemio — już czas!... I ziemia się budzi, wzdycha cichym szelestem drzew, w tęczowe szaty się ubiera i szepce pacierz swój poranny głosami stworzeń wszystkich.

Krokiem szybkim, znajomą dobrze sobie drogą, szedł Marek przez las sosnowy. Noc umykała przed blaskiem dziennym, na dolinach słały się mgły — budziła się ziemia.

— Do Kachny! do Szymona! — szeptał Marek. — Lat cztery ich nie widziałem... Czy poznają? czy poznać zechcą?... Kachna pamiętać musi... powiedziała: na śmierć! Szymon przebaczy, bo siostrę kocha; zaśpiewają drużki, zagrają skrzypki weselne...

Tak szedł i marzył tak. Zdawało mu się, że niedawno, ot — wczoraj — jak ich porzucił; że czas się zatrzymał i czekał tylko na jego powrót. Las się kończy, dalej droga zakręci się wężem... chwilkę, malutką chwilkę — zobaczy łąkę swoje, Janową gruszę — i z tej krynicy, co stoi na łące, srebrnej napije się wody. Przycisnął dłonią, serce, by mu przed czasem nie pękło, i biegł szybko.

— Jesionka! — krzyknął nagle — i grusza stoi Janowa, i łąka i krynica moja!...

Zapomniał, że nie miał już nic swego.

Jednym skokiem przesadził rów i stanął pod gruszą. Wytężył oko, ucho nadstawił i patrzał i słuchał.

W cichem porannem powietrzu zabrzmiał głos jakiś — to dzwon kościelny zakołysał się, a echa mu przygrywały. Zakwiliły w zbożu przepiórki, koniki zazgrzytały, wiatr ciepły zieloną trawą poruszył. Nagle blask jasny ziemię oblał, zazłociły się błękity... Słońce weszło!

Marek ukląkł, wyciągnął ręce ku rozjaśnionym niebiosom i modlić się zaczął.

Wtem zdaleka zadzwoniły ostrzone kosy, zabrzmiały pieśni dziewek, które z sierpami na pole wyszły. I zaroiło się na łanie Bartkowym.

Marek spojrzał... Ba! pszenica jak las — jest nad czem pracować.

— A u mnie?... Spochmurniał nagle. On ziemi nie miał!

— Ha! piachy były! — szepnął; ale łan jego tuż z Bartkowym łanem graniczył... Czy to to  jego pole?

Pobielał i trząść się zaczął.

Duże kłosy pszeniczne złociły się w słońcu i chwiały się z wiatrem czyste, bujne, równe...

Podbiegł, zatrzymał się, znów podbiegł. Przypadł do ziemi, garść piasku chwycił... Piasek był tłusty: niemiec pracy nie żałował, polewał ubogą, ziemię potem własnym i... złoto wykopał.

— Jezu, Jezu Nazareński! — szeptał Marek — to ojcowizna, to ziemia moja! a ja za marny grosz ja zbyłem!

Załamał ręce i oparty o cembrzynę krynicy stał jak słup nieruchomy.

Nagle za sobą posłyszał śpiew, znajomy tak dobrze. Oprzytomniał, skoczył za gruszę i, skrywszy się za jej pień duży, patrzał i słuchał.

Z drewnianemi wiadrami szła Kaśka do krynicy po wodę; za nią szedł Bartek, niosąc dzieciątko na ręku.,.

Marek krzyknął okropnie, poczerwieniał, sponsowiał, w granat się zamienił... zacharkotał strasznie i padł.

Po tym krzyku poznała Kaśka głos, dawniej jej miły; podbiegła, zaczęła wołać, trząść — ale Marek nie odezwał się.

Do domu odprowadził Bartek żonę i nieprędko ją uspokoił. Zbiegli się ludzie — poznali, a Szymon rzekł do gromady:

— Żałował ziemi swojej potu i krwi... i krew go zabiła!

„AVE!"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEKLĘTY RÓD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej