August Strindberg

SPOWIEDŹ SZALEŃCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

WPROWADZENIE

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZĘŚĆ DRUGA

CZEŚĆ TRZECIA

CZĘŚĆ CZWARTA

KONKLUZJA

SPOWIEDŹ SZALEŃCA

August Strindberg

PRZEDMOWA

To jest straszna książka, przyznaję się do tego bez wykrętów i z piekącą skruchą.

Co do niej doprowadziło?

Oczywista potrzeba umycia mego ciała, zanim zostanie włożone do trumny.

Przypominam sobie, jak przed czterema laty jeden z moich literackich przyjaciół, przysięgły wróg niedyskrecji u innych, wykrzyknął, kiedy rozmowa zeszła na moje małżeństwo:

- To jest temat powieściowy jakby stworzony dla mojego pióra!

Od tej chwili powziąłem nieodwołalne postanowienie, aby samemu obciosywać swoją powieść, niemal pewny, że memu przyjacielowi przypadłoby to do gustu.

Przyjacielu, nie miej mi za złe, że roszczę sobie pretensje do przysługującego mi prawa własności jako pierwszy właściciel!

Przypominam sobie również, co już nieżyjąca matka mojej rozwiedzionej żony powiedziała przed sześciu laty, kiedy zauważyła, że moje spojrzenia utkwione były w jej córce, baronowej w owym czasie, starającej się zawrócić głowę wszystkim kawalerom!

- To jest z pewnością temat na powieść dla pana, nieprawdaż?

- Pod jakim tytułem, miłościwa pani?

- „Płomienna kobieta"...

Szczęśliwa matko, która mogłaś odejść we właściwym czasie, oto twoje życzenie zostało spełnione! Powieść jest napisana. Teraz mogę spokojnie umrzeć.

Autor

WPROWADZENIE

Siedziałem przy stole z piórem w ręku, kiedy chwycił mnie atak gorączki, gwałtowny, niczym uderzenie pioruna. Ponieważ nie chorowałem poważnie od piętnastu lat, zdarzenie to, spadając na mnie tak nieoczekiwanie, wpłynęło fatalnie na moje samopoczucie, i to nie dlatego, bym bał się śmierci, nic z tych rzeczy, ale na myśl o tym, że w wieku trzydziestu ośmiu lat miałbym dotrzeć do kresu mojej burzliwej drogi, nie wypowiedziawszy ostatniego słowa, nie dotrzymawszy wszystkich młodzieńczych obietnic, wypełniony tyloma planami na przyszłość, nie powiem, abym był zachwycony. Po czterech latach na wpół dobrowolnego wygnania wraz z żoną i dziećmi, życia na odludziu w bawarskiej wsi, przepracowany, postawiony nie tak dawno przed sądem, zagrożony więzieniem, odsądzony od czci i wiary, wyrzucony na śmietnik - o czym jak nie o rewanżu mogłem marzyć w tym ostatnim momencie, gdy na wpół przytomny opadłem na łóżko. Wtedy rozgorzała straszliwa walka. Niezdolny do wołania o pomoc, leżałem samotny w mojej mansardzie, trzęsąc się jak galareta, trawiony gorączką, która chwytała mnie za gardło, ugniatała kolanami piersi, rozpalała uszy, aż oczy zdawały się wypływać z głowy. Bez wątpienia była to śmierć, śmierć, która zakradła się do mojej izby i rzuciła na mnie.

Ale nie chciałem umierać. Gdy stawiłem opór, walka przybrała na zaciętości, nerwy napięły się, krew zaczęła łomotać w arteriach, a mózg dygotał jak polip w occie.

Przeświadczony, że w tym tańcu śmierci stracę życie, raptem rozluźniłem chwyt i opadłem na wznak, wydając się na łaskę i niełaskę tego przerażającego uścisku.

I nagle niewymowny spokój objął w posiadanie całą mą istotę, rozkoszne odrętwienie rozeszło się po członkach, błogi spokój unosił się nad ciałem i duszą, które w ciągu tylu pracowitych lat nie doznały nigdy ozdrowieńczego odprężenia.

Bez wątpienia - to była śmierć! Wola życia ulatniała się stopniowo, przestałem czuć, myśleć. Świadomość zgasła i jedynie uczucie zbawiennej Nicości wypełniało próżnię, która powstała na skutek pierzchnięcia niewymownych bólów, niepokojących myśli, nigdy nie wyznawanych lęków.

Kiedy się ocknąłem, ujrzałem u wezgłowia żonę, która obserwowała mnie z niespokojną twarzą.

- Co się z tobą dzieje, mój biedaku?

- Jestem chory! Ale jak cudownie być chorym!

- Co ty wygadujesz? W takim razie to coś poważnego!

- Zbliża się koniec. Przynajmniej mam taką nadzieję.

- Bóg nie dopuści, abyś pozostawił nas bez środków do życia - wykrzyknęła. - Z dala od przyjaciół, w obcym kraju!

- Zostanie moja polisa ubezpieczeniowa... - pocieszałem. - To niewiele, ale wystarczy przynajmniej na powrót do domu.

O tym nie pomyślała. Mówiła dalej z miną nieco spokojniejszą.

- Ależ mój drogi, musimy coś zrobić, poślę po doktora!

- Nie! Nie chcę słyszeć o żadnym doktorze!

- Dlaczego?

- Dlatego że... nie chcę, krótko mówiąc. Wymieniliśmy spojrzenia wymowniejsze od wszystkich słów.

- Chcę umrzeć! Życie budzi we mnie obrzydzenie, przeszłość wydaje mi się czymś tak zagmatwanym, że nie mam sił tego rozplątać. Niech ciemność okryje wszystko i zapadnie kurtyna!

Słuchała moich wynurzeń z wyraźną rezerwą.

- Wciąż te twoje stare podejrzenia!

- Wciąż! Odpędź upiory, jedynie ty możesz to sprawić!

Jak zwykle położyła dłoń na mym czole. Jej głos odzyskał dawne pieszczotliwe brzmienie.

- Czy tak jest lepiej?

- O, jak dobrze!

W dotyku jej drobnej dłoni, która spoczęła tak ciężko na moim losie, kryła się rzeczywiście zdolność przepędzania czarnych demonów, zaklinania mych tajemnych zwątpień.

Po chwili gorączka buchnęła jeszcze gwałtowniej niż przedtem. Żona poszła więc przyrządzić mi filiżankę herbatki z czarego bzu, a ja, pozostawiony na moment sam, uniosłem się, żeby rzucić spojrzenie przez okno w ścianie naprzeciwko. Był to szeroki otwór okienny, trzyczęściowy jak tryptyk, na zewnątrz otoczony winoroślą, przez której przezroczyste liście przeświecał migotliwie kawałek krajobrazu. Na pierwszym planie - korona pigwy zdobiona pięknymi złocistymi owocami wśród ciemnozielonych liści, w głębi jabłonie zasadzone pośrodku trawników, dzwonnica kapliczki, niebieska plama Jeziora Bodeńskiego, a w tle Alpy Tyrolskie.

Wszystko to - w pełni lata, oświetlone skośnymi promieniami popołudniowego słońca - tworzyło wręcz wyszukany obraz.

Z dołu dobiegał świergot szpaków obsiadujących tyki, po których pięła się winorośl, pisk kaczuszek, strzykanie świerszczy, ryk krów - a do całego tego wesołego koncertu dołączał się jeszcze śmiech moich dzieci, głos żony przekazującej polecenia ogrodniczce i omawiającej z nią stan chorego.

Wtenczas ogarnęło mnie ponowne pragnienie życia i owładnął lęk przed zatratą. Absolutnie nie chciałem już umierać, miałem zbyt wiele obowiązków do spełnienia, zbyt wiele długów do spłacenia. Pełen skruchy doznałem palącej potrzeby wyspowiadania się, błagania całego świata o wybaczenie za cokolwiek bądź, upokorzenia się przed kimś. Czułem się zbrodniarzem, z sumieniem dręczonym przez nieznany występek; płonąłem żądzą, aby poprzez całkowite wyznanie grzesznych uczynków uwolnić się od poczucia winy.

W czasie tego przypływu słabości, wynikającego z przyrodzonego braku wiary w siebie, wróciła żona z naparem z czarnego bzu w filiżance bez ucha i robiąc aluzję do manii prześladowczej, na którą kiedyś cierpiałem, posmakowała napój, zanim mi go podała.

- Nie ma tu trucizny - rzekła z uśmiechem.

Trochę zawstydzony nie wiedziałem, co odpowiedzieć, wychyliłem więc filiżankę duszkiem, aby jej sprawić przyjemność.

Ten nasenny napój, którego aromat przywoływał wspomnienia mojego kraju, gdzie krzew czarnego bzu jest przedmiotem ludowego kultu, spowodował napad chorobliwego przewrażliwienia, znajdującego ujście w potoku wyrzutów sumienia.

- Wysłuchaj mnie, kochanie, zanim umrę. Przyznaję, iż jestem bezgranicznym egoistą, zniszczyłem twoją karierę teatralną, aby samemu odnieść literacki sukces, jestem gotów przyznać się do wszystkiego, wybacz mi!

Próbowała się sprzeciwić, żeby mnie pocieszyć, ale przerwałem jej mówiąc dalej:

- Zgodnie z twoim życzeniem spisaliśmy przed ślubem intercyzę, a mimo to zmarnotrawiłem twój posag, żeby wykupić pochopnie żyrowane weksle. Tym gryzę się najbardziej, ponieważ w razie mego zgonu nie odziedziczysz praw do moich wydawanych książek. Poślij więc po adwokata, abym mógł ci zapisać testamentem cały mój majątek, wyimaginowany czy rzeczywisty. A później powróć do swojej sztuki, którą porzuciłaś dla mnie.

Usiłowała to obrócić w żart, nakłaniała mnie, żebym trochę pospał, i zapewniała, że wszystko będzie dobrze i że śmierć nie jest wcale taka rychliwa.

Wyczerpany ująłem jej dłoń, prosząc, aby usiadła przy mnie; zanim zapadłem w drzemkę, jeszcze raz błagałem, by wybaczyła mi całe zło, jakie jej wyrządziłem. Czułem, z jej drobną rączką wciśniętą w moją, jak łagodne odrętwienie spływa mi na powieki, i topniałem jak lód w promieniach jej wielkich oczu, odbijających bezgraniczną czułość. Pod pocałunkiem, odciśniętym jak lodowata pieczęć na moim rozpalonym czole, opadałem w głębię nieopisanej błogości.

Gdy ocknąłem się z odrętwienia, był jasny dzień. Słońce iluminowało roletę z wymalowanymi na niej wyobrażeniami szlarafii, a sądząc z wczesnoporannych dźwięków dochodzących z dołu, była chyba piąta rano. Spałem przez całą noc - bez snów, bez przerwy.

Filiżanka z naparem z bzu stała nadal na nocnym stoliku; krzesło, na którym siedziała żona, znajdowało się na tym samym miejscu, ja zaś byłem opatulony jej płaszczem podbitym lisimi skórkami - miękka sierść czule łaskotała mnie po brodzie. .

Wydawało mi się, że nie spałem przez te całe dziewięć lat - przeciążony umysł stał się nagle wypoczęty i świeży; myśli, pędzące poprzednio bez ładu i składu, uformowały się w regularne oddziały, pełne krzepy i zapału, gotowe stawić czoło atakom chorobliwych wyrzutów sumienia - symptomowi konstytucyjnej słabości degeneratów.

Tym, co od pierwszej chwili opadło mnie, jak sfora wściekłych psów, były owe dwa mroczne punkty w moim życiu, które pojawiły się wczoraj w wyznaniu-spowiedzi umierającego przed ukochaną - rozszarpujące mnie przez tyle lat, zatruwające mi nawet ostatnie chwile, co prawda urojone.

Zapragnąłem wziąć się teraz za te dotychczas bezkrytycznie akceptowane sprawy, tknięty niejasnym przeczuciem, że nie wszystko było takie oczywiste.

Zbadajmy bliżej, rzekłem sam do siebie, pod jakim względem błądziłem i czy mam rację traktując siebie jak nędznego egoistę, który poświęcił teatralną karierę żony dla swoich ambicyjek.

Przyjrzyjmy się, jak to wszystko miało się do rzeczywistości. Już w okresie zaręczyn grała drugo, a raczej trzecioplanowe role, a jej powtórny debiut zakończył się fiaskiem, z uwagi na brak talentu, pewności siebie, kolorytu, wszystkiego. Dzień przed naszym ślubem otrzymała ku swemu zdumieniu maleńką rólkę z dwiema kwestiami, wypowiadanymi przez drugorzędną damę do towarzystwa w takiej sobie komedyjce.

Tyle łez, tyle rozczarowań spowodowanych małżeństwem, które pozbawiało całego prestiżu aktorkę, uprzednio tak zachwycającą w roli baronowej, która rozwiodła się w imię sztuki!

I naturalnie była to moja wina, ta klęska, która się wtedy zaczęła, aby potem zakończyć się odejściem z teatru, po dwu latach łez z powodu coraz cieńszych rólek.

Właśnie kiedy jej teatralna kariera dobiegała kresu, ja odniosłem sukces jako powieściopisarz, solidny, bezsporny sukces. Ponieważ już poprzednio dotarłem na scenę z kilkoma jednoaktówkami, które nie wzbudziły jednak specjalnego zainteresowania, zamyślałem sfabrykować teraz łatwą do przyjęcia sztukę, mogącą znaleźć większy oddźwięk, przygotowywaną z myślą, aby pomóc ukochanej w otrzymaniu nowego, upragnionego angażu. Zabierałem się do dzieła z odrobiną niechęci, już od dawna bowiem miałem na celu stosowne odświeżenie sztuki dramatycznej, a tu musiałem złożyć ofiarę z moich literackich przekonań. Chciałem za wszelką cenę wymusić uznanie dla mojej ukochanej, wręcz narzucić ją widzom za pomocą wszelkich wypróbowanych sztuczek, przeszmuglować ją i zakraść się w łaski krnąbrnej publiczności. Ale nic to nie pomogło.

Sztuka upadła, aktorka poniosła fiasko - publiczność była przeciwko rozwiedzionej i powtórnie zamężnej kobiecie, a dyrektor pospiesznie rozwiązał bezwartościowy dla niego kontrakt.

Czy to była moja wina? - spytałem sam siebie i przeciągnąłem się w łóżku, bardzo z siebie zadowolony po tym pierwszym dochodzeniu. O, jak dobrze mieć czyste sumienie! - wykrzyknąłem i z lżejszym sercem kontynuowałem rozważania.

Minął rok, ponury, mroczny, wśród łez, mimo radości z narodzin upragnionej córki.

Nagle teatralne szaleństwo wybuchło ze zdwojoną siłą.

I znów bieganie po teatrach, wciskanie się do dyrektorów, ale mimo naszego reklamiarstwa i tupetu nie udało nam się zyskać nic - wszędzie nas zbywano, odprawiano z kwitkiem.

Ochłodzony klęską mojej sztuki, będąc na dobrej drodze do stworzenia sobie pozycji w literaturze, nie chciałem już pisać żadnych sztuczydeł na zamówienie komediantów, nie miałem ochoty stawiać rodziny na jedną kartę dla chwilowej zachcianki ani ponosić większych ciężarów, niż to było konieczne.

W końcu jednak nie potrafiłem się oprzeć i wykorzystując kontakty z pewnym fińskim teatrem, zdołałem wyjednać dla żony gościnne występy w serii przedstawień.

W ten sposób uplotłem sobie bat na własny grzbiet. Przez cały miesiąc słomiany wdowiec, kawaler, ojciec rodziny i kucharz w jednej osobie znalazłem niewielkie pocieszenie w dwóch pakach bukietów i wieńców, przywiezionych do domowego ogniska.

Lecz ona była tak szczęśliwa, tak odmłodzona i czarująca, że nie miałem siły się oprzeć, i natychmiast wysłałem do dyrektora prośbę o angaż.

Pomyślcie tylko: zdecydowałem się opuścić kraj, przyjaciół, pracę, wydawcę, aby zaspokoić jakiś kaprys. Ale co zrobić! Albo się kocha, albo nie.

Na szczęście jednak poczciwy dyrektor nie mógł zatrudnić na stałe aktorki bez repertuaru.

A więc to była moja wina! Nieprawdaż? - Nie posiadałem się z zadowolenia, leżąc w łóżku. O, jak to dobrze przeprowadzić od czasu do czasu małe badanko, jak to mają zwyczaj czynić Anglicy. Zrobiło mi się znacznie lżej na duszy i miałem nadzieję, że odżyję na nowo.

A więc kontynuujmy! Dzieci przychodziły na świat depcząc sobie prawie po piętach: jedno, drugie, trzecie. Kto sieje, ten zbiera! A szaleństwo teatralne trwało, nadal, wciąż jeszcze. Trzeba się było jakoś z tym uporać. Właśnie otwarto nowy konkurencyjny teatr. Cóż prostszego, jak zaproponować mu sztukę, tym razem dla kobiety, i dlaczego nie taką, która by wzbudziła sensację, ponieważ kwestia kobieca była na tapecie.

Jak się rzekło, tak się stało, bowiem, rozumiecie: albo się kocha, albo nie.

A więc dramat: kobieca rola, kostiumy w tym samym stylu, kołyska, blask księżycowy, czarny charakter dla, kontrastu, małostkowy małżonek zakochany w swej żonie (to przecież byłem ja); ciąża (nowość na scenie), wnętrze klasztorne i tak dalej.

Kolosalny sukces aktorki i kompletne fiasko pisarza, tak, fiasko!

Ona była uratowana, a ja zgubiony, na dnie.

Mimo tego wszystkiego, mimo zakrapianej kolacyjki z dyrektorem (sto koron od osoby, nie licząc pięćdziesięciokoronowej grzywny wymierzonej mi przez policjanta za okrzyki wznoszone przed bramą szefa teatru o niestosownej porze!), nie było mowy o angażu.

Nie ponosiłem za to żadnej winy! - Byłem męczennikiem, ofiarą. Ja! Bez najmniejszej wątpliwości! Mimo to wzbudzałem wstręt we wszystkich przyzwoitych domach, ponieważ złożyłem w ofierze karierę żony, a i sam od lat czynię sobie z tego powodu takie wyrzuty, że nie mogę spokojnie zamknąć oczu. Ileż razy ciskano mi to w twarz - i to w towarzystwie!

A jednak było na odwrót. Kariera została złamana, ale czyja, przez kogo?

Ożyły okrutne podejrzenia i mój dobry humor ulotnił się na myśl o tym, że mógłbym przejść do potomności jako ten, który złamał karierę swojej żony, i że nie znalazłby się obrońca, który by mógł mnie oczyścić z tych niecnych zarzutów.

Pozostała sprawa roztrwonionego posagu.

Pamiętam, jak w jakiejś gazecie napisano o mnie jako o defraudancie; przypominam sobie, jak przy innej okazji rzucono mi prosto w twarz, że jestem utrzymankiem swojej żony. Ładne słówko, które spowodowało, że załadowałem rewolwer sześcioma nabojami! Zbadajmy tę sprawę, ponieważ chciano ją badać; osądźmy ją, ponieważ uznano, że nadaje się do osądzenia.

Dziesięć tysięcy koron, wniesione przez żonę w wianie - w niepewnych akcjach - złożono pod zastaw na moje nazwisko w banku hipotecznym na sumę odpowiadającą pięćdziesięciu procentom ich nominalnej wartości. Wówczas nastąpił wielki krach i papiery stały się prawie bezwartościowe, o czym przekonaliśmy się wcześniej, ponieważ ich sprzedaż w krytycznym dla nas momencie okazała się niemożliwa. Byłem zmuszony spłacić całą kwotę pożyczki albo te pięćdziesiąt procent. W późniejszym terminie bankier, który emitował wątpliwe akcje, zwrócił mojej żonie dwadzieścia pięć procent jej wierzytelności, to znaczy dywidendy przypadające jej przy bankructwie banku.

Oto problem do rozwiązania dla matematyka: ile roztrwoniłem?

Zdaje się, że nic! Niepokupne papiery wartościowe odkryły przed posiadaczem swą realną wartość, która dzięki mojej osobistej poręce zwiększyła się o dwadzieścia pięć procent. No, proszę! A więc i w tej sprawie, jak i w innych, mogłem być niewinny.

A wyrzuty sumienia, rozpacz, samobójcze plany, z którymi tak często się nosiłem! I ożyły na nowo podejrzenia, dawna nieufność, okropne wątpliwości. Na myśl o tym, że niewiele brakowało, abym zmarł jako skończony łajdak, ogarniał mnie szał. Przeciążony pracą i kłopotami nie miałem nigdy czasu na wyjaśnienie wszystkich plotek, aluzji, podstępnych docinków i gdy w mozolnym trudzie piąłem się w górę, tworzyła się kłamliwa legenda na gruncie wypowiedzi zawistników i kawiarnianych plotkarzy. Mój Boże! A ja wierzyłem wszystkim ludziom, tylko nie sobie!

A może jest tak, że nie byłem wariatem, że nigdy nie byłem chory, zdegenerowany? Może po prostu pozwoliłem się okpić, zwieść ukochanej uwodzicielce, której maleńkie nożyczki ścięły loki, Samsonowi, gdy złożył do snu swą głowę, ciężką od trudów i trosk o nią i jej dzieci. Łatwowierny, niczego nie przeczuwający, mogłem również stracić honor w czasie dziesięcioletniego snu w ramionach czarodziejki, męskość, wolę życia, inteligencję, pięć zmysłów i jeszcze więcej!

A może jest tak - wstydziłem się nawet wyobrazić to sobie - że w tej mgle, w której przez całe lata snułem się jak widmo, ukrywał się występek? Nieświadomy, mały występek wywołany żądzą władzy, tajemną żądzą samicy, aby zdobyć przewagę nad samcem w tym pojedynku, który zwie się małżeństwem!

Bez najmniejszych wątpliwości - to ja zostałem oszukany! Zwiedziony przez zamężną kobietę, zmuszony ją poślubić, aby zamaskować jej ciążę i w ten sposób uratować jej teatralną karierę; żeniąc się na warunkach intercyzy, która zakładała, że każda ze stron będzie ponosiła w połowie koszty utrzymania domu, czuję się po dziesięciu latach zrujnowany, ograbiony, ponieważ sam dźwigałem ekonomiczne brzemię małżeństwa.

Od chwili, gdy żona odtrąciła mnie jak ostatniego nicponia, niezdolnego do zaspokojenia potrzeb rodziny, i odmalowała mnie jako uwodziciela i trwoniciela jej wyimaginowanego majątku, jest mi winna czterdzieści tysięcy koron, co stanowi jej udział wedle ustnej umowy, jaką zawarliśmy w dniu naszego ślubu!

To ona jest moim dłużnikiem!

Zdecydowany dowiedzieć się wszystkiego, wyskoczyłem z łóżka, ubrałem się pospiesznie i zszedłem, by rozmówić się z żoną.

Przez półotwarte drzwi przedstawił się moim zachwyconym oczom rozkoszny obraz. Wyciągnięta na nieposłanym łóżku, z małą piękną główką zagrzebaną w białych poduszkach, na których wiły się jej włosy koloru pszenicy - koronkowa koszulka zsunęła się z ramion pozwalając przeczuć dziewiczą pierś; smukłe, eleganckie ciało rysowało się pod miękką kołdrą w czerwono-białe paski, spod której wysuwała się delikatna stópka o wysokim podbiciu, doskonale ukształcona, z różowymi paluszkami zwieńczonymi nieskazitelnie prezroczystymi paznokciami; absolutne arcydzieło odlane w ludzkim ciele według antycznej rzeźby marmurowej - leżała beztroska, uśmiechnięta, czule macierzyńska, przypatrując się trzem swoim pulchnym maleństwom, gramolącym się i nurkującym w kwiecistym piernacie jak w stercie świeżo rozkwitłych kwiatów.

Rozbrojony tym wspaniałym widowiskiem, pomyślałem sobie: strzeż się, gdy panterzyca bawi się ze swymi młodymi!

Ujarzmiony, pokorny w obliczu majestatu macierzyństwa, wszedłem niepewnie do pokoju, nieśmiały jak uczniak.

- Wstałeś już, przyjacielu? - przywitała mnie z miną zaskoczoną, ale nie tak mile zaskoczoną, jak bym tego pragnął.

Gmatwałem się w wyjaśnieniach, na wpół uduszony przez dzieci, które rzuciły mi się na plecy, gdy pochyliłem się, aby ucałować matkę.

Czy ta kobieta może być występna? - zapytywałem siebie odchodząc stamtąd, pokonany bronią cnotliwego piękna, szczerym uśmiechem na ustach, które nigdy nie skalały się kłamstwem. Nie, po tysiąckroć nie!

Wymknąłem się z takim przeświadczeniem, ale nieubłagane wątpliwości osaczyły mnie na nowo. Dlaczego moje nieoczekiwane ozdrowienie nie obudziło jej zainteresowania? Dlaczego nie wypytała o przebieg gorączki, o to, jak minęła noc? I jak wytłumaczyć jej rozczarowaną, wręcz skonfundowaną minę, gdy ujrzała mnie całkowicie zdrowego, jej rozdrażniony, wyniosły, niemal protekcjonalny uśmiech? Czy nie żywiła słabej nadziei, że tego pięknego ranka znajdzie mnie martwego i uwolni się wreszcie od wariata, który się uparł, aby obrzydzić jej życie do reszty, a później podejmie tych parę marnych tysiąckoronówek z tytułu mego ubezpieczenia, mogąc dzięki nim na nowo kroczyć ku swojemu celowi! Nie, po tysiąckroć nie!

A mimo to wątpliwości nie przestały mnie nękać, zwątpienie we wszystko, w cnotę mojej żony, w prawe przyjście na świat moich dzieci, w moje psychiczne zdrowie, i to zwątpienie prześladowało mnie bez przerwy, nie dawało chwili spokoju.

Tak czy owak muszę z tym skończyć, położyć kres tym bezpłodnym urojeniom! Muszę zdobyć pewność albo umrzeć! Albo kryje się tu jakiś występek, albo jestem szalony! Muszę ujawnić prawdę!

Być zdradzonym małżonkiem? Dlaczego się tym przejmuję, skoro tylko ja o tym wiem? Mogę się bronić przed tą myślą, śmiejąc się z niej. Czy istnieje choć jeden mężczyzna na świecie, który może być pewny, że jest jedynym wybrańcem kobiety? Kiedy robię przegląd wszystkich moich przyjaciół z lat młodości, obecnie żonatych, tylko o jednym nie mogę powiedzieć, że był zdradzany! Szczęśliwi ci, którzy niczego nie przeczuwają!

Nie wolno być małostkowym, zgadzam się; właściwie jest obojętne, czy posiadamy kobietę wyłącznie, czy dzielimy się nią. Ale jeśli nic o tym nie wiemy, stajemy się pośmiewiskiem. Tu jest pies pogrzebany! Ba, móc wiedzieć! Choćby małżonek przeżył sto lat, cóż właściwie mógłby wiedzieć pewnego o żywocie swej żony? Może posiąść wiedzę o świecie, wszechświecie i nie mieć zielonego pojęcia o tej, której życie jest tak mocno związane z jego własnym.

To dlatego ten biedny pan Bovary wywiera tak niezatarte wrażenie na wszystkich szczęśliwych małżonkach.

Ale ja, ja chcę poznać prawdę! Żeby szukać pomsty! Ale na kim? Na jej wybrańcach? Przecież oni jedynie nadużyli swoich męskich praw! - Na żonie? Nie powinno się być tak drobiazgowym! Zniszczyć matkę tych małych aniołków - co wy sobie właściwie wyobrażacie?

Ale ja muszę absolutnie znać prawdę! Właśnie dlatego zamierzam przeprowadzić gruntowne, dyskretne i, jeśli tak chcecie, naukowe badanie; w tym celu posłużę się wszelkimi środkami nowej wiedzy psychologicznej, wykorzystam sugestię, odczytywanie myśli, psychiczne tortury, nie zapominając oczywiście o wypróbowanych metodach, jak włamanie, kradzież, zawłaszczanie cudzych listów, kłamstwo, fałszerstwo itp. Czy to monomania, czy wynik szaleństwa? Nie mnie o tym rozstrzygać! Niech wprowadzony w rzecz czytelnik osądzi ją bezstronnie jako ostatnia instancja po przeczytaniu tej szczerej książki! Być może odkryje w niej parę okruchów fizjologii miłości, kilka ułamków patologicznej psychologii, a oprócz tego jakiś fragment filozofii występku.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Było to trzynastego maja 1875 roku w Sztokholmie. Widzę siebie wciąż jeszcze w Bibliotece Królewskiej, zajmującej całe zamkowe skrzydło, w wielkiej sali wyłożonej bukowym drewnem, które pociemniało z czasem, stając się podobne do dobrze przydymionego sepiolitu. To ogromne pomieszczenie, ornamentowane rokokowymi kartuszami, girlandami, łańcuchami, herbowymi tarczami, a na wysokości pierwszego piętra otoczone galerią toskańskich kolumienek, otwierało się jak przepaść u moich stóp, upodabniając się setkami tysięcy woluminów do gigantycznego mózgu, gdzie myśli minionych generacji ułożono w przegródkach półek.

Oba główne działy, sformowane z trzymetrowej wysokości regałów ustawionych wzdłuż całej podłogi, oddzielone były korytarzem, który biegł od jednego do drugiego krańca sali. Wiosenne słońce rzucało wiązki promieni przez dwanaście okien, iluminując renesansowe oprawy pergaminowe - białe i złotawe, siedemnastowieczne kordybany - czarne i srebrzyste, księgi z osiemnastego wieku o czerwonych brzegach oprawne w skórę cielęcą, empirowe foliały obciągnięte zieloną skórą i książki współczesne - w tanich kartonowych oprawach. Teologowie tłoczyli się koło czarnoksiężników, filozofowie koło przyrodników, historycy koło poetów. Bezdenne geologiczne złoże, gdzie wszystkie warstwy ubiły się na pudding, wyodrębniając stadia rozwojowe ludzkiej głupoty i ludzkiego geniuszu.

Widzę siebie wciąż jeszcze na galerii, zajętego katalogowaniem sterty ogromnych starych ksiąg ofiarowanych niedawno przez znanego bibliofila, który był wystarczająco przezorny, aby zabezpieczyć sobie nieśmiertelność przez sygnowanie odwrotnych stron okładek swym herbem na wodnym stemplu, uwieńczonym dewizą: Speravit infestis.

Przesądny jak każdy ateista, nie mogłem nie być pod wrażeniem tej dewizy, która od tygodnia jawiła się przede mną, ilekroć otwierałem kolejny wolumin. Ow czcigodny mąż, spadkobierca sześciu arcybiskupów, umiał zachować odwagę we wszelkich przeciwnościach losu - i to było jego wielkim szczęściem! Natomiast ja straciłem całą nadzieję na powodzenie mej tragedii w pięciu aktach, sześciu tableau i trzech zmianach sceny przy otwartej kurtynie, a jeśli chodzi o możliwość awansu w pracy, to musiałbym wpierw wyprawić do grobu siedmiu pracowników ekstraordynaryjnych, cieszących się znakomitym zdrowiem, spośród których czterech pobierało procenty od wypożyczonego kapitału. Z dwudziestoma koronami miesięcznej pensji, pięcioaktówką w szufladzie biurka w mansardowym pokoiku, w wieku dwudziestu ośmiu lat było się aż nazbyt skłonnym do wpadnięcia w pesymizm dzisiejszej epoki, w ów odrodzony sceptycyzm, oddany na użytek tym, którym się nie powiodło, mający zastąpić im brakujące posiłki oraz płaszcz, który przedwcześnie trafił do lombardu.

Jako stałemu członkowi uczonej bohemy, powstałej na wzór starszej bohemy artystycznej, współpracownikowi solidnych dzienników i śmiertelnie poważnych czasopism płacących nadzwyczaj nędznie, udziałowcowi w spółce akcyjnej powołanej dla przetłumaczenia Philosophie des Unbewussten Eduarda von Hartmanna, uczestnikowi tajnego stowarzyszenia zajmującego się wolną i płatną miłością, pyszałkowi noszącemu nic nie mówiący tytuł sekretarza królewskiego, twórcy dwóch jednoaktówek wystawionych w Teatrze Królewskim, udawało mi się jedynie z najwyższym trudem zdobywać niezbędne środki dla podtrzymania mizernej egzystencji. Właśnie to odbierało mi chęć do życia, nie na tyle jednak, abym nie chciał żyć. Nic podobnego! Czyniłem wszystko, co możliwe, żeby przedłużyć tę zagmatwaną egzystencję oraz uwiecznić siebie i swój ród. I trzeba wyraźnie powiedzieć, że pesymizm, pojmowany dosłownie przez większość ludzi i mylony ordynarnie z hipochondrią, wytwarza bardzo zdrowy i podtrzymujący na duchu sposób patrzenia na świat. Ponieważ wszechświat jest relatywnie nicością, dlaczego robić tyle hałasu o nic? Ponieważ prawda jest czymś przemijającym - niedawno odkryto, że wczorajsza prawda zmienia się w jutrzejszą bzdurę - dlaczegoż trwonić swoje młodzieńcze siły na to, aby odkryć nowe bzdury? Ponieważ jedyną pewnością, jaka nam pozostała, jest śmierć, więc żyjmy! Dla kogo, po co? Całą tę starzyznę, którą wyrzucono u schyłku ubiegłego stulecia, wprowadzono ponownie, gdy Bernadotte, ten rozczarowany jakobin, wstąpił na tron. Świeżo upieczeni studenci z rocznika 1867, do którego należałem, przeżyli krach wszystkich swoich nadziei po reformie parlamentu, która z tak wielkim hałasem przyszła na świat. Okazało się, że dwie izby, którymi zastąpiono cztery stany, składały się po większej części z chłopów, a ci przemienili riksdag w zgromadzenie samorządu gminnego, gdzie zajmowali się do woli swoimi bzdurnymi wydatkami, nie uwzględniając żadnych kwestii dotyczących postępu. Polityka przedstawiała się nam jako kompromis między interesami ogólnymi a prywatnymi, toteż ostatnie resztki wiary w to, co nazywano wówczas ideałem, rozpuściły się w gorzkich lekach . Dodajmy do tego religijne wstecznictwo, które doszło do głosu po śmierci Karola XV wraz z wstąpieniem na tron Zofii von Nassau, a trzeba uznać inne motywy światłego pesymizmu niż te - uwarunkowane indywidualnie.

Niemal uduszony książkowym pyłem otworzyłem okno ku Logården, żeby wcisnąć w płuca szczyptę świeżego powietrza i nacieszyć przez chwilę oczy pięknym widokiem. Kwitnące kiście bzów kołysały się na wietrze przesyconym wonią soków burzących się w topolach; kapryfolium i dzikie wino ubierały trejaż w świeżą zieleń; akacja i platany były spóźnione - dobrze świadome majowych kaprysów. W każdym razie była wiosna, chociaż szkielety drzew i krzewów przebijały przez listki wybuchające z pąków. A nad parapetem balustrady, podtrzymywanym tralkami o zwieńczeniach w postaci waz z błękitnym monogramem Karola XII, które wyszły z fajansami w Delft, wznosiły się maszty parowców przycumowanych do nabrzeża, przystrojone banderami - na znak majowego święta. W oddali zielonkawa pręga Saltsjőn między dwoma brzegami przybranymi w iglaste i liściaste drzewa. Wszystkie statki, zakotwiczone na redzie, wywiesiły swoje narodowe flagi, bardziej lub mniej symbolizujące te różne kraje: angielska - czerwona jak krew wołu; hiszpańska - czerwono-żółta, pręgowana jak płótno markizy nad mauretańskim balkonem; amerykańska - trójkolorowa bawełniana poszwa, wesoło łopocząca obok ponurej niemieckiej flagi, która zawsze nosi żałobę, ze swym asem treflowym tuż przy drzewcu; duńska - podobna do damskiej bluzki; rosyjska - zamaskowany trójkolor. Wszystko tam było, burta przy burcie, wystawione na pokaz pod ciemnoniebieskim prześcieradłem nordyckiego nieba. I hurkot wozów, ostry dźwięk gwizdków, głos dzwonów, zgrzyt kabestanów; i zapach oleju maszynowego, świeżo solonych śledzi, skór, towarów kolonialnych, zmieszany z wonią bzów i odświeżony przez wschodni wiatr, który nadbiegał od morza, oziębiany w przelocie przez dryfujący na Bałtyku lód.

Odwróciłem się od książek i wychyliłem głowę przez okno, żeby wszystkimi zmysłami zanurzyć się w powietrznej kąpieli, gdy w dole paradowała kompania wartownicza, zaczynając grać marsza z Fausta. Muzyka, flagi, błękitne niebo, kwiaty, to wszystko odurzyło mnie do tego stopnia, że nie zwróciłem uwagi na woźnego, który przyszedł z pocztą. Klepnął mnie lekko po ramieniu, wręczył mi list i zniknął.

List był od damy. Otwarłem go śpiesznie, wietrząc miłą przygodę miłosną.

Bardzo słusznie - to było to.

„Proszę się ze mną spotkać dokładnie o godzinie piątej przed Regeringsgatan nr 65. Znak rozpoznawczy: rulon z nutami."

Mimo iż zostałem niedawno wystrychnięty na dudka przez małą szatanicę, która nieźle wodziła mnie za nos, nie miałem zamiaru dawać się długo prosić i przyrzekałem sobie święcie, żeby nie pościć, jeśli nadarzy się sposobność. Ale uderzyła mnie tu pewna rzecz. Ten stanowczy, tak, wręcz rozkazujący ton listu, który uraził moje męskie poczucie godności. Jak śmiała ta nieznana damulka próbować tak bezceremonialnie zagiąć na mnie parol! Co właściwie wyobrażają sobie te damy, mające tak niskie mniemanie o naszej moralności? Nie proszą o pozwolenie, tylko wydają rozkazy swym zdobyczom! Prócz tego obiecałem swój udział w popołudniowej wycieczce na wieś i nie miałem najmniejszej ochoty na zalecanie się w biały dzień do jakiejś damy na jednej z głównych ulic miasta! Gdy wybiła godzina druga, udałem się na umówione spotkanie z kolegami w laboratorium naszego chemika. Przedpokój był już zatłoczony doktorami oraz kandydatami nauk filozoficznych i medycznych, starającymi się gorączkowo wywiedzieć o hasło do dzisiejszych bachanalii.

Kiedy oznajmiłem, że nie będę w tym uczestniczył, wezwano mnie, abym wyjaśnił, dlaczego nie chcę brać udziału w wieczornych orgiach. List pokazano zoologowi, znanemu ekspertowi od tego rodzaju aferek, który tylko potrząsnął głową i zawyrokował bez wahania:

- Nic z tych rzeczy! Takie wychodzą za mąż i nie sprzedają się nigdy! Dziewczyna z dobrego domu, he, he! Niezłe ziółko! Jak chcesz! W każdym razie idź tam, a później spotkasz się z nami w Djurgården, jeśli będziesz miał na to ochotę, a dama nie będzie z tego gatunku!

Znalazłem się więc na posterunku o wyznaczonej porze i czekałem na chodniku pod wskazanym adresem na ukazanie się pięknej nieznajomej.

Ten rulon z nutami mógł być równoznaczny z ofertą matrymonialną i właśnie postanawiałem mieć się na baczności, gdy stanąłem twarzą w twarz z ową damą. Pierwsze wrażenie, do którego zawsze przykładałem dużą wagę, było w najwyższym stopniu niewyraźne. Wiek nieokreślony, między dwadzieścia dziewięć a czterdzieści dwa;, ubiór daleki od skromności, coś między strojem artystki a sufrażystki; dziewczyna z dobrego domu i wolna kobieta; emancypantka i kokota. Przedstawiła się jako narzeczona mego dawnego przyjaciela, śpiewaka operowego, który miał ją rzekomo powierzyć mojej opiece, co później okazało się łgarstwem.

Rola, którą kreowała przede mną, była rolą małej ptaszyny, ćwierkającej bez przerwy. W ciągu pół godziny zdążyła poinformować mnie o wszystkim, co czuła i co sobie imaginowała, wzbudzając we mnie raczej umiarkowane zainteresowanie. Toteż zapytałem, w czym mógłbym jej służyć.

- Nie zamierzam podejmować się roli przyzwoitki! - wybuchnąłem. - Widocznie pani nie wie, że jestem diabłem we własnej osobie!

- Tak panu się tylko wydaje, znam pana bardzo dobrze - zaprotestowała. - Jest pan po prostu człowiekiem nieszczęśliwym i trzeba pana ratować przed takimi ponurymi myślami!

- Ach tak, a więc pani sądzi, że zna mnie do głębi, chociaż w samej rzeczy zna pani jedynie przestarzałe wyobrażenie, jakie pani przyszły mąż ma o mojej osobie!

Mój sprzeciw nie zdał się na nic - uważała się za wprowadzoną we wszystko i czytającą na odległość w sercu mężczyzny. Była jedną z tych obrzydliwie lepkich natur, opanowanych manią zdobycia władzy nad zmysłami poprzez wślizgiwanie się chyłkiem w najtajniejsze zakamarki duszy. Prowadziła niesłychanie rozległą korespondencję, zasypując listami wszystkie wybitne osobistości; nie żałowała młodym ludziom pouczeń i przestróg, uważając się w swym zadufaniu za przewodniczkę ludzkich losów. Żądna władzy, samozwańczy szef służby ratowniczej dla dusz, czuła się powołana do ratowania mnie. Krótko mówiąc - intrygantka najczystszej wody z niewielką inteligencją i ogromną porcją babskiego wścibstwa.

Najpierw trochę z niej podrwiwałem, kpiąc sobie ze wszystkiego - ze świata, z ludzi, z Boga. Nazwała mnie wówczas zmurszałym.

- Nie ma pani prawa tak twierdzić! Moje idee świeżej daty wydają się pani zmurszałe! A pani własne, pochodzące z minionej epoki, wytarte komunały z czasów mojej młodości, zwyczajne buble, nazywa pani nowinkami! Prawdę mówiąc, to, co serwuje mi pani jako nowalijki, to nic innego jak konserwy w źle spojonych puszkach. Proszę przyjąć do wiadomości, że to śmierdzi!

Wściekła, wyprowadzona z równowagi, pożegnała się ze mną bezzwłocznie.

Gdy już tę sprawę miałem z głowy, pośpieszyłem do Djurgården, żeby spotkać się ponownie z kompanami. Tam przebimbaliśmy całą noc.

Następnego ranka, kiedy byłem jeszcze trochę na kacu, otrzymałem list, pełen typowo kobiecego zadufania w sobie, w którym moja dama zarzuciła mnie wymówkami, okazując mi jednocześnie współczucie, pobłażliwość i modląc się za moje duchowe zdrowie, a w zakończeniu wezwała mnie na nowe spotkanie, proponując wizytę u starej matki swego narzeczonego.

Jako dobrze wychowany człowiek znalazłem w sobie tyle cierpliwości, by znieść jeszcze jedną ulewę słów, a pragnąc uwolnić się od tego możliwie najtańszym kosztem, nałożyłem maskę zupełnej obojętności wobec świata, Boga i wszystkiego innego.

Cóż za spotkanie! W obszytym futrem płaszczu i rembrandtowskim kapeluszu, ze sznurowaniem w talii, wyglądała nawet nieźle; pełna czułych starań, jak starsza siostra unikała wszelkich zapalnych tematów, co sprawiło, że nasze dusze, dzięki wzajemnemu pragnieniu przypodobania się sobie, odnalazły się w przyjemnej, sympatycznej konwersacji.

Po wizycie poszliśmy na spacer, napawając się urokami wiosennego wieczoru.

Albo dlatego, że chciałem się zemścić, albo dlatego, że rola przyjaciela i powiernika budziła we mnie obrzydzenie, wpadłem na szatański pomysł wyznania jej, że jestem prawie zaręczony, co tylko po części było nieprawdą, ponieważ właśnie emablowałem pewną młodą damę.

Przybrawszy minę stroskanej babci, zaczęła ubolewać nad losem dziewczyny, wypytując jednocześnie o jej charakter, wygląd, pozycję społeczną, życiowe warunki. Naszkicowałem więc portret, który miał wzbudzić zazdrość w mojej interlokutorce, w czego następstwie nasza ożywiona rozmowa wyraźnie straciła na impecie. Było widoczne, że zainteresowanie konwersacją osłabło, gdy mój anioł stróż zwietrzył konkurentkę do zbawienia mej duszy. I rozstaliśmy się, nie mogąc pozbyć się chłodu, który niepostrzeżenie pojawił się między nami.

Przy spotkaniu nazajutrz rozmowa obracała się wyłącznie wokół miłości oraz mojej rzekomej narzeczonej.

Od czasu gdy spędziliśmy razem cały tydzień, chodząc do teatrów, na koncerty oraz przechadzki, dama owa wkradła się do mojego życia w charakterze powiernicy. Codzienne obcowanie z nią zmieniło mój tryb życia do tego stopnia, że nie mogłem się już bez tego obejść. Ćwiczenie się w sztuce rozmowy z dobrze ułożoną kobietą dawało doznanie prawie zmysłowego oczarowania, doznanie płynące z dusz, które muskały się lekko, duchów, które się obejmowały, pieszczot w myśli.

Pewnego ranka zjawiła się całkowicie roztrzęsiona i odczytała urywek listu. Otrzymała go poprzedniego dnia od narzeczonego, w którym obudziła się wściekła zazdrość. Przyznała, iż działała wbrew jego poleceniu, albowiem nakazał jej, żeby miała się przede mną na baczności, tknięty przeczuciem, że to się może źle skończyć.

- Nie mogę pojąć tak okropnej zazdrości - rzekła z żałosną miną.

- To dlatego, że nie ma pani pojęcia o miłości - odparłem.

- Och, miłość...

- Miłość, mademoiselle, jest najbardziej wzniosłym uczuciem posiadania, a zazdrość nie jest niczym innym jak obawą przed utratą tego, co się posiada.

- Posiadanie - brrr!

- Wzajemne posiadanie, rozumie pani? Mężczyzna i kobieta posiadają się wzajemnie, oboje!

Nie chciała pojmować miłości w ten sposób. Miłość to było coś bezinteresownego, wysublimowanego, czystego, niewysłowionego!

Koniec końców nie kochała swego narzeczonego, który był zakochany w niej do szaleństwa, na co zwróciłem jej uwagę.

Wpadła we wściekłość i przyznała bez osłonek, że nigdy go nie kochała.

- I mimo to zamierza pani wyjść za niego za mąż?

- Tak, gdyż w przeciwnym razie będzie zgubiony!

- Wciąż to duchowe ratownictwo! Rozzłościło ją to do tego stopnia, że stwierdziła, iż nie jest jego narzeczoną.

Tak więc nawzajem przyłapaliśmy się na kłamstwie. Jakie szczęście!

Nie pozostało mi bowiem nic innego, jak otworzyć przed nią serce i zdementować moje zaręczyny, po czym mogliśmy bez ograniczeń korzystać z naszej wolności.

Kiedy wygasła zazdrość z jej strony, gra mogła toczyć się od nowa, przybierając śmielsze formy. Sporządziłem dla niej na piśmie wyznanie miłosne, a ona przesłała złożony list do swego narzeczonego, który nie omieszkał zelżyć mnie odwrotną pocztą.

Skłoniłem wówczas moją ślicznotkę, aby zadeklarowała się i wybrała miedzy nim a mną. Broniła się jednak przed tym zawzięcie; była gotowa do wybrania dwóch albo trzech, czterech, tak wielu, jak to tylko możliwe, a wszyscy na kolanach przed nią, błagając, by mogli ją wielbić!

Mimo wszystko nie była niczym innym jak kokietką, pożeraczką mężczyzn, niewinną poligamistką!

A ja, w braku czegoś lepszego, zakochałem się, czując odrazę do rynsztokowego erotyzmu i mając dość samotności w mojej mansardce.

Pod koniec jej pobytu w Sztokholmie zaprosiłem ją do zwiedzenia biblioteki. Chciałem jej zaimponować, pokazując się w środowisku, które powinno podziałać druzgocąco na próżny kurzy móżdżek. Ciągnąłem ją od galerii do galerii, popisując się swą bibliograficzną wiedzą; zmuszałem ją do podziwiania średniowiecznych miniatur, autografów sławnych osób; wywoływałem z pamięci wielkie historyczne wydarzenia, zawarte w manuskryptach i inkunabułach, co sprawiło, że poczuła się zawstydzona swoją niższością.

- Przecież pan jest uczonym! - zawołała.

- Oczywiście, mademoiselle!

- Mój biedny komediant - wymamrotała na myśl o swym przyszłym mężu, aktorzynie.

Można było sądzić, że wziąłem górę nad rywalem raz na zawsze, ale mój optymizm był przedwczesny.

Komediant straszył mnie w listach rewolwerem, oskarżając o kradzież swej przyszłej żony, którą powierzył mojej opiece. Dałem mu do zrozumienia, że niczego mu nie ukradłem i że niczego mi nie powierzył, ponieważ nie posiadał niczego, co mógłby złożyć na przechowanie.

Po czym wymiana listów ustała i nastąpiło złowróżbne milczenie.

Zbliżał się dzień odjazdu. Dzień przed pożegnaniem otrzymałem entuzjastyczny list od mojej pięknotki, w którym przepowiadała mi jasną przyszłość. Przeczytała moją tragedię osobom z wyższych sfer, dzięki którym mogłem liczyć na poparcie w dyrekcji teatrów królewskich . Sztuka zrobiła wielkie wrażenie na wspomnianych osobach, w związku z czym miano nadzieję zawrzeć znajomość z autorem. Bliższe szczegóły przekaże mi ustnie, kiedy spotkamy się około dwunastej.

O oznaczonej porze zaciągnęła mnie do sklepów, gdzie robiąc końcowe zakupy mówiła przez cały czas o czytanym na głos dramacie, a będąc dobrze świadoma mej niechęci do korzystania z protekcji, próbowała na wszelkie sposoby zmienić moje nastawienie. Zacząłem argumentować ze wzburzeniem:

- Ależ droga pani, mierzi mnie gonienie za rozgłosem, tak samo jak konieczność spotkania się z nieznanymi ludźmi i rozmawiania o wszystkim, ale nie o tym, co istotne! Nie chcę być żebrakiem, przychodzącym po to, żeby kogoś wykorzystać!

Miałem zamiar walczyć do upadłego przeciwko jej stanowisku, gdy panna X. zatrzymała się nagle przed młodą damą, dobrze ubraną, elegancką, wiotką, dystyngowaną.

Przedstawiła mnie baronowej Y, która skierowała w moją stronę parę gładkich słów, zaledwie słyszalnych w ulicznym zgiełku. Wyjąkałem coś bez związku, zły, że pozwoliłem się wciągnąć w zasadzkę przez chytrą małą szelmę. Było to z pewnością ukartowane. Baronowa zniknęła, ponawiając zaproszenie, które przedstawiła panna X.

W wyglądzie tej młodej kobiety zafrapowało mnie najbardziej to, że mimo ukończenia dwudziestu pięciu lat wyglądała jak młoda dziewczyna, wręcz dziecko. Głowa jak u uczennicy, milutka twarzyczka, całkowicie zagubiona w niesfornych włosach, płowych jak jęczmienne kłosy; plecy jak u księżniczki, figura giętka jak wić wierzbowa i ten sposób pochylenia głowy - z wyrazem zarówno otwartości, szacunku, jak i poczucia wyższości. I pomyśleć, że ta mała madonna wyszła nietknięta po przeczytaniu mego dramatu!

Zamężna za kapitanem gwardii , matka trzyletniej córki, ślepo zakochana w teatrze, bez widoków na wejście do niego z uwagi na pozycję społeczną, jaką zajmował mąż, a także teść, mianowany później szambelanem dworu.

Taki był stan rzeczy, kiedy mój sen majowy zniknął. Parowiec odpłynął z „moją piękną" do miejscowości w sąsiedztwie komedianta, który przejął obecnie me prawa i zabawiał się czytaniem moich listów do swej narzeczonej, w rewanżu za to, że niedawno robiłem to samo z jego pocztą, czytając ją wspólnie z adresatką. Na trapie przed parowcem, w czasie czułego pożegnania, musiałem obiecać, że możliwie jak najszybciej złożę wizytę baronowej, i na tym stanęło.

To niewinne rozmarzenie, tak bardzo odmienne od ordynarnej rozwiązłości uczonej bohemy, zostawiło po sobie pustkę, którą trzeba było wypełnić. Więzy przyjaźni, jakie zadzierzgnąłem z równowartościową kobietą, kontakt między dwiema indywidualnościami różnej płci, to wszystko sprawiło, że zasmakowałem w przeżyciach subtelniejszej natury, które już od bardzo dawna uległy atrofii z powodu rodzinnych waśni.

Tęsknota za domem, stłumiona przez kawiarniane życie, wezbrała we mnie ponownie w czasie obcowania z bardzo zwyczajną, ale w ogólnie przyjętym znaczeniu tego słowa przyzwoitą kobietą. I stało się, że pewnego wieczora znalazłem się około szóstej przed bramą wejściową domu przy Norrtullsgatan.

Jakiż kaprys losu! To był mój rodzinny dom , gdzie mieszkałem podczas najtrudniejszych lat pierwszej młodości, gdzie przecierpiałem wszystkie burze okresu dojrzewania, pierwszej komunii, śmierci matki i przybycia macochy. Poczułem mdłości i byłem bliski •pokusie zawrócenia, rzucenia się do ucieczki, z obawy przed ponownym przeżyciem młodzieńczych zgryzot! Podwórze rozciągało się tam, gdzie poprzednio: ogromne jesiony, których zazielenienia się wyczekiwałem każdej wiosny z taką niecierpliwością; ponury dom na skraju przepaścistej żwirowni, już dawno nadający się do rozbiórki, który wzniesiono po to, żeby czynsze mogły być względnie niskie.

Mimo przygnębienia, w jakie popadłem pod wpływem przykrych wspomnień, zdobyłem się na odwagę, przestąpiłem, próg, wszedłem po schodach, zadzwoniłem do drzwi. Kiedy zadźwięczał dzwonek, spodziewałem się usłyszeć kroki ojca i ujrzeć jego samego w drzwiach, ale pojawiła się służąca i zniknęła, aby zameldować moje przybycie. Po chwili nadszedł baron, przyjmując mnie nadzwyczaj serdecznie. Był to mężczyzna w wieku, około trzydziestu lat, pokaźnej tuszy, wysoki, o szlachetnej postawie i doskonałych manierach człowieka światowego. Wydatne, odrobinę nabrzmiałe rysy twarzy oświetlała para niebieskich oczu patrzących na świat z wyrazem zatroskania, a jego uśmiech przechodził ciągle w osobliwie zgorzkniałą minę, świadczącą o rozczarowaniach, nieudanych planach, błędnych kalkulacjach.

Salon, dawna jadalnia mej rodziny, umeblowany był w trochę niedbałym artystycznym smaku. Baron, który odziedziczył swe nazwisko po sławnym w historii kraju generale , takim jak Condé czy Turenne, zdołał zgromadzić zbiór rodzinnych portretów z okresu wojny trzydziestoletniej - antenatów w błyszczących zbrojach, w perukach z długimi lokami - wstawionych między pejzaże w stylu szkoły düsseldorfskiej. Stare, pokryte świeżą pozłotą meble stały w rozproszeniu tu i ówdzie, stłoczone z pufami nowszej proweniencji. Wszystko to wypełniało każdy kąt wielkiego salonu, który dzięki temu promieniował atmosferą rodzinnego ciepła, oddychał domowym spokojem i bezpieczeństwem.

Weszła baronowa - czarująca, serdeczna, prosta, uprzedzająco uprzejma. Ale było coś sztywnego, z lekka uciążliwego w jej zachowaniu, co działało na mnie ochładzająco, dopóki nie odkryłem przyczyny. Światło z przyległego pokoju ostrzegało mnie, że gospodarze mieli gości, wobec czego przeprosiłem za niezapowiedziane przyjście. To byli krewni młodej pary, którzy zeszli się na partyjkę wista, i już w następnej chwili stałem twarzą w twarz z czterema członkami rodziny - szambelanem dworu, emerytowanym kapitanem, matką oraz ciotką baronowej. Gdy tylko starsi zasiedli do stolika, my, należący do młodszej generacji, rozpoczęliśmy ożywioną konwersację. Baron przyznał się do swego zainteresowania malarstwem, datującego się jeszcze z czasów, gdy studiował w Düsseldorfie dzięki zapisom stypendialnym uczynionym przez już nie żyjącego króla Karola XV. Tu znalazłem punkt styczny, ponieważ ja sam jako obiecujący dramaturg otrzymałem stypendium od tego samego monarchy. I rozmowa zaczęła obracać się wokół malarstwa, teatru, osobowości naszego protektora. Ale nasz entuzjazm stopniowo przygasał, chłodzony obecnością starszych, którzy od czasu do czasu mieszali się do rozmowy, dotykając drażliwych punktów, rozdrapując niezabliźnione rany, toteż czułem się skrępowany i skonfundowany w tym mieszanym towarzystwie.

Wstałem, żeby się pożegnać. Baron i baronowa odprowadzili mnie do przedpokoju i wydawało mi się, że zrzucili swoje maski, gdy znaleźli się poza zasięgiem słuchu starszych. Zaprosili mnie na obiad w ściślejszym gronie w następną sobotę. I po małej pogawędce na podeście rozstaliśmy się jako zdeklarowani przyjaciele.

Około trzeciej w umówionym dniu udałem się na Norrtullsgatan. Przyjęto mnie tam jak starego wypróbowanego przyjaciela, a małżonkowie nie mieli obaw przed wtajemniczeniem mnie w swoje rodzinne sprawy. Skromny obiad został przyprawiony wzajemnym zrozumieniem. Baron, któremu niezbyt smakował gwardyjski chleb, należał do niezadowolonych z nowego reżimu, wprowadzonego po wstąpieniu na tron króla Oskara. Zazdrosny o ogromną popularność, jaką cieszył się jego zmarły brat, nowy monarcha zwrócił się przeciwko wszystkiemu, co było przedmiotem stałej troski jego poprzednika. Skutkiem tego sprzymierzeńcy dawnego reżimu - z jego szczerą radością, duchem tolerancji, dążeniem do postępu - przyłączyli się do światłej opozycji, nie angażując się jednak w małostkowe waśnie frakcji parlamentarnych.

Ożywiając wspomnienia z przeszłości, odnaleźliśmy się nawzajem i wszystkie moje małomieszczańskie uprzedzenia wobec wyższej szlachty, która od Reformy Reprezentacji z roku 1865 była w odwrocie, pierzchły, dając miejsce sympatii i współczuciu dla upadłych wielkości.

Baronowa, która wywodziła się z Finlandii i niedawno emigrowała, początkowo nie mogła brać udziału w naszych wspominkach, ale zaraz po obiedzie zasiadła przy pianinie i zaśpiewała dla nas kilka pieśni. Baron i ja odkryliśmy w sobie nie znany nam do tej pory talent do wykonywania duetów Wennerberga, dzięki którym godziny upływały szybko. Potem zaaranżowaliśmy głośne czytanie niewielkiej wierszowanej sztuki, którą ostatnio grano w Teatrze Królewskim, przy czym role zostały rozdzielone według naszych wewnętrznych predyspozycji.

Rozumie się, że po rozmaitych rozrywkach tego typu zrobiono pauzę, albowiem usilne starania o udowodnienie swojej wyższości nad innymi były, na dłuższą metę, bardzo męczące. W czasie przerwy popadłem ponownie w przygnębienie. Zamilkłem.

- Co panu jest? - spytała baronowa.

- W tym mieszkaniu straszy - wyjaśniłem.

- Proszę zrozumieć, że mieszkałem tutaj przed stu laty, tak, przed stu laty, tak bardzo jestem stary!

- A czy nie możemy tych upiorów przepędzić?

- rzekła z miną pełną macierzyńskiej czułości.

- Co się tyczy tej sprawy - wtrącił baron - to istnieje tylko jedna rzecz, która jest w stanie odpędzić takie ponure myśli. Jest pan przecież zaręczony z panną X., nieprawdaż?

- Ależ gdzie tam, panie baronie, smaliłem do niej cholewki na próżno!

- Czyżby okazała się zajęta? - dopytywała się baronowa.

- Ma się rozumieć!

- To wielka szkoda! Ta młoda dama jest prawdziwą perłą i koniec końców chyba trochę się do pana przywiązała.

Zacząłem wówczas najeżdżać na biednego komedianta. Od tej chwili lżyliśmy unisono nieszczęsnego śpiewaka, który zamierzał zmusić młodą dziewczynę do kochania go wbrew jej woli, i baronowa zapewniła mnie w końcu, że wszystko wyjaśni się po jej podróży do Finlandii, zaplanowanej w niedługim czasie.

- Nie można do tego dopuścić! - oświadczyła, nie posiadając się z oburzenia na myśl o projektowanym małżeństwie, do którego chciano przymusić tak wyjątkową dziewczynę, nie licząc się z jej uczuciami skierowanymi w całkiem innym kierunku.

Około siódmej chciałem się pożegnać, ale proszono mnie tak usilnie, abym został, iż skłonny byłem wierzyć, że małżonkowie są już sobą bardzo znudzeni w związku trwającym trzy lata i pobłogosławionym córeczką podobną do aniołka. Na kolacji oczekiwana była kuzynka baronowej, dodali więc tytułem wyjaśnienia, iż chcieliby nas z sobą zapoznać, by dowiedzieć się, co myślę o charakterze tej młodej dziewczyny.

Podczas naszej pogawędki weszła służąca z listem do barona. Otworzył go, przeczytał natychmiast i podał żonie, mamrocząc przy tym coś niezrozumiałego.

- Niewiarygodne! - wykrzyknęła po przeczytaniu listu.

I żeby jako przyjaciela wprowadzić mnie w sprawę, dorzuciła z oburzeniem w głosie, skinąwszy wpierw potakująco głową swemu mężowi:

- Przecież ona jest moją bliską kuzynką! Czy może pan sobie wyobrazić, że mój wuj i ciotka chcą zabronić dziewczynie wstępu do naszego domu, ponieważ ludzie zaczynają mówić o moim mężu i o niej?!

- To chyba lekka przesada! - dorzucił baron. - Miłe, niewinne, nieszczęśliwe dziewczę , czujące się dobrze u nas, młodych małżonków będących jej krewnymi, i to daje powód do tak niecnej potwarzy!

Może zdradziłem się sceptycznym uśmiechem; w każdym razie zapał, jaki okazywali na początku rozmowy, przygasł, ustępując miejsca zmieszaniu, pokrytemu dość nieudolnie zaproszeniem na przechadzkę po ogrodzie.

Po kolacji, około dziesiątej, pożegnałem się po raz ostatni, a kiedy wychodziłem przez bramę, zacząłem medytować nad tym, co zobaczyłem i usłyszałem tego fatalnego dnia.

Mimo pozornego szczęścia małżonków, mimo widocznej serdeczności, z jaką odnosili się do siebie, musiał istnieć jakiś mroczny punkt w ich małżeństwie. Zatroskane spojrzenia, niespokojne miny, aluzje do ukrywanego strapienia pozwalały mi się domyślać tajemnic, przed których odkryciem wyraźnie się wzbraniałem. Dlaczegoż izolować się od świata w taki sposób, pytałem sam siebie, dlaczegoż usuwać się na przedmieście? Wyglądali jak para rozbitków, uszczęśliwionych spotkaniem człowieka, jakiegokolwiek, przed którym mogli otworzyć swoje serca.

Baronowa była tą osobą, która wprawiała mnie w największe zamieszanie. Kiedy próbowałem przywołać jej obraz, wprowadzała mnie w zamęt różnorodność rysów charakteru, między którymi miałem dokonać wyboru. Serdeczna, czarująca, twarda, entuzjastyczna, szczera, zamknięta w sobie, zimna, melancholijna, pełna niezaspokojonych ambicji. Nie będąc osobą tuzinkową, nie była również szczególnie błyskotliwa, a mimo to robiła duże wrażenie. Z powodu bizantyjskiej szczupłości, która nakazywała sukni opadać w prostych i wielkich fałdach jak u świętej Cecylii, jej kościec zachwycał proporcjami; podziwiałem nadgarstki oraz golenie o wyszukanej piękności. Niekiedy nagle rozpłomieniona, gwałtowna wesołość ożywiała blade i napięte rysy jej małej twarzyczki. Trudno mi było rozstrzygnąć, które z dwojga małżonków dominowało w małżeństwie. On, żołnierz, przyzwyczajony do rozkazywania, ale wyraźnie oklapnięty, wyglądał na człowieka uległego, bardziej z wrodzonego wygodnictwa niż z braku woli. Traktowali się przyjaźnie, lecz bez żaru pierwszej miłości; moje wejście na scenę obudziło w nich potrzebę pokrzepienia się przed osobą trzecią wspomnieniami przeszłości. Mimo wszystko żywili się jej resztkami, nudząc się z sobą wyraźnie. Dowód: liczne zaproszenia, które posypały się po mojej pierwszej wizycie. ,

Pewnego czerwcowego wieczora, w przeddzień podróży baronowej do Finlandii, poszedłem z wizytą pożegnalną. Wchodząc na podwórze ujrzałem ją nagle za sztachetami ogródka, gdzie stała zanurzona w gąszczu powojnika. Uderzyło mnie niezwykłe, wręcz zjawiskowe piękno tej postaci. Cała spowita w pikową suknię z gipiurowym wykończeniem - istny majstersztyk rosyjskiej chłopki pańszczyźnianej; alabastrowy naszyjnik, kolczyki i bransolety z tego samego materiału otaczały ją migotliwym blaskiem, jakby rzucanym przez lampę o kloszu z ołowiowo-potasowego szkła. Jednocześnie zieleń wielkich liści barwiła odcieniami śmierci światła i cienie bladej twarzy, gdzie płonęły źrenice czarne jak węgiel.

Doznałem w tym momencie wstrząsającej wizji. Całe uczucie szacunku i czci, ściśnione w głębi mej duszy, wybuchnęło znowu; pustka została wypełniona - wygnana religijność, potrzeba oddania komuś czci powróciła w nowej postaci. Bóg udał się na zesłanie, a kobieta zajęła jego miejsce. Ale kobieta zarówno o właściwościach dziewicy, jak matki; a kiedy ujrzałem przy niej maleńką dziewczynkę, nie byłem w stanie wytłumaczyć sobie, jak mogło dojść do jej narodzin. Intymne związki małżonków nie budziły we mnie nigdy skojarzeń zmysłowej proweniencji, tak bezcielesna wydawała mi się ich więź. I od tej pory jawiła mi się ta kobieta jako inkarnacja czystej, niedostępnej duszy, spowitej w cudowne ciało, w jakie Pismo Święte pragnie oblec dusze zmarłych. Krótko mówiąc - czciłem ją, nie pożądając. Czciłem ją taką, jaką była, jako żonę, matkę - żonę tamtego mężczyzny, matkę tamtego dziecka; i dlatego obecność jej męża zdawała mi się niezbędna dla wzbudzenia w sobie tego uczucia szczęścia, z jakim ją wielbiłem. Albowiem - rzekłem sobie - bez męża byłaby wdową, a nie byłem pewny, czy mógłbym ją wielbić jako wdowę. A gdyby ona była moja, moją żoną? Nie! Bo po pierwsze, nie mogłem sobie pozwolić na taką świętokradczą myśl, a po drugie - gdyby wyszła za mnie za mąż, nie mogłaby już być żoną tamtego mężczyzny, matką tamtego dziecka, panią tamtego domu. Albo taka, jaką była, albo żadna!

Krótko mówiąc, bolesne wspomnienia związane z domem, w którym mieszkała, przyczyniły się chyba do tego, że ze swym instynktem człowieka niższego stanu oddawałem taką czołobitność wyższej rasie, czystej krwi - cześć, która mogłaby zniknąć w chwili, gdyby ta ubóstwiana przeze mnie kobieta przestała znajdować się tam, w górze, albowiem mój pietyzm dla niej podobny był pod każdym względem do religii, którą właśnie odrzuciłem. Czcić, ofiarować się, cierpieć bez odrobiny nadziei na pozyskanie czegokolwiek poza rozkoszą, jaką daje cześć, ofiara, cierpienie.

Wyznaczyłem sobie rolę jej anioła stróża, czuwałem nad nią, żeby siła mej miłości nie mogła jej porwać za sobą. Starannie unikałem bycia z nią sam na sam, aby zbytnia zażyłość nie wkradła się w nasze stosunki, z krzywdą dla jej męża.

Dzień przed odjazdem, wówczas gdy ujrzałem ją w gąszczu powojnika, była sama. Zamieniliśmy parę obojętnych słów. Lecz nagle zaraziłem ją swoim wzburzeniem, a kiedy spojrzałem na nią płonącymi oczami, obudziłem w niej chyba potrzebę zwierzeń. Wyznała mi bowiem z widocznym zdenerwowaniem, że bardzo będzie jej brakowało męża i córki w okresie rozłąki. Chociaż nie wyjeżdża przecież na długo. Błagała mnie, abym poświęcał mu wolne chwile, nie zapominając jednakowoż o niej, która będzie zabiegała o moje interesy u owej młodej Finki.

- Czyż nieprawda, że jest pan w niej szczerze zakochany? - spytała, patrząc na mnie ze współczuciem.

- Jak pani może o to pytać? - odparłem, wpadając w ponury nastrój z powodu tego kłamstwa.

I od tej pory byłem przekonany, że wiosenne amory nie były niczym innym jak kaprysem, zachcianką, bagatelką.

Z obawy, aby nie pokalać jej przez kontakt z moją tak zwaną miłością, strwożony możliwością wplątania jej wbrew naszej woli w moją uczuciową matnię, pragnąc chronić ją przede mną samym, przerwałem tę ryzykowną rozmowę i zapytałem o barona. Na jej twarzy pojawił się wyraz niezadowolenia; zinterpretowała moje nieco topornie wyrażone obawy całkowicie słusznie. Być może - podejrzewam to teraz - bawiła się moim zmieszaniem spowodowanym jej oszałamiającą urodą. A może i ona pojęła w tym momencie, jaki straszliwy urok rzuciła na tego pozornie zimnego, z konieczności cnotliwego Józefa.

- Pan się nudzi w moim towarzystwie! Muszę wezwać pomocy.

I dźwięcznym głosem zawołała męża, znajdującego się w mieszkaniu na pierwszym piętrze.

Okno na górze otworzyło się i baron wychylił głowę, witając nas przyjaznym, szczerym uśmiechem. W następnej chwili był już w ogródku. Wyglądał wspaniale w swym galowym mundurze królewskiej lejbgwardii, cały w granacie, w kolecie pokrytym haftami ze srebra i żółtego jedwabiu. Jego męska, mocno zarysowana sylwetka stanowiła wartościową komplementację tej emanującej alabastrową bielą, wręcz zjawiskowej istoty, która stała u jego boku. Przepyszna para, gdzie świetność jednego z małżonków uwydatniała świetność drugiego. To było naprawdę widowisko, olśniewające przeżycie artystyczne.

Po kolacji baron zaproponował, abym następnego wieczora udał się z nimi na parowiec, którym zabierała się baronowa, po czym mieliśmy zejść na ląd przy ostatnim urzędzie celnym. Przyjąłem zaproszenie, co zdawało się cieszyć baronową, która spodziewała się doświadczyć uroku pięknej letniej nocy na pokładzie statku podczas podróży przez sztokholmskie szkiery.

O dziesiątej wieczorem następnego dnia znaleźliśmy się więc na pokładzie parostatku, który odbijał od nabrzeża. Noc była jasna, niebo oranżowe, morze niebieskie i spokojne. Zalesione brzegi przesuwały się w świetle zmierzchu, będącym na poły światłem dnia, na poły nocy, co u widza wywoływało doznanie zarówno zachodu, jak świtu.

Dopiero po pomocy nastąpiło odprężenie w naszych ekstatycznie nastrojonych zmysłach, rozpalających się ustawicznie od nowych widoków i wspomnień, które budziły się do życia. Ogarniała nas przemożna senność, ale nie chcieliśmy się jej poddać - twarze były blade w świetle świtu, a ciała przejęte drżeniem od porannej bryzy. Daliśmy się nagle unieść nastrojowi sentymentalizmu - zapewnialiśmy siebie o dozgonnej przyjaźni, złączeni przez los, mając jednak przeczucie fatalnych więzów, które nas omotają.

Delikatnego zdrowia, z powodu powtarzających się co jakiś czas napadów febry, wyglądałem nie najlepiej, dlatego potraktowano mnie jak chore dziecko. Baronowa owinęła mnie w swój alpagowy szal, zmusiła do zajęcia miejsca od zawietrznej, nalała mi madery z flaszki podróżnej, strofowała mnie tonem „mamusi", a ja pozwalałem jej na wszystko.

Byłem zupełnie wykończony brakiem snu, ale moje mocno zaryglowane serce trochę się uchyliło. Nie przyzwyczajony do takiej kobiecej tkliwości, będącej tajemniczym darem, którym jedynie macierzyńska kobieta potrafi obsypać nas szczodrze, napełniłem swą duszę pełnym czci uwielbieniem i zatopiłem się w poetyckich rojeniach lęgnących się w moim rozognionym bezsennością mózgu. Od tej nocy wszystkie moje niespełnione marzenia, które obróciły się wniwecz, nabrały znowu kształtu, mglistego, mistycznego, eterycznego kształtu. Cała potrzeba wyrazu przytłumionego talentu wybuchła nagle w lotnych wizjach. Mówiłem bez przerwy, godzina za godziną, pobudzany dwiema parami oczu, które słuchały mnie bez znużenia. Czułem, jak moje kruche ciało pochłania wieczny ogień myślowej maszynerii i jak ulatnia się poczucie cielesnej egzystencji.

Słońce wzeszło i tysiące wysepek pływających po zatoce rozgorzało ogniem, gałęzie świerków zaczęły płonąć kolorami miedzi pod siarczanożółtym igliwiem; okna w domkach na brzegu odbijały słońce, dymy unosiły się z kominów, obwieszczając, że nadszedł czas porannej kawy, łodzie rybackie podniosły żagle, żeby zarzucić sieci w zatoce, mewy nawoływały się ochryple, dostrzegając śledzie pod ciemnozielonymi falami.

Na statku panowała jeszcze niczym nie zmącona cisza, pasażerowie spali pod pokładem i tylko my troje pozostawaliśmy na pokładzie rufowym, obserwowani z kapitańskiego mostku przez dopiero co obudzonego kapitana, który zastanawiał się, o czym można z sobą rozmawiać przez tyle godzin.

O trzeciej nad ranem za cyplem ukazała się łódź pilotowa, żeby nas rozdzielić.

Zatoka była tu odgraniczona od otwartego morza jedynie kilkoma rozrzuconymi wysepkami, toteż czuło się już leniwe poruszenia rozkołysanego żywiołu i słyszało pohuk fal rozbijających się o strome brzegi najdalej wysuniętych szkierów. Nastała chwila pożegnania. Małżonkowie ucałowali się z przejmującą czułością, a później baronowa przytrzymała moją dłoń, ściskając ją gorąco, i ze łzami w oczach powierzyła mnie opiece swego męża, zobowiązując mnie jednocześnie, abym pocieszał go jak umiem podczas dwutygodniowego okresu słomianego wdowieństwa.

Ukłoniłem się i pocałowałem ją w rękę, nie zastanawiając się ani nad niewłaściwością tego gestu, ani nad tym, że mogłem przez to odsłonić swoje najtajniejsze uczucia. Zatrzymano maszyny, statek zmniejszył szybkość i w tym samym momencie pilot stał już na międzypokładzie. Dwa kroki po zaburtowym trapie i znalazłem się wraz z baronem na pilotówce.

Parowiec piętrzył się nad naszymi głowami. Wychylana ponad relingiem pozdrawiała nas mała twarzyczka o dziecięcych oczach, w których perliły się łzy, spowita tęsknym uśmiechem. Śrubę okrętową wprawiono w ruch, monstrualne cielsko ruszyło w przód, rosyjska flaga została z tyłu, a my kołysząc się na wzburzonych falach powiewaliśmy chusteczkami mokrymi od łez.

Maleńka twarzyczka stała się jeszcze mniejsza, piękne rysy zatarły się i pozostało jedynie dwoje ogromnych oczu, które z wolna topniały, stając się dwoma spojrzeniami, aż zanikły. I w następnym momencie powiewała już tylko błękitna woalka nad japońskim kapelusikiem i batystowa chusteczka, wprawiona w gorączkowy ruch malutką ręką; a później tylko biała plama, biały punkcik i w końcu jedynie ociężałe monstrum, nieforemna masa spowita kłębami cuchnącego dymu.

Zeszliśmy na ląd przy stacji pilotów i urzędzie celnym, który w lecie przekształcano na kąpielisko. Ludzie jeszcze spali i nikogo nie było na pomoście. Staliśmy, towarzysząc wzrokiem parowcowi, który lawirował na wietrze, żeby przejść na sterburtę i zniknąć za cyplem, tworzącym najdalej wysunięty w morze bastion.

Kiedy statek zniknął nam z oczu, baron rzucił mi się na szyję, zanosząc się cichym łkaniem. Trzymaliśmy się przez chwilę w objęciach, nie wydobywając z ust ani słowa.

Czy owe łzy nie były następstwem braku snu, nocnego czuwania? A może wywołały je niejasne przeczucia lub po prostu tęsknota? W tamtej chwili nie byłem w stanie o tym wyrokować!

Poszliśmy potem do osady, milczący, przygnębieni, żeby napić się kawy, ale gospoda była jeszcze zamknięta. Włóczyliśmy się po drogach, przy których stały domki - pozamykane i z opuszczonymi roletami. Po wyjściu z osady dotarliśmy do odludnego miejsca, w które wżynała sie wąska cieśnina. Woda była przezroczysta i skusiła nas do przemycia oczu. Otworzyłem neseser i wyciągnąłem z niego czystą chustkę, mydło, szczoteczkę do zębów i flakonik eau de cologne. Baron zrobił minę, jakby znajdował moją wykwintność śmieszna, co nie przeszkodziło mu być mi wdzięcznym za przyjemność, jaką mu sprawiłem, mogąc użyczyć wszystkiego, co było niezbędne dla zaimprowizowanej toalety. W drodze powrotnej poczułem woń węglowego dymu, który przenikał przez liście olch rosnących w dole przy brzegu. Uczyniłem znak, chcąc dać baronowi do zrozumienia, że był to ostatni pożegnalny gest parowca, przyniesiony wiatrem. Ale on zdawał się niczego nie pojmować.

W kawiarni mój przyjaciel przedstawiał opłakany widok; wielka głowa kołysząca się sennie, obrzmiałe rysy, smutna mina. Powstało między nami pewne zakłopotanie; baron był posępny i uparcie milczał. Od czasu do czasu brał moją rękę i ściskał gorąco, przepraszając mnie za roztargnienie, by w następnej chwili pogrążyć się znowu w swoim niestosownym rozmarzeniu. Robiłem, co mogłem, żeby go ożywić, lecz brakowało rezonansu, duchowej łączni. Twarz, uprzednio spokojna i miła, nabrała nieoczekiwanie wulgarnych i surowych rysów. Nie było już widać refleksów czarującego charakteru i ekspresywnego piękna ubóstwianej kobiety, a braki w wykształceniu mężczyzny wystąpiły z całą ostrością.

Nie wiem, o czym myślał. Czyżby próbował mnie przeniknąć? Sądząc z jego kapryśnego zachowania, musiał być ofiarą sprzecznych uczuć - albo ściskał mi rękę i nazywał swoim jedynym i najlepszym przyjacielem, albo odwracał się do mnie plecami.

Sam zaś czułem z przerażeniem, że żyliśmy już tylko przez nią i dla niej. Odkąd zaszło słońce, straciliśmy wszystkie indywidualne barwy.

Kiedy wróciliśmy do miasta, chciałem się pożegnać, ale baron ciągnął mnie za sobą wbrew mojej woli, błagając, abym z nim poszedł do domu, więc poszedłem.

Po wejściu do opustoszałego mieszkania doznaliśmy wrażenia, że znajdujemy się w kostnicy, i znowu zanieśliśmy się szlochem. Speszony, nie wiedząc, jak wybrnąć z tej sytuacji, zacząłem się nagle śmiać.

- Czy nie sądzi pan, panie baronie, że to jest śmieszne? Kapitan gwardii i sekretarz królewski tonący we łzach...

- Płacz jest ulgą serca - odpowiedział.

I posłał po swoje dzieciątko, którego widok mógł ponownie ożywić naszą żrącą tęsknotę.

Była dziewiąta rano. Widząc, jak bardzo jestem zmęczony, zaproponował, abym uciął sobie drzemkę na kanapie, sam zaś wycofał się do pokoju sypialnego. Przedtem podłożył mi poduszkę pod głowę, okrył swoim koletem i życzył dobrego snu, jeszcze raz dziękując, że nie zostawiłem go samego. W jego braterskiej trosce pobrzmiewało jakby echo kobiety, którą wypełniona była cała jego dusza. Zapadałem w głęboki sen, zauważając ostatnim przebłyskiem świadomości, jak podchodzi na palcach do mego posłania, żeby zapytać po raz wtóry, czy jest mi wygodnie.

Obudziłem się około dwunastej. Baron był już na nogach. Samotność czyniła go niespokojnym. Zaproponował, abyśmy udali się do Djurgården i zjedli razem obiad. Tak też zrobiliśmy, spędzając cały dzień na rozmowach o tym i owym, ale przede wszystkim o tej istocie, na której egzystencji nasza własna była zaszczepiona.

Przez dwa dni z rzędu trzymałem się od niego z dala, szukając samotności w bibliotece, której niski parter, uprzednio muzeum rzeźby antycznej, oferował kryjówkę odpowiednią dla stanu mej duszy. W wielkiej sali w stylu rokoko, z oknami wychodzącymi na Logården, przechowywano manuskrypty. Zagłębiłem się w nich, wyciągając na chybił trafił coś, co zdawało się mieć za sobą wystarczająco odległą przeszłość, by oderwać moją uwagę od niedawnych wydarzeń. Ale w miarę czytania wkraczała teraźniejszość w powiązaniu z przeszłością - i pożółkły list królowej Krystyny szeptał w moje ucho wyznania baronowej.

Unikałem miejsc, gdzie zazwyczaj się stołowałem, żeby nie być niepokojony przez moich przyjaciół. Nie chciałem kalać swego języka rozmawiając z heretykami, którzy nigdy nie mogliby zrozumieć mojej nowej wiary. Zazdrośnie strzegłem swej osoby, poświęconej odtąd wyłącznie memu nowemu bóstwu. Idąc ulicą, pragnąłem, żeby przede mną szli ministranci, obwieszczając małymi dzwoneczkami, że oto zbliża sie najświętsza świętość, zamknięta w monstrancji mego serca. Snując się trotuarem, wyobrażałem sobie, że noszę żałobę, żałobę po królowej, i byłem gotów kazać wszystkim chylić głowy przed śmiercią, przed moją martwo urodzoną miłością, która nie miała żadnej nadziei na życie.

Trzeciego dnia, między dwunastą a pierwszą, wyrwał mnie z letargu łoskot bębnów, które rozbrzmiały nagle marszem żałobnym Chopina. Podbiegłem do okna i ujrzałem barona na czele warty honorowej. Pozdrowił mnie skinieniem głowy i figlarnym uśmiechem. To on rozkazał, by zagrano ulubiony utwór baronowej; muzycy nie wiedzieli, że grają go dla nas na jej cześć przed jeszcze bardziej nieświadomym niczego tłumem.

Po półgodzinie przyszedł baron, poszukując mnie w bibliotece. Sprowadziłem go na dół, na parter, przez mroczne korytarze zastawione ściennymi szafami i regałami, do sali manuskryptów. Wyglądał na zadowolonego i nie omieszkał zaznajomić mnie z treścią listu od żony. Wszystko było w najlepszym porządkuj a koperta zawierała również malutki bilecik do mnie. Połknąłem go w pośpiechu, starając się ukryć swoje poruszenie. W szczerych, serdecznych słowach dziękowała mi za opiekę nad swoim „staruszkiem", wyznając, że wielce pochlebiło jej to, iż okazałem, jak bardzo jest mi jej brak. Nadmieniła następnie, że obecnie przebywa u owej młodej damy, która zajmuje się ratowaniem dusz, i że jest nią naprawdę oczarowana. Rozpływała się w pochwałach na temat charakteru panny X. i zakończyła, że nie wszystko jest jeszcze stracone i że mogę mieć pewne nadzieje. To wszystko.

A więc tamta mnie kocha, to monstrum, którego samo wspomnienie budziło we mnie niesmak, tym bardziej iż wbrew woli zmuszony byłem do odgrywania zakochanego, skazany na ohydną komedię, która być może nie miała się nigdy skończyć. Zaprawdę, nie można bezkarnie igrać z miłością. Uwięziony w pułapce, miotałem się w ślepej furii, aby za wszelką cenę zdemaskować to paskudne stworzenie o mongolskich oczach, szarawej twarzy, czerwonych łapskach, które usiłowało zwabić mnie w miłosną sieć. Z szatańskim zadowoleniem przywoływałem na pamięć jej uwodzicielskie sztuczki, jej dwuznaczne zachowania, które doprowadzały do nietaktownych indagacji ze strony moich przyjaciół, próbujących się dowiedzieć, co to za dziwka, z którą szwendam się po peryferiach miasta. Ze złośliwą satysfakcją rozpamiętywałem jej sztuczki, natarczywość i obłudę, w którą wpadała, chcąc, abym połknął haczyk; jej trik, polegający na wyciąganiu zegarka zza sznurówki tak, żeby mignął mi w oczach skrawek koszulki. I ta niedziela, kiedy spacerowaliśmy po Djurgården! Włóczyliśmy się po wielkich alejach, kiedy panna X. zaproponowała, abyśmy skręcili między zarośla. Włosy stanęły mi na głowie, gdy usłyszałem propozycję, na myśl o złej sławie, jaką miał ten gatunek leśnych przechadzek. Ale na moje sprzeciwy wobec niestosowności takiego postępku, powiedziała tylko:

- E tam, dajmy spokój konwenansom!

Chcąc zerwać kilka fiołków rosnących pod krzewami leszczyny, zeszła z alejki i puściła się biegiem do młodego zagaju. Podążyłem w jej ślady z zażenowaniem. Później wyszukała dobrze osłonięty zakątek za krzewem kruszyny, usiadła na ziemi, po czym rozłożyła spódnice tak, że ukazały się stopy, dość zresztą ładne, lecz oszpecone odmrozinami. W okropnej pauzie, jaka nagle powstała, przypomniałem sobie dziewice w świątyniach Koryntu, które wpadały w furię, ilekroć zwyczajowy gwałt opóźniał się. Obserwowała mnie z zalotną minką i sądzę, że jedynie jej nadzwyczajna szpetota oraz moja niechęć do łatwych zdobyczy sprawiły, że jej cnota została uszanowana.

Te wszystkie szczegóły, które dotyczas odrzucałem od siebie jako mało ważne, cisnęły się do mnie teraz, wobec perspektywy, że panna X. mogłaby zwalić mi się na kark, i zanosiłem modły, żeby komediantowi poszczęściło się w tej miłosnej aferze. Tymczasem zostałem przymuszony do rezygnacji, i nadrabiałem miną.

Podczas gdy czytałem list, baron usiadł przy ogromnym stole zasłanym foliałami i manuskryptami i z roztargnioną miną przebierał palcami po swym regimencie, wyrzeźbionym w kości słoniowej. Sprawiał wrażenie, jakby w tym książkowym milieu czuł się gorszy od cywila, i choć nie szczędziłem usiłowań, by zainteresować go mymi intelektualnymi trudami, osłaniał się przed tym jednym frazesem:

- To musi być z pewnością bardzo interesujące...

Ja zaś ze swej strony, czując się upokorzony oznakami jego rangi, ryngrafem oficerskim, pasem, mundurem galowym, próbowałem doprowadzić do równowagi między nami, popisując się swoją wiedzą, lecz udało mi się jedynie wprawić go w zakłopotanie.

Miecz i pióro; upadek szlachcica, wyniesienie plebejusza! Może kobieta, nieświadomie, proroczo, przewidziała, do kogo należy przyszłość, gdy w czas niedługi wybrała ojca swych przyszłych dzieci z szeregów nowej szlachty.

Między baronem a mną panowało ukrywane zmieszanie, mimo usiłowań z jego strony, by traktować mnie jak równego. Niekiedy okazywał mi nawet szacunek, który winien był mojej erudycji, przez co uznawał swoją niższość w tym punkcie. Czasami próbował jednak się wywyższać, ale wystarczało jedno słowo baronowej, żeby usadzić go w miejscu. Odziedziczone herby nie znaczyły w jej oczach nic, a kapitański mundur galowy musiał ustępować przed zakurzoną bonżurką uczonego. Czy sam tego nie pojął, wtedy, gdy wdział malarską bluzę i zapisał się jako ostatni między uczniami do atelier? Bez najmniejszego wątpienia, lecz pozostały ustoiny wykwintnego wychowania i opłakane następstwa tradycji, a podbarwiona zawiścią nienawiść między studentami i oficerami weszła mu w krew.

Na razie potrzebował mnie, by dzielić się z kimś swoim strapieniem, i dlatego zaprosił mnie na obiad.

Po kawie zaproponował, abym napisał list do baronowej, zaopatrując mnie osobiście w pióro i papier. Przymuszony do naskrobania paru słów, łamałem sobie głowę nad wymyśleniem banałów, które mogłyby ukryć, co naprawdę czuję w głębi serca.

Gdy list był gotów, podałem go nie zapieczętowując baronowi i poprosiłem, żeby przeczytał, co napisałem.

- Nigdy nie czytam cudzych listów - rzekł udanie wyniosłym tonem.

- A ja - zaoponowałem - nie piszę nigdy do czyichś żon bez okazania listu małżonkowi.

Przebiegł wzrokiem bilecik i wsadził go do swego listu z nic nie mówiącym uśmiechem.

Nie widziałem go przez cały tydzień, dopóki pewnego wieczora nie natknęliśmy się na siebie na rogu ulicy. Wyglądał na bardzo zadowolonego ze spotkania. Poszukaliśmy jakiejś kawiarenki, gdzie mógł otworzyć serce przed swym najlepszym w owym czasie powiernikiem.

Przez kilka dni był na wsi, w domu sławetnej kuzynki swej żony. Nawet nie widząc tej uwodzicielskiej młodej osóbki, zorientowałem się w mig, jakie ślady pozostawiła w sposobie bycia barona. Zdjął z twarzy swoją zwykle wyniosłą i ponurą minę i nałożył zmysłową, wesołą maskę; jego słownik wzbogacił się o wulgarne wyrażenia o bardzo wątpliwym smaku, a właściwa mu intonacja zmieniła się w uderzający sposób. Cóż to za słaby charakter, pomyślałem, który poddaje się wszelkim wpływom; czysta tabliczka woskowa, w którą najsłabsza dłoń kobieca może wrytować bzdury i pomysły wyłaniające się z embrionalnego mózgu!

Ten człowiek stał się nagle operetkową figurą, która dowcipkowała, plotkowała, błaznowała. W cywilnym ubraniu stracił cały swój prestiż; a kiedy spił się po kolacji i zaproponował, żebyśmy poszli na dziewczynki, wzbudził we mnie obrzydzenie. Nic innego jak tylko szamerowany złotem mundur, pas galowy, ryngraf oficerski! Nic innego!

Kiedy osiągnął kulminację w swym upojeniu alkoholowym, począł wyjawiać mi tajemnice alkowy! Przerwałem mu obcesowo i pełen oburzenia podniosłem się od stołu, mimo jego zapewnień, że małżonka dała mu wolną rękę, aby szedł, gdzie chce, i zabawiał się, jak chce, w okresie słomianego wdowieństwa. Postawa baronowej wydała mi się niezmiernie ludzka, jeszcze bardziej umacniając mnie w przekonaniu o jej nieskazitelnym charakterze. Rozstaliśmy się zatem wcześniej niż zazwyczaj i powróciłem do domu, stropiony nietaktownymi zwierzeniami barona.

Kobieta zakochana w swym mężu, po trzech latach małżeństwa daje mu swobodę, nie wysuwając roszczeń do takich samych praw dla siebie! Naprawdę osobliwe! Anormalne jak miłość bez zazdrości, jak awers bez rewersu. W tym wypadku to wszystko nie miało znaczenia! Z tego, co baron zwierzył mi w zaufaniu, wynikało, że była niepokalanie czysta. Jeszcze jedna anomalia! To była zatem matka-dziewica, o jakiej marzyłem. Czystość jako właściwość, atrybut wyższej rasy; duchowa czystość, która towarzyszy kultywowanym zwyczajom klasy wyższej! Dokładnie tak, jak to sobie wyobrażałem w młodości, kiedy dziewczyna z lepszego świata wzbudzała we mnie jedynie uwielbienie, nie budząc moich zmysłowych instynktów. Dziecięce fantazje, słodka niewiedza o kobiecie, a w rzeczywistości bardziej złożony problem, niż młodzieniec może sobie wyobrazić!

Wreszcie baronowa powróciła. Promieniująca zdrowiem, odmłodzona dzięki wspomnieniom młodości i przyjaciołom z tamtych czasów.

- Powrócił gołąb z listkiem oliwnym - rzekła, wręczając mi list od damy, która podobno miała być moją narzeczoną.

Czytałem tę pretensjonalną, nic nie mówiącą paplaninę bezdusznej sawantki, której jedynym pragnieniem było zyskać wolność przez małżeństwo z kimkolwiek.

Po lekturze, którą zacząłem ze źle odgrywaną gorliwością, chciałem mieć pełną jasność co do tej przykrej historii.

- Byłbym zobowiązany, gdyby mnie pani poinformowała, czy owa dama jest zaręczona ze śpiewakiem?

- Tak i nie!

- Czy dała jakąś obietnicę?

- Nie!

- Czy chce wyjść za niego za mąż?

- Nie!

- Czy jej rodzice chcą go za zięcia?

- Oni go nienawidzą!

- Dlaczego wobec tego upiera się, żeby się sprzedać temu mężczyźnie?

- Dlatego, że... nie wiem!

- Czy kocha mnie?

- Być może.

- Wobec tego jest po prostu osóbką opętaną myślą wyjścia za mąż za tego, kto da najwięcej! To rodzaj szaleństwa! Ta dama nie wie, czym jest miłość, nieprawdaż?

- A pan, co pan rozumie przez miłość?

- Mówiąc prawdę: jest to uczucie, które przewyższa wszystkie inne, siła natury, której nic nie może się oprzeć; coś takiego jak grzmot i uderzenie pioruna, fale morskiego przypływu i odpływu, wodospad, burza...

Patrzyła mi uparcie w twarz, wstrzymując się z wymówkami na obronę przyjaciółki, które miała na końcu języka.

- I właśnie w taki sposób pan ją kocha?

W tym momencie kusiło mnie, aby wyznać wszystko; ale co by mi później pozostało? Mogłyby się zerwać wszelkie łączące nas więzi, więc kłamstwo, moja tarcza przeciwko grzesznej miłości, stało się niodzowne.

Chcąc uniknąć jąkliwej odpowiedzi, poprosiłem, żebyśmy już więcej o tym nie mówili. Ona, ten śliczny mały głuptasek, powinna była dla mnie umrzeć; zapomnieć ją - to był mój ciężki obowiązek!

Baronowa pocieszała mnie, jak mogła, nie ukrywając jednak, że śpiewak był niebezpiecznym rywalem, poniewawż miał wszelkie atuty, aby zainstalować się u dziewczyny.

Baron, którego znużyła nasza gadanina, przerwał nam, robiąc uwagę, że można się łatwo sparzyć wkładając palec do ognia, i dał do zrozumienia, iż lepiej nie mieszać się w sprawy sercowe innych. Powiedział to tak opryskliwym tonem, że rumieniec oburzenia zabarwił policzki baronowej, co przymusiło mnie do zażegnania nadchodzącej burzy.

Kamień toczył się dalej; kłamstwo, które początkowo było kaprysem, rosło; nieśmiałość i lęk zmuszały mnie do samooszustwa; zmyśliłem poetycką sagę, w którą sam w końcu uwierzyłem. Wszedłem w rolę odrzuconego zalotnika, która nie była trudna do odegrania z uwagi na faktyczną sytuację, w jakiej się znalazłem, nawet pomijając przedmiot moich rzeczywistych uczuć.

Ale okazało się, że zaplątałem się we własne sieci. Pewnego pięknego dnia znalazłem w swym pokoju wizytówkę pana X., registratora w urzędzie celnym, czyli innymi słowy ni mniej, ni więcej tylko ojca tej małej idiotki. Odwzajemniłem wkrótce wizytę. Mały człowieczek, przerażająco podobny do swej córki, karykatura karykatury, przyjął mnie jako przyszłego zięcia, wypytując o moją rodzinę, moje finanse, widoki na awans. Tak oto nastąpił poważny zwrot w całej aferze. Cóż miałem czynić? Zrobiłem z siebie człowieka tak lichego, godnego politowania, jak to było możliwe, żeby tylko odwrócić od siebie jego ojcowskie spojrzenie. Cel jego podróży do Sztokholmu stawał się , dla mnie aż nazbyt oczywisty. Albo chciał się pozbyć nienawistnego śpiewaka, albo też ta pięknotka zdecydowała się mnie wybrać, wysyłając w charakterze taksatora swego ojczulka. Zacząłem unikać go jak ognia, nie pojawiłem się na obiedzie u baronowej, zamęczałem nieszczęsnego „teścia" swymi unikami, łgałem, że jestem okropnie zajęty w bibliotece, w czego następstwie registrator wyjechał przed ustalonym terminem.

Gdyby komediant mógł chociaż przeczuć, komu zawdzięcza swe przyszłe małżeńskie nieszczęścia, żeniąc się ze swą madonną! Ale nigdy się o tym nie dowiedział, przypisując wyłącznie sobie zasługę pokonania rywala!

Kiedy sprawa upadła, zdarzyło się coś nowego, co pociągnęło za sobą następstwa dla losu nas wszystkich. Baronowa nagle wyjechała z córeczką na wieś. Było to na początku sierpnia. Rzekomo z powodów zdrowotnych wybrała na miejsce pobytu kąpielisko Mariefred, mało odwiedzane miasteczko położone nad zatoką jeziora Mälaren, gdzie jej kuzyneczka mieszkała ze swymi rodzicami.

Ten nagły wyjazd, wkrótce po powrocie z długiej podróży, wydawał mi się nieco dziwny, ale ponieważ nie dotyczyło mnie to bliżej, nie zadawałem żadnych pytań. W trzy dni później baron posłał po mnie. Wyglądał na niespokojnego, zdenerwowanego i z tajemniczą miną wyjawił, że baronowa zamierza niedługo powrócić.

- Dlaczego? - spytałem, bardziej zaskoczony, niż chciałem po sobie pokazać.

- Dlatego że... czuje się tam nieswojo i źle znosi tamtejszy klimat. Przysłała mi dość osobliwy list, który poważnie mnie zaniepokoił. Szczerze mówiąc, nigdy jej nie pojmowałem; jest opętana przez fantastyczne idee; wmówiła sobie między innymi, że jesteś na nią zły.

Osądźcie sami, na jakie opanowanie musiałem się zdobyć!

- Hm, czy to nie wariactwo? W każdym razie - mówił dalej - proszę cię najgoręcej, abyś udawał, kiedy powróci, że o niczym nie wiesz, albowiem wstydzi się swej zmienności, a ponieważ jest niesłychanie dumna, mogłaby zrobić coś pochopnego, gdyby podejrzewała, że nie przepadasz za jej kaprysami.

Zaczyna się to stawać ryzykowne - pomyślałem. I od tej chwili gotów byłem do rejterady, bojąc się, by nie zostać wciągniętym w powieść romansową, której rozwiązanie nie kazałoby na siebie długo czekać.

Wymówiłem się od następnych odwiedzin pod źle obmyślonymi i źle dobranymi pretekstami. Rezultatem tego była rozmowa z baronem, który zażądał ode mnie wytłumaczenia się z mojego niezbyt uprzejmego zachowania. Nie wiedziałem, co mam odpowiedzieć. Skorzystał z mego zmieszania i wymusił na mnie obietnicę, że pojadę z nimi na wycieczkę za miasto.

Kiedy ponownie zobaczyłem się z baronową, skonstatowałem, że wygląda nieszczególnie. Miała wymizerowaną twarz i błyszczące oczy. Zamknąłem się w swojej skorupie, przybierając lodowaty ton i zachowując się wobec niej z największą rezerwą. Po podróży parostatkiem zeszliśmy na ląd przy znanym zajeździe, gdzie mieliśmy umówione spotkanie ze stryjem barona. Kolacja na wolnym powietrzu, pod stuletnimi lipami o sczerniałych pniach, z przygnębiającym widokiem na czarne jezioro wciśnięte między czarne góry, była dość nudną imprezą.

Rozmowa wlokła sie z trudem, jałowo i gnuśnie, obracając się wokół obojętnych tematów. Zdawało mi się, że dostrzegam żar po jedynie częściowo przygaszonej kłótni między małżonkami, której rozgorzenia pragnąłem uniknąć. Na nieszczęście stryj i bratanek wstali od stołu, żeby omówić prywatne sprawy. I wówczas mina eksplodowała. Nagle baronowa zwróciła się do mnie, mówiąc zapalczywie:

- Czy pan wie, że Gustaw był poirytowany z powodu mego nieoczekiwanego powrotu?

- Nie, baronowo, nic na ten temat nie wiem.

- Ależ tak! Spodziewał się, że będzie mógł się spotykać w niedziele ze swoją czarującą kuzynką! Co pan na to?

- Czy mógłbym panią prosić, baronowo - przerwałem - o przedstawienie swoich zarzutów w obecności oskarżonego?

Cóż ja zrobiłem najlepszego? Cisnąłem grubiaństwo, ostry, niedwuznaczny zarzut w twarz nielojalnej kobiety, kierując się lojalnością wobec osobnika mojej płci!

- Nie przebiera pan w słowach! - wykrzyknęła, na przemian blednąc i czerwieniejąc.

- Zgadzam się z panią, baronowo! Wszystko zostało powiedziane. I wszystko było skończone, na zawsze.

Gdy tylko wrócił mąż, przysunęła się do niego jak najbliżej i chwyciła go za rękę, jakby żebrząc o pomoc przeciwko swemu wrogowi. Baron zauważył to, ale nic nie zrozumiał.

W dole przy pomoście pożegnałem się pod pretekstem wizyty w pobliskiej willi.

A później wróciłem do miasta, nie bardzo wiedząc, co się ze mną dzieje. Moje nogi niosły do domu bezwładne ciało; punkt żywotny został odcięty i to był trup, który szedł za własnym pogrzebem.

Samotny, jeszcze raz opuszczony, bez rodziny, bez przyjaciół. Niczego, co można by czcić! Boga nie można było stworzyć na nowo; obraz madonny uległ zniszczeniu, a jej miejsce zajęła kobieta - fałszywa, zdradziecka, pokazująca pazury. Kiedy usiłowała pasować mnie na swego powiernika, zrobiła pierwszy krok na drodze, która mogłaby doprowadzić do załamania wierności małżeńskiej; w tym momencie wezbrała we mnie nienawiść płciowa. Obraziła mnie jako mężczyznę, jako samca, i poczułem się związany przymierzem z jej mężem wobec obozu kobiecego.

Dość już tej cnotliwości! Nie mogłem się nią chełpić, albowiem mężczyzna bierze tylko to, co sam daje, dlatego nigdy nie jest złodziejem. Tylko kobieta może kraść lub sprzedawać się. A jedyną ewentualnością, kiedy daje bezinteresownie, ryzykując, że straci wszystko, jest, niestety, zdrada małżeńska. Prostytutka sprzedaje się, małżonka sprzedaje się - i jedynie cudzołożnica daje kochankowi to, co skradła swemu mężowi.

Zresztą, nie chciałem z niej robić swojej kochanki; jako kobieta nie wzbudzała we mnie innych uczuć poza przyjacielskimi. Chroniona obecnością swego dziecka, zdobna była zawsze macierzyńskimi insygniami, a przy boku swego męża nie wystawiała mnie nigdy na pokusę dzielenia rozkoszy, które, same w sobie nieczyste, uszlachetniają się jedynie przez pełne i nie dzielone z nikim posiadanie.

Zmiażdżony, unicestwiony, powróciłem do swej pustej izdebki; bardziej samotny niż przedtem, ponieważ zaraz na początku znajomości z baronową zerwałem stosunki towarzyskie z zaprzyjaźnionymi kolegami z bohemy.

Mieszkałem na samej górze pod kalenicą w dosyć obszernej mansardzie, której oba okna wychodziły na Nybrohamnen, Strömmen i skaliste urwiska Söder. We wnękach okiennych założyłem parę ogródków kwietnych w miniaturze. Bengalskie róże, azalie, geranium zaopatrywały mnie na przemian w kwiaty dla mego tajemnego kultu madonny z dzieciątkiem, którego celebrowanie stało się moim codziennym nawykiem. Kiedy zapadał wieczór, spuszczałem rolety, ustawiałem doniczki z kwiatami, nadając im formę absydy, i umieszczałem wśród nich portret baronowej oświetlony lampą, przedstawiający ją jako młodą matkę, z niesłychanie czystymi, nieco surowymi rysami twarzy i milutką główką, zwieńczoną jasnoblond włosami; ubrana była w jasną suknię, która dochodziła aż do podbródka, obramiając twarz przymarszczonym żabotem; obok, na stole, córeczka, cała w bieli, badawczo przyglądająca się obserwatorowi swymi przepaścistymi oczami, w których czaił się smutek. Przed tym wizerunkiem pisałem listy z nagłówkiem „Drodzy przyjaciele!", które następnego dnia wysyłałem na adres pana barona. Był to jedyny sposób, w jaki mogłem zaspokoić swój pisarski popęd, i wkładałem w to całą duszę. Pragnąc nadać inny kierunek potokowi, który mimo otamowań wypływał z artystycznej natury baronowej, doradzałem, by spróbowała dać ujście swym poetyckim fantazjom w literackiej formie. Przychodząc do niej, znosiłem arcydzieła wszystkich literatur, wykładając punkty widzenia, dokonując objaśnień i analiz, udzielając rad i praktycznych wskazówek, wpajając elementarne zasady literackiej kompozycji. Okazywała dość umiarkowane zainteresowanie i wyrażała wątpliwości co do swych uzdolnień, jeśli chodzi o sztukę pisania. Ripostowałem ostro, udowadniając, że każdy człowiek, który odebrał jakieś wychowanie, posiada zdolność napisania bodaj listu, a zatem jest mniej lub bardziej ukształconym pisarzem in petto. Ale moje wywody mijały się z celem, ponieważ szaleństwo teatralne zakorzenione było zbyt głęboko w jej upartym umyśle. Uważała, iż ma wrodzony talent do deklamacji, a ponieważ pozycja towarzyska nie pozwalała jej wstąpić na scenę, zabawiała się - nie chcąc wyrzec się swoich planów - odgrywaniem roli męczennicy, z krzywdą dla swego małżeńskiego szczęścia.

Jej mąż, mój cichy wspólnik w działalności dobroczynnej, którą podjąłem w tajemnym zamiarze uratowania jego rodziny przed godnym pożałowania upadkiem, był mi za to wdzięczny, nie ważąc się jednak okazywać zbytniego zainteresowania całą sprawą. Ja natomiast uparcie obstawałem przy swoim, mimo sprzeciwów baronowej; i wysyłając list za listem, radziłem jej przeciąć ten wewnętrzny wrzód i włożyć całą duszę w powieść, dramat, poezję.

- Niech pani stara się opisać swoje przeżycia - apelowałem. - Tym bardziej że tyle w pani życiu dramatycznych odmian; wystarczy kupić ryzę papieru i pióro. „Bądź szczery, a będziesz pisarzem" - cytwałem za Börnem.

- To jest nazbyt bolesne, aby jeszcze raz przeżywać wszystkie gorycze żywota - odpowiedziała.

- Nie, pragnę poświęcić się sztuce, żeby móc zapomnieć o całym świecie, dzięki wcielaniu się w postaci o charakterach tak odmiennych od mojego!

Nigdy nie zastanawiałem się nad tym, o czym chciałaby zapomnieć, ponieważ na dobrą sprawę nie wiedziałem nic o jej przeszłości. A może czyniła to w obawie, by nie podać rozwiązania tej zagadki, nie wydać klucza do zrozumienia jej charakteru? Czyż nie dlatego pożądała sztuki dramatycznej, aby ukryć się za maskami? Albo, co prawdopodobniejsze, żeby móc rosnąć dzięki odgrywaniu ról

- większych od niej samej?

Kiedy moje argumenty zaczęły się wyczerpywać, poradziłem jej, by zadebiutowała tłumaczeniami, zaznaczając przy tym, że w ten sposób będzie mogła poprawić swój styl i znaleźć dojście do wydawców.

- A czy za tłumaczenia dobrze płacą?

- Dosyć dobrze! Ale trzeba gruntownie opanować to rzemiosło.

- Proszę nie myśleć, że jestem chciwa, ale praca, która nie daje wyraźnych korzyści, nie pociąga mnie szczególnie.

Była ogarnięta manią, jaką obecnie mają wszystkie kobiety, by móc samej zarabiać na swoje utrzymanie. Baron skwitował to sceptyczną miną, jakby chciał przez to powiedzieć, że woli, aby jego żona pilniej doglądała domu, zamiast zajmować się dorabianiem paru groszy za cenę zniszczenia domowej ekonomiki.

Od tego dnia zamęczała mnie prośbami, abym zdobył dla niej książkę do tłumaczenia oraz wydawcę. Chcąc wykaraskać się z tego w możliwie najprostszy sposób, dałem jej parę krótkich próbek, przeznaczonych dla pewnego ilustrowanego czasopisma, które nie płaciło honorariów. Przeszedł cały tydzień, a tłumaczenie - bagatelka, z którą mogłaby uporać się w kilka godzin - nie było gotowe. Baronowi, który ośmielił się z nią droczyć, twierdząc, że jest leniuchem lubiącym spać do białego dnia, odwarknęła w sposób wskazujący na to, że dotknął jej słabego punktu. Po tym incydencie przestałem się upierać, nie chcąc być kością niezgody między małżonkami.

Tak przedstawiały się nasze sprawy, gdy doszło do zerwania.

Kiedy siedziałem w swej mansardzie przy stole, mając przed sobą listy baronowej, które czytałem jeden po drugim, czułem, jak ból ściska mi serce.

To była zrozpaczona dusza, nie wykorzystana moc, nie doceniony talent, podobnie jak mój. Stąd to uczucie sympatii. Cierpiałem za jej pośrednictwem, jakby była organem umiejscowionym w mojej zbolałej, więdnącej duszy - samej z siebie niezdolnej doświadczyć okrutnej rozkoszy bólu.

Bo i cóż ona takiego uczyniła, żebym nie miał mieć dla niej współczucia? W napadzie zazdrości, całkiem zresztą zasadnej, uskarżała się na swoje rozczarowanie do małżeństwa. A ja, ja ją odepchnąłem, warcząc na nią jak wściekły pies, zamiast przywołać ją do rozsądku, co byłoby o tyle łatwiejsze, że baronowa, zgodnie z twierdzeniem swego męża, dała mu pełną swobodę w kwestii wierności małżeńskiej!

Doznałem głębokiego współczucia dla tej kobiety, która musiała skrywać niesłychane tajemnice i anomalie swego fizycznego i duchowego rozwoju!" W tym momencie uważałem, że działałbym niesprawiedliwie, gdybym zostawił ją na pastwę losu. Przejęty głębokim smutkiem, byłem gotów napisać do niej, prosić o wybaczenie, błagać, by puściła w niepamięć scenę, jaka rozegrała się między nami. Chciałem zatrzeć złe wrażenie, zwalając wszystko na nieporozumienie. Ale słowa zawiodły mnie, pióro było martwe. Ogarnięty straszliwym zmęczeniem, rzuciłem się na łóżko.

Kiedy obudziłem się następnego dnia, był cichy, zachmurzony ranek sierpniowy. Około ósmej, znużony i przybity, udałem się do biblioteki. Ponieważ miałem klucz, mogłem tam wejść i pobyć trochę w samotności, na trzy godziny przed ustalonym czasem otwarcia. Krążyłem po korytarzach, między rzędami książek, spowity w tę czarowną samotność, w której człowiek nie czuje sie samotny - dzięki serdecznemu obcowaniu z wybranymi duchami ze wszystkich epok. Tu i ówdzie wyjmowałem i przeglądałem jakąś książkę, starając się skupić uwagę na czymś, co pozwoliłoby mi zapomnieć o bolesnych zdarzeniach wczorajszego dnia. Ale daremnie próbowałem odpędzić zbezczeszczony obraz upadłej madonny. Kiedy podnosiłem wzrok znad stronic, które przeglądałem nie rozumiejąc ani słowa, zdawało mi się, że jakby w nagłej halucynacji widzę ją, jak schodzi po spiralnych schodach, zwijających się w nieskończonej perspektywie na tle niskiej galerii. Widziałem, jak schodzi, jak unosi fałdy błękitnej sukni, eksponując śliczne stópki i wykwintne kostki, wabiąc mnie do zdrady dwuznacznymi spojrzeniami i fałszywym, pożądliwym uśmiechem, który odkryłem u niej dopiero wczoraj. Ow zjawiskowy obraz obudził we mnie pożądanie, które tłumiłem w sobie przez trzy miesiące, albowiem czysta atmosfera wokół niej napełniała mnie również moralną czystością. Pożądanie natomiast było sygnałem, że siły popędowe indywidualizowały się, koncentrowały na jednym celu. Pożądałem jej niewątpliwie, wyobrażałem ją sobie nagą; liniom na jej szatach, które znałem na pamięć, nadawałem w wyobraźni cielesne kształty. A kiedy moje myśli dobiły wreszcie celu, otworzyłem księgę z ilustracjami, zawierającą fotografie wszystkich znanych rzeźb z włoskich muzeów. Zamierzałem przeprowadzić naukowe badanie, żeby znaleźć formułę tej kobiety; chciałem wyjaśnić, do jakiego gatunku, jakiego rodzaju przynależała. Wybór nie był łatwy. Wenus z jędrnymi piersiami i mocno zarysowanymi biodrami - normalna kobieta, która czeka na swego mężczyznę, pewna triumfu piękna! Ale to nie była ona! Junona, ta płodna kobieta, ta płodna samica, która tarza się na połogowym łożu pyszniąc się tak zwanymi wstydliwymi częściami swego wspaniałego ciała. To także nie ona!

A może Minerwa, sufrażystka, ta stara panna, która ukrywa swe płaskie piersi pod męską zbroją? Wykluczone!

A Diana? Blada bogini nocy, drżąca przed światłem dnia, nieludzka w swej przymusowej cnotliwości, będącej następstwem perwersyjnej budowy ciała, albowiem za dużo w niej chłopca, za mało dziewczyny; nieśmiała z konieczności, dlatego pogniewała się na Akteona, kiedy zaskoczył ją w kostiumie kąpielowym. Zgoda, niech Diana będzie rodzajem, ale jeśli chodzi o gatunek? Ostatnie słowo powinno być pozostawione przeszłości! Ale to delikatne ciało, te wykwintne rączki i nóżki, ta miluchna twarzyczka, ten dumny uśmiech, krwiożerczy i świadczący o utajonych żądzach; ta zamaskowana pierś. To była ona - to była ta przerażająca prawda!

Prowadząc poszukiwania, zacząłem przeglądać wszystkie albumy sztuki, jakie wydano i zmagazynowano w bogatych zbiorach królestwa. Chciałem wytropić różne obrazy owej cnotliwej bogini. Robiłem porównania, weryfikowałem swoje spostrzeżenia jak naukowiec, włócząc się z jednego końca na drugi po wielkim gmaszysku, wiedziony od syłaczami do kolejnych dzieł, aż w końcu zegar wydzwonił godzinę na znak, że rozpoczął się dzień pracy, a przyjście kolegów zawróciło mnie do moich obowiązków.

Wieczorem zdecydowałem się na odwiedzenie moich przyjaciół w Klubie. Kiedy wszedłem do laboratorium, powitał mnie infernalny ryk, który momentalnie mnie ożywił. Na środku ustawiono w charakterze ołtarza stół przyozdobiony trupią czaszką, którą ulokowano przed ogromnym słojem z cyjankali; poplamiona ponczem Biblia była otwarta; kartki przytrzymywał chirurgiczny dylator, używany jako wskazówka, tu i ówdzie widniały zakładki z kondomów.

Wokół szklanice, napełniane ponczem z retorty, i kamraci, pijący na zabój! Po wręczeniu mi półlitrowej kolby, z której wypiłem na stojąco, wszyscy członkowie Klubu zawrzasnęli chóralnie: „Przekleństwo!" W odezwie na to hasło zaintonowałem Hymn rozpustnych chłopaków:

Chlać,

łajdaczyć się, tak,

to jest życia prawdziwy cel!

Chlać,

łajdaczyć się,

tak, to jest życia prawdziwy cel!

Po tych preludiach rozległ się jednogłośny ryk, przeplatany dzikimi wrzaskami. Podniecony krzykami aplauzu, wyrzucałem z siebie swoje osławione bluźnierstwa. W dźwięcznych strofach, zdobnych anatomicznymi terminami, oddawałem cześć kobiecie jako personifikacji męskiej niezdolności do bawienia się bez jej udziału.

Upajałem sie grubiańskimi słowami, bluźniąc przeciw madonnie - choremu wytworowi niezaspokojonch popędów. Cała moja nienawiść do fałszywego bóstwa wybuchła tak gwałtownie, że doznałem poniekąd gorzkiej pociechy. Kompanionowie, biedacy, którzy nigdy nie doświadczyli smaku innej miłości poza burdelową, wiwatowali, słysząc, jak obrzucam błotem wytworne damy, dla nich niedostępne.

Upojenie rosło. Rozkoszowałem się brzmieniem męskich głosów po miesiącach wysłuchiwania sentymentalnych pomiaukiwań, wynurzeń pełnych fałszywej cnotliwości i obłudnej niewinności. To było tak, jakby zrzucić maskę, wyrzygać z siebie całą Hipokryzję, za którą skrywa się rozwiązłość. I ujrzałem w duchu, jak ta ubóstwiana niewiasta oddaje się wszelkim ekscesom miłości małżeńskiej, żeby zapomnieć o kłopotach nieznośnej egzystencji. To właśnie przeciw niej, tej nieobecnej, kierowałem niewybredne epitety, obelgi, to na nią plwałem w bezsilnej wściekłości, że nie mogę jej mieć, albowiem występna miłość była dla mnie nie do przyjęcia - mimo wszystko.

W rozognieniu, w jakim się wówczas znajdowałem, laboratorium zdawało się rozpasaną orgią zmysłowych wrażeń wszelkiego rodzaju. Słoje na półkach rozbłyskiwały wszystkimi kolorami tęczy; czerwień minii ołowianej, oranż soli potasowej, żółć kwiatu siarczanego, zieleń grynszpanu, błękit witriolu. Powietrze skażone było tytoniem i oparami ponczu robionego na araku z dodatkiem cytryny, co budziło nieokreślone doznania, ewokując wizję egzotycznych krajów; pianino, które umyślnie i dowolnie nastrojono w nieznanej gamie, maltretowało marsz żałobny Beethovena do tego stopnia, że można było rozróżnić tylko rytm; blade twarze kompanów od kieliszka rozwiewały się w niebieskawej mgiełce tytoniowego dymu; złoty pas porucznika, czarna broda doktora filozofii, gors lekarza, trupia czaszka z pustymi oczodołami, ryki, wrzawa, nieprawdopodobne dysonanse, wszelkiego rodzaju sprośności, które serwowano raz po raz, to wszystko mieszało się w moim rozpalonym mózgu, kiedy nagle rozbrzmiał jednogłosowy krzyk: „Do burdelu!"

I na ten sygnał wszyscy zaryczeli chórem:

Chlać,

łajdaczyć się,

tak, to jest życia prawdziwy cel!

Nałożono płaszcze i kapelusze i oddział wymaszerował.

Pół godziny później banda wdarła się szturmem do dziewczynek, a kiedy zażądano przyniesienia porteru i rozpalenia ognia w kaflowym piecu, rozpoczęły się dzikie saturnalia...

Gdy późnym przedpołudniem obudziłem się we własnym łóżku, poczułem się w najwyższym stopniu panem samego siebie. Moje. chorobliwe przewrażliwienie rozpłynęło się, a kult madonny ulotnił się w gorących uściskach tylko jednej nocy. Zacząłem uważać tę urojoną miłość za słabość ducha lub ciała, co w owym czasie wydawało mi się jednym i tym samym.

Po zimnej kąpieli i śniadaniu, które od razu postawiły mnie na nogi, poszedłem do pracy silny i uszczęśliwiony, że cała historia należała już do przeszłości. Pracowałem ochoczo, a godziny upływały szybko.

Było wpół do pierwszej, gdy przyszedł woźny i oznajmił, że poszukuje mnie baron.

„Zdaje się, że historia będzie miała ciąg dalszy" - pomyślałem, przygotowując się na jakąś scenę.

Baron był w wyśmienitym humorze, uścisnął mi dłoń z największą serdecznością i zaprosił na wycieczkę parostatkiem do Södertälje, znanej miejscowości kurortowej, gdzie tamtejszy teatr amatorski wyższych sfer miał dać przedstawienie.

Próbowałem oponować, wymawiając się sprawami nie cierpiącymi zwłoki.

- Ale moja żona absolutnie chce, żeby pan przyszedł - odpowiedział. - Zresztą Bébé również wybierze się z nami...

Bébé, czyli ta kuzynka. Błagał mnie tak nieprzeparcie, tak usilnie i spoglądał na mnie tak ciepło swymi melancholijnymi oczami, iż czułem, że mój opór zaczyna słabnąć. Ale zamiast wprost odpowiedzieć „tak", zapytałem:

- A czy baronowa czuje się dobrze?

- Wczoraj była chora i czuła się naprawdę źle, ale dzisiaj jest już lepiej. Powiedz mi, przyjacielu - dodał - co właściwie wydarzyło się przedwczoraj w Nacka? Moja żona sądzi, że wynikło jakieś przykre nieporozumienie podczas waszej rozmowy i że możesz być na nią zły bez powodu.

- Naprawdę uszło to mojej uwagi - odparłem niepewnie. - Może wypiłem zbyt dużo i powiedziałem przypadkiem coś nie tak.

- Skwitujmy to milczeniem! - przerwał gwałtownie. - Bądźmy przyjaciółmi jak dawniej. Niewiasty, jak pan wie, są takie wrażliwe... A więc wyraził pan zgodę, nieprawdaż? Spotkamy się o czwartej po południu!

Powiedziałem „tak"?

Niepojęta zagadka! Nieprozumienie! Niemniej jednak była chora. Chora z obawy, z irytacji, nie - wiadomo z czego!

Sprawa przybrała tak interesujący obrót po wejściu na scenę małej nieznajomej, że nie bez drżenia serca wstępowałem około czwartej na pokład statku wskazanego przez barona.

Kiedy zjawili się moi przyjaciele, spostrzegłem natychmiast, że baronowa pozdrowiła mnie z siostrzaną tkliwością.

- Mam nadzieję, że nie jest pan na mnie zły z powodu moich szorstkich słów? Tak łatwo poddaję się nastrojom...

- Nie mówmy już o tym - przerwałem, przygotowując dla niej miejsce na pokładzie rufowym.

- Pan panna... - przedstawiał baron.

Ujrzałem przed sobą młodą damę w wieku około osiemnastu lat, w typie przebiegłej subretki, dokładnie taką, jaką sobie wyobrażałem. Niewielkiego wzrostu, o wulgarnych rysach, ubrana prosto, ale z odrobiną aranżowanej elegancji.

A baronowa? Blada, z zapadniętymi policzkami, chuda, ach! Bransolety pobrzękiwały wokół przegubów dłoni, a szyja wynurzała się tak daleko z kołnierzyka, że można było dostrzec niebieskie tętnice, które zawijały się ku uszom, wystającym bardziej niż zazwyczaj z powodu niedbałej fryzury. Prócz tego była źle ubrana, w krzykliwych kolorach, które kłóciły się ze sobą. Była brzydka, bez najmniejszej wątpliwości. Może dlatego moje serce wezbrało dla niej głębokim współczuciem i w skrytości ducha przeklinałem niesprawiedliwość, jaką jej wyrządziłem poprzedniego dnia. Ona - kokietka? Nie, męczennica! Święta, która musiała znosić niezasłużone nieszczęście.

Statek odcumował, a piękny sierpniowy wieczór na Mälaren usposabiał do cichych marzeń.

Dziwnym zbiegiem okoliczności, mimowiednie lub nie, baron i kuzynka usadowili się obok siebie, w wystarczającej odległości od nas, żebyśmy ich nie słyszeli. Pochylony ku młodej dziewczynie, baron gadał, śmiał się, dowcipkował bez przerwy, wyglądając na tak zadowolonego i odmłodniałego, jakby dopiero co odbyły się zaręczyny!

Od czasu do czasu rzucał nam filuterne spojrzenie, a my kiwaliśmy głową i odwzajemnialiśmy uśmiechy.

- Czy nie uważa pan, że ona jest prawdziwą szelmutką? - spytała baronowa.

- Zdaje się taką być, baronowo - odparłem, nie wiedząc właściwie, jaką minę powinienem przybrać.

- Posiadła sztukę rozweselania mojego melancholicznego męża, dar, którego mi brakuje - dorzuciła, uśmiechając się szczerze i przyjaźnie do „młodej pary".

W rysach jej twarzy odzwierciedlił się w tym momencie powstrzymywany smutek, niedawno obeschłe łzy, bezmierna rezygnacja, a nad jej twarzą pędziły jak chmury nieuchwytne refleksy dobroci, wyrzeczenia, zapomnienia o sobie, które zazwyczaj widuje się na twarzach brzemiennych kobiet i młodych matek.

Dręczony wyrzutami sumienia, wstydząc się swoich nieuzasadnionych przypuszczeń, nie mogłem zapanować nad wzruszeniem, które uzewnętrzniło się w niewinnej gadaninie.

- A czy pani nie jest zazdrosna?

- W najmniejszym stopniu! - odparła z niewymuszonym uśmiechem, bez cienia złośliwości. - Może wyda się to panu dziwne, ale tak jest! Kocham swego męża, który jest człowiekiem wielkiej zacności, i ubóstwiam córeczkę, to słodkie stworzonko, a zresztą to wszystko jest najzupełniej niewinne. Nie, precz z zazdrością, od której człowiek tak okropnie brzydnie, a w moim wieku należy się przed tym strzec!

Jej brzydota uwidoczniła się istotnie w przejmujący sposób; posłuszny spontanicznemu odruchowi, napomniałem ją po ojcowsku, aby narzuciła coś na siebie dla ochrony przed wiatrem, który mógłby ją przejąć zimnem. Co rzekłszy, udrapowałem wokół jej ramion alpagowy szal o długim włosiu i według własnego uznania tak obramiłem nim twarz, że wydobyłem z niej urokliwe piękno.

O, jakże była śliczna, gdy dziękowała mi uśmiechem! Jaśniejąca szczęściem, wdzięczna jak dziecko, które tęskni za pieszczotami.

- Mój biedny mąż, jakże się cieszę, że mogę go widzieć wesołym chociaż jeden raz! Ma tyle zmartwień, o czym z pewnością pan wie.

- Ależ baronowo - odważyłem się powiedzieć. - Nie chcę być niedyskretny, ale na Boga, proszę mnie wobec tego poinformować, co tu jest nie tak, albowiem nie mogę oprzeć się wrażeniu, że coś nie jest w porządku w waszym życiu. Mogę jedynie służyć dobrymi radami, ale jeśli mógłbym być wam przydatny w taki sposób, proszę liczyć na moją przyjaźń.

Rąbek tajemnicy, która tak dręczyła moich biednych przyjaciół, został wreszcie uchylony: skąpe pobory barona uzupełniane były dotychczas pieniędzmi z posagu baronowej, posagu, który niedawno okazał się iluzoryczny, albowiem składał się z papierów wartościowych wątpliwej jakości. Z tych względów zamierzał właśnie podać się do dymisji i starał się o posadę kasjera w banku.

- To dlatego - dodała - chciałam ciągnąć korzyści z mego talentu, żeby wnieść wkład do budżetu domowego. To moja wina, że mąż wpadł w takie tarapaty, to ja zniszczyłam jego karierę...

Cóż mogłem na to odpowiedzieć, co miałem zrobić w tak poważnej sytuacji, której opanowanie całkowicie przekraczało moje siły? Zacząłem upiększać rzeczywistość, uderzając w fałszywy ton i sugerując, że cała sprawa jest bagatelna, a następnie improwizowałem o beztroskiej, obiecującej przyszłości, która ją czeka. Uciekłem się do ekonomicznej statystyki, żeby dowieść, że już niebawem nastąpią lepsze czasy i że papiery wartościowe pójdą w górę. Fantazjowałem o ogromnych aktywach i nowej organizacji armii, co pociągnęłoby za sobą nieoczekiwane awanse.

To była czysta poezja, ale dzięki swojej fantazji natchnąłem ją odwagą, nadzieją i nawet sprawiłem, że odzyskała dobry humor.

Po przybyciu do kurortu wyszliśmy na przechadzkę po parku, parami, w oczekiwaniu na otwarcie salonu teatralnego. Nie zamieniłem jeszcze z panną kuzynką ani słowa, ponieważ baron jej nie odstępował. Niósł jej płaszcz, połykał ją spojrzeniami, zatapaiał potokiem słów, próbował rozmrozić swoim oddechem, natomiast ona pozostawała obojętna, zimna, z lodowatymi oczami i surową miną. Wydawało się, że od czasu do czasu wymykało jej się kilka słów, które wzbudzały w baronie hałaśliwą wesołość, a mimo to ani jeden mięsień nie drgnął w jej twarzy. Sądząc z ożywionej gry mimicznej słuchacza, musiała przez cały czas występować z replikami na stronie, pozwalać sobie na zamaskowane aluzje, tak, nawet na dwuznaczniki! W końcu salon otwarto. Weszliśmy, zajmując swoje miejsca, które nie były rezerwowane. Kurtyna podniosła się. Baronowa była zachwycona, mogąc znów ujrzeć skrawek scenicznych desek, poczuć zapach farby klejowej, kulisowych draperii, świeżego drewna, szminki, potu.

Grano Kaprys. Nagle poczułem mdłości; myślę, że doprowadziło mnie do nich zarówno przykre przypomnienie, że nie powiodło mi się jako pisarzowi, dla którego scena jest nieodwołanie zamknięta, jak i dzikie ekscesy poprzedniego dnia. Kiedy opuszczono kurtynę, podniosłem się i uciekłem chyłkiem do restauracji miejscowego hotelu. Parę kieliszków absyntu pozwoliło mi wziąć się w garść i doczekać końca przedstawienia.

Moi przyjaciele zjawili się na wcześniej uzgodnionej kolacji, z trudem ukrywając niezadowolenie z powodu mojej ucieczki. Nakrywano do stołu wśród powszechnego milczenia. Teraz, kiedy byliśmy we czworo, rozmowa przestała się kleić, a kuzynka pozostawała niema, wyniosła, pełna rezerwy.

Dyskusja wywiązała się dopiero przy menu. Po zasięgnięciu mojej opinii baronowa zdecydowała się na zimne przekąski, ale baron odrzucił naszą propozycję opryskliwym tonem, zbyt opryskliwym jak na moje nerwy. Opętany swymi czarnymi demonami udałem, że nie rozumiem, i zamówiłem zimne przekąski dla dwu osób. Dla niej i dla mnie - jak sobie życzyła!

Baron zbladł! Grom wisiał w powietrzu, ale nie padło ani jedno słowo. Dumny z siebie, że ośmieliłem się ukarać bezczelność zniewagą, która w kraju o innych obyczajach spowodowałaby kategoryczne żądanie, abym złożył stosowne wyjaśnienie, zacząłem jeść, nie dotykając sprawy ani jednym słowem. Baronowa, zachęcona moją odważną obroną jej praw, przekomarzała się ze mną, chcąc mnie rozśmieszyć. Ale na próżno. Otwarta rozmowa była niemożliwa; nie mieliśmy sobie wzajemnie nic do powiedzenia. Baron ciskał we mnie groźnymi spojrzeniami, a ja nie pozostawałem mu dłużny. Wreszcie mój przeciwnik zaczął coś poszeptywać do swej sąsiadki przy stole, która odpowiadała kiwnięciem głowy lub wydychaniem zjadanych w połowie słów, nie poruszając przy tym ustami. Od czasu do czasu obrzucała mnie pogardliwym spojrzeniem. Czułem, jak burzy się we mnie wszystka krew, i moje oczy poczęły ciskać pierwsze błyskwawice, gdy nieoczekiwane zdarzenie posłużyło za piorunochron.

Pewne wesołe bractwo, które zainstalowało się w mniejszym pokoju obok, grzmociło już od pół godziny na pianinie, a teraz jeszcze zaczęło śpiewać sprośną piosenkę przy otwartych drzwiach.

- Proszę zamknąć drzwi! - polecił kelnerowi baron.

Zaledwie zostały zamknięte, a już rozwarto je z trzaskiem, śpiewacy tarabanili w dalszym ciągu na pianinie, przeplatając swą grę wyzywającymi rykami.

Teraz przyszła na mnie kolej, aby skorzystać z okazji i wybuchnąć tłumioną złością. Poderwałem się z miejsca, w dwu susach przebiegłem salę i ponownie zatrzasnąłem drzwi przed nosem rozwrzeszczanemu towarzystwu. Moje rezolutne wystąpienie przeciw wrogowi dało taki sam efekt, jak zapalony lont wrzucony do prochowni. Po krótkiej walce, podczas której trzymałem klamkę w mocnym uścisku, drzwi rozwarły się z ogromną siłą, mnie zaś wciągnięto do środka. Znalazłem się nagle wśród wrzeszczących opojów, którzy rzucili się ku mnie, gotowi mnie pobić. Właśnie poczułem rękę na. swoim ramieniu, gdy usłyszałem oburzony głos apelujący do poczucia honoru panów, którzy w takiej liczebnej przewadze rzucili się na samotnego przeciwnika... To baronowa, zapominając o konwenansach i eleganckich formach, dała upust swemu oburzeniu, zdradzając się przy tym z gorętszymi uczuciami, niżby chciała pokazać.

Dzięki temu do bójki nie doszło, a baronowa przypatrywała mi się badawczo.

- Pan jest prawdziwym bohaterem! Jakże się o pana bałam!

Baron zażądał rachunku, wezwał kierownika sali i kazał posłać po komendanta posterunku policji.

Nagle nastąpiło między nami pełne porozumienie. Prześcigaliśmy się w wyrażaniu swego oburzenia z powodu braku manier u mieszkańców kurortu. Tłumiona burza zazdrości i zranionej dumy zmieniła kierunek, przewalając się nad głowami kozłów ofiarnych. Przy ponczu, który zaserwowano nam w hotelu, gdzie zatrzymaliśmy się na nocleg, nasza przyjaźń rozgorzała ponownie i nawet nie zauważyliśmy, że komendant posterunku policji w ogóle się nie zjawił.

Następnego ranka spotkaliśmy się w kawiarni w wyjątkowo świetnych nastrojach, szczęśliwi, że ta nieprzyjemna sprawa, której skutków nie można było z góry przewidzieć, była już za nami.

Po śniadaniu przespacerowaliśmy się wzdłuż kanału, wciąż parami i w należytej odległości od siebie. Gdy doszliśmy do śluzy, gdzie kanał zakręcał, baron przystanął i zwrócił się do żony z czułym, prawie miłosnym uśmiechem:

- Czy pamiętasz to miejsce, Mario?

- Oczywiście, że pamiętam, drogi Gustawie! - odparła z namiętnym, a równocześnie smutnym wyrazem twarzy. I zwracając się do mnie, dodała w charakterze wyjaśnienia do tego małego a propos:

- Tu, pod tamtą brzozą, przyjęłam jego oświadczyny. Był wieczór i właśnie w tym momencie ujrzeliśmy spadającą gwiazdę...

- To było przed trzema łaty - dorzuciłem, żeby dokończyć zdanie. - A teraz ożywiacie tamte wspomnienia, żyjecie przeszłością, ponieważ teraźniejszość was nie zadowala...

- Nie poruszajmy już tej sprawy! Poza tym pan się myli... Nienawidzę przeszłości i jestem głęboko zobowiązana memu wspaniałemu mężowi, że uwolnił mnie od matki, przez której despotyzm, cóż, że wynikający z najlepszych intencji, byłam na pograniczu nerwowego załamania. Tak, ubóstwiam mego kochanego Gustawa, który zawsze był mi wiernym przyjacielem!

- Jak baronowa sobie życzy... Podzielam zawsze pani zdanie, żeby panią zadowolić.

O oznaczonej porze weszliśmy na pokład parowca, żeby powrócić do miasta, i po podróży przez błękitne jezioro, między tysiącem zieleniejących wysepek, dobiliśmy do przystani, gdzie pożegnałem się z nimi.

Obiecałem sobie, iż wrócę do swoich zajęć, z solennym postanowieniem wycięcia owej narośli na mojej duszy, która przybrała postać kobiety, ale wkrótce spostrzegłem, że było to ponad moje siły. Już następnego dnia otrzymałem zaproszenie na obiad u baronowej, która obchodziła wtedy rocznicę swego ślubu. Żadne wymówki nie wchodziły w grę i mimo niepokoju, że nasza przyjaźń może ostygnąć, udałem się tam o wyznaczonej porze. Wyobraźcie sobie moje rozczarowanie, kiedy zastałem dom przewrócony do góry nogami z powodu generalnych porządków! Baron był w złym humorze, a baronowa, sama niewidzialna, kazała przeprosić za spóźniony obiad. Podczas spaceru po ogrodzie z baronem, który był wyraźnie niezadowolony, głodny i nie ukrywał swego zniecierpliwienia, wyczerpałem wszystkie tematy i po upływie pół godziny nie było już o czym mówić. Zdecydowaliśmy się więc pójść na górę do sali jadalnej.

Tam nakryto już do stołu i podano przekąski, ale gospodyni jeszcze się nie pokazała.

- Zjedzmy na stojąco po jednej kanapce, skoro musimy czekać - zaproponował baron.

Uczyniłem wszystko, co możliwe, aby mu to odradzić, gdyż chciałem uszanować uczucia baronowej. Ale moje, usiłowania spełzły na niczym, a ponieważ znalazłem się między młotem a kowadłem, musiałem zastosować się do jego życzenia.

Wówczas weszła baronowa - jaśniejąca, młoda, piękna, świetnie ubrana, w sukni z przezroczystej tafty w jej ukochanych kolorach: jęczmiennej żółci i bratkowego fioletu. Przez ową suknię, skrojoną z najwyższym kunsztem, ze stanem jak u małej dziewczynki, przebijała krągłość ramion i przeświecały falujące linie nadzwyczaj pięknie uformowanych rąk. Pośpieszyłem wręczyć jej bukiet róż oraz życzyć nieskończonej liczby godów małżeńskich. Nie powiem, by nie zależało mi na tym, żeby baronowi przypisać winę za brak cierpliwości z naszej strony, podyktowany niegrzecznością.

Na twarzy baronowej pojawił się grymas niezadowolenia, gdy zobaczyła nieład na stole. Zwracając się do męża tonem raczej gorzkim niż żartobliwym, powitała go salwą uszczypliwości, a ten pozwolił rykoszetować tej odrobinę niezasłużonej reprymendzie. Rzuciłem się natychmiast w wir walki i chcąc odwrócić ich uwagę, przypomniałem im przeżycia wczorajszego dnia, o których niedawno rozprawiałem z baronem.

- A co pan sądzi o mojej czarującej kuzynce? - spytała baronowa.

- Zachwycająca! - zawołałem.

- O tak! Czy ta dziecina nie jest prawdziwą perłą?,- wykrzyknął baron głosem pełnym ojcowskiej powagi, szczerego oddania i współczucia dla tej małej filutki, niewinnej ofiary rzekomych tyranów.

Ale baronowa mówiła dalej, bez litości, mimo obłudnie użytego przez męża słówka „dziecina"...

- Niech pan spojrzy, jak ufryzowała mego męża, ta milutka Bébé!

Faktycznie, przedziałek na głowie barona zniknął. Włosy miał uczesane w grzywkę, a wąsy podkręcone do góry, z czym nie bardzo było mu do twarzy. Ale zauważyłem również, nie dając jednak tego po sobie poznać, że baronowa skopiowała z czarującej kuzynki pewne szczegóły fryzury, ubioru, tak, nawet zachowania! Można by mówić o chemicznym powinowactwie z wyboru między dwiema żywymi istotami, znajdującymi się w aktywnym związku.

Tymczasem obiad wlókł się z trudem, ciężki i ospały jak wóz na trzech kołach, gdy czwarte odpadło. Jednakże niezbędnego uzupełnienia naszego kwartetu, który zaczął brzmieć niepewnie, od kiedy byliśmy tylko we troje, spodziewano się dopiero przy kawie. Przy deserze wzniosłem toast na cześć młodej pary - w konwencjonalnych sformułowaniach, bez polotu, podobnych do zwietrzałego szampana.

A małżonkowie ucałowali się, ożywieni dawnymi wspomnieniami, i podczas tych odgrywanych czułości byli wzruszeni, wręcz zakochani w sobie; jak aktor, który w końcu staje się naprawdę smutny po imitowaniu szczerego smutku. A może było tak, że pod popiołem żarzył się jeszcze ogień, gotów wybuchnąć przy podmuchu z kowalskiego miecha, wprawionego w ruch zręczną dłonią i w odpowiednim momencie? Niełatwo powiedzieć, jak było w istocie.

Wyszliśmy do ogrodu i usiedliśmy w cienistej altance z widokiem na ulicę. Rozmowa wlokła się sennie z powodu ogólnej ospałości. Roztargniony baron trzymał straż przy oknie, żeby nie przeoczyć momentu pojawienia się kuzynki. Raptem zostawił nas samych i wyleciał jak strzała, prawdopodobnie po to, żeby wyjść naprzeciw swemu gościowi.

Sam na sam z baronową czułem się zakłopotany, nie dlatego, że byłem nieśmiały, ale dlatego, że w pewien właściwy sobie sposób pożerała mnie oczami, kawałek po kawałku, komplementując jednocześnie za ten lub inny szczegół garderoby. Aż nagle parsknęła śmiechem po nazbyt długim, prawie kłopotliwym milczeniu, wskazując palcem kierunek, gdzie zniknął baron:

- Ależ on jest zakochany, ten poczciwy Gustaw!

- Można by tak twierdzić - odrzekłem. - I nie szaleje pani z zazdrości?

- Absolutnie nie! - zapewniła. - Ponieważ sama jestem oczarowana tym słodkim dziecięciem! A pan, jak to jest z pańskim sercem, jeśli chodzi o moją zachwycającą kuzynkę?

- Dziękuję, w najlepszym porządku, baronowo! Nie chcę ranić pani uczuć, ale jeśli mam być szczery, muszę powiedzieć, że ta dama nie może liczyć na moją sympatię.

I to była prawda. Owa młoda dama, plebejskiego pochodzenia jak ja, poczuła do mnie niechęć od pierwszego wejrzenia, traktując mnie jako niewygodnego świadka, bądź, w najlepszym razie - niebezpiecznego wspólnika, polującego na terenach, które zarezerwowała dla siebie, chcąc za pomocą różnych intryg zapewnić sobie wejście do wielkiego świata. Przenikliwym spojrzeniem swych perłowoszarych oczu zaklasyfikowała mnie do rzędu niepożywnych, nieprzydatnych do niczego znajomości, a swym małomieszczańskim instynktem osądziła, że znalazłem się tu w awanturniczych zamiarach. I w pewnym stopniu miała rację, albowiem pojawiłem się w domu baronostwa z wyraźnym zamiarem znalezienia orędownika dla mojej tragedii, ale ponieważ teatralne znajomości moich przyjaciół okazały się bezwartościowe, wyłącznie wymyślone przez fińską pannę, nigdy nie było mowy o mojej sztuce, pominąwszy parę banalnych komplementów, jakimi ją skwitowano.

A jeśli chodzi o barona, to podatny na wszelkie wpływy, pokazywał poprzez zmianę swego zachowania wobec mnie w czasie obecności kuzynki, że bliski był patrzenia na mnie oczami uwodzicielki.

Oczekiwanie nie było zbyt długie i para ukazała się przy furtce. Obydwoje tryskali wesołością, śmiali się i mówili jedno przez drugie.

Dziewczątko było tego wieczoru we wspaniałym humorze. Naśladując maniery ulicznika, klęła wymyślnie, wypowiadała wyrafinowane dwuznaczności z całkowicie niewinną minką, jakby nieświadoma znaczenia słów o podwójnym sensie; paliła, piła, nie zapominając jednak ani przez chwilę o tym, aby zachowywać się jak kobieta - i to bardzo młoda kobieta. W jej zachowaniu nie było nigdy cienia męskości, najmniejszego śladu emancypacji, zmanierowania. Ogólnie rzecz biorąc, była osobą atrakcyjną; nic więc dziwnego, że godziny upływały w miłej atmosferze.

Tym, co uderzyło mnie jednak jako zwiastun przyszłych wydarzeń, była niepohamowana radość, jaką baronowa okazywała za każdym razem, kiedy kuzynce wyrwał się z ust jakiś dwuznacznik. Zanosiła się wówczas od śmiechu; wyraz bezwstydnej zmysłowości rozświetlał jej rysy, świadcząc o gruntownym obeznaniu z tajnikami płciowych wynaturzeń.

Podczas gdy zabawialiśmy się w ten sposób, przyszedł stryj barona i przyłączył się do towarzystwa. Stary wdowiec i emerytowany kapitan, okazujący damom szczególną rewerencję, nadzwyczaj miły w obejściu - z nalotem staroświeckiej galanterii nie pozbawionej łutu pieprzności, ukrywający się ponadto za swym bliskim pokrewieństwem, był zaprzysiężonym przyjacielem dam, zaskarbiając sobie ich specjalne względy. Pozwalał sobie na ciągłe dotykanie ich, całowanie po rękach, poklepywanie po policzkach. Gdy tylko się pojawił, obie damy rzuciły mu się w objęcia, popiskując z radości.

- Och, dziewczątka, miejcie się na baczności! Dwie na raz to za dużo dla jednego staruszka! Uwaga: ogień! Precz z łapami, bo nie odpowiadam za następstwa!

A baronowa wyciągnęła ku niemu usta z papierosem, który ściskała między wargami:

- Czy może mi stryj dać ognia? - spytała z głupawym uśmieszkiem..

- Ja już nie mam żadnego ognia, moje dziecko; zgasł przed pięciu laty - odparł z figlarną miną.

Baronowa klepnęła go delikatnie po policzku, a staruszek chwycił ją za ramię i trzymając oburącz, masował mięśnie aż do barku.

- Nie jesteś taka chuda, jak mogłoby się wydawać, moja ptaszyno! - kontynuował, macając ze znawstwem miękkie ciało.

Baronowa pozwalała mu na to, zdając się doceniać komplement, i z tym swoim gwałtownym, zmysłowym uśmiechem podwinęła nagle rękaw sukni, odsłaniając finezyjnie zarysowane ramię o delikatnych liniach, białe jak mleko. Raptem przypomniała sobie o mojej obecności i pośpiesznie opuściła rękaw, nie dość szybko jednak, bym nie zdążył dostrzec iskry z owego dziwnego ognia, który płonął w jej oczach - tego szczególnego wyrazu, jaki miewa obejmowana kobieta w chwilach miłosnej ekstazy! Właśnie wtedy zapaliłem papierosa i przez nieuwagę strąciłem jedną iskrę między gors a kamizelkę. Z okrzykiem przerażenia baronowa rzuciła mi się śpiesznie na pomoc, próbując stłumić ogień gołymi rękoma i krzyczała, zaczerwieniona po uszy ze wzburzenia:

- Ogień! Ogień!

Cofnąłem się gwałtownie, zupełnie zbity z pantałyku, przyciskając równocześnie jej dłonie do piersi, żeby ugasić ów groźny pożar, po czym oswobodziłem się z jej rąk, usiłując ukryć zmieszanie. Udawałem, że zostałem uchroniony przed rzeczywistym niebezpieczeństwem, i z respektem dziękowałem za to baronowej, która nie potrafiła ukryć wielkiego wzburzenia.

Prawiliśmy sobie wyszukane grzeczności aż do kolacji. Słońce zaszło, a księżyc wynurzył się za kopułą Obserwatorium i oblewał blaskiem jabłonie w naszym sadzie. Zaczęliśmy zgadywać nazwy owoców, zwisających z gałęzi i na wpół ukrytych w listowiu, które w elektrycznym świetle księżyca przybrało barwę zielonej trzciny. Kalwila, zwykle krwistoczerwona, była jedynie żółtą plamą, astrachanka wyglądała szarozielono, reneta czerwonobrązowo, a reszta w tym samym stylu. Tak samo było z kwiatami w ogrodzie. Dalie nabrały obcych odcieni, lewkonie barw z innej planety, zaś astry mieniły się nieopisaną mnogością niuansów.

- Proszę spojrzeć, baronowo - próbowałem wyjaśnić - jak imaginacyjne jest wszystko. Nie ma żadnych niezależnych kolorów; wszystko wynika z natury światła. Wszystko jest tylko iluzją.

- Wszystko? - powtórzyła, stając przede mną i przeszywając mnie oczami o źrenicach ogromnie rozszerzonych przez mrok.

- Wszystko! - skłamałem, wytrącony z równowagi tą żywą wizją z ciała i krwi, która strwożyła mnie swoją niezwykłą w owym momencie pięknością!

Jasne, nieposkromione włosy tworzyły promienisty wieniec wokół twarzy oblanej księżycowym światłem; jej niezwykle proporcjonalna postać unosiła się, długa i smukła, w pasiastej sukni, której kolory przeobraziły się w czerń i biel.

Lewkonie wydychały afrodyzyjskie wonie, pasikoniki wabiły się w trawie, która okrywała się wieczorną rosą, ciepły wiatr napełniał drżeniem drzewa, zmierzch spowijał nas w swoją miękką materię, wszystko zapraszało do miłości i tylko małoduszna przyzwoitość nakazywała powstrzymać się z wyznaniami.

Nagle spadło jabłko z gałęzi, którą wstrząsnął wiatr. Baronowa schyliła się po nie, a następnie podała mi je z wymownym gestem.

- Zakazany owoc - mruknąłem. - Nie, dziękuję, baronowo!

I żeby zatrzeć wrażenie niezręczności, jaką mimowolnie popełniłem, wymyśliłem dość dobre wyjaśnienie, robiąc aluzję do sknerowatego właściciela domu.

- Co powiedziałby na to właściciel?

- Że jest pan rycerzem bez skazy, co najmniej - odparła, jakby z przyganą w głosie, wyczuwając moje obawy, i rzuciła ukradkowe spojrzenie w stronę altany, gdzie baron i kuzynka siedzieli ukryci przed naszym wzrokiem.

Podano kolację. Kiedy wstaliśmy od stołu, baron zaproponował wspólny spacer, by odprowadzić do domu „to kochane dziecko", a gdy wyszliśmy z bramy, podał rękę kuzynce i zwrócił się do mnie po ojcowsku:

- Proszę podać ramię mojej żonie i pokazać, że jest pan grzecznym kawalerem.

Ogarnęła mnie bojaźń. Ponieważ wieczór był ciepły, niosła płaszcz na ręku; dotykanie jej ramienia, którego falujące linie mogłem wyczuć przez taftę, indukowało magnetyczny prąd, budząc we mnie tak niezwykłą wrażliwość, że zdawało mi się, iż czuję, jak skraj rękawa jej bluzki dotyka mego mięśnia naramiennego. Byłem tak podniecony, że mogłem zrekonstruować cały układ anatomiczny tego czarującego ramienia. Biceps, ów wielki mięsień dźwigający, który odgrywa tak istotną rolę przy miłosnym uścisku, przywierał do mojego, ciało w ciało, w miękkim rytmie. Kiedy szliśmy tak obok siebie, mogłem rozróżnić kształt bioder i zaokrąglenie uda pod szeleszczącymi spódnicami.

- Tak dobrze pan prowadzi, że z pewnością tańczy pan równie doskonale! - dodawała mi animuszu, widząc, że zachowuję pełne zażenowania milczenie.

A po chwili, kiedy musiała wyczuć drżenie moich napiętych nerwów:

- Ale cóż to, pan chyba drży? - spytała ironicznym tonem, z tą Wyniosłą pewnością siebie, jaką. mają kobiety świadome swych uroków.

- Zgadza się, baronowo, jest mi zimno.

- Wobec tego należy włożyć płaszcz, moje dziecko! - rzekła jedwabistym głosem.

Odkąd zarzuciłem na siebie płaszcz, będący swego rodzaju kaftanem bezpieczeństwa, poczułem się lepiej osłonięty przed ciepłem, które jej ciało przewodziło do mojego. Z rytmem małych stópek, podreptujących do taktu z moimi, zestrojony był mój system nerwowy, będący w tak doskonałej harmonii z jej systemem, iż miałem wrażenie, że jesteśmy podwójną istotą idącą na czterech nogach.

To, co dokonało się między nami podczas owej nieszczęsnej przechadzki, było szczepieniem, nazywanym przez ogrodników ablaktacją, które polega na nacięciu i połączeniu gałązek dwóch obok siebie rosnących drzew czy krzewów.

Od tego dnia nie byłem już panem siebie. Ta kobieta wszczepiła się w moją krew, nasze prądy nerwowe zostały wzmocnione nowymi ładunkami, jej kobiece nasienie życia pragnęło być zapłodnione przez moje męskie, jej dusza łaknęła moich intelektualnych bogactw, a mój duch tęsknił do przelania się w to piękne naczynie. Czyż więc możliwe, że tego nie przeczuwaliśmy? Oto jest pytanie!

Wróciwszy do swej mansardki, zapytywałem sam siebie, czego właściwie chcę. Uciec, zapomnieć czy szukać szczęścia w jakimś obcym kraju? I natychmiast zacząłem przygotowywać plan podróży. Do Paryża, do centrum cywilizacji, żeby zakopać się tam w bibliotekach, muzeach i Bóg wie w czym jeszcze, i dokończyć swego dzieła.

Gdy tylko zdecydowałem się na ten plan, podjąłem odpowiednie kroki, żeby go przeprowadzić, dlatego już po miesiącu mogłem zacząć chodzić z wizytami pożegnalnymi.

Pewne zdarzenie, które nastąpiło w szczególnie dla mnie dogodnym momencie, przyszło mi z pomocą w ciężkim zadaniu umotywowania powodów mojej ucieczki. Panna Selma - tak nazywała się ta Finka - już od dawna wyrugowana z mojej pamięci, właśnie dała na zapowiedzi ze swoim śpiewakiem.

Byłem więc zmuszony do ucieczki, żeby zapomnieć, szukać lekarstwa dla mojej zbolałej duszy.

Pretekst okazał się możliwy do przyjęcia. Ale musiałem ustąpić przed usilnymi prośbami moich przyjaciół, którzy błagali, bym zatrzymał się jeszcze parę tygodni, z uwagi na jesienne sztormy szalejące o tej porze roku; zdecydowałem się bowiem na podróż parowcem do Hawru.

Poza tym doszedł ślub mojej siostry, wyznaczony na początek października, dlatego wszystko wydłużyło się w czasie.

Podczas tej zbytecznej zwłoki nieustannie napływały zaproszenia.

Ponieważ kuzynka wyjechała do rodziców, większość wieczorów spędzaliśmy we, troje, a baron, który ponownie znalazł się pod wpływem żony, na powrót darzył mnie życzliwymi spojrzeniami. I uspokojony perspektywą mego rychłego wyjazdu, zaczął jak kiedyś traktować mnie po przyjacielsku.

Jednego wieczora nasze małe grono znalazło się w domu matki baronowej. Niedbale skulona na kanapie, z głową na kolanach matki, baronowa wpadła nagle na pomysł, by wyznać, że zadurzyła się w pewnym sławnym aktorze. Nie mogę rozstrzygnąć, czy uczyniła to w tym celu, aby wydać mnie na męki i sprawdzić, jakie wrażenie zrobi na mnie to wynurzenie. W każdym razie stara dama zwróciła się do mnie, nie przestając gładzić warkoczy córki:

- Wie pan co, jeżeli zamierza pan kiedyś w przyszłości napisać powieść, to tutaj ma pan model płomiennej kobiety. Zawsze była kimś zajęta obok swego męża.

- To najprawdziwsza prawda - potwierdziła młoda baronowa. - W tej chwili jest nim ten zachwycający pan!

- Czy ona nie jest na dobre zwariowana? - rzekł baron z uśmiechem, ale nerwowe drganie twarzy zdradziło więcej, niż chciał okazać.

Płomienna kobieta! To słowo wyryło się w moim umyśle, albowiem, pomijając żartobliwy ton, wypowiedziane przez starą kobietę i matkę musiało zawierać ziarno prawdy.

W wieczór przed moim odjazdem zaprosiłem do siebie barona i baronową na kawalerską kolacyjkę. Na cześć tego dnia moja mansardka otrzymała świąteczny wystrój, żeby ukryć braki w umeblowaniu, dzięki czemu ta nędzna nora upodobniła się do świątyni. Pod ścianą narożną, między obiema niszami okiennymi, z których jedna zajęta była przez moje biurko i miniaturowy kwietnik, druga zaś przez niewielki księgozbiór, stała wyplatana kanapa, mocno już podniszczona i udrapowana kocem imitującym tygrysie futro, który przymocowałem niewidocznymi pinezkami.

Na lewo sofa, obita efektowną tkaniną, a na ścianie nad nią mapa świata w jaskrawych kolorach. Na prawo komoda z lustrem, jedno i drugie w stylu Karola XIV Jana , opatrzone mosiężnymi okuciami; szafa z gipsowym popiersiem, umywalka, ukryta na razie za okiennymi zasłonami. Ściany, zdobione oprawnymi grawiurami, przedstawiały bezustannie zmieniający się obraz, a całość sprawiała staroświeckie, oryginalne wrażenie.

Z sufitu zwieszał się żyrandol z liściastym ornamentem z porcelany, wyłowiony w składzie starzyzny, podobny w kształcie do tych, które widuje się w kościołach; pęknięcia były sprytnie ukryte pod splotem sztucznego bluszczu, który niedawno skonfiskowałem mojej siostrze. Pod trzyświecowym żyrandolem znajdował się stół przykryty śnieżnobiałym haftowanym obrusem, a na nim stała doniczka z bengalskimi różami, których przepyszne jaskrawoczerwone baldachy między ciemnozielonymi liśćmi dawały wrażenie święta kwiatów, szczególnie w zestawieniu ze zwisającym splotem bluszczu. Wokół różanego drzewka czerwone, zielone, opalizujące szklanki, znalezione przypadkiem w sklepiku z tandetą - wszystkie z jakimś felerem. Z tego samego źródła pochodził serwis, czyli talerze, solniczki, cukiernice z chińskiej, japońskiej, mariebergskiej i innej porcelany.

Kolacja składała się z tuzina zimnych przystawek, wybranych raczej z myślą o ich walorach dekoracyjnych niż konsumpcyjnych, ponieważ główne danie stanowiły ostrygi. Dobrej woli mojej gospodyni zawdzięczałem niektóre drobiazgi, niezbędne dla tej niezwykłej fety pod kalenicą. W końcu wszystko było gotowe. Inscenizacja zyskała mój cichy aplauz; mieszanina najrozmaitszych bodźców zmysłowych przypominała jednocześnie o trudzie poety, dociekaniach uczonego, smaku artysty, smakoszostwie, kulcie kwiatów, a za tym wszystkim majaczył cień kobiety. Można było sądzić że chodzi tu o przyjęcie ślubne, gdyby nie trzy nakrycia na stole, albo o noc miłosną, ale dla mnie była to komunia, wieczerza pokutna. Moja mansardka nie gościła bowiem żadnej kobiety od czasu zerwania z ową małą rozpustnicą, której wysokie buciki pozostawiły jeszcze wyraźne ślady na oparciu kanapy. Lustro nad komodą nie odbijało od tej pory obrazu kobiecych piersi. A teraz ta cnotliwa niewiasta, matka, dobrze wychowana dama, subtelna istota miała oczyścić to miejsce, będące naocznym świadkiem tylu niepokojów, biedy, bólu. Ale była to także wieczerza ofiarna - idealizowałem - albowiem koniec końców dla szczęścia moich przyjaciół chciałem poświęcić serce, spokój, może nawet życie.

Wszystko było przygotowane, kiedy usłyszałem echo kroków na podeście trzeciego piętra. Pośpiesznie zapaliłem świece, jeszcze raz rzuciłem okiem na kompozycję bukietów, poprawiając to i owo, a w następnej chwili moi goście stali już pod drzwiami, nie mogąc złapać tchu po wdrapaniu się na czwarte piętro.

Otworzyłem. Baronowa, oślepiona blaskiem świec, zaczęła klaskać, jakby stała przed udaną dekoracją operową.

- Pan jest przecież pierwszorzędnym reżyserem! - wykrzyknęła.

- Tak, baronowo, wszakże piszę dla sceny; a tymczasem...

Pomogłem jej zdjąć płaszcz, przywitałem ją i poprosiłem, żeby usiadła na kanapie. Ale nie mogła usiedzieć spokojnie. Z ciekawością, jaką okazuje kobieta, która nigdy nie była w kawalerskim pokoju, od razu po opuszczeniu rodzicielskiego domu wrzucona na łeb na szyję do małżeńskiej alkowy, baronowa zabrała się do przeprowadzenia formalnej rewizji. Zaczęła od mojej roboczej celki, dotykając palcami obsadek, bibuły, zaglądając wszędzie, jakby spodziewała się odkryć jakąś tajemnicę; później obróciła się w stronę etażerki, omiatając pobieżnym spojrzeniem grzbiety książek. Przechodząc obok lustra, zatrzymała się przez chwilkę, aby uporządkować włosy i obciągnąć koronkowy żabocik przypięty do stanika sukni, tak iż odsłoniło się wgłębienie między piersiami. Następnie lustrowała meble, jeden po drugim, i wąchała z podziwem kwiaty, popiskując z zachwytu. Kiedy wreszcie obeszła całą izbę, spytała z absolutną naiwnością, bez żadnej ukrytej myśli, szukając czegoś wzrokiem:

- Ale gdzie właściwie pan sypia?

- Na tamtej kanapie.

- Och, jakżeż cudownie jest móc wieść kawalerskie życie!

Dziewczęce marzenia zdawały się przelatywać jej przez głowę.

- Czasami jest to dosyć smutne - odrzekłem.

- Smutne? Móc decydować o sobie, być panem w swoim domu bez niczyjego nadzoru? O, dla mnie wolność jest wszystkim! Natomiast małżeństwo jest czymś nie do zniesienia! Nieprawdaż, moje serce? - zwróciła się do barona, który odparł, robiąc dobrą minę:

- Ależ tak, ponieważ jest zbyt nudne! Zaczęliśmy wieczerzać. Po kielichu wina byliśmy

już w świetnych humorach. Ale raptem nasunął się nam na myśl powód, dla którego spotkaliśmy się na tym skromnym przyjęciu, i do radości wkradła się melancholia. Każdy po kolei przywoływał wesołe wspomnienia z niedawnej przeszłości. Na nowo przeżywaliśmy w myślach wszystkie zabawne przygody podczas naszych wycieczek, przywołując na pamięć to, co zostało powiedziane przy tej lub innej okazji. I od tego robiło się nam jakoś ciepło około serca, oczy błyszczały, ściskaliśmy sobie ręce, podzwanialiśmy kielichami. Godziny upływały, a my przeczuwaliśmy z rosnącym niepokojem, że chwila pożegnania jest bliska. Wówczas baron, na uczyniony przez żonę znak, wyjął z kieszeni zdobiony opalem pierścień, podał mi go i wzniósł toast:

- Drogi przyjacielu, dziękując za przyjaźń, jaką nam okazałeś, proszę cię o przyjęcie tego drobiazgu. Niech los szczęści ci we wszystkim! To moje najgłębsze pragnienie, albowiem lubię cię jak brata i poważam jako człowieka honoru! Szczęśliwej podróży oznacza nie żegnaj, ale do zobaczenia!

Człowiek honoru! A więc odkrył moją tajemnicę! Przeniknął nas! Nic podobnego! W wyszukanych słowach wylał w charakterze komentarza wiadro obelg na nieszczęsną Selmę, która zdradziła swoje serce, która sprzedała się innemu mężczyźnie... no, raczej typkowi, który obchodzi ją tyle, co zeszłoroczny śnieg, spryciarzowi, który koniec końców jedynie pewnemu człowiekowi honoru mógł dziękowć za swoje szczęście.

To byłem ja! Zawstydziłem się, ale porwany szczerością tej uczciwej i prostej duszy, wmówiłem sobie, że jestem naprawdę bardzo nieszczęśliwy, niepocieszony, i kłamstwo wkradło się w moje jestestwo, przybierając postać prawdy.

Zwiedziona moimi zręcznymi manewrami, wprowadzona w błąd chłodem, którym wiało ode mnie przez cały czas, baronowa zdawała się wierzyć w moją udrękę, i z macierzyńską tkliwością, okazywaną w nieco staroświecki sposób, próbowała natchnąć mnie odwagą.

- Dajmy już temu spokój! Przecież na świecie pełno jest innych dziewczyn, i to dużo lepszych od tej latawicy! Uspokój się, moje dziecko, to nie była dobra dziewczyna, ponieważ nie chciała czekać. A zresztą - mogę to teraz wyjawić - słyszałam masę historii o niej, ale wzdragałam się z opowiedzeniem ich panu wcześniej.

I z nieskrywaną przyjemnością udało jej się napełnić mnie głębokim niesmakiem do owego rzekomego bóstwa.

- Czy może pan sobie wyobrazić, że podobno chciała uwieść pewnego podporucznika z wyższej sfery, a ponadto ona ma chyba o jedną trzecią więcej lat, niż utrzymuje... Kokietka, rozumie pan?

Baron powstrzymał ją gestem pełnym dezaprobaty, więc pojmując, że popełniła gafę, uścisnęła mi ręce, błagając o wybaczenie tak czule proszącymi spojrzeniami, że przeszedłem istne męki piekielne.

Pod wpływem wina baron rozgadał się, wpadając w sentymentalne bajdurzenie. Nie mogąc powstrzymać się od spowiadania się ze swoich uczuć, oświadczył, że czuje się ze mną związany braterskimi więzami, i obsypywał mnie niezliczonymi toastami, bujającymi w nadziemskich sferach.

Jego obrzmiała twarz tchnęła życzliwością. Spoglądał na mnie tak serdecznie swymi melancholijnymi oczami, że nie mogłem już wątpić w szczerość jego przyjaźni. Był naprawdę dużym i dobrym dzieckiem, mając w sobie samą szlachetność i zacność, i przyrzekłem sobie, że będę mu wierny, nawet gdyby wiązało się to z ryzykiem zadania sobie samemu dobijającego ciosu.

Powstaliśmy od stołu, żeby się rozstać - może na zawsze. Baronowa zaniosła się gwałtownym szlochem, kryjąc głowę na piersi męża.

- Czyż nie jestem zwariowana - wykrzyknęła przez łzy -ja, która tak bardzo przywiązałam się do naszego drogiego przyjaciela, że czuję się zupełnie wytrącona z równowagi na myśl o jego wyjeździe?

I w wybuchu czystej, nieczystej, bezinteresownej, interesownej, szalonej miłości, przebranej za anielską tkliwość, zarzuciła mi ramiona na szyję w obecności męża, a następnie pobłogosławiła na drogę!

Stara służąca, która czekała przy drzwiach, ocierała sobie oczy i wszyscy wybuchnęli płaczem. Była to uroczysta, niezapomniana chwila. Ofiara została spełniona.

Położyłem się do łóżka około pierwszej w nocy, ale nie udawało mi się zasnąć. Niepokój przed spóźnieniem się na statek nie pozwalał mi zamknąć oczu. Wyczerpany biesiadowaniem przez osiem dni z rzędu, nadmiernie nerwowy od nadużywania trunków, wytrącony z równowagi z powodu bezczynności, zirytowany ciągłymi zwłokami w podróży, a przede wszystkim wykończony gorączkowymi podnietami poprzedniego dnia, przewracałem się z boku na bok aż do świtu. Zdając sobie sprawę ze słabości swej woli, a ponadto mając silną awersję do wagonu kolejowego, tego więzienia na kółkach, o którym mówią, że swymi wstrząsami niszczy mlecz pacierzowy, zdecydowałem się na drogę morską, żeby odpędzić każdą pokusę ucieczki. Statek miał odpłynąć około szóstej rano, a dorożka zabrała mnie o piątej. Samotnie udałem się w drogę.

Był wietrzny, mglisty, bardzo zimny ranek październikowy. Gałęzie drzew pokrywał szron. Kiedy przybyłem do Norrbro, zdawało mi się, że padłem ofiarą halucynacji, widząc barona zdążającego w tę samą stronę co dorożka. Lecz to był rzeczywiście on. Wbrew naszym uzgodnieniom wyszedł o tak wczesnej porze, żeby się ze mną pożegnać. Głęboko poruszony tym nieoczekiwanym dowodem przyjaźni poczułem się go niegodny i ogarnęły mnie wyrzuty sumienia z powodu wszystkich brzydkich myśli, jakie miałem o nim. Kiedy dotarliśmy do nabrzeża, wszedł na pokład, obejrzał kajutę, przedstawił się kapitanowi, polecając mnie jego szczególnej opiece. Krótko mówiąc, zachował się jak starszy brat, oddany przyjaciel. Padliśmy sobie w objęcia, nie mogąc pohamować łez.

- Dbaj o siebie, stary druhu - upominał. - Nie wyglądasz mi na zdrowego!

Czułem się rzeczywiście fatalnie, ale trzymałem się, póki statek nie odbił od brzegu. Przejęty nagłą trwogą przed długą podróżą bez rozsądnego celu, poczułem gwałtowną chęć, by skoczyć do wody i popłynąć z powrotem do brzegu. Ale na nic nie miałem już sił i pozostawałem niezdecydowany na pokładzie, powiewając chusteczką w odpowiedzi na pożegnalne gesty mego przyjaciela, który zniknął za okrętami zakotwiczonymi na redzie.

Statek był załadowanym po brzegi frachtowcem, wyposażonym tylko w jedną kajutę pasażerską, którą umiejscowiono nad międzypokładem. Dotarłem do koi, rzuciłem się jak długi na materac i owinąłem w koce, chcąc przespać pierwszą dobę i odciąć sobie jakąkolwiek możliwość ucieczki. Po półgodzinnym letargu zerwałem się ze snu jakby rażony prądem - zwykłe następstwo nadużycia alkoholu i bezsenności.

W ciągu minuty cała ta beznadziejna rzeczywistość stała przede mną bez osłonek. Wyszedłem i zacząłem błąkać się po pokładzie. Brzegi przesuwały się, nagie, brunatne, z opadłymi liśćmi, żółknącymi łąkami i czapami śniegu w skalnych rozpadlinach. Szarawa woda z sepiowymi plamami, ponure ołowiane niebo, brudny pokład, gburowaci marynarze, smród z kambuza, wszystko to doprowadzało mnie do coraz większego zniechęcenia. Czułem nieprzepartą potrzebę podzielenia się z kimś swymi uczuciami, ale byłem jedynym pasażerem na statku. Wdrapałem się na górny mostek, żeby odwiedzić kapitana. Był to wilk morski najgorszego rodzaju, całkowicie nieprzystępny. Tak więc przez całe dziesięć dni miałem być więźniem, skazanym na towarzystwo nie rozumiejących, bezdusznych osób. To była istna męka!

I znów włóczyłem się po pokładzie, tam i z powrotem, jakbym chciał przyspieszyć w ten sposób bieg czasu. Rozogniony mózg pracował pełną parą, wyrzucając z siebie tysiące pomysłów na minutę; odepchnięte wspomnienia napływały ponownie, cisnąc się i walcząc między sobą o pierwszeństwo. A pośrodku tego rozgardiaszu - ból, uparty jak ból zębów, i niemożliwy do zlokalizowania, zdefiniowania. W miarę jak statek wypływał na otwarte wody, zwiększało się moje wewnętrzne napięcie. Jakby pępowina, łącząca mnie z rodzinnymi stronami, ojczyzną, rodziną, miała za chwilę pęknąć. Kołysząc się na wzburzonych falach, zawieszony między niebem a ziemią, miałem wrażenie, że straciłem oparcie. Czułem się opuszczony, zagubiony, a samotność przejmowała mnie nieokreślonym lękiem przed wszystkim i przed wszystkimi. Była to bez wątpienia przyrodzona słabość, albowiem pamiętam, jak na jakiejś wycieczce szkolnej płakałem rzewnymi łzami na myśl o matce, chociaż miałem już dwanaście lat i pod względem fizycznym byłem bardzo dobrze rozwinięty jak na swój wiek. Mógłbym to przypisać mojemu przedwczesnemu przyjściu na świat lub może wielu nieudanym próbom spędzenia płodu, będącym czymś najzupełniej normalnym w rodzinach wielodzietnych. W każdym razie skaza ta pociągnęła za sobą pewną bojaźliwość, która dawała o sobie znać, ilekroć chciałem zmienić miejsce pobytu, więc kiedy zostałem nagle wyrwany ze swego zwykłego środowiska, ogarnęło mnie paniczne przerażenie przed przyszłością, obcym krajem, załogą statku. Wrażliwy na ucisk jak przedwcześnie urodzone dziecko, którego nagie nerwy czekają na wyprawioną skórę, jeszcze krwawiącą, goły jak rak w okresie zrzucania chitynowej powłoki, kryjący się wówczas pod kamieniami i przy spadku barometru odczuwający różnicę każdego stopnia, wałęsałem się po pokładzie, żeby nawiązać kontakt z jakąś duszą silniejszą niż moja, odnaleźć i uścisnąć mocną dłoń, napełnić się ciepłem ludzkiego ciała, życiodajnymi promieniami przyjaznego oka. Błąkałem się po dziobówce jak wiewiórka w klatce, między wciągarką a ścianą kajuty, i wyobrażałem sobie katusze dziesięciu dni, które mnie czekały. A przecież byłem na pokładzie nie dłużej niż godzinę! Godzinę długą jak dzień męki. I ani jednej iskierki nadziei na uniknięcie tej przeklętej podróży, ani jednej! A kiedy skłoniłem się wreszcie do posłuchania głosu rozsądku, stanąłem natychmiast dęba. „Co przymusiło cię do wybrania się w drogę? Kto ma prawo zganić twoje postępowanie, jeśli nosisz się z zamiarem powrotu?"

Nikt! A jednak... Wstyd, obawa przed śmiesznością, honor! Nie, najlepiej pozbyć się wszelkiej nadziei! Zresztą statek nie przycumuje nigdzie przed wpłynięciem do Hawru. A więc naprzód i - odwagi! Ale odwaga zasadza się na siłach fizycznych i psychicznych, a brakowało mi i jednych, i drugich. Ścigany, prześladowany czarnymi myślami, zdecydowałem się na tułaczkę po rufowej części pokładu, ponieważ dziobową część statku znałem już na pamięć - i nie znosiłem nadbudówki, takielunku, kabestanu, jak dopiero co ukończonej książki! Kiedy wchodziłem przez oszklone drzwi, niewiele brakowało, bym zderzył się z damą, która siedziała skulona od zawietrznej za kajutą. Była to starsza niewiasta, cała w czerni, siwowłosa, z zafrasowaną miną.

Spojrzała na mnie uważnie z wyrazem wielkiej sympatii, dlatego podszedłem i zagadnąłem ją. Odpowiedziała po francusku i zawarliśmy znajomość.

Po kilku zdawkowych komunałach opowiedzieliśmy sobie o celu naszej podróży i okazało się, że jej nie był nazbyt wesoły. Wdowa po kupcu drzewnym wracała po odwiedzeniu krewnych w Sztokholmie. Wzywał ją obowiązek zaopiekowania się psychicznie chorym synem, internowanym w szpitalu w Hawrze. Opowieść damy, prosta i przejmująca w swej zwięzłości, wywarła na mnie wielkie wrażenie. I z powodzeniem mogło być tak, że owa historia, wchłonięta przez mój skonfundowany mózg, mogła stać się punktem wyjścia tego, co niebawem miało się wydarzyć.

Raptem urwała w połowie zdania, spojrzała na mnie przerażonym wzrokiem i zawołała ze współczuciem:

- Ale co właściwie panu dolega?

- Mnie?

- Tak, nie wygląda pan zdrowo! Czy nie spróbowałby pan położyć się na chwilę?

- Prawdę mówiąc, nie spałem w nocy i czuję się rozstrojony. Niestety, sen nie był dla mnie ostatnio zbyt łaskaw, a wszelkie moje starania były daremne.

- Zaraz coś na to poradzimy! Proszę się natychmiast położyć, dam panu lek, po którym zaśnie pan momentalnie.

Podniosła się i łagodnie popychając mnie przed sobą, zmusiła do położenia się na koi. Wówczas zniknęła na moment i powróciła z buteleczką środka nasennego, z której odlała parę kropel na łyżeczce, każąc mi je przełknąć.

- W porządku, moje dziecko, teraz będzie pan spał dobrze!

Podziękowałem jej, a ona otuliła mnie kocami, rozwijając przy tym cały swój kunszt i promieniując takim ciepłem, jakiego małe dziecko szuka przy piersiach matki! Lekki dotyk jej rąk dał mi ukojenie i po kilku minutach zapadłem w coś w rodzaju półsnu. Imaginowałem sobie, że znowu jestem niemowlęciem, i ujrzałem matkę krzątającą się przy moim posłaniu. Jej blada twarz stapiała się stopniowo z subtelnymi rysami twarzy baronowej, układającymi się chwilami w fizjonomię litościwej damy, która przed chwilą ode mnie wyszła. Pod opiekuńczymi skrzydłami trzech kobiecych wizji czułem, że blaknę jak kolor, gasnę jak światło, i w końcu przestałem egzystować jako świadome indywiduum. Kiedy się obudziłem, nie przypominałem sobie, abym coś śnił, ale pewna natrętna myśl, jak gdyby zasugerowana podczas snu, prześladowała mnie: albo powrócę do baronowej, albo oszaleję!

Wstrząsany dreszczami, zerwałem się z koi nasiąkłej wilgocią od przejmującego wiatru, który wciskał się wszędzie. Na pokładzie ujrzałem niebo sinoszare jak blacha, a wzburzone fale obmywały olinowanie, opłukiwały deski pokładu i obryzgiwały mi twarz deszczem piany.

Po zasięgnięciu rady zegarka kieszonkowego, próbowałem obliczyć, jaką drogę przebyliśmy podczas mego snu, i doszedłem do wniosku, że powinniśmy znajdować się mniej więcej w pasie szkierów za Norrköpingiem, wskutek czego nadzieja na powrót była wykluczona. Cały krajobraz wydawał mi się nie znany - od wysepek, rozsypanych na szkierowisku, po skaliste wybrzeże, kształt domków rozsianych na brzegu, krój żagli na łodziach rybackich. W obliczu tej obcej przyrody miałem przedsmak nostalgii. Głucha wściekłość zaparła mi oddech, rozpacz, że wbrew mej woli wpakowano mnie jak śledzia na ten frachtowiec - na mocy siły wyższej, którą nazywano nakazem honoru.

Po nadmiernym napięciu i wyczerpaniu wszystkich sił we wściekłej furii, wpadłem w stan całkowitego otępienia i oparty o nadbudówkę pozwalałem falom chłostać moje rozpalone policzki, sam zaś połykałem oczami najdrobniejsze szczegóły wybrzeża, żarliwie starając się odkryć jakiś błysk nadziei i rojąc plany puszczenia się do brzegu wpław. W miarę jak przypatrywałem się konturom tego odcinka lądu, czułem w sobie narastający spokój, przebłyski upojnej radości przenikały bez uchwytnego powodu moją duszę, rozogniony mózg już nie pracował tak wściekle, a wizje pięknych letnich dni, wspomnienia z wczesnych lat dzieciństwa zbudziły się na nowo do życia, mimo iż nie potrafiłem sobie objaśnić siły napędowej tej nagłej zmiany nastroju. Parostatek przepływał w pobliżu jakiegoś cypla; dachy na czerwonych domach z biało malowanymi framugami drzwi i okien wystawały nad świerki, flagstenga wystrzelała z listowia ogródków, pomost, kaplica, dzwonnica, cmentarz... Czy to był sen? Halucynaja? Nie, to była rzeczywiście owa malutka miejscowość kąpieliskowa, w której pobliżu na jednej z wysepek, spędzałem w latach młodzieńczych wszystkie wakacje, to było rzeczywiście tam, w tamtym domku na wzgórzu, gdzie zatrzymałem się wiosną ze swymi przyjaciółmi, nią i nim, i gdzie przenocowaliśmy po dniu pełnym wrażeń - przejażdżkach łodzią i leśnych wędrówkach... To było rzeczywiście tam, na tamtym wzgórzu, pod jesionami, na balkonie, gdy spoglądałem z dołu na jej śliczną, oświetloną słońcem twarzyczkę pod jasnymi włosami, na jej japoński kapelusik z błękitną woalką, na malutką rączkę w rękawiczce ze skóry jeleniej, dającą znak, że podano obiad... I zdawało mi się, że znów widzę ją na balkonie, jak macha do mnie jedwabną chusteczką i przywołuje mnie swym czystym głosem... i w tym momencie parowiec wytracił szybkość, turbinę zastopowano, a łódź pilotowa podpływała coraz bliżej. Pomyliłem się w swoich obliczeniach, ponieważ źle oznaczyłem kurs! Raz, dwa, trzy... Nagły pomysł, jeden jedyny, szybki jak błyskawica, obudził we mnie taką werwę, że tygrysimi susami popędziłem po schodkach w górę, na mostek kapitański, i oświadczyłem stanowczym tonem:

- Proszę mnie wysadzić na ląd, bo inaczej oszaleję!

Kapitan obrzucił mnie szybkim, badawczym spojrzeniem i nie odpowiadając, oniemiały jak na widok zbiegłego wariata, przywołał szturmana i zakomenderował bez wahania:

- Pozwól temu panu zejść na ląd z bagażem! On jest chory!

W następnej chwili siedziałem w łodzi z pilotami, którzy robili wiosłami tak mocno, że już po pięciu minutach znalazłem się na lądzie.

Z właściwą mi przedziwną zdolnością stawania się ślepym i głuchym na wszystko, poszedłem prosto do hotelu, nie widząc ani nie słysząc nic, co mogłoby zranić moją miłość własną. Ani jakiejś miny u pilotów, która mogłaby wskazywać, że przejrzeli moją tajemnicę, ani jakiejś uwłaczającej wypowiedzi ze strony tragarzy. W hotelu ulokowałem się w pokoju, zamówiłem absynt, zapaliłem cygaro i usiadłem, żeby pomedytować nad swoim położeniem.

Czy jestem szalony, czy nie? Czy niebezpieczeństwo było rzeczywiście na tyle groźne, że nieodzowne stało się aż tak pośpieszne zejście na ląd?

W tamtej sytuacji nie mogłem wypowiedzieć się w tej kwestii, ponieważ szaleniec - według oświadczenia lekarzy - jest nieświadom swego pomieszania. Ponadto treść jego idei nie jest żadnym dowodem na to, że są one anormalne. Jako doświadczony analityk wziąłem się za zbadanie analogicznych przypadków, z którymi zetknąłem się w życiu. W czasie studiów uniwersyteckich moja nadpobudliwość nerwowa, spowodowana głęboko poruszającymi wydarzeniami - samobójstwem kolegi, miłosnym oczadzeniem, lękiem przed przyszłością - osiągnęła taki stopień, że w biały dzień bałem się ciemności i nie miałem odwagi zostać sam w pokoju, ponieważ wydawało mi się, że widzę siebie samego, dlatego moi koledzy musieli kolejno czuwać nade mną w nocy przy zapalonych świecach i ogniu trzaskającym w kaflowym piecu.

Innym razem, pod wpływem psychicznego załamania, będącego następstwem nieszczęść wszelkiego rodzaju, błąkałem się po polach i lasach, by wdrapać się w końcu na wierzchołek sosny, gdzie siedząc okrakiem na gałęzi wygłosiłem kazanie do świerków pode mną, próbując przekrzyczeć ich szum i wyobrażając sobie, że jestem mówcą stojącym przed tłumem. Działo się to właśnie tutaj, w pobliżu, na tej wyspie, gdzie spędziłem tyle letnich wakacji, której cypel wysunięty był daleko w morze. Kiedy przywołałem na pamięć owo zdarzenie z wszelkimi śmiesznymi detalami, byłem najmocniej przeświadczony, że doznałem obecnie co najmniej ataku pomieszania zmysłów.

Cóż miałem począć? Powinienem przygotować moich przyjaciół, zanim plotki obiegną całe miasto. Ale być zaliczonym w poczet słabych na umyśle - co za wstyd, co za hańba! To było nie do zniesienia!

Kłamać, uciekać się do wybiegów w przeświadczeniu, że i tak nie uda mi się nikogo oszukać? Budziło to we mnie odrazę! Przeszywany wyrzutami sumienia, miotając się pośród coraz to nowych planów wydostania się z labiryntu bez wyjścia, zostałem owładnięty przemożną chęcią zniknięcia na zawsze, żeby uniknąć czekających mnie nieprzyjemnych przesłuchań, wyszukania jakiejś nory w lesie i zagrzebania się w niej, by zdechnąć jak dzikie zwierzę, kiedy zbliży się koniec.

Z tym zamysłem przemykałem przez uliczki, wspinałem się na wzgórza, lepkie i śliskie od mchu przemoczonego do cna jesiennymi deszczami, przelazłem przez ugorzysko i doszedłem w końcu do parceli, gdzie nasz mały domek spał z zamkniętymi okiennicami, od kalenicy po fundament opleciony dzikim winem, ogołoconym teraz z liści i odsłaniającym zielony trejaż.

Odmienny widok tego świętego dla mnie miejsca, gdzie zaczęła się rozwijać nasza przyjaźń, zbudził do życia moją miłość, która z powodu innych strapień została zepchnięta w głąb mego serca. Oparty o jeden z drewnianych filarów ażurowej balustrady balkonu, wybuchnąłem płaczem, łkając żałośnie jak opuszczone dziecko.

Przypomniałem sobie, że w Tysiąc i jednej nocy czytałem o młodych ludziach, którzy chorując z powodu nieszczęśliwej miłości, mogli ozdrowieć jedynie przez wejście w posiadanie ukochanej osoby. Przypomniałem sobie również, że w szwedzkich piosenkach ludowych młode dziewczęta, nie mając nadziei na zdobycie przedmiotu swoich marzeń, wyraźnie usychały, prosząc matki, aby przygotowały im śmiertelne posłanie. A stary sceptyk Heine, opiewający nieszczęsnych Azrów, którzy umierają z miłości?

Moja miłość musiała być rzeczywiście z tego gatunku, ponieważ stałem się na powrót dzieckiem, opętanym jedną jedyną myślą, jedynym w swoim rodzaju obrazem, przesłaniającym wszystko uczuciem, które sprawiało, że byłem oklapnięty, słaby i mogłem tylko oddawać się lamentom.

Chcąc skierować myśli na inny tor, pozwoliłem oczom karmić się tym wspaniałym widokiem, który otwierał się pod moimi stopami. Tysiące wysp najeżonych świerkami i sosnami pływało po ogromnej zatoce, zmniejszając się i przemieniając na wysepki, skaliste ostrowy, szkiery, aż do ich najdalej wysuniętych granic, gdzie zaznaczała się linia morza, gdzie fale rozbijały się o skrajne bastiony urwistych wysepek. Obłoki na zachmurzonym niebie pręgowały powierzchnię wody zmiennymi barwami, od całej skali brązów, poprzez butelkową zieleń, błękit pruski, do śnieżnobiałej piany toczonej na grzbietach fal. Ale za szańcem skalistej wysepki wystrzelił nagle w górę słup dymu, buchając z jakiegoś niewidocznego ogniska i kładąc się ciężko na falach, a w następnej chwili wysunął się ciemny kadłub parowca, który niedawno temu opuściłem! Serce zamarło mi w piersi, jakby na widok świadka mego pohańbienia. Wpadłem w popłoch i jak oszalały ze strachu koń pogalopowałem do lasu.

Pod ostrołukowym sklepieniem świerków, gdzie wiatr od morza śpiewał swój psalm w iglastych gałęziach, drżałem, zdjęty coraz większą trwogą. To właśnie tutaj spacerowaliśmy, gdy słońce rzucało promienie na wiosenną zieleń, tutaj, gdzie świerki wypuszczały swoje purpurowoczerwone kwiatki pachnące jak poziomki, gdzie pyłek pręcikowy osypywał się z krzewu jałowca, gdzie śnieżyczki przebijały się przez zeszłoroczne liście pod krzewami leszczyny. To tutaj, po płonniku miękkim jak pled dreptały jej małe nóżki, gdy dźwięcznym głosem śpiewała swoje fińskie piosenki. W nagłym rozbłysku pamięci, zwróciłem uwagę na parę ogromnych sosen, splecionych w dożywotnim uścisku, których poskrzypujące pnie ocierały się o siebie, podczas gdy koronami wstrząsał wiatr. To tu zboczyła z drogi, żeby zerwać w leśnym jeziorku żółty nenufar. Gorliwy jak seter przepatrywałem ziemię, próbując wytropić ślad nóżki ubóstwianej kobiety, który, jakkolwiek był lekki, nie powinien zniknąć całkowicie. Ze schylonym karkiem i nosem przy ziemi łaziłem po całym terenie, węsząc, wybałuszając ślepia, ale nic nie znalazłem. Wszystko było zdeptane bydlęcymi kopytami i z równym skutkiem mógłbym poszukiwać śladów nimfy leśnej. Kałuże z brudną wodą, krowie łajno, grzyby - muchomor, prawdziwek, butwiejące lub zbutwiałe koźlaki, połamane łodygi kwiatów - i nic więcej! Nad skrajem grzęzawiska, wypełnionego czarnobrunatną wodą, znalazłem chwilowe pocieszenie w myśli, że to błotniste rozlewisko miało zaszczyt odbijać najukochańszą twarz na świecie, ale daremnie starałem się odnaleźć liście nenufarów wśród martwych liści, które opadły z rosnących wokół brzóz. Wówczas zawróciłem, wchodząc w masztowy las, którego szum nabierał głębszych, basowych tonów, w miarę jak pnie stawały się grubsze.

Doprowadzony do skrajnej rozpaczy, udręczony nieznośnym bólem, zacząłem krzyczeć i już nie byłem w stanie powściągnąć łez. Jak parzący się łoś wywracałem kopniakami muchomory, wyrywałem gałązki jałowca, wpadałem na drzewa. Czego chciałem? Nie mógłbym odpowiedzieć wówczas na to pytanie. Paląca żądza, bezbrzeżne pragnienie ponownego zobaczenia tej, którą kochałem nazbyt wielką miłością, by chcieć ją posiadać, objęło władzę nad moim umysłem. I kiedy okazało się, że wszystko jest skończone, zapragnąłem umrzeć, ponieważ nie mogłem bez niej żyć. Ale przebiegły jak każdy szaleniec, zamierzałem sczeznąć po porządku: wpierw nabawić się zapalenia płuc lub czegoś w tym rodzaju, żeby później, leżąc w łóżku przez parę tygodni, móc ją zobaczyć, pożegnać się z nią, ucałować jej rękę.

Pokrzepiony na duchu tym dokładnie obmyślonym planem, skierowałem kroki ku nabrzeżnym skałom, co nie nastręczało szczególnych trudności, ponieważ huk fal wskazywał mi drogę przez zagajnik.

Brzeg był stromy, woda głęboka i wszystko sprzyjało moim planom. Z wyrafinowaną starannością, która nie zdradzała żadnego niecnego zamiaru, rozebrałem się kładąc rzeczy w bezpiecznym miejscu pod krzewem olszyny, a zegarek pod kamieniem. Wiatr był przenikliwy, a temperatura wody w październiku nie powinna była sięgać zbyt wielu stopni powyżej zera. Po biegu przez skały zanurkowałem na głowę, ukierunkowując się na dolinę między dwiema ogromnymi falami. Czułem, jakbym zanurzył się w rozżarzonej lawie! Po chwili wypłynąłem na powierzchnię, z obrazem morszczynowych zarośli, które rozpościerały się w głębi pączkując pęcherzykami powietrza, od których jeszcze swędziały mnie łydki. Popłynąłem natychmiast w morze, na wprost wzburzonych fal, pozdrawiany śmiechem mew i krakaniem wron. Wyczerpany, zawróciłem, płynąc ku nadbrzeżnej skale. Teraz nastał czas generalnej kuracji! Według instrukcji dla kąpiących się - główne niebezpieczeństwo polega na tym, że po wyjściu z wody zbyt długo siedzą bez ubrania. A zatem usiadłem na występie skalnym najbardziej wystawionym na wiatr; pozwalałem październikowym podmuchom chłostać moje plecy, czując, jak kurczy się skóra i bezwiednie ściągają mięśnie. Klatka piersiowa ścieśniła się, jakby instynkt samozachowawczy chciał osłonić te bezcenne organa, która mieszczą się pod sklepieniem żeber. Nie mogąc spokojnie usiedzieć, chwyciłem gałąź olchy i dzięki temu, że pozwoliłem energii mięśniowej wyładować się na drzewie, które skręcało się pod wpływem moich nerwowych skurczów, udało mi się zachować spokój. Lodowaty wiatr przeszywał krzyż jakby rozpalonym żelazem, więc przeświadczony, że kuracja była skuteczna, pośpiesznie włożyłem ubranie. Tymczasem zapadła noc i kiedy ponownie wszedłem w las, było już ciemno. Ogarnął mnie strach, a kiedy zacząłem wpadać na niskie gałęzie, zmuszony byłem iść po omacku. Ale pod wrażeniem tego prymitywnego lęku wyostrzyły się nagle moje zmysły, tak że potrafiłem rozpoznać różne gatunki drzew, wsłuchując się jedynie w poszum koron. Jakaż głębia kryła się w dźwięcznym basie świerków, których gęste i nieporuszone igliwie tworzyło gigantyczne organki! Wyższy ton z długich i falujących pędzli sosen, które wydawały także świszczący dźwięk, naśladujący syk tysięcy wężów; suchy szelest w brzozowych gałązkach, który budził wspomnienia z dzieciństwa, będące mieszaniną bolesnych udręk i budzącej się zmysłowości. Szmer liści, które jeszcze nie opadły z dębów, pobrzmiewał jak mięty papier; poszepty jałowców naśladowały do złudzenia głosy kobiet, które mówią sobie do ucha; i ten głuchy dźwięk dobiegający z olch, kiedy wiatr łamał gałąź uginającą się pod ciężarem bazi. Mniemałem, że jestem w stanie rozpoznać szyszkę sosnową od świerkowej po dźwięku, jaki wydawała spadając na ziemię. Wyłącznie po zapachu czułem, że w pobliżu znajduje się jakiś grzyb, i zdawało mi się, że nerwy w palcach moich nóg mogłyby po sprężystości odróżnić widłak od zwyczajnego płonnika.

Wiedziony czułymi zmysłami dotarłem do cmentarnego muru, przez który przelazłem na drugą stronę. Tam porozkoszowałem się muzyką wierzb płaczących, które swymi biczami chłostały stojące między nimi krzyże nagrobne. I w końcu, przemarznięty, drżący na każdy nieoczekiwany dźwięk, dobrnąłem do miasteczka, gdzie zapalone światła znaczyły drogę do hotelu.

Znalazłszy się ponownie w pokoju, wysłałem natychmiast telegram do barona, w którym powiadomiłem go o mojej chorobie i przymusowym zejściu na ląd. Następnie na paru arkuszach papieru listowego złożyłem wyczerpujące sprawozdanie z mego stanu psychicznego, wzmiankując o ataku nerwowym, jakiego doznałem wcześniej, i prosząc o dyskrecję. Jako główny powód moich dolegliwości podałem wiadomość o zaręczynach mojej rzekomej narzeczonej, wiadomość, która pozbawiła mnie nadziei na wieczne czasy.

Skrajnie wyczerpany, położyłem się do łóżka, tym razem przeświadczony, że zaziębiłem się poważnie. Następnie zadzwoniłem po pokojówkę i kazałem posłać po lekarza. Ponieważ nie było żadnego, zażądałem sprowadzenia miejscowego pastora, by powierzyć mu moją ostatnią wolę.

Od tego momentu byłem przygotowany na to, że albo umrę, albo oszaleję.

Zjawił się pastor. Trzydziestoletni mężczyzna, zbliżony w typie do parobka, w niedzielnym garniturze. Rudowłosy, z przygasłym spojrzeniem, twarzą usianą piegami, nie budził we mnie sympatii. Leżałem w bezruchu, nie wypowiadając ani słowa, nie wiedziałem bowiem, co mógłbym powierzyć temu osobnikowi bez wykształcenia, bez mądrości, jaką nabywa się z wiekiem, pozbawionemu elementarnej wiedzy o ludzkim sercu. Z nieśmiałością wieśniaka, stojącego przed mieszczaninem, pozostawał na środku pokoju, dopóki nie wskazałem ruchem ręki, aby usiadł. Dopiero wtedy rozpoczął przesłuchanie.

- Szanowny pan prosił mnie, abym przyszedł. Przypuszczam, że coś panu ciąży...

- Tak.

- Bo szczęście można odnaleźć tylko w Jezusie!

Mimo iż miałem na widoku inne szczęście, pozwoliłem mu mówić, nie wnosząc protestu. A on, ewangelicki pastor, perorował dalej, solo, monotonnie, bezdusznie, jak fabrykant słów. Puste, oklepane frazesy katechizmu działały kojąco na mój mózg, napełniając go błogim spokojem; obecność ludzkiej istoty, związanej duchową wizją z moją duszą, umocniła mnie. Tymczasem młody pastor, którym owładnęło nagłe zwątpienie w moją szczerość, przerwał sobie i zapytał:

- Czy ma pan prawdziwą wiarę?

- Nie - odparłem. - Ale proszę mówić, sprawia mi to ulgę.

Podjął więc znowu swoje dzieło. Nieustający dźwięk jego głosu, promieniowanie jego oczu, ciepło jego ciała działały na mnie jak ruchy ręki magnetyzera. Wystarczyło pół godziny, abym pogrążył się we śnie. Kiedy obudziłem się, magnetyzera już nie było, a pokojówka przyszła od aptekarza z lekarstwem zawierającym opium, opatrzonym groźną adnotacją, aby go nie nadużywać, albowiem ta mała buteleczka mieściła wystarczająco dużą dozę, żeby człowieka uśmiercić. Połknąłem zatem, gdy tylko zostałem sam, całą zawartość jednym haustem i już zupełnie zdecydowany na śmierć owinąłem się w koce, a sen nie kazał na siebie długo czekać.

Kiedy rankiem ocknąłem się ze snu, nie zdziwił mnie widok pokoju skąpanego w promieniach słońca. Miałem bowiem w nocy bardzo wyraźne i kolorowe sny. Śnię, więc jestem - pomyślałem i zacząłem badać swoje ciało, żeby wyjaśnić, jak daleko posunęła się gorączka, albo znaleźć pierwsze symptomy zapalenia płuc. Ale mimo iż byłem przygotowany na najgorsze, znalazłem swoje zdrowie w stanie tak dobrym jak zazwyczaj. Ciążyła mi wprawdzie głowa, funkcjonowała jednak bez przeszkód, chociaż nie tak gorączkowo jak poprzednio. Dwunastogodzinny sen przywrócił mi siły życiowe, których zresztą nigdy mi nie brakowało, dzięki wszelkiego rodzaju ćwiczeniom cielesnym, które uprawiałem od lat młodzieńczych.

Przyniesiono mi telegram, który zawiadamiał, że moi przyjaciele zamierzają przybyć statkiem o drugiej.

Opanowało mnie znowu uczucie wstydu! Co im powiedzieć, jak się zachować? Moja niedawno obudzona męskość nie wyrażała zgody na upokarzające kroki. Po błyskawicznym namyśle zdecydowałem się zostać i poczekać na następny statek, żeby kontynuować podróż. Mój honor byłby wówczas uratowany, a odwiedziny przyjaciół byłyby jedynie ostatnim pożegnaniem. Kiedy przebiegałem myślą wydarzenia poprzedniego dnia, czułem do siebie głęboki niesmak. Jak to się stało, że ja - wolnomyśliciel, sceptyk - mogłem sobie pozwolić na takie zadziwiające słabości? A pomoc pastora? Jak wytłumaczyć tak absurdalny pomysł? Wprawdzie wezwałem go jako urzędnika państwowego, a on zjawił się w charakterze hipnotyzera! Ale w oczach świata mogło to uchodzić za nawrócenie! Można by nawet sądzić, że chodziło tu o haniebne wyznanie dotyczące podejrzanych afer, o ostatnią spowiedź szalbierza na łożu śmierci. Jakaż wspaniała okazja dla mieszkańców miasteczka, mającego bezpośredni kontakt z miastem, by puścić dalej skandalizującą plotkę! Jakiż tłusty kąsek dla plotkarek na targu rybnym!

Biorąc to wszystko pod uwagę, musiałem jak najszybciej wyjechać za granicę, by mieć szansę wyjścia z twarzą z tej nieznośnej sytuacji. Starając się wczuć w rolę rozbitka, spędziłem przedpołudnie na spacerowaniu po werandzie, postukiwaniu w barometr, studiowaniu rozkładów jazdy, toteż czas szedł dość szybko, a statek pojawił się u ujścia cieśniny, zanim zdążyłem podjąć decyzję, czy zejść na przystań, czy też pozostać tam, gdzie byłem. Ponieważ nie zależało mi na robieniu z siebie widowiska dla gawiedzi z góry poinformowanej o wszystkim, zostałem w swoim pokoju. I po chwili oczekiwania usłyszałem, jak baronowa wzburzonym głosem zapytuje właściciela hotelu o moje zdrowie. Wyszedłem jej na spotkanie i niewiele brakowało, aby uścisnęła mnie na oczach wszystkich. Wyraźnie zmartwiona, rozwodziła się z ubolewaniem nad chorobą, której nabawiłem się wskutek nadmiernego wyczerpania, i radziła, bym wrócił do miasta i odłożył podróż do wiosny.

Miała jeden ze swych dobrych dni. Otulona futrem karakułowym podobna była do lamy, tak świetnie pasowała do jej szczupłej figury falująca sierść. Pod wpływem bryzy krew napłynęła jej do policzków, a oczy, rozszerzone wzruszeniem z powodu ponownego ujrzenia mnie,- wyrażały bezgraniczną tkliwość. Na próżno broniłem się przed jej gorączkowymi staraniami, by przywrócić mnie do zdrowia; zapewniałem, że już ozdrowiałem całkowicie, ale ona uznała, że wyglądam mizernie i że nie jestem zdolny do najmniejszego wysiłku. Traktowała mnie, krótko mówiąc, jak dziecko. A jak do twarzy było jej w roli matki! Jej głos nabrał pieszczotliwego wyrazu, zwracała się do mnie żartobliwie na ty, owinęła mnie swoim szalem, a przy stole założyła mi serwetkę, nalała mi do szklanki, decydowała za mnie. Jak bardzo była macierzyńska! Gdybyż wykazywała tyle troski o swoje dziecko, co o mnie - zamaskowanego samca, czatującego na zdobycz w czasie jesiennej rui! Pod przebraniem chorego dziecka, ukryty pod jej szalem, czułem się jak wilk, który właśnie połknął babcię i położył się do łóżka, gotów do zjedzenia Czerwonego Kapturka!

Wstydziłem się! Odczuwałem wstyd wobec tego lojalnego małżonka, który nie wiedział, jak mi dogodzić, i oszczędzał mi przykrych wyjaśnień. A mimo to byłem niewinny, moje serce pozostawało zamknięte i na tysięczne serdeczności baronowej odpowiadałem wręcz raniącym chłodem.

Przy deserze, kiedy zbliżał się czas odjazdu, baron zaproponował, żebym z nimi wrócił i wprowadził się do nich, do pokoju, który specjalnie dla mnie przygotowano. Miałem - muszę to powiedzieć - na tyle poczucia godności, że odmówiłem zdecydowanie; przeczuwając, na jak groźne niebezpieczeństwo naraża się człowiek, który zaczyna igrać z ogniem, zakomunikowałem im swoją nieodwołalną decyzję: zostanę tu, gdzie jestem, jeszcze przez tydzień, by dojść do siebie, a następnie wrócę do miasta i mojej dawnej mansardki.

I tak się też stało, mimo gwałtownych protestów przyjaciół. Osobliwe: gdy tylko przestawałem być słaby i okazywałem męską siłę woli, baronowa odbierała mi swoją przyjaźń; im bardziej byłem niezdecydowany, ulegający wszelkim jej zachciankom, tym bardziej mnie wielbiła i obsypywała pochwałami za to, że jestem taki rozsądny, taki miły! Tyranizowała mnie i zbijała z tropu, ale gdy tylko próbowałem stawić poważniejszy opór, pozostawiała mnie samemu sobie, okazując dezaprobatę, graniczącą z bezwzględnością.

Tak więc, kiedy dyskutowaliśmy kwestię zamieszkania pod jednym dachem, przedstawiła mi z wielkim zapałem zalety takiego układu, kładąc szczególny nacisk na przyjemność, jaką daje możliwość widzenia się w każdej chwili - bez specjalnego zaproszenia.

- Ależ baronowo! - zaoponowałem. - Co powiedzieliby ludzie na to, że kawaler wprowadza się do nowożeńców?

- Gwiżdżę na ludzi i na to, co ludzie mówią!

- Jest jeszcze pani szanowna matka i pani ciotka... a zresztą, moja męska duma sprzeciwia się posunięciom, które mogłyby nasunąć przypuszczenie, że jestem niedorostkiem...

- Kicham na pana męską dumę! Czy sądzi pan, że to męskie pozwalać się unieszczęśliwiać bez szemrania?

- Tak, baronowo, być mocnym to prawdziwie męskie!

Słowa te przywiodły ją do wściekłości, ponieważ nie chciała uznać żadnych różnic płciowych, mimo iż one istnieją. Jej kobieca logika wprawiła mnie w takie zmieszanie, że zwróciłem się o pomoc do barona, który odpowiedział ironicznym uśmiechem, pełnym lekceważenia dla rozumu kobiety.

W końcu około szóstej statek odpłynął z moimi przyjaciółmi na pokładzie, ja zaś powróciłem sam do hotelu.

Oranżowy zachód słońca, ciemnoniebieska woda z białymi smugami i miedziany księżyc, wschodzący nad linią świerków. Oparty na łokciach, siedziałem przy stole w jadalni, zatopiony w myślach, które oscylowały między śmiertelnym smutkiem a radością, gdy zauważyłem, że zbliża się właścicielka hotelu.

- Proszę mi powiedzieć, czy to była pańska siostra, ta młoda dama, która niedawno pojechała?

- Nie, to nie była moja siostra.

- Ach, tak! W każdym razie jesteście do siebie uderzająco podobni. Można by przysiąc, że jesteście rodzeństwem! ,

Ponieważ nie byłem skłonny do podtrzymania rozmowy, na tym stanęło. Pozostawiło to jednak we mnie zarodek refleksji.

Czy fakt, zapytywałem siebie, że przez ostatnie dni baronowa bezustannie zajmowała moje myśli, mógł pozostawić odbicie w mojej fizjonomii albo czy było możliwe, że nasze twarze dopasowały się do siebie w czasie sześciomiesięcznej korespondencji dusz? Czy instynkt podobania się sobie za wszelką cenę dokonał nieświadomego wyboru naszych najbardziej atrakcyjnych min, sposobów patrzenia na siebie, kosztem mniej korzystnych, które należało wobec tego stłumić? Zupełnie możliwe; w każdym razie jedno było pewne: dokonało się stopienie dwu dusz i od tej chwili już nie panowaliśmy nad sobą. Los, albo innymi słowy instynkt, odegrał swoją złowrogą i bezlitosną rolę, i głaz się potoczył, porywając ze sobą wszystko, co napotykał na swej drodze: honor, rozsądek, szczęście, wierność, prawość, czystość!

I ta przerażająca naiwność, ta chęć przygarnięcia pod swój dach namiętnego młodego mężczyzny, właśnie w tym wieku, gdy popędy burzą się najgwałtowniej! Albo była zamaskowaną ladacznicą, albo miłość zaćmiła jej rozum! Ona - ladacznica? Nie, po tysiąckroć nie! Wielbiłem ją za jej szczere zachowanie, spokojny charakter, za jej otwartość i macierzyńską czułość. Ekscentryczna, niezrównoważona, jeśli tak chcecie (sama to przeczuwała, ponieważ przyznawała się do swoich błędów), ale występna - nie! I nawet w jej drobnych sztuczkach, których próbowała, żeby mnie rozruszać, więcej było z dojrzałej kobiety, zabawiającej się przyprawianiem nieśmiałego kawalera o konfuzję, niż z kokietki, pragnącej wzbudzać zdrożne chęci.

Nastał czas, abym poskromił przebudzone demony; pragnąc wprowadzić w błąd swoich nadzorców, zasiadłem przy biurku i wygotowałem list, w którym rozwinąłem dawny temat mojej nieodwzajemnionej miłości, przy czym winą za rozpacz, w jaką popadłem, obarczałem śpiewaka, twierdząc, że jego triumf odjął mi wszelkie nadzieje na przyszłość. Twierdzenie to poparłem dowodami pisemnymi w postaci dwu wierszy dla Niej, pisanych namiętnym stylem i tak dwuznacznych, że baronowa mogła poczuć się zraniona lub nie. Zarówno list, jak i wiersze zostały bez odpowiedzi, co dowodziło, że albo chwyt był oklepany, albo temat przestał być interesujący.

Tymczasem minęło parę cichych, spokojnych dni, które przyczyniły się do mego zdrowienia. Otaczający mnie krajobraz przybrał kolory ubóstwianej istoty. Nawet las, przez który pędziłem podczas swoich czyśćcowych godzin, rozpływał się w uśmiechu, a gdy spacerowałem tu rankami, wspomnienia owego miejsca, gdzie walczyłem z wszelkimi demonami, jakie tylko mieszczą się w ludzkim sercu, nie budziły już we mnie przerażenia. Sama jej obecność oraz pewność, że będę mógł ją zobaczyć, wystarczały, żeby przywrócić mnie życiu i rozsądkowi!

Ponieważ z doświadczenia wiedziałem, że ten, kto wraca nieoczekiwanie, nigdy nie jest mile widzianym gościem, nie bez pewnego niepokoju, a nawet wahania, szedłem złożyć wizytę baronowej. Już na podwórzu zwróciłem uwagę na bezlistne drzewa, usunięte ławki, zionące pustką otwory w ogrodowym parkanie po zdjętych furtkach, na taniec zwiędłych liści, piwniczne okienka zapchane słomą - wszystko świadczyło o tym, że zima jest w drodze. A kiedy wszedłem do salonu, doznałem przygnębiającego wrażenia, wdychając stęchłe powietrze, ogrzane fajansowymi piecami, które wznosiły się pod ścianami, wysokie i białe, jak zwisające z sufitu prześcieradła. Zewnętrzne okna były wstawione, a szpary oklejone uszczelniającymi paskami; wata między szybami, która miała przypominać śnieg, upodabniała ten wielki pokój do kostnicy. Usiłowałem w swej imaginacji pozbawić go wielkopańskiego wystroju, żeby przywołać na pamięć jego dawny wygląd: sztywny, mieszczański styl, nagie ściany, nieheblowana podłoga bez dywanów, czarny i jakby trochę zagubiony stół jadalny, który wspierając się na ośmiu nogach przypominał pająka, i surowe miny mego ojca i macochy.

Baronowa przyjęła mnie serdecznie, ale wyglądała smutno i była wyraźnie rozczarowana. Teść i stryj już przyszli i grali w karty z baronem w przyległym pokoju. Po przywitaniu się z graczami pozostałem z baronową sam, na sam. Usiadła w fotelu przy lampie i zaczęła robić na drutach. Małomówna, ponura, brzydka pozwalała mi prowadzić konwersację, która z braku replik wyrodziła się w monolog. Skulony w kącie przy piecu, obserwowałem ją; schylona nad robótką nie unosiła głowy. Tajemnicza, zatopiona w sobie, zdawała się chwilami zapominać do tego stopnia o mojej obecności, iż sądziłem, że przyszedłem nie w porę i że mój powrót sprawił złe wrażenie, co potwierdziło moje wcześniejsze obawy. Raptem opuściłem przygasłe spojrzenie na podłogę i ujrzałem pod obrusem jej łydkę, którą odsłoniły podciągnięte spódnice. Zachwycająca nóżka obleczona była w białą pończoszkę, która zachodziła za kolana, i obciśnięta kolorową haftowaną podwiązką, podkreślającą ów ponętny mięsień, od którego zawróciło mi się w głowie, albowiem pozwalał on wyobraźni zrekonstruować całe jej ciało. No i ta stopka o wysokim podbiciu, podobna w kształcie do łuku tęczy, wsunięta w pantofelek Kopciuszka.

Wówczas sądziłem jeszcze, że była to tylko niezamierzona nonszalancja; później pojąłem, że kobieta wyraźnie czuje, jakie robi wrażenie, pokazując to, co skrywa się nad kostkami. Nieco skonfundowany tym frapującym widokiem, nadałem rozmowie inny obrót i dzięki zręcznemu manewrowi skierowałem ja na mój rzekomy romans.

Wyprostowała się, odwróciła do mnie, spojrzała mi w oczy i rzekła:

- Pan jest chyba bardzo stały w swoich uczuciach!

Moje oczy uparcie usiłowały zabłądzić w dół, tam gdzie pod obrusem świecił mglistobiały sierp księżyca i czerwona podwiązka, ale skierowałem je ku jej źrenicom, rozszerzonym w słabym świetle lampy, i odpowiedziałem stanowczym tonem:

- Tak, niestety!

Trzaskanie kartami i okrzyki graczy akompaniowały temu bezlitosnemu wyznaniu.

Nastąpiło kłopotliwe milczenie. Zajęła się na powrót swoją robótką, pozwalając spódnicom opaść. Czar prysnął, a baronowa była dla mnie jedynie obojętną kobietą, pierwszą lepszą, niedbale ubraną, więc po kwadransie pożegnałem się, mówiąc, że jestem niedysponowany.

Po powrocie do domu wyjąłem z szuflady mój dramat, z mocnym postanowieniem dokonania w nim przeróbek, żeby poprzez intensywną pracę wyrwać z korzeniami tę beznadziejną namiętność, która mogła prowadzić tylko do występku. Miałem do tego wstręt, powodowany smakiem, instynktem, tchórzliwością, a przede wszystkim moim moralnym wychowaniem. Z tych wszystkich względów zamierzałem zerwać tę więź, która stawała się coraz bardziej niebezpieczna.

Nieoczekiwany traf przyszedł mi z pomocą - w dwa dni później zaproponowano mi, abym skatalogował bibliotekę u pewnego prywatnego zbieracza w posiadłości leżącej poza miastem.

Zainstalowałem się więc w starym zamku z siedemnastego wieku, w pomieszczeniu wypełnionym książkami od podłogi do sufitu. To była podróż przez różne epoki mego kraju. Znajdowała się tu cała szwedzka literatura - od piętnastowiecznych inkunabułów do aktualnych nowości wydawniczych. Zagłębiłem się w niej, żeby szukać zapomnienia. Udało mi się to tak dobrze, że gdy przeszedł pierwszy tydzień, nawet nie zauważyłem, iż brakowało mi moich przyjaciół. Niestety, w sobotę, w dniu, w którym baronowa miała zwyczaj przyjmować gości, zjwił się ordynans z królewskiej lejbgwardii z zaproszeniem od barona, który przyjaźnie wyrzucał mi moje zniknięcie. Doznałem gorzko-słodkiej satysfakcji, mogąc odpowiedzieć odmownie, aczkolwiek uprzejmie, i ubolewając, że już sam nie dysponuję swoim czasem.

Przeszedł jeszcze jeden tydzień i ten sam ordynans pojawił się w pełnej gali z bilecikiem od baronowej. W dość ostrych sformułowaniach prosiła, abym odwiedził barona, który leży złożony grypą i pragnie, bym dał znać o sobie. Rad nierad musiałem natychmiast tam się udać.

Baronowa wyglądała źle, a baron, który był lekko przeziębiony, nudził się na swym łożu w sypialni, dokąd mnie skierowano. Widok tej świętości, dotychczas ukrytej przed moim wzrokiem, rozbudził na nowo moją instynktowną niechęć do małżeńskiego pożycia we wspólnej sypialni, gdzie małżonkowie bezlitośnie eksponują się we wszystkich sytuacjach, które wymagają samotności. To ogromne łoże, na którym wyciągał się baron, odsłaniało cały bezwstyd intymnego współżycia, a spiętrzone obok chorego poduszki niedyskretnie wskazywały miejsce zarezerwowane dla małżonki. Toaletka, umywalka, ręczniki, wszystko wydawało mi się skalane, i żeby powstrzymać odruch obrzydzenia, musiałem udawać, że tego nie widzę.

Po chwili rozmowy w nogach łóżka baronowa zaprosiła mnie na kieliszek likieru do salonu, a kiedy pozostaliśmy sami, uprzedziła moje refleksje, jakby odgadując je, i ulżyła swemu sercu, rzucając parę krótkich, urywanych zdań.

- Proszę powiedzieć, czy to nie jest obrzydliwe?

- O co chodzi?

- Ach, świetnie mnie pan rozumie! To kobiece życie, bez celu, bez przyszłości, bez zajęcia! Och, ja już tego nie wytrzymuję!

- Ależ baronowo! A dziecko, które będzie musiała pani wkrótce wychowywać. A inne dzieci, których może się pani jeszcze spodziewać...

- Nie chcę mieć więcej dzieci i nie nadaję się na mamkę!

- Nie mamka, ale matka, dojrzała do swego chwalebnego powołania...

- Matka, gospodyni! To wychodzi na jedno! A za co, według pana, mam się brać, skoro obie służące dają sobie doskonale radę ze wszystkim? Nie, ja chcę żyć...

- Jako aktorka!

- Tak.

- Ale pani pozycja na to nie pozwala...

- Wiem o tym, aż za dobrze! I dlatego jestem taka apatyczna, nudzę się, och, umieram z nudów!

- A literatura? To nie jest takie prostackie zajęcie, jak stanie na scenie!

- Sztuka mówienia jest dla mnie sztuką najwyższą i cokolwiek by się zdarzyło, nie wybaczę sobie nigdy, że poświęciłam swą przyszłość czemuś, co stało się jednym wielkim rozczarowaniem!

Baron zawołał nas.

- O co jej właściwie chodzi? - zapytał mnie.

- O teatr!

- Ona jest przecież zbzikowana!

- Ona nie jest taką wariatką, na jaką wygląda! - odparła baronowa, wychodząc z sypialni i z trzaskiem zamykając za sobą drzwi.

- Posłuchaj, stary przyjacielu - zwierzył mi się baron. - Ona nie sypia po nocach!

- A cóż wobec tego robi?

- Gra na pianinie, kładzie się na kanapie w salonie, przegląda książkę wydatków domowych. Powiedz mi, młody mędrcze, co na to poradzić?

- Wydawać dzieci na świat, długimi rzędami! Skrzywił się, a potem rzekł z udaną swobodą:

- Doktor zabronił jej tego, ponieważ pierwszy poród odbył się w okolicznościach, które... a zresztą, finanse... rozumiesz?

Zrozumiałem. I strzegłem się przed dalszym zgłębianiem tego poważnego problemu, a ponadto byłem jeszcze zbyt młody, żeby wiedzieć, że to właśnie chore kobiety dyktują lekarzowi, co powinien zaordynować.

Baronowa weszła ponownie z dzieckiem i położyła je do żelaznego łóżeczka, stojącego przy łożu barona. Maleństwo zaczęło popłakiwać i nie chciało spać. Wówczas matka, nie mogąc uspokoić dziewczynki, poszła po rózgę. Ponieważ zawsze wpadałem w irytację na widok karanego dziecka - nawet mego ojca obsypywałem wymówkami w podobnych okolicznościach - i tym razem wkroczyłem, nie posiadając się z oburzenia i z najwyższym trudem opanowując wściekłość.

- Proszę wybaczyć, że mieszam się w wasze sprawy, ale czy sądzicie, że dziecko płacze bez powodu?

- Ona jest po prostu niegrzeczna!

- W tym wypadku ma powody, żeby być niegrzeczną. Może chce spać, a męczy ją nasza obecność i blask lampy?

Zawstydzona i być może świadoma tego, jakie fatalne wrażenie zrobiła występując w roli megiery, przyznała mi rację, a ja wstałem, żeby się pożegnać.

Ten nagły wgląd w wewnętrzne sprawy małżeńskie uleczył mnie na parę tygodni z mojej miłości i muszę powiedzieć, że scena z rózgą uczyniła mi wspomnienie owego wieczoru nienawistnym.

Jesień wlokła się mozolnie, ciężka, ponura, i powoli zbliżała się gwiazdka. Przybycie z Finlandii pary nowożeńców, należących do powierników baronowej, wniosło odrobinę nowego życia do naszych wzajemnych stosunków, które zaczynały jałowieć i wygasać. Dzięki zabiegom baronowej otrzymałem kilka zaproszeń i wystąpiłem we fraku na wystawnych kolacjach, obiadach, a nawet na raucie. Podczas tych pikników z udziałem niezbyt dystyngowanej socjety zauważyłem, że baronowa - zachowując maniery ulicznika i nakładając maskę przesadnej otwartości - sama umizgiwała się do młodych mężczyzn, rzucając przy tym bez ustanku ukradkowe spojrzenia w moim kierunku, żeby sprawdzić, jak na to reaguję. Był to niewiarygodnie bezwstydny flirt, próbowałem przeto odpowiadać obraźliwą rezerwą, która opierała się w równej mierze na uczuciu niechęci, jakie wzbudza czyjeś złe zachowanie, co na zatroskaniu, jakie wywołuje widok uwielbianej istoty hańbiącej się jako kokietka. Na domiar wszystkiego przez cały czas wyglądała na osobę bawiącą się świetnie i odwlekała chwilę wyjścia aż do godzin rannych, co utwierdziło mnie w przekonaniu, że była kobietą, którą powodowały niezaspokojone żądze, która czuła się źle w domu i której powołanie artystyczne zasadzało się na taniej próżności, polegającej na tym, żeby wystawiać się na pokaz i czerpać z tego przyjemność. Uniesiona i rozgorączkowana, kręcąca się jak fryga, umiała być na widoku, a w tłumie zaproszonych gości zawsze otoczona była rojem wielbicieli, raczej dzięki talentowi do zaciągania opornych gwałtem pod swój sztandar niźli kobiecym powabom. Miała w sobie żywiołową witalność, neurotyczną otwartość, która zmuszała najbardziej niechętnych do słuchania i zauważania jej, nie uszło natomiast mojej uwagi, że w tym samym momencie, gdy zawiodły ją nerwy i zaszyła się w kąt, czar ustawał i nikt już o nią nie zabiegał. Jednym słowem: żądna władzy, zaszczytów, może nawet bezduszna, zawsze usiłowała sprzymierzyć się z młodymi mężczyznami, traktując jednocześnie damy z uderzającą nonszalancją.

Na mnie również zagięła parol, chcąc mnie oczarować, ujarzmić i sprawić, żebym czołgał się u jej stóp. To właśnie tego dnia, po odniesieniu sukcesu na przyjęciu, odważyła się na mistrzowski manewr. Zaślepiona próżnością, zwierzyła się swej przyjaciółce, że jestem w niej zakochany. Kiedy poszedłem z wizytą do owej przyjaciółki, wyrwałem się z jakimś nieskładnym zdaniem, wyrażając nadzieję, że zobaczę tam baronową.

- A zatem przyszedł pan do mnie po to, żeby ją tu spotkać - rzekła, aby się ze mną podroczyć. - Bardzo to uprzejmie z pańskiej strony!

- Nie, prawdę mówiąc to właśnie pani baronowa poleciła mi tu przyjść.

- A więc raczej rendez-vous?

- Jak pani chce! W każdym razie nie ja się nie stawiłem.

I faktycznie, to ona zdecydowała o wizycie, a ja zastosowałem się jedynie do jej woli. Wpadając na ten koncept, chciała mnie skompromitować, żeby uratować własną skórę. Chcąc się zemścić, zepsułem jej szereg przyjęć, nie pojawiając się na nich, toteż nie miała już okazji do rozkoszowania się moim cierpieniem. O, jakże cierpiałem! Włócząc się po ulicach pod oknami domów, do których była zaproszona, wbijałem sztylet we własne serce i wzdrygałem się z zazdrości, wyobrażając ją sobie w ramionach jakiegoś dansera, w tej błękitnej jedwabnej sukni, z jasnoblond włosami fruwającymi w gwałtownych powiewach, kiedy jej zjawiskowa postać wirowała na najmniejszych podeszwach na świecie.

Weszliśmy w nowy rok i zaczęła się wiosna. Spędzaliśmy ten czas na różnych fetach, śmiertelnie nudnych spotkaniach we troje, ożywianych zerwaniami i pojednaniami, potyczkami i rozejmami, drobnymi utarczkami i wylewami uczuć, którym towarzyszyły zapewnienia o szczerej przyjaźni. Odchodziłem stamtąd i przychodziłem z powrotem.

Marzec był za pasem, ów napawający obawą miesiąc, kiedy w zimnych krajach szaleje ruja, a losy kochanków zmierzają nieubłaganie ku swemu spełnieniu, miażdżąc serca, depcząc obietnice i przysięgi, zrywając więzy honoru, rodziny, przyjaźni.

Baron, któremu wypadła służba w jednym z pierwszych dni marca, zaprosił mnie na spędzenie wieczoru u niego w koszarach gwardii. Udałem się tam. W synu pospolitaka z małomieszczańskiej rodziny nic nie mogło wzbudzić większego respektu niż widok insygniów najwyższej władzy. Szedłem przez korytarze wraz z moim przyjacielem, któremu co krok salutowali oficerowie. Słyszałem pobrzękiwanie szabel, nawoływanie wartownika „Stój! Kto idzie?", werble, póki nie dotarliśmy do sali odpraw. Wojenny wystrój tego pomieszczenia przejął mnie tajemnym dreszczem - wielkie portrety wodzów zmusiły mnie do pochylenia karku, sztandary, zdobyte pod Lützen, pod Lipskiem, chorągwie, których używano na co dzień, popiersie obecnego króla, hełmy, tarcze, przeglądowe plany bitew, wszystko to budziło we mnie trwogę plebejusza przed atrybutami klasy panującej.

I w tym imponującym otoczeniu kapitan urósł w moich oczach tak, że nie odstępowałem go ani na krok, licząc na jego pomoc w razie jakiegoś niebezpieczeństwa.

Kiedy weszliśmy do jego pokoju służbowego, przyszedł adiutant w stopniu porucznika i oddał mu honory; przez cały czas stał, a ja czułem się wywyższony nad ową kastę poruczników - zawziętych rywali pisarzy do względów dam i nieprzejednanych wrogów synów ludu.

Ordynans wniósł butelkę ponczu i zapaliliśmy cygara. Baron zabawiał mnie albumem pułku - zbiorem szkiców, zwykłych oraz lawowanych rysunków, odznaczających się dużym artyzmem i przedstawiających wszystkich wybitnych oficerów, którzy już przed dwudziestu laty służyli w lejbgwardii. W czasach mojej młodości wprawiali w podziw i zazdrość gimnazjalistów, którzy codziennie znajdowali przyjemność w „bawieniu się w zmianę warty". Moje plebejskie instynkty rozkoszowały się widokiem wszystkich tych uprzywilejowanych, wystawionych w albumie na pośmiewisko dzięki celnym strzałom ironii. Licząc na zgodność poglądów zdemokratyzowanego barona, pozwoliłem sobie na parę drobnych uszczypliwości pod adresem rozbrojonych przeciwników. Ale linia demarkacyjna demokratycznych poglądów barona przebiegała inaczej niż moja, wobec czego poczuł się urażony moimi wypadami. Duch gwardyjski zdobył w nim przewagę - nerwowo przewracając stronice zatrzymał się przed wielką kompozycją, która przedstawiała zamieszki 1868 roku.

- Tu możesz zobaczyć, jak rozprawialiśmy się z gawiedzią! - powiedział ze zjadliwym uśmiechem.

- I ty brałeś w tym udział?

- Oczywiście! Należałem do oddziału straży, który bronił trybuny wokół pomnika, zaatakowanej przez tłuszczę, i ktoś rzucił kamieniem w moją czapę. Wówczas postanowiłem rozdzielić naboje. Niestety, od króla przyszedł rozkaz, który nie zezwalał na otwarcie ognia. Byłem więc tarczą strzelecką dla kamieni pospólstwa. Może teraz zrozumiesz, jak bardzo jestem rozkochany w motłochu! I po chwili milczenia, podczas której wpatrywał się we mnie badawczym wzrokiem, dorzucił ze śmiechem:

- Czy pamiętasz tę awanturę?

- A jakże! - odparłem. - Doskonale pamiętam, ponieważ uczestniczyłem w studenckim pochodzie!

Ale przemilczałem to, że połączyłem się z motłochem, który wpadł we wściekłość, ponieważ przez zarezerwowanie trybuny dla specjalnych gości odsunięto go od udziału w ludowym święcie, że stanąłem po stronie napastników i że rzucałem kamieniami w gwardię.

Kiedy usłyszałem z arystokratycznych ust artykulację słowa „motłoch", stało się dla mnie jasne, skąd wzięła się pozarozumowa bojaźń, która mną owładnęła, gdy wchodziłem do twierdzy tego wroga. Rysy twarzy mego przyjaciela zmieniły się, moim zdaniem, tak bardzo, że popadłem w przygnębienie. Nienawiść różnych ras, tradycji, klas wzniosła się jak nieprzebyty mur między nami, a gdy zobaczyłem, jak umieszcza szablę między kolanami, szablę honorową, zdobną monogramem z koroną królewskiego dawcy, czułem głęboko, jak sztuczna jest nasza przyjaźń, będąca dziełem kobiety - jedynego łączącego nas ogniwa. Wyniosły ton, fizjonomia, która coraz bardziej dopasowywała się do otoczenia, oddalały go ode mnie. Pragnąc przeciągnąć go na swoją stronę, zmieniłem temat rozmowy. Bez szczególnego powodu zwróciłem się do niego z pytaniem dotyczącym baronowej i dziecka. Rozpromienił się prawie natychmiast, zmarszczki na jego twarzy wygładziły się i odzyskał swoją zwyczajną, dobroduszną minę. Poczułem wówczas, że siedzę mocno w siodle, i pod jego życzliwym wzrokiem, podobnym do wzroku olbrzyma otaczającego opieką karła, ośmieliłem się wyrwać trzy włoski z brody wielkoluda.

- Powiedz mi, stary przyjacielu - rzekłem - mała Matylda spodziewana jest tu na Wielkanoc, czyż nie tak?

- Ależ tak, na pewno! - odpowiedział.

- Mam zamiar smalić do niej cholewki! Wychylił szklaneczkę i uśmiechnął się drwiąco z miną dobrodusznego olbrzyma:

- Spróbować nigdy nie zawadzi!

- Czyżby przypadkiem była kimś zajęta?

- Nie, o ile wiem. Ale wydaje mi się... jak powiedziałem..., spróbować nigdy nie zawadzi!

I dodał tonem głębokiego przekonania:

- Szkoda fatygi!

W bezlitosnej odpowiedzi barona było coś pogardliwego, jednak w następstwie tej zniewagi zrodziło się we mnie ryzykanckie postanowienie, żeby utrzeć nosa zarozumiałemu kawalerowi i dzięki udanej kombinacji uratować się przed występną namiętnością, przenosząc ją na inną osobę, a jednocześnie dać satysfakcję baronowej, zranionej w swych najgłębszych uczuciach.

Tymczasem nadeszła noc, więc podniosłem się, żeby pójść do domu. Kapitan przeprowadził mnie przez posterunki - uścisnęliśmy sobie ręce za wielką furtą, którą zatrzasnął za mną zbyt gwałtownie, jakby wyzywająco.

Była wczesna wiosna; śnieg stopniał, a ulice uwolniły się od lodowej pokrywy; wygłodniałe dzieci sprzedawały już fiołki; w oknach kwiaciarni azalie, rododendrony i wczesne róże barwiły się swoim przepychem; pomarańcze rozświecały szyby w sklepach korzennych, homary, rzodkiewki, kalafiory z Algierii ozdabiały masarskie lady. Słońce iluminowało pieniste fale Strömmen pod Norrbro, a przy nabrzeżach taklowano parowce, świeżo wymalowane w kolorach morskiej zieleni i szkarłatnoczerwonego cynobru. Ludzie, którzy snuli się ospale w zimowym mroku, ożyli w słońcu - dla ludzkiego zwierzęcia nastał czas rui. Biada słabym, kiedy należy dokonać wyboru, kiedy miłość daje ujście nieokiełznanym popędom!

Ta piękna diablica przyjechała i gościła u baronostwa! Rozpocząłem zalecanki, ale, jak sądzę, poinformowana zawczasu, bawiła się mną. Graliśmy jakiś kawałek na cztery ręce na pianinie, a ona przycisnęła prawą pierś do mego lewego ramienia. Baronowa zauważyła to i cierpiała. Baron umierał z zazdrości, śledząc mnie rozjuszonym spojrzeniem. To zdawał się być wściekły na mnie z powodu żony, to kipiał złością z powodu kuzynki.

Kiedy zostawiał baronową sadowiąc się i poszeptując z tą młodą osóbką, zajmowałem się opuszczoną małżonką. Wyraźnie go to denerwowało - rzucał jakieś głupie pytania, przerywając nam rozmowę. Niekiedy odpowiadałem mu zjadliwym śmiechem, a nieraz nawet go nie słuchałem.

Tego wieczora wyprawiono uroczystą kolację dla niewielkiego grona gości. Wśród nich była matka baronowej, która powzięła do mnie sympatię, a będąc czujna, jak wszystkie stare kobiety, od razu wyczuła pismo nosem.

W wybuchu macierzyńskich uczuć i w przeczuciu nieznanych niebezpieczeństw, chwyciła moje ręce i nie spuszczając ze mnie oka wykrzyknęła:

- Jestem przekonana, że jest pan człowiekiem honoru. Nie wiem, co dzieje się w tym domu. Ale proszę mi przyrzec, że będzie pan czuwał nad moją córką, moim jedynym dzieckiem, a jak tylko wydarzy się coś niedobrego, przyjdzie pan do mnie i opowie mi wszystko!

- Obiecuję to miłościwej pani - odparłem, całując ją w rękę na rosyjską modłę, była bowiem żoną rosyjskiego oficera.

I dotrzymałem słowa!

Tańczyliśmy na wulkanie. Baronowa zbladła, schudła i tak bardzo zbrzydła, że budziła współczucie. Baron - zazdrosny, opryskliwy, grubiański wobec mnie. Odchodziłem, ale wzywano mnie następnego dnia i przyjmowano z otwartymi ramionami. Wyjaśniano, że wszystko było nieporozumieniem, aczkolwiek rozumieliśmy się doskonale.

Bóg jeden wie, co działo się w tym domu! Jednego wieczora piękna Matylda udała się do sypialni, żeby przymierzyć suknię balową. Baron wymknął się za nią chyłkiem, pozostawiając żonę samą ze mną. Po półgodzinnej konwersacji zapytałem o mego przyjaciela.

- Pełni służbę przy Matyldzie w charakterze pokojówki! - wyjaśniła baronowa.

Pożałowała jednak swoich słów i dorzuciła:

- Ona jest przecież jeszcze dzieckiem, a zresztą, cóż w tym złego? Między krewnymi jest to naprawdę bez znaczenia!

Później zmieniła ton:

- Pan jest zazdrosny!

- A pani, baronowo?

- Może będę!

- Oby nie stało się to po czasie! To życzenie przyjaciela!

Baron wrócił z młodą dziewczyną, przebraną w zieloną jak trzcina suknię balową z wycięciem, w którym ukazywały się piersi.

Udawałem, że jestem olśniony jej widokiem, i zrobiłem krok do tyłu zakrywając oczy rękami.

- Och! Patrzenie na panią jest niebezpieczne!

- Owszem, suknia jest śliczna - przyznała baronowa niepewnym tonem.

Dziewczyna wyszła z pokoju w asyście barona, a ja pozostałem znowu sam na sam z baronową.

- Dlaczego jest pan dla mnie taki niemiły od pewnego czasu? - spytała łzawym głosem, patrząc na mnie jak zbity pies.

- Ja? Nie zauważyłem tego.

- Zmienił pan postępowanie względem mnie i chciałabym naprawdę wiedzieć, cóż ja takiego złego panu zrobiłam?

Przysunęła krzesło bliżej mego, spojrzała na mnie błyszczącymi oczami, zaczęła drżeć, a ja... wstałem.

- Pani wybaczy, ale nieobecność barona wydaje mi się trochę dziwna. Nie przepadam za tym rodzajem zaufania, jakim mnie darzy. Jest w tym coś obraźliwego!

- Co chce pan przez to powiedzieć?

- Uważam... no dobrze... Mąż nie zostawia żony w taki sposób z młodym mężczyzną, szczególnie gdy sam zamyka się z młodą dziewczyną w sypialni...

- Pan to pojmuje jako zniewagę względem mnie! Ale pańskie zachowanie również...

- To, jak ja się zachowuję, nie ma żadnego znaczenia! Natomiast tamto budzi we mnie odrazę! Będę panią pogardzał, jeśli nie wykaże pani dbałości o swoją godność! Czym oni się tam zajmują?

- Toaletą Matyldy! - odparła z niewinną miną, śmiejąc się jednocześnie. - Co, według pana, powinnam zrobić?

- Mężczyzna nie pomaga damie w rozbieraniu, jeśli nie pozostają w stosunku miłosnym!

- Ona jest przecież jego dzieckiem, jak on mówi, a on jest jej tatusiem, jak ona utrzymuje.

- Nigdy nie pozwoliłbym moim dzieciom bawić się w tatę i mamę, a tym bardziej nie pozwoliłbym im tego robić z dorosłymi!

Wstała, żeby pójść po barona.

Spędziliśmy wieczór na praktykowaniu magnetyzmu zwierzęcego. Przesuwałem rękę nad jej twarzą, a ona przyznała, że to działa uspokajająco na nerwy. Ale raptem, właśnie kiedy już miała zapaść w sen, podniosła się, patrząc na mnie dzikim wzrokiem.

- Proszę przestać! Nie chcę! Pan zamierza mnie zaczarować!

- Wobec tego teraz pani kolej, żeby wypróbować swoje magnetyczne siły na mnie!

Wykonywała nade mną te same manipulacje, którym przed chwilą się poddawała.

Opuściłem oczy, a ponieważ uporczywe milczenie po drugiej stronie pianina rozbudziło we mnie podejrzliwość, skierowałem wzrok ku dwóm parom stóp spoczywających na uformowanym w kształcie liry pedale instrumentu. Myślałem, że śnię, i zerwałem się gwałtownie z krzesła. Jednocześnie uniósł się baron zza pianina i zaproponował, abyśmy wychylili szklaneczkę ponczu.

Staliśmy we czworo z uniesionymi szklankami i właśnie zamierzaliśmy wznieść toast, gdy baron zwrócił się do żony z prośbą:

- Wypij na zgodę z Matyldą.

- Twoje zdrowie, mała czarownico - rzekła z uśmiechem baronowa.

A później, zwracając się do mnie:

- Czy może pan sobie wyobrazić, że byłyśmy skłócone, i to z pańskiego powodu?

W pierwszym momencie zaniemówiłem, ale po chwili odzyskałem głos: .

- Może baronowa zechciałaby mi to objaśnić?

- Żadnych wyjaśnień! - odpowiedziały chórem.

- Wielka szkoda, bo wydaje mi się, że milczeliśmy za długo!

W atmosferze przykrego zakłopotania spotkanie dobiegło końca i wyszedłem.

- Z mojego powodu! - powtórzyłem sam do siebie i zacząłem przesłuchiwać swoje sumienie. Co to miało znaczyć? Czy był to przejaw naiwności, będący następstwem mętliku panującego w jej umyśle? Dwie kobiety były skłócone z powodu mężczyzny. A zatem obie były zazdrosne o siebie z jego powodu! Ale czyż baronowa byłaby na tyle szalona, aby zdradzić się w ten sposób? Z pewnością nie! Wobec tego musiało kryć się pod tym coś innego!

Cóż więc dzieje się w tym domu? - zapytywałem siebie, wracając myślą do tej osobliwej sceny, która tak mnie strwożyła tego wieczoru, mimo iż nie mogłem twierdzić, że byłem świadkiem czegoś nieprzyzwoitego, do tego stopnia wydawało mi się to nieprawdopodobne.

Te absurdalne oznaki zazdrości, obawy starej matki, zmienne nastroje baronowej, spowodowane właściwościami wiosennego powietrza, wszystko to mieszało się w moim mózgu, wrzało, fermentowało i po całonocnych rozmyślaniach jeszcze raz postanowiłem uciec, czując się zagrożony wiszącymi nade mną katastrofami, którym już wkrótce nie będzie można zapobiec.

Z tym zamiarem wstałem wcześniej, żeby napisać mądry, szczery, nacechowany głębokim szacunkiem list. Starannie dobierając słowa, ostrzegałem w nim przed nadmiernym nadużywaniem naszej przyjaźni; wyjaśniałem, nie dając wyjaśnień, prosiłem o udzielenie mi absolucji, oskarżałem siebie o wzniecanie niesnasek między krewnymi - Bóg raczy wiedzieć, co jeszcze wymyśliłem!

Rezultat: baronowa spotyka mnie niby przypadkowo, gdy około dwunastej opuszczam bibliotekę. Przystanęła na Norrbro, zatrzymała mnie, zaprowadziła do położonego na uboczu miejsca w alei przy placu Karola XII. Błagała mnie prawie z płaczem, abym wrócił, nie żądając żadnych wyjaśnień, i nadal był im przyjacielem.

Jakże była zachwycająca tego dnia! Ale darzyłem ją zbyt wzniosłą miłością, żeby chcieć doprowadzić ją do zguby.

- Proszę mnie zostawić, jeśli nie chce pani zepsuć sobie opinii! - oświadczyłem stanowczo, mierząc wzrokiem przechodniów, których spojrzenia krępowały nas. - Proszę wrócić do domu natychmiast, bo w innym wypadku wypędzę panią!

Spojrzała mi prosto w oczy z tak żałosną miną, że kusiło mnie, aby paść na kolana, całować jej stopy i błagać o wybaczenie. A potem odwróciłem się do niej plecami i zniknąłem w bocznym przejściu.

Po zjedzeniu obiadu wszedłem po schodach do swej mansardki, bardzo z siebie zadowolony, z czystym sumieniem i rozdartym sercem. Miała swoje sposobiki przypadania oczami do mężczyzny, ta kobieta! Och!

Krótka sjesta przywróciła mi siły. Stanąłem przed kalendarzem, który wisiał na ścianie. 13 marca! „Beware the ides of March." Czytając to zdawałem się słyszeć: "Strzeż się trzynastego marca!" Te sławne słowa, cytowane w Juliuszu Cezarze Szekspira, pobrzmiewały w moich uszach, gdy służąca weszła z bilecikiem od barona. Prosił mnie usilnie, abym spędził u niego wieczór, ponieważ baronowa czuła się źle, a Matylda musiała pójść gdzie indziej.

Nie mając siły oprzeć się zaproszeniu, udałem się tam. Baronowa, która wyglądała jak z krzyża zdjęta, wyszła mi na spotkanie i przyciskając do piersi moje ręce, dziękowała mi w gorących słowach, że okazałem się na tyle miłosierny, aby z powodu nic nie znaczących błahostek, nieporozumień, głupstw nie pozbawiać ich przyjaciela, brata.

- Ona oszalała już do reszty! - zażartował baron, wyciągając mnie z jej objęć.

- Tak, oszalałam z radości, że znowu widzę naszego małego przyjaciela, który miał zamiar odejść od nas na zawsze!

I wybuchnęła płaczem.

- Miała poważne kłopoty zdrowotne - powiedział baron tonem usprawiedliwienia, zażenowany tą doprawdy rozdzierającą sceną.

Biedna kobieta wyglądała jak błędna, oczy błyszczały mrocznym blaskiem i zdawały się obejmować prawie pół twarzy; policzki mieniły się zielenią. Patrzeć na nią było prawdziwą męką. Kasłała - suchotniczy kaszel wstrząsał jej kruchym ciałem.

Stryj i teść zjawili się nieoczekiwanie i rozpalono wielki ogień w kaflowym piecu, żeby posiedzieć przy nim o szarej godzinie bez zapalania lamp.

Usiadła przy mnie, podczas gdy trzej panowie wdali się w polityczną dysputę.

W półmroku widziałem jej błyszczące oczy, czułem promieniowanie jej ciała, które musiało być gorące, sądząc z ataku histerii, jaki miała przed chwilą. Jej suknia muskała moje spodnie, a ona oparła się o moje ramię, by móc szeptać mi w ucho, żeby inni nie słyszeli, i najzupełniej nieoczekiwanie wymamrotała:

- Czy pan wierzy w miłość?

- Nie!

Odpowiedź spadła na nią jak uderzenie pałką, a ja wstałem, żeby zmienić miejsce.

Ona jest szalona, ona jest nimfomanką, pomyślałem, a ponieważ obawiałem się, że zhańbi się jakimiś głupotami, zaproponowałem, żeby zapalić lampy.

Podczas kolacji stryj i teść rozwodzili się nad solidnymi przymiotami małej Matyldy, jej domowymi talentami, jej zręcznością w robótkach ręcznych. Młody baron, który połknął sporo szklaneczek ponczu, rozpłomienił się, wpadł w entuzjazm i zaczął piać dytyramby na jej cześć, by po chwili z pijacką płaczliwością uskarżać się na złe traktowanie, jakie to biedactwo musi znosić w rodzicielskim domu. I w samym środku tego lamentu wyciągnął zegarek z kieszonki kamizelki i wstał gwałtownie z krzesła, jakby wzywał go najświętszy obowiązek.

- Wybaczcie, panowie, ale obiecałem małej Matyldzie, że po nią pójdę. Proszę sobie nie przeszkadzać. Zostańcie tu wszyscy, wrócę za godzinę.

Stary baron, ojciec, zaprotestował, ale jego przebiegły synalek wybawił się z kłopotu gromkimi zapewnieniami i powoływaniem się na to, że dał słowo honoru. I ruszył w drogę, prosząc mnie przedtem z naciskiem, abym zaczekał do jego powrotu.

Posiedzieliśmy jeszcze przy stole około kwadransa; później weszliśmy ponownie do salonu. Ale obaj staruszkowie, chcąc być sami, wycofali się z powrotem do pokoju stryja, który już jakiś czas temu wprowadził się do mieszkania bratanka.

Przeklinałem los za to, że uwięził mnie w pułapce, której z takim wysileniem starałem się uniknąć; opancerzyłem swoje niespokojne serce, grzebień mi nabrzmiał, zjeżyłem sierść jak pies łańcuchowy, żeby oprzeć się każdej próbie wciągnięcia mnie w łzawo-miłosne sceny.

Oparty o kominek stałem paląc cygaro, nieugięty, zimny, sztywny i czekałem, co się będzie działo.

Wówczas baronowa zabrała głos:

- Dlaczego mnie pan nienawidzi?

- Nie czuję do pani nienawiści.

- Niech pan tylko pomyśli, jak mnie pan potraktował przed południem!

- Proszę milczeć!

Ta nadzwyczaj ordynarna odpowiedź, bez wiarygodnego powodu, była błędem. Przejrzała mnie, a w następnej chwili zostało powiedziane wszystko.

- Chciał pan uciec ode mnie. No dobrze! Czy pan wie, co skłoniło mnie wtedy do podróży do Mariefred?

Dwie sekundy milczenia, po czym odpowiedziałem:

- Czy popełnię błąd, jeśli założę, że był to taki sam motyw, jak ten, który skłonił mnie do paryskiej eskapady?

- To jest przecież oczywiste!

- I co teraz będzie?

Oczekiwałem sceny, ale ona zachowała spokój i patrzyła na mnie z czułością. Musiałem przerwać to niebezpieczne milczenie.

- Skoro wyciągnęła pani ze mnie moją tajemnicę, proszę posłuchać, co mam do powiedzenia. Jeśli chce mnie pani tutaj niekiedy widzieć, choćby bardzo rzadko, proszę być rozsądną! Moja miłość jest tak wzniosłej natury, iż mogę żyć w pani pobliżu, nie żądając nic więcej poza możliwością widzenia pani. W tym samym momencie, gdy zapomni pani o swoich obowiązkach, jakimś gestem, jakąś miną odsłaniając to, co ukrywa się w naszych sercach, zmuszony będę donieść o wszystkim pani mężowi, a z następstw tego z pewnością zdaje sobie pani sprawę.

Oczarowana, niemal w ekstatycznym uniesieniu, wzniosła oczy jakby ku niebu:

- Przysięgam! Jakże pan jest mocny i dobry i jakże pana podziwiam! Och! Wstydzę się; chciałabym prześcignąć pana w lojalności, chciałabym... Czy pan chce, żebym powiedziała wszystko Gustawowi?

- Może pani to uczynić! Ale wówczas nie zobaczymy się już więcej. Zresztą, to go nie dotyczy! Te uczucia, które żywi moje serce, nie są żadną zbrodnią i nawet gdyby pani mąż wiedział o wszystkim, czy byłby w stanie je zdławić? Jeśli będę miał ochotę zakochać się w kimkolwiek bądź, to nikomu nic do tego, dopóki moje namiętności nie zaczną uzurpować sobie praw do czyjegoś terytorium. A zresztą, jak pani chce. Jestem przygotowany na wszystko!

- Nie, nie, nie jest konieczne mówić mu cokolwiek, ponieważ memu mężowi zdarza się skakać na boki...

- Proszę wybaczyć, ale nie podzielam w tym punkcie pani rozumienia równości. Jeśli on chce się zbrukać, to tym gorzej dla niego! To nie powód, żeby... Nie!

Uniesienie opadło i powróciliśmy na ziemię.

- Nie - mówiłem dalej. - Ale proszę przyznać, że to osobliwe! To coś nowego, prawie unikalnego! Mężczyzna i kobieta kochają się, wyznają sobie miłość i to wszystko!

- Jest w tym swoisty styl! - wykrzyknęła, klaszcząc w ręce jak dziecko.

- I nie jest to wcale w kiepskim stylu romantycznym!

- Jak wspaniale być przyzwoitym.

- Najmniej obciążająca ze wszystkich metod!

- I będziemy się mogli spotykać stale, jak przedtem, bez obawy...

- Nie mając sobie nic do zarzucenia!

- Dość nieporozumień! Ale... czy to aby na pewno nie była Matylda, którą pan...

- Tss!

Drzwi otworzyły się i - szczyt banalności! - obaj staruszkowie weszli ze ślepą latarnią po wizycie w wygódce. Przeszli przez salon, znikając w przyległym pokoju.

- Proszę zauważyć, jaką mieszaniną rzeczy błahych i chwil podniosłych jest życie, i jak rzeczywistość różni się od zmyślenia! Czy odważyłbym się przedstawić w powieści, dramacie taką scenę, jak ta, nie ryzykując całkowitego fiaska? Proszę sobie wyobrazić wyznanie miłości bez pocałunków, bez padania na kolana, bez wielkich słów - i parę kochanków w blasku ręcznej latarni, zaskoczoną przez dwóch staruszków! Wielkość Szekspira polega właśnie na tym, że pokazuje Juliusza Cezara w szlafroku i pantoflach, przestraszonego niedorzecznymi snami.

Zadźwięczał dzwonek u drzwi i młody baron wszedł wraz z piękną Matyldą. Ponieważ nie miał czystego sumienia, obsypał nas serdecznościami, a ja, chcąc okazać się mocny w swej roli i wprowadzić go w błąd, uciekłem się do bezczelnego kłamstwa:

- Kłóciłem się z baronową na zabój przez całą godzinę!

Łypnął na nas podejrzliwie i wietrząc jak pies myśliwski, wycofał się, jakby był na mylnym tropie; ja zaś poszedłem w swoją stronę.

Jakąż niesłychaną naiwnością jest wierzyć w niewinną miłość! Ta tajemnica, którą dzieliliśmy wspólnie, stanowiła prawdziwe niebezpieczeństwo. Była jak dziecko spłodzone potajemnie; rosła, odkąd nasze dusze objęły się, i w końcu ujrzała światło dzienne. Tęskniliśmy za konfrontacją naszych dawnych uczuć, żeby na nowo przeżyć ten rok, który upłynął pod znakiem nieznośnej hipokryzji. Uciekaliśmy się do podstępu; złożyliśmy wizytę mojej siostrze, zamężnej za nauczycielem, który w pewnej mierze należał do wytwornego świata dzięki staremu szlacheckiemu nazwisku . Umawialiśmy się na spotkania, niewinne na początku, lecz żar uczucia wzmagał się, budziło się pożądanie.

W parę dni po wyjaśnieniu sobie wszystkiego, dała mi plik listów napisanych po części przed trzynastym marca, po części po owym burzliwym wieczorze, listów, zaświadczających o jej cierpieniach i o jej miłości; te pierwsze nie były nigdy przeznaczone do wysłania.

Poniedziałek

Najdroższy przyjacielu!

Tęsknię za Panem - kiedyż tego nie robię? Dziękuję, że mogłam zamienić wczoraj z Panem kilka poważnych słów - bez owej sarkastycznej miny, którą niekiedy Pan przybiera. Dlaczego Pan to robi, skoro wie, jak mnie to zasmuca? Gdy mówię do Pana z zaufaniem - wtedy, w tej chwili, kiedy być może najbardziej potrzebuję Pańskiej dobroci, zakłada Pan tamtą maskę; dlaczego? Czy musi Pan przede mną udawać? Pan sam w jednym z listów powiedział, że to tylko maska - chcę w to wierzyć, tak, wiem o tym również, a jednak tak bardzo mnie to boli. Nieuniknienie wpadam zawsze na tę myśl: „Znowu się wygłupiłam! Co on o mnie pomyśli?" Jakże obawiam się o Pańskie przywiązanie, jakże lękam się ściągnąć na siebie Pańską pogardę. Och, nie! Pan musi być prawdziwy i przyjazny wobec mnie i nigdy nie zapominać, że jestem kobietą - ja, niestety, zapominam o tym tak często!

Za to, co Pan mi wczoraj powiedział, nie byłam na Pana zła, lecz zdziwiona i smutna. Czy Pan sądzi, że chciałabym poniżyć się do tego, aby wzbudzić zazdrość w swoim mężu i zemścić się w tak podły sposób? Nie wie pan wobec tego, co ryzykowałabym, gdyby moje plany powiodły się i gdybym go zawróciła ku sobie na niebezpiecznej drodze zazdrości! Jakiż byłby tego skutek? Taki, że jego niezadowolenie mogłoby zwrócić się przeciwko Panu i że moglibyśmy się już nigdy więcej nie zobaczyć! A co stałoby się wówczas ze mną, bez Pańskiej obecności, która stała mi się droższa niż życie?

Kocham Pana z siostrzaną tkliwością, bez kokieteryjnych fumów. To prawda, że były chwile, kiedy z radością, z utęsknieniem pragnęłam trzymać Pańską małą, piękną głowę w swoich rękach i patrzeć w Pańskie mądre, szczere oczy; mogłabym wówczas bez wahania wycisnąć pocałunek na tym jasnym czole, które tak bardzo lubię, ale pocałunek ten byłby najczystszym, jaki Pan kiedykolwiek otrzymał. To jest uczucie, które kryje się w naturach tak czułych, jak moja, i gdyby Pan był kobietą, kochałabym Pana tak samo, zakładając, że mogłabym jakąkolwiek kobietę cenić tak wysoko, jak cenię Pana.

(...) Jakże jestem szczęśliwa z powodu Pańskiego oświadczenia w sprawie Matyldy! Trzeba być kobietą, żeby móc cieszyć się z czegoś takiego. Ale, mój Boże, zdawało mi się wtedy, że wszyscy przechodzą na jej stronę. A to była, tak czy siak, moja wina. Sama przyzwalałam na to, na tę skłonność, widząc w tym jedynie dziecinadę; i dawałam memu mężowi wolną rękę, pewna, że mam jego serce. Następstwa ukazały mi, jak bardzo się myliłam!

Środa

On jest zakochany w niej po uszy i mówi mi to. Sprawa zaszła za daleko i śmieję się ze wszystkiego, bo cóż mi innego pozostało? Proszę sobie wyobrazić: po odprowadzeniu Pana do bramy wszedł na górę, uścisnął mi ręce, spojrzał w oczy - zadrżałam, albowiem nie miałam czystego sumienia - i zaczął mnie błagać.

„Mario, nie bądź na mnie zła! Lecz pozwól mi wejść wieczorem do Matyldy; jestem taki zakochany!" No cóż, można śmiać się albo płakać! A ja mam wyrzuty sumienia z tego powodu, że kocham Pana na odległość, bez nadziei, nie żądając nic. To są te Pańskie głupie idee uczciwości i szlachetności! Niechże się kala swą cielesną żądzą; mam przecież Pana, a moje kobiece popędy nie są na tyle niepohamowane, bym miała się sprzeniewierzyć obowiązkom żony i matki! Ale proszę zwrócić uwagę na sprzeczność, dwuznaczność w moich uczuciach. Kocham Was obu - nie mogłabym żyć bez niego, uczciwego, lojalnego przyjaciela od serca, ale nie mogłabym też żyć bez pana!

Piątek

A więc przeniknął Pan zasłonę, która skrywała tajemnicę mego serca! I nie pogardza Pan mną. Dobry Boże! Pan mnie nawet kocha!

Oto mamy słowo, którego Pan nie chciał wypowiedzieć: Pan mnie kocha! Jestem zbrodniarką, łotrzycą, bowiem kocham Pana. Niech Bóg mi wybaczy! Jednakże kocham jego, jego również, i nigdy się z nim nie rozłączę.

Czy to nie dziwne? Ukochany! Najdroższy! To Pan, a to on! Tyle we mnie spokoju, szczęścia - moja miłość nie może być występna; czyż nie miałabym wówczas wyrzutów sumienia, a może jestem tak zatwardziała w swej grzeszności? Och, jakże się wstydzę, że ja pierwsza Panu to powiedziałam! Właśnie teraz Gustaw otwiera ramiona, a ja podchodzę i całuję go! Czy to jest szczere? Tak! Dlaczego nie osłonił mnie wtedy, gdy jeszcze był czas!

Toż to czysta powieść! A jakie zakończenie? Powiedzmy, że bohaterka umrze, a bohater ożeni się z inną. A może rozjadą się, każde w swoją stronę, a zakończenie rozwinie się tak, że moralność będzie zaspokojona?

(...) Gdybym była u Pana w tej chwili, pocałowałabym Go w czoło z tą samą czcią, z jaką wierząca kobieta całuje wizerunek Chrystusa - i odrzuciłabym wszystko, co niskie, perwersyjne...

Czy to obłuda, czy nie? Czy to tylko namiętność, która wywołuje te quasi-religijne marzenia, pod którymi ukrywa się pożądanie? Nie tylko! Instynkt uwiecznienia swej egzystencji podlegał u ludzi coraz większym komplikacjom, ba, nawet u zwierząt psychiczne właściwości rozwijają się poprzez miłość. A zatem i ciało, i dusza zakochały się w sobie i to jedno jest niczym bez drugiego. Gdyby to odnosiło się jedynie do fizycznego ciała, dlaczegoż by wówczas porzuciła olbrzyma jak on, dla delikatnego, nerwowego, chorowitego młodzieńca jak ja? Gdyby to dotyczyło jedynie duszy, skąd to pragnienie, aby mnie pocałować? Skąd to uwielbienie dla moich małych stóp, kształtnych dłoni, moich różowych, wypukłych paznokci, to przypochlebne sławienie mego wysklepionego czoła, mojej gęstej, bujnej czupryny? A może sprawa przedstawiała się tak, że w wyniku zmysłowego upojenia, podsycanego nad miarę przez niepohamowanie męża, doznała owych halucynacji? Lub może przeczuła instynktownie, że mój młodzieńczy ogień da jej więcej rozkoszy niż gnuśna nieruchawość małżonka? Nie była zazdrosna o ciało męża, a zatem nie kochała go już jako kochanka. Była natomiast wściekle zazdrosna o mnie, a więc kochała mnie!

Podczas wizyty u mojej siostry dostała histerycznego napadu, rzuciła się na kanapę i zaniosła łkaniem. Uskarżała się na niegodne zachowanie swego męża, który zamierzał spędzić wieczór na balu wojskowym w towarzystwie kuzynki.

W namiętnym wybuchu przycisnęła mnie do piersi i pocałowała w czoło, ja zaś obsypałem ją pocałunkami! A później zwróciła się do mnie po imieniu. Więź między nami została zacieśniona i od tej chwili zacząłem jej pożądać.

Czytałem wówczas głośno Excelsior Longfellowa. Poruszony do głębi tym porywającym wierszem, obejmowałem ją badawczym wzrokiem, a jej twarz odzwierciedlała, jak u zahipnotyzowanego, wszystkie odcienie mojej gry mimicznej. Wyglądała na szaloną, opętaną jakąś wizją..

Po kolacji przyszła służąca, żeby odwieźć panią do domu dorożką. Na ulicy baronowa poleciła mi, abym wsiadł pierwszy, a następnie kazała służącej usiąść na koźle, mimo moich protestów. Sami w powozie objęliśmy się bez słowa; czułem, jak jej delikatne ciało opiera się, drży pod moimi pocałunkami i pomału wsuwa się pode mnie. Cofnąłem się jeszcze przed zbrodnią naruszenia ciągłości rodu i zostawiłem ją przy. bramie nietkniętą, zawstydzoną, może nawet wściekłą.

Nie było najmniejszej wątpliwości, że chciała mnie uwieść. To ona pocałowała mnie pierwsza i uczyniła pierwszy krok do zbliżenia. Ale od tej chwili także ja wciągnąłem się na dobre w rolę uwodziciela, nie byłem bowiem żadnym Józefem , mimo mocno ugruntowanych we mnie zasad tyczących się honoru:

Następnego dnia umówiliśmy się w Muzeum Narodowym.

Kiedy patrzyłem na nią, jak wchodzi po marmurowych schodach pod złoconymi plafonami, na jej małe stópki drepczące po płytach z żyłkowanego stiuku, na jej figurę księżniczki obramioną aksamitnym stanikiem sukni ze sznurowaniem a la huzar, ubóstwiałem ją. Podszedłem i w powitalnym geście przyklęknąłem na jedno kolano jak paź. Jej piękność, którą wywołały moje pocałunki, była druzgocąca. Skóra na jej policzkach miała taką przejrzystość, że widziałem, jak krew tryska w żyłach; ten zimny posąg, przypominający prawie do złudzenia starą pannę, zapłonął ogniem pod moimi objęciami - Pigmalion tchnął życie w marmur i posiadł boginię.

Usiedliśmy przed Psyche, którą zdobyto w czasie wojny trzydziestoletniej. Całowałem ją po policzkach, wargach, oczach, a ona poddawała się temu wśród uśmiechów jaśniejących szczęściem. Ja zaś w roli uwodziciela oddawałem się improwizacji, wyrzucałem z siebie wszelkie możliwe sofizmaty, stosowałem chwyty poetów.

- Niech pani porzuci ten dom, gdzie dopuszczono się złamania wierności małżeńskiej, opuści tę zbezczeszczoną alkowę, ten ménage á trois, jeśli pani nie chce, abym nią gardził! (Nie chciałem być z nią na ty, bo to byłoby dla niej uwłaczające.) Niech pani powróci do matki, poświęci się swojej świętej sztuce, a w ciągu roku będzie pani mogła zadebiutować i jako człowiek wolny żyć swoim własnym życiem!

Rozdmuchałem ogień, ona zaś natchnęła mnie takim zapałem, że wyrzuciłem z siebie niewiarygodną masę słów, aby wymóc na niej obietnicę przyznania się do wszystkiego przed mężem, nawet jeśli byłoby to połączone z ryzykiem poniesienia konsekwencji.

- A jeżeli sprawa przybierze zły obrót? - próbowała oponować.

- To niech to wszystko diabli porwą, ale bez żywienia szacunku zarówno dla siebie, jak i dla pani, nie mógłbym pani dłużej kochać! Cóż za małoduszność! Chciałaby pani otrzymać nagrodę, ale obawia się ofiary! Niech pani będzie równie wielkoduszna, jak jest piękna, zaryzykuje śmiertelny skok, nawet gdyby miała zginąć! Wszystko można stracić, prócz honoru! Jeśli to będzie trwało, może być pani pewna, że za kilka dni uwiodę panią, albowiem moja miłość podobna jest do pioruna, który panią porazi! Kocham panią, jak słońce kocha rosę, i wypiję panią! A więc szybko na szafot! Niech pani nie schyla głowy i zachowa czyste ręce! Skąd to przekonanie, że chciałbym poniżyć się do tego stopnia, aby dzielić się z nim? Nigdy! Albo wszystko, albo nic!

Udawała, że stawia opór, dosypując równocześnie prochu do ognia! Uskarżała się bowiem na napastliwość męża, unosząc w ten sposób kołdrę nad owym łożem, które, gdy tylko o nim pomyślałem, wprawiało mnie w dziką wściekłość!

On, ten idiota, biedny jak ja, bez widoków na przyszłość, pozwalał sobie na dwie kochanki, podczas gdy ja, wielki talent, szlachcic przyszłości, jęczałem, skręcając się z pożądania w pożarze mojej krwi!

Raptem zmieniła front, próbując mnie uspokoić i przypominając, że przyrzekliśmy pozostać bratem i siostrą etc.

- Do diabła z bratem i siostrą, i mamusiną czułostkowością! Mężczyzna i kobieta, kochanek i kochanka! Wielbię pani ciało i duszę, pani blond włosy i szczery charakter, najmniejsze trzewiki Szwecji i prostotę serca, oczy wynurzające się z mroku dorożki, czarujący uśmiech, białą pończoszkę i czerwoną podwiązkę...

- Co pan chce przez to powiedzieć?

- Ależ tak, moja księżniczko, widziałem wszystko! I będę panią gryzł we wgłębienie między piersiami, które jest jak miłosna grota, a ponadto obiecuję, że zadławię panią swoimi pocałunkami, uduszę w swoich ramionach! Och! Od samego wdychania pani będę silny jak bóg! A pani sądzi, że jestem słabowitym biedakiem. Chorym z urojenia lub raczej obłudnikiem! Strzeż się pani chorego lwa i nie wchodź do jego jaskini, bo zapieści panią na śmierć! Precz z tą haniebną maską! Pożądam pani od pierwszego spojrzenia, a historyjka o Selmie, Fince, nie była niczym innym jak bajką! A co się tyczy przyjaźni poczciwego barona dla. mnie, plebejusza, małomieszczanina bez pięknych manier, to nie cierpi on mnie tak samo, jak ja go nienawidzę!

Nie wydawała się zdziwiona tym potokiem wyznań, które nie zawierały niczego nowego, ponieważ wiedzieliśmy wszystko, nie wiedząc jednak nic.

I rozstaliśmy się, zdecydowani nie umawiać się na nowe spotkanie, dopóki nie wyzna mu wszystkiego.

Pozostawałem w niepewności przez całe popołudnie, siedząc w swym mieszkanku i wyczekując raportów z pola bitwy. Żeby oderwać się od swoich myśli, opróżniłem worek z papierami i stertą książek wysypując wszystko na podłogę, sam zaś położyłem się na brzuchu i usiłowałem coś znaleźć w tym stogu siana i uporządkować to jakoś.

Ale myśli pojawiały się i znikały, odwróciłem się więc na plecy i leżąc z rękoma pod głową, zatopiony w marzeniach, gapiłem się na zapalone w żyrandolu świece. Tęskniłem za jej pocałunkami i snułem plany mającego nastąpić uwiedzenia. Biorąc pod uwagę jej wrażliwość i impulsywność, trzeba było powoli posuwać się do przodu, ponieważ w razie fiaska odwrót mógłby spowodować chłód w naszych stosunkach.

Zapaliłem cygaro i udając, że leżę wyciągnięty na trawniku, z zaciekawieniem przypatrywałem się od dołu swej starej mansardce. Wszystko wydawało się takie nowe. Kanapa, zaświadczająca o tylu miłosnych burzach, wzbudzała rozkoszne wyobrażenia, które zostały natychmiast stłumione przez obawę, aby wszystko nie poszło na marne z powodu moich idiotycznych względów na honor.

Kiedy próbowałem rozsupłać to pojęcie, które omal nie pohamowało mojej porywczej natury, znajdowałem w nim mnóstwo tchórzliwości, trwogę przed następstwami, odrobinę sympatii dla mężczyzny, który ryzykował, że będzie musiał wychowywać obce dziecko, krztynę niechęci do promiskuityzmu, ździebko prawdziwego respektu dla kobiety, której nie chciałem widzieć upokorzoną, szczyptę współczucia dla jej dziecka, kapkę litości dla jej matki, gdyby doszło do skandalu, a w głębi swego nieszczęsnego serca - mgliste przeczucie trudności w pozbyciu się kochanki, która uczepiła się mnie mocno. Nie, powiedziałem sobie, wszystko albo nic! Ona sama - i na całe życie!

Podczas tych rozmyślań ktoś zapukał bardzo delikatnie do drzwi i milutka główka rozświetliła pokój, a figlarny uśmiech sprawił, że podniosłem się ze sterty książek i trafiłem w objęcia ubóstwianej kobiety, w jej ramiona miękkie jak aksamit. Pocałunki sypały się deszczem na jej wargi, jeszcze zimne od chłodu, który panował na zewnątrz.

- No i co? Co powiedział?

- Nic, ponieważ nic mu nie powiedziałam!

- Wobec tego jest pani zgubiona! Precz stąd!

I uwolniłem ją od huzarskiego żakietu, co było jakby przedsmakiem przyszłego rozbierania, wziąłem od niej wyszywany perłami kapelusz i zawiodłem ją do kanapy, gdzie wybuchnęła:

- Nie odważyłam się! Chciałam się z panem spotkać jeszcze raz, zanim nastąpi katastrofa. Bóg wie, czy nie doprowadzi to do rozwodu...

Uciszyłem ją pocałunkiem. Postawiłem przed nią stolik, wyciągnąłem z szafy butelkę wina i kieliszki. Przy kieliszkach ustawiłem doniczkę z kwitnącymi różami i dwie zapalone świece, jak na ołtarzu, a zamiast podnóżka dałem jej tom Hansa Sachsa, który wypożyczyłem w bibliotece, bezcenny paleotyp oprawny w skórę, ze złoconymi klamrami i wizerunkiem Lutra na okładce.

Otworzyłem wino, wziąłem jedną różę i wpiąłem ją w jasną falę jej włosów, a po wzniesieniu toastu za nią i za naszą miłość padłem na kolana, aby okazać jej swoje uwielbienie:

- O, jakże jest pani piękna!

A ona, porwana tym, że po raz pierwszy mogła mnie ujrzeć jako kochanka i wielbiciela, ujęła moją głowę i pocałowała mnie, przesuwając palcami przez moje niesforne włosy.

Jej uroda napełniała mnie czcią; zdawało mi się, że wygląda jak obraz świętej w kościele, tak wzniośle ją kochałem. Była zachwycona, mogąc mnie widzieć bez żelaznej maski; wpadła w ekstazę z powodu moich zwierzeń, kochając mnie wręcz szaleńczo. W chwili gdy zrozumiała, że jestem w stanie okazywać miłość gorącą, burzliwą, a równocześnie nacechowaną szacunkiem, straciła całkowicie panowanie nad sobą.

Całowałem jej buciki tak namiętnie, że pobrudziłem sobie wargi, obejmowałem jej kolana, nawet nie muskając obrębka spódnicy; kochałem ją taką, jaką była, ubraną, niewinną jak anioł, który przybył na ziemię kompletnie ubrany, ze skrzydłami na tunice.

W końcu wzruszyłem się do łez, nie wiedząc właściwie dlaczego.

- Pan płacze! Co panu jest?

- Nie umiem tego wyrazić! Jestem tak bardzo szczęśliwy!

- A więc potrafi pan płakać. Pan - twardy jak żelazo!

- Ja? Jakby mi była obca sztuka płakania!

Jako kobieta w każdym calu, zdawała się rozumieć mój tajemny ból. Po chwili wstała i udając zaciekawienie książkami rozrzuconymi po podłodze, powiedziała z filuterną miną:

- Kiedy weszłam, leżał pan tu tak, jakby wyciągał się pan na zielonej trawie! Bawienie się w sianokosy w środku zimy to prawdziwe cudactwo!

I usiadła na stercie papierów i książek. A ja przy niej. Po kolejnej ulewie pocałunków bóstwo zaczęło się wahać, skłonne do wszystkiego.

Stopniowo położyłem ją na wznak, więziłem pocałunkami, żeby nie mogła uwolnić się od piekielnego żaru moich ust i oczu.

Objąłem ją i spoczywaliśmy jak para zakochanych na zielonej trawie, i posiedliśmy się jak aniołowie, w kompletnym stroju, bez owego ostatniego brutalnego aktu. A potem powstaliśmy, zaspokojeni, nasyceni, bez wyrzutów sumienia, nie przypominając w niczym upadłych aniołów.

Ach, miłości pełna inwencji! Grzeszyliśmy nie grzesząc, oddawaliśmy się, nie oddając. Ach, cudowna szczodrości doświadczonych kobiet! Miało się litość nad nowicjuszami, a dawanie sprawiało większą błogość niż branie!

Raptem opanowała się, przywołana do rzeczywistości, i zaczęła zbierać się do wyjścia.

- A zatem do jutra!

- Do jutra!

Opowiedziała mu wszystko i uznała się winną, ponieważ płakał. Płakał rzewnymi łzami! Był naiwny czy przebiegły? I to, i to! Miłość stwarza złudzenia, a iluzje, które człowiek stwarza sam sobie, są zwodnicze!

Mimo wszystko nie miał do nas złości i zaproponował, żebyśmy kontynuowali naszą intymną zażyłość, pod warunkiem, iż pozostanie ona czysta.

„On jest szlachetniejszy od nas - pisała - bardziej wielkoduszny i lubi nas oboje!"

Jakaż głupota! Otwierał swój dom przed mężczyzną, który całował jego żonę, i mniemał, że jesteśmy dostatecznie bezpłciowi, aby zgodzić, się na dalszą znajomość w charakterze brata i siostry!

To było wyzwanie dla mojej męskości i odpowiedziałem: żegnaj, nieodwołalnie, na zawsze!

Nie wychodziłem z domu tamtego przedpołudnia i byłem łatwą zdobyczą dla udręk najstraszniejszego rozczarowania. Posmakowałem zakazanego owocu i wydarto mi go! Ona, ta dumna, wyraża skruchę, zadręcza się wyrzutami sumienia, zasypuje mnie wymówkami. Ona, która mnie uwiodła!

Wpadłem na szatański pomysł! A gdyby założyć, że ta kobieta znajdowała mnie nazbyt cnotliwym i że wypuściła mnie z rąk, mając w pogardzie moją nieśmiałość? Że nie bała się występku, przed którym się cofnąłem, i że jej miłość była zuchwalsza od mojej?

Wróć no tylko z powrotem, moja piękna, a zobaczysz!

O godzinie dziesiątej przed południem otrzymałem bilecik od barona. Prosił, abym przyszedł do baronowej, która jest poważnie chora.

Moja odpowiedź: „Nie! Zostawcie mnie w spokoju, już nie chcę być mącicielem w waszym małżeństwie! Zapomnijcie o mnie, jak ja zapomniałem o was!"

Około dwunastej jeszcze jeden bilecik od barona: „Niech wszystko będzie znowu tak, jak było. Masz u mnie szacunek, albowiem jestem przeświadczony, że zachowałeś się jak człowiek honoru. Ale już nigdy ani słowa o tym, co się zdarzyło. Wróć w moje objęcia jak brat i niech wszystko będzie tak, jak przedtem!"

Ta wzruszająca prostota, to absolutne zaufanie, jakie okazywał mi ten mężczyzna, poruszyły mnie do głębi i wysłałem mu list, w którym mówiłem o dręczących mnie wyrzutach sumienia, ponawiając prośbę, aby nie igrali z ogniem i pozwolili mi spokojnie odejść.

O trzeciej po południu ostatni bilecik. Baronowa jest umierająca; lekarz właśnie od niej wyszedł; chora prosi, żeby mnie sprowadzić. Baron zaklinał mnie, abym przyszedł. I udałem się tam, jak ostatni cymbał!

Kiedy wszedłem, w mieszkaniu unosił się zapach chloroformu, lampa w salonie była przykręcona. Baron, który miał łzy w oczach, zamknął mnie w serdecznym uścisku.

- Co jej jest? - spytałem zimno jak lekarz.

- Nie wiem, ale była bliska śmierci.

- A doktor, co powiedział doktor?

- Nic! Wychodząc kręcił głową i powiedział tylko: „To jest przypadek, który przechodzi moje pojęcie!"

- Czy coś zaordynował?

- Nic!

Wprowadził mnie do jadalni, którą przemieniono w izbę chorych. Leżała wyciągnięta na sofie, sztywna, bezsilna, z rozpuszczonymi włosami i oczami jak żarzące się węgle. Wyciągnęła rękę, którą baron włożył w moją, po czym wycofał się do salonu, pozostawiając nas samych. Wciąż jeszcze byłem obojętny, nieufny, zachowując się wyczekująco w obliczu tak osobliwego widowiska.

- Czy pan wie, że byłam bliska śmierci?

- Tak.

- I nie boleje pan nad tym?

- Ależ owszem, bardzo boleję.

- I nie daje pan tego po sobie poznać żadną miną, nie okazuje współczucia, nie objawia ani jednym słowem swego żalu?

- Pani mąż jest tam!

- Przecież on się zgodził na taki układ...

- Co pani dolega, baronowo?

- Jestem bardzo chora! I jestem zmuszona radzić się ginekologa!

- O!

- Tak bardzo się tego boję! To jest ohydne! Ach, ileż wycierpiałam! Niech pan położy dłoń na moim czole! Och, jakąż mi to sprawia ulgę! Proszę się do mnie odrobinę uśmiechnąć! Pański uśmiech przywraca mi życie!

- Baron...

- A pan zamierzał wyjechać, opuścić mnie...

- Czym mogę pani służyć, baronowo? Zaniosła się spazmatycznym łkaniem.

- A może pani chce - wykrzyknąłem - abym zachowywał się jak kochanek tutaj, w waszym domu, przez ścianę z pani mężem i pani dzieckiem?

- Pan jest potworem! Pan jest bez serca, pan...

- Żegnam panią, baronowo!

Oddaliłem się. Baron odprowadził mnie do przedpokoju. Szliśmy przez salon nie na tyle spiesznie, abym nie zdążył zauważyć, jak damska spódniczka znika pod draperią w przyległym pokoju, co wzbudziło we mnie podejrzenie, że odegrano przede mną komedię.

Baron zamknął za mną drzwi z trzaskiem, który odbił się echem na schodach, i poczułem się wyrzucony.

Prawdopodobnie to, co widziałem, było comédie larmoyante, podwójną grą.

Jaka tajemnicza choroba! Histeria! W tłumaczeniu na niemiecki: Mutterwut, czyli nimfomania. W wolnym przekładzie: wścieklizna macicy, nieprzeparta chęć zajścia w ciążę, ruja samicy, tłumiona przez stulecia, ukryta pod maską nieśmiałości, przy pierwszej lepszej okazji ujawniająca się jednak pod postacią zdrady małżeńskiej.

Ta kobieta, która żyła w półcelibacie i musiała bez przerwy mieć się na baczności, będąc w nieustannej obawie przed niepożądaną ciążą, ustawicznie podniecana przerywanymi stosunkami i wpędzana przez to w ramiona kochanka, została zmuszona do zdrady przez swoje niezaspokojone żądze. A kochanek, w tym samym momencie, gdy ona myśli, że zagarnęła go na wyłączną swą własność, wycofuje się, pozostawiając ją niezaspokojoną!

O nędzo małżeńska, o miłości godna politowania! W rezultacie tej analizy doszedłem do następującego wniosku: wiarołomstwa, oszukaństwa w tym związku pchały oboje małżonków w ramiona innej kobiety, innego mężczyzny, po których mogli sobie obiecywać większą rozkosz; rozczarowanie kobiety po moim manewrze przywiodło ją z powrotem do męża, który wszedł ponownie w swoje obowiązki, tym łatwiejsze do spełnienia, że jego żona została podniecona przez kochanka. A zatem pojednali się i wszystko jest skończone! Exit, diable, niech zapadnie kurtyna!

Ale mój sceptycyzm był przedwczesny. Baronowa przestąpiła progi mojej izdebki, a ja przymusiłem ją do wyznania mi wszystkiego. W pierwszym roku małżeństwa nie doznała nigdy przyjemności w zażywaniu uciech miłosnych, rozkosznego upojenia we współżyciu. Po porodzie małżonek ostygł w swoich zapałach, a obawa przed nową ciążą sprawiła, że uciekano się do wybiegów.

- Czyżby ten mężczyzna z ciałem olbrzyma nigdy nie uczynił pani szczęśliwą?

- Prawie nigdy! To znaczy... niekiedy.

- A obecnie? Zaczerwieniła się.

- Obecnie doktor poradził mu, żeby się nie oszczędzał...

Zagłębiła się w kanapie i zakryła twarz rękami.

Pobudzony tym intymnym zwierzeniem, ruszyłem ostrożnie do ataku. Poddawała się, dysząc, drżąc, ale w krytycznym momencie ogarniały ją wyrzuty sumienia i odpychała mnie.

Niepojęta zagadka, która zaczęła mnie irytować.

Czego ode mnie chce? Wszystkiego. I pożąda owego największego faworu, ale równocześnie odczuwa bojaźń przed prawdziwą zbrodnią - pozamałżeńskim dzieckiem.

Objąłem ją namiętnym uściskiem i całowałem żarliwie, przywodząc prawie do szaleństwa, a kiedy podniosła się, była wprawdzie nadal nietknięta, lecz mniej rozczarowana niż poprzednim razem;

A co teraz? Co należało uczynić? Wyznać mu wszystko! Ale to już zostało zrobione. Opowiedzieć ze wszystkimi szczegółami! Po co? Zresztą nie było żadnych „szczegółów".

Odwiedzała mnie w dalszym ciągu. Wyciągała się na kanapie, wymawiając się chorobliwym zmęczeniem. Aż kiedyś powodowany wstydem, żeby nie wydać się nieśmiałym, nie posiadając się z upokorzenia, że mogę być podejrzewany nawet o impotencję, zgwałciłem ją, jeśli w ogóle można jeszcze dzisiaj mówić o gwałcie, i powstałem dumny jak paw, szczęśliwy, czując, jak rozpiera mnie pycha, zadowolony z siebie, jakbym wreszcie wypłacił się kobiecie z długu, ona natomiast podniosła się z żałosną, zawstydzoną miną i zaczęła lamentować:

- I co pozostało z dumnej baronowej?

I owładnął nią strach przed następstwami. Ale jej smutna twarz odzwierciedlała jedynie to gorzkie rozczarowanie, które ujawnia się zawsze na początku przelotnych miłostek, pozbawionych spokoju - tak nieodzownego dla tych spraw.

- A więc to tylko tyle!

I odeszła wolnym krokiem, a z góry, z mego okna, towarzyszyłem jej wzrokiem, wzdychając:

- A więc to tylko tyle!

Syn ludu podbił białoskórą, prostak zdobył rasową dziewczynę, świniopas zmieszał krew z księżniczką. Ale za jaką cenę!

Zbierało się na burzę, krążyły plotki i plama padła na imię baronowej.

Jej matka zawiadomiła mnie przez posłańca, prosząc, żebym ją odwiedził. Udałem się tam.

- Czy to prawda, że kocha pan moją córkę?

- Tak, to jest absolutnie zgodne z prawdą, miłościwa pani.

- I nie wstyd panu?

- Uważam to za zaszczyt.

- Powiedziała mi, że jest w panu zakochana.

- Wiem o tym, miłościwa pani. Współczuję pani i jest mi niezmiernie przykro na myśl o związanych z tym komplikacjach, ale co, według pani, powinienem zrobić? Kochamy się, jest to fakt godny ubolewania, ale nie jest to przestępcze działanie. Kiedy zdaliśmy sobie sprawę z grożącego niebezpieczeństwa, powiadomiliśmy barona. Czy to nie było właściwe?

- Nie ma nic nagannego w pańskim zachowaniu, ale musimy strzec dobrego imienia mojej córki, jej dziecka i rodziny. Chyba nie chce pan przyprowadzić nas do upadku?

I biedna stara kobieta, która postawiła wszystko na jedną jedyną kartę, swoją córkę, wychowaną, by uświetnić imię rodu, wybuchnęła płaczem.

Przejęło mnie to do głębi i ustąpiłem przed jej bólem.

- Rozkazuj, miłościwa pani, a będę posłuszny.

- Niech pan wyjedzie stąd jak najdalej!

- Nie musi mi pani nic więcej mówić. Obiecuję to, ale pod jednym warunkiem.

- Słucham!

- Że pani dopilnuje, aby panna Matylda wróciła do domu.

- Czy to jest oskarżenie?

- To jest donos! Wydaje mi się, że jej pobyt w domu barona nie przyczynia się do szczęścia małżonków.

- Och, ta nędznica, już ja jej dam za swoje! A zatem wyjeżdża pan jutro?

- Dziś wieczorem!

W tym momencie baronowa weszła na scenę bez uprzedzenia.

- Pan zostanie - rozkazała. - To Matylda wyjedzie!

- Dlaczegóż to? - zapytała matka z przerażeniem.

- Dlatego, że rozwód jest już postanowiony. Gustaw nazwał mnie w obecności szwagra Matyldy kobietą upadłą, z czego wynika, że prowadzili ze mną podwójną grę.

Jaka wstrząsająca scena! Czy jakiekolwiek wkroczenie chirurga może być boleśniejsze od potargania więzów rodzinnych? To jakby wyzwolić wszystkie namiętności, wszelkiego rodzaju brudy z głębi duszy!

Baronowa wzięła mnie na stronę i wyjawiła mi treść listu barona do panny Matyldy, w którym obrzucał nas obelgami, a jej wyznawał miłość wzniosłą i czystą, co dowodziło, że oszukiwał nas od pierwszej chwili.

Głaz obluzował się i tocząc się bez przerwy miażdżył winnych i niewinnych.

I tak się to wszystko kręciło w kółko, bez nadziei na jakieś rozwiązanie. Na domiar złego przytrafiło się nowe nieszczęście. Bank nie wypłacił owego roku żadnych dywidend i baronostwu zaczęła zagrażać ruina finansowa. Bieda wkradała się do ich domu i właśnie z tego powodu zdecydowali się na rozwód, ponieważ baron nie był w stanie utrzymać rodziny. Żeby stworzyć pozory, baron zapytał swego zwierzchnika, czy będzie mógł nadal służyć w pułku na wypadek, gdyby jego żona została aktorką. Przełożony dał mu do zrozumienia, że jest to niedopuszczalne. Była to doskonała sposobność do znalezienia kozła ofiarnego, żeby zadośćuczynić arystokratycznym przesądom!

Tymczasem baronowa, która poddała się leczeniu z powodu ropnia macicy, pozostawała nadal w domu, nie podejmując jednak współżycia z małżonkiem. Ustawicznie chora, niespokojna, ponura, nie dawała się tak łatwo rozweselić; zszarpałem się w próbach, aby wlać w nią trochę mojej młodzieńczej wiary, której miałem w nadmiarze. Roztaczałem przed nią wizję przyszłości, kiedy jako artystka będzie mogła wieść wolne życie we własnej izdebce, podobnej do mojej, i być wreszcie panią swego ciała, swoich myśli. Słuchała mnie, nie odpowiadając ani słowem. Wydawało się, że moje słowa galwanizują ją niby magnetyczna fala, zamiast przenikać przez intelekt.

Ustalono następujący plan rozwodu: po podjęciu wszelkich kroków prawnych baronowa wyjedzie do Kopenhagi, gdzie mieszka jej wuj . Tam za pośrednictwem szwedzkiego konsula otrzyma oficjalną wiadomość, że - jak to się mówi - porzuciła dom po czym złoży przed nim oświadczenie, iż uczyniła to w celu rozwiązania małżeństwa, a następnie wróci do Sztokholmu, mając odtąd swobodę decydowania o swojej przyszłości. Posag pozostawi mężowi, jak również meble, z wyjątkiem kilku przedmiotów. Baron zatrzyma przy sobie dziecko, dopóki nie zdecyduje się na ożenek, baronowa natomiast zapewni sobie prawo codziennego widywania się z córeczką.

Jednakże w związku z ekonomicznymi naradami podniesiono krzyk. Chcąc ratować resztki roztrwonionego majątku, ojciec baronowej zapisał córce to, co z niego pozostało, ale matce, dzięki intrygom, udało się zapewnić sobie prawo do spadku przez zawarowanie zięciowi pewnej sumy pieniędzy. Ponieważ sprawę wyciągnięto na światło dzienne, nie czyniąc jednocześnie stosownych kroków, baron zażądał, aby nadać testamentowi moc prawną. Stara teściowa, która widziała się skazana na życie ze swej skromnej dożywotniej renty, wpadła we wściekłość i w złości oskarżyła zięcia przed swym bratem, ojcem pięknej Matyldy. Wybuchła burza, podpułkownik zjawił się i zagroził, że zmusi barona do podania się do dymisji, i niewiele brakowało, aby doszło do procesu.

W tej sytuacji baronowa czyniła nadludzkie wysiłki, aby ratować ojca swego dziecka. I żeby oczyścić go z zarzutów, kazano mi odegrać niewdzięczną rolę kozła ofiarnego. Zmuszono mnie mianowicie do napisania listu, adresowanego do wuja, w którym wziąłem na siebie winę za wszystkie nieszczęścia, zaklinając się na Boga, że baron i kuzynka są niewinni, i prosząc znieważonego ojca o wybaczenie wszystkich zbrodni, popełnionych wyłącznie przeze mnie - pełnego skruchy uwodziciela.

Odegrałem tę rolę w wielkim stylu, a baronowa kochała mnie za to tak, jak kobieta może kochać mężczyznę, który składa swój honor, ambicję, reputację u stóp ubóstwianej kochanki.

Mimo iż miałem zamiar trzymać się z dala od sporów majątkowych, które mnie kalały, wciągnięto mnie jednak w obrzydliwe manewry.

Teściowa składała mi wizytę za wizytą i powołując się na moją miłość do swej córki, szczuła mnie przeciw baronowi, ale na próżno, ponieważ odbierałem rozkazy wyłącznie od baronowej, a ponadto opowiadałem się po stronie ojca, gdyż dziecko pozostawało pod jego opieką. Spadek, wyimaginowany czy nie, należał się wyłącznie jemu!

Cóż za kwiecień! Jaka wiosna miłości! Chora kochanka, nieznośne zgromadzenia, w czasie których dwie rodziny prały swoje brudy, na co wolałbym nie patrzeć, łzy, grubiaństwa; wszyscy wpadali w rozgorączkowanie, przy czym wychodziła na jaw cała ta nikczemność, która skrywała się pod powierzchowną ogładą, jaką nabyli dzięki wychowaniu.

Tak to jest, gdy wścibia się nos w gniazdo os! A miłości przynosiło to również niepomierne szkody. Nie sądzę, aby ustawiczne natykanie się na kochankę, rozstrojoną z powodu sprzeczek, o policzkach pałających po gwałtownych kłótniach, o ustach pełnych terminów prawnych, należało do uznanych afrodyzjaków!

Dodawałem jej nieprzerwanie otuchy, podtrzymywałem w nadziei, często tylko udając optymizm, ponieważ nerwy zaczęły odmawiać mi posłuszeństwa, a ona rzucała się na to łapczywie, wysysając mi mózg, spalając serce. Zrobiła ze mnie wiadro na pomyje, gdzie wyrzucała wszystkie swoje śmieci, swoje troski, rozczarowania, kłopoty.

A w środku tego absolutnego piekła wiodłem swój nędzny żywot, harując jak koń, aby zapewnić sobie minimum egzystencji. Kiedy odwiedzała mnie wieczorami, robiła kwaśną minę, jeśli zabierałem się do jakiejś pracy, a wówczas byłem zmuszony strwonić parę godzin - wśród łez i pocałunków, które miały ją przekonać o mojej miłości.

W jej pojęciu miłość to bezustanna adoracja, niewolnicze hołdownictwo, składanie dziękczynnych ofiar.

Uginałem się pod ciężarem miażdżącej odpowiedzialności, przewidując chwilę, gdy bieda albo przyjście dziecka na świat rzuci ją w moje ramio-

na. Wydała w ciągu jednego jedynego roku ponad trzy tysiące koron, żeby przygotować się do studiów teatralnych! A mimo to jej kariera teatralna przejmowała mnie niepokojem. Jej wymowa zabarwiona była jeszcze mocno fińskim akcentem, a twarz miała dysproporcje, które nie nadawały się na scenę. Żeby ją zabawić, kazałem jej recytować wiersze wyznaczając sobie rolę nauczyciela. Ale nazbyt zaabsorbowana była swymi kłopotami, a kiedy zauważyła, jak niewielkie czyni postępy, wpadła w zupełną rozpacz.

O straszna miłości! Jej ciągła obawa przed zajściem w ciążę i moje niedoświadczenie, jeśli chodzi o tajemne sposoby uniknięcia wpadki, uczyniły z owej miłości, która powinna być dla mnie źródłem młodości i siły, nieodzownych, aby oprzeć się przygniatającym okolicznościom, jedno nieprzerwane pasmo cierpień. Zaledwie zdołała się narodzić radość, a już pierzchała, tłumiona jej obawą, że znowu będzie musiała daremnie, czekać na najwyższą rozkosz.

A wszelkie owe zwodnicze obrazy miłości, za jaką cenę!

Były chwile, kiedy tęskniłem za prostytutkami, ale moja monogamiczna natura brzydziła się takim urozmaiceniem. W rzeczy samej nasze uściski, jakkolwiek były niedoskonałe, darzyły nas duchowymi rozkoszami, które były może nawet bardziej upajające, a stałe pragnienie, które wciąż tęskniło do zaspokojenia, lecz pozostawało niezaspokojone, przyczyniało się do trwałości naszego uczucia.

Pierwszego maja wszystkie dokumenty zostały podpisane, a odjazd ustalony na dwa dni później.

Wpadła do mnie, rzuciła mi się w ramiona i wykrzyknęła:

- Teraz jestem twoja, weź mnie!

Ponieważ nigdy nie mówiliśmy o małżeństwie, nie bardzo wiedziałem, co przez to rozumiała. Tak czy owak sytuacja wydawała mi się bardziej korekt, kiedy zdecydowała się na opuszczenie swego dawnego domu. Siedzieliśmy w mojej izdebce, zamyśleni, smutni. Albowiem kiedy wszystko jest dozwolone, pokusa jest mniejsza. Oskarżała mnie o oziębłość, a ja udowadniałem jej namacalnie coś wręcz przeciwnego. Wówczas utyskiwała na moją zmysłowość. Pragnęła bowiem uwielbienia, kadzideł, modłów!

Rozpętała się, burza i w środku histerycznego napadu oświadczyła, że już jej nie kocham! Już! Trzeba było całogodzinnej porcji kłamstewek i pochlebstw, żeby się opamiętała, ale nie przyszła do siebie całkowicie, póki nie doprowadziła mnie do skrajnej rozpaczy i do łez. Dopiero wtedy mnie kochała. Im bardziej widziała mnie poniżonym, na kolanach, małym, słabym, tym bardziej mnie wielbiła. Nie chciała mnie męskiego, mocnego, czyniłem się przeto żałosnym, nieszczęśliwym, aby zdobyć jej miłość. Wówczas, mając nade mną przewagę, bawiła się w mamę, pocieszała mnie.

Kolację zjedliśmy u mnie; nakryła stół obrusem, postawiła talerze. Później wyegzekwowałem swoje prawo jako kochanek. Kanapa przeobraziła się w łóżko - i rozebrałem ją do naga.

Czułem, jak nasza miłość się odradza! Posiadłem dziewicę, młodą dziewczynę! Jakżeż delikatna i nieuchwytna jest brutalność miłosnego aktu z kobietą, którą się kocha! Zwierzę nie ma żadnego udziału w tym przemieszaniu się dusz i nie wiadomo, gdzie jedno się kończy, a drugie zaczyna! Uspokojona informacjami o stanie moich uczuć,

które dopiero co otrzymała, oddała mi się całkowicie i do końca, osiągając najwyższy stopień rozkoszy; była szczęśliwa, wdzięczna - jaśniała urodą, a jej oczy tchnęły niewymowną błogością. I moja uboga mansardka stała się świątynią, wspaniałym pałacem - rozświeciłem spękany żyrandol, lampę na biurku, świece, aby rzucały blask na nasze szczęście, radość istnienia, to jedyne w tym nędznym życiu, co sprawia, że mimo wszystko warto żyć!

To są te upojne chwile spełnionej miłości, towarzyszące nam na drodze cierpień, to są wspomnienia rozkoszy, wyszydzane przez zawistników, które pozwalają nam żyć i przeżyć nas samych, pod warunkiem, że mamy do czynienia z prawdziwą miłością!

- Nie mów źle o miłości - upominałem ją. - Szanuj naturę, kiedy objawia się w działaniu, czcij tego boga, który nas zmusza, abyśmy byli szczęśliwi wbrew naszej woli.

Nic na to nie odpowiedziała, ponieważ była szczęśliwa! Namiętność została zaspokojona i jej twarz nabrała życia, wypełniona krwią, którą bijące serce wtrysnęło do żył podczas gwałtownych uścisków; w oczach, zwilgotniałych od łez rozkoszy, odbijały się płomyki świec, i nawet barwy irysa stały się żywsze, jak pióra ptaków w czasie godów. Wyglądała na szesnastoletnią dziewczynę, tak czyste i piękne były rysy jej twarzy; urocza główka, zagłębiona w poduszce, którą zalewały fale rozpuszczonych włosów - jasnozłotawych jak skoszone zboże, robiła na mnie wrażenie czegoś dziecinnego; małe ciałko, raczej szczupłe niż chude, spoczywało tam, na poły osłonięte batystową koszulką, będącą czymś w rodzaju współczesnego greckiego chitonu, u dołu talii układającą się w niezliczone fałdy, sięgającą poniżej ud, dokładnie na tyle, aby ukryć to, co powinno być ukryte, i odsłaniającą kolana, gdzie tak wiele ślicznych mięśni, więzadeł, ścięgien wyznaczyło sobie spotkanie, że utworzyły gmatwaninę linii przypominających delikatne desenie na spodniej stronie muszli perłopławu; a koronkowe obszycie otaczające piersi jak parkan, przez który wyglądały dwie małe kózki z różowymi mordkami; a ramiona, jakby toczone w kości słoniowej, podobne do gałek drzwiowych dopasowanych do dłoni, a...

Pozowała na boginię, czarując posągowością kształtów i spoglądając na mnie łaskawie, kiedy oddawałem jej cześć; przeciągała się rozkosznie i przecierała oczy, rzucając ukradkowe spojrzenia, na poły nieśmiałe, na poły bezwstydne.

I jakże była niewinna ta ubóstwiana kobieta, gdy oddawała się pełnemu samozaparcia kochankowi! I podobnie mężczyzna, przewyższający przecież kobietę inteligencją, nie może być szczęśliwy, póki nie połączy się z kobiecą istotą, będącą jego bliźniaczym odpowiednikiem. Moje uprzednie doświadczenia miłosne, akty płciowe polegające na parzeniu się z dziewuchami niższego stanu, wydawały mi się bestialskimi czynami, występną recydywą, grzechem pierworodnym rasy! Czy oznaką degeneracji jest biała skóra, dłonie bez nagniotków, nieskazitelne stopki, na których można policzyć dziewicze paznokietki, regularne jak klawisze fortepianu? Przypatrzcie się wobec tego dzikiemu, nieobłaskawionemu zwierzęciu z błyszczącym futrem, pięknymi łapami, niewielką ilością mięśni i wieloma nerwami! Uroda kobiety jest zewnętrznym objawem przymiotów nadających się do uwiecznienia w powiązaniu z tym mężczyzną, który umie je docenić. Tamten, prawowity małżonek, miał za nic tę kobietę i od tej chwili nie należała do niego, ponieważ przestała mu się podobać. Jej piękno nie istniało już dla niego i moją rzeczą było wywołać ten kwiat, który ukazać się mógł tylko oczom wybrańca.

Ileż zadowolenia, bez najmniejszych skrupułów, kryło się w możności posiadania tej ubóstwianej istoty! Czułem, że spełniam jedynie swój święty obowiązek; a tu mówią o występku! Rozkoszny występek, słodkie naruszenie prawa, boska wiarołomczyni!

Zegar miał właśnie ogłosić północ; w koszarach dano sygnał do zmiany warty; trzeba było odprowadzić kochankę do domu.

Podczas długiej drogi powrotnej bombardowałem ją swymi pomysłami, pełnymi nowych nadziei i zagmatwanych planów, które zrodziły się w żarze uścisków; tuliła się do mnie, jakby z dotyku chciała czerpać siłę, ja zaś oddawałem jej to, czym mnie obdarzyła. Kiedy dotarliśmy nareszcie do owej wielkiej furty wejściowej, odkryła z przerażeniem, że zapomniała klucza! Co za pech! Ale przejęty zapałem do okazania męstwa przez wtargnięcie do smoczej jamy, przelazłem przez wysoką bramę ogrodową, przebiegłem dziedziniec w paru susach i zacząłem kołatać do drzwi, przygotowany na burzliwe spotkanie z baronem! Mój niespokojny duch radował się na myśl o starciu z rywalem na oczach ukochanej, w którym - kochanek przeobrazi się w bohatera! Na szczęście służąca zeszła na dół i otworzyła, więc najspokojniej w świecie, z całkowitym opanowaniem wymieniliśmy słowa pożegnania, podczas gdy dziewczyna spoglądała na nas pogardliwie, nie odpowiadając nawet na nasze dobry wieczór.

Była pewna mojej miłości i nadużyła jej. Przyszła do mnie i zaczęła od tego, że wygłosiła mowę pochwalną na cześć swego męża. Ten, chociaż ciężko przybity wypędzeniem kuzynki, uległ błaganiom baronowej i, aby nie narażać na szwank jej reputacji, obiecał odprowadzić ją na dworzec, gdzie on i ja będziemy obecni przy odjeździe, który dzięki temu nie nabierze charakteru ucieczki. Mało tego, baron, który już nie żywił do mnie gniewu, zobowiązał się do przyjęcia mnie w swym domu jeszcze dziś wieczorem i, żeby uśmiercić plotkę, obiecał, że w najbliższych dniach pokaże się ze mną w miejscach publicznych.

Mimo iż ceniłem w tym wielkim dziecku szlachetność serca i lojalność charakteru, zaoponowałem przeciwko jego udziałowi:

- Wystawić go na pośmiewisko? Nigdy!

- Ale tu przecież chodzi o moje dziecko!

- Jego honor, najdroższa, również coś znaczy! Honor innych to było dla niej coś całkowicie nieznanego! A mnie potraktowała jak fantastę!

- Sprawy zaszły za daleko! Pan chce zgotować mi zgubę, pan chce nas wszystkich okryć hańbą! To jest głupie, to jest obrzydliwe!

I uderzyła w płacz! A łzy czyniły ją zniewalającą, skutkiem czego - po całogodzinnym obwinianiu mnie, przeplatanym spazmami - obiecałem jej wszystko, szemrząc w duchu przeciw despotce, przeklinając owe krystalicznie czyste krople, które zdwajały moc czarujących oczu.

Była zapewne silniejsza od nas obydwu i wprowadzała nas niechybnie na drogę hańby! Właśnie to uważała za pojednanie. Bała się, że między rywalami wybuchnie walka na śmierć i życie i że w jej następstwie dojdzie do kompromitującej demaskacji.

Jakąż karę za grzechy mi wymierzyła, zmuszając mnie do ponownego odwiedzenia tego zrujnowanego domu! Ileż musiało w niej być okrutnego egoizmu, skoro obce jej było uczucie żalu dla czyjejś udręki! W dodatku przymusiła mnie, abym pod przysięgą oświadczył, że między kuzynką a baronem nie było nic, co naruszałoby zasady moralności publicznej, i żebym utrzymywał, że ich przewinienie nigdy nie miało miejsca! Udawałem się na to ostatnie spotkanie z ciężkim sercem, na chwiejnych nogach. Mały ogródek znajdował się tam jak wprzódy, z kwitnącą wiśnią, rozwiniętymi narcyzami. Krzewy, gdzie zafascynował mnie jej czarujący widok, zazieleniły się na nowo, świeżo skopane rabaty rozpościerały się między trawnikami jak całuny i wyobrażałem sobie, jak opuszczone dziecko błąka się tam obok obojętnej służącej, która zajęta jest swoją robótką; a dziecko rośnie, zaczyna rozumieć i pewnego pięknego dnia dowie się, że zostało porzucone przez matkę! Och!

Wstępowałem po schodach do tego nieszczęsnego domu na skraju przepaścistej żwirowni, gdzie wspomnienia trudnych lat młodzieńczych odżywały w mej pamięci. Przyjaźń, rodzina, miłość, wszystko zostało skompromitowane, a złamanie wierności małżeńskiej, bez względu na to, w jakich formach zaaranżowane, zbrukało progi tego domu.

Czyja to była wina?

Drzwi otworzyła mi sama baronowa, a następnie pocałowała mnie ukradkiem za podwójnymi drzwiami do salonu. Nienawidziłem jej wtedy przez sekundę, dwie sekundy i odepchnąłem ją z oburzeniem, albowiem przypominało to bezwstydne umizgi dziewek służebnych w bramach i budziło we mnie obrzydzenie! Za drzwiami! Ohydne kobiece zwierzęta, bez dumy, bez odrobiny godności!

Udawała, iż wierzy, że się boję, i poprosiła, abym wszedł do salonu, właśnie w tym momencie, gdy zdałem sobie sprawę, w jak okropnie upokarzającej sytuacji się znalazłem, i zdecydowałem się odejść. Powstrzymała mnie piorunującym wzrokiem, owładnęła mną i dałem za wygraną, sparaliżowany jej stanowczą postawą.

W salonie wszystko świadczyło o tym, że dom jest w stanie rozpadu; bielizna, suknie, spódnice, części garderoby leżały porozrzucane na meblach. Na pianinie - koronkowe wstawki, które znałem na pamięć; na biurku - majtki, cały stos; pończochy, ongiś moje marzenie, obecnie coś, co wzbudzało we mnie niesmak. A ona przychodziła i wychodziła, przekładała rzeczy, składała, liczyła, bez wstydu, bez zażenowania.

„Czy to ja doprowadziłem ją do zepsucia w tak krótkim czasie?" - zapytywałem sam siebie, patrząc na tę wystawę intymnych sekretności cnotliwej kobiety.

Poddawała garderobę dokładnym oględzinom, odkładając to, co należało dać do reperacji. Patrzyłem, jak dochodzi do majtek; wybrała jedną parę, w których urwane były tasiemki, i nie zdradzając ani jedną miną, co myśli, odłożyła je na bok. Ale poznałem owe dessous natychmiast, ponieważ to właśnie ja, owładnięty dziką żądzą, podarłem je przy pierwszym ataku.

Czułem się tak, jakbym był świadkiem egzekucji, i cierpiałem straszne męki, podczas gdy ona zachowywała całkowity spokój, słuchając jednym uchem mojej czczej gadaniny. Starałem się zagłuszyć niepokój w oczekiwaniu na barona, który zamknął się w jadalni, żeby pisać.

Wreszcie drzwi się otworzyły, zacząłem drżeć na całym ciele, ale moje wzburzenie przybrało inną formę, gdy zobaczyłem dziecko, które przyszło, żeby dowiedzieć się, co tu się dzieje. W asyście salonowego pieska podeszła do mnie, żeby jak zwykle nadstawić buzię do pocałowania. Zaczerwieniłem się, wpadłem w gniew i zrobiłem matce wymówkę wzburzonym głosem:

- Mogłaby pani oszczędzić mi przynajmniej tej tortury!

Zdawała się niczego nie pojmować.

- Mama wyjedzie, moja malutka, ale wkrótce wróci i wtedy dostaniesz zabawki.

Pies podszedł i też chciał odebrać swoją porcję pieszczot! A w końcu wszedł baron.

Przybity, przygarbiony, pozdrowił mnie przyjaźnie i uścisnął mi rękę, nie wypowiadając ani słowa, ja zaś zachowałem pełne szacunku milczenie w obliczu tak wielkiej zgryzoty. Baron wycofał się do jadalni.

Zapadł zmierzch, służąca zapaliła lampy - nie witając się. Podano kolację. Zamierzałem odejść, ale baron przyłączył się do próśb baronowej w tak wzruszająco szczery sposób, że zgodziłem się zostać.

Zasiedliśmy zatem do stołu, we troje, jak w dawnych czasach. To była uroczysta, niezapomniana chwila. Mówiliśmy o wszystkim. Zapytywaliśmy siebie ze łzami w oczach: „Kto ponosi winę?" Nikt, przeznaczenie, cały szereg przypadków, sił napędowych. Ściskaliśmy sobie wzajemnie ręce, wygłaszaliśmy toasty, zapewniając, że jesteśmy przyjaciółmi jak dawniej. Jedynie baronowa starała się wzbudzić pogodny nastrój, snując plany na jutrzejszy ranek, spotkanie na dworcu, spacery po mieście, a my dostosowywaliśmy się do niej we wszystkim.

W końcu podniosłem się. Baron wyszedł z nami do salonu, a tam, wkładając dłoń baronowej w moją, powiedział zdławionym głosem:

- Bądź jej przyjacielem, teraz, kiedy moja rola się skończyła! Dbaj o nią, chroń ją przed okrucieństwem świata i rozwijaj jej talent, ty, który jesteś zdolniejszy ode mnie, prostego żołnierza, i niech Bóg ma was w swojej opiece!

Po czym wycofał się i pozostawił nas samych, zamykając za sobą drzwi.

Czy w tym momencie przemawiała przez niego szczerość? Wierzyłem w to i chciałbym wierzyć jeszcze dzisiaj. Kto jak kto, ale on był wrażliwą duszą, przywiązał się do nas i nie chciał widzieć matki swego dziecka w rękach wroga!

Możliwe, że później, ulegając czyjemuś szkodliwemu wpływowi, chełpił się, że nas oszukał. Ale takie działanie pozostawałoby w rażącej sprzeczności z jego ówczesnym charakterem, a zresztą - post factum nikt nie chce, aby sądzono, że został wyprowadzony w pole.

O szóstej wieczór znalazłem się w poczekalni Dworca Centralnego. Pociąg do Kopenhagi miał odejść kwadrans po szóstej, a baronowa jeszcze się nie pokazała. Baron także się nie pojawił.

Zdawało mi się, że przeżywam ostatni akt tragedii, i oczekiwałem końca z dziką radością. A zatem jeszcze kwadrans i będę mógł wreszcie zażyć upragnionego spokoju, do którego tęskniły moje nerwy, rozstrojone po przejściu tych wszystkich kryzysów; ta noc odda mi wszystko, co straciłem ze swej dawnej wytrzymałości nerwowej z winy tej sprytnej, przebiegłej kobiety.

W końcu nadjechała dorożką, niedbale zaprzężoną i pędzącą w pełnym galopie. Zawsze niedbała i spóźniona! Nie panując nad sobą rzuciła się ku mnie, zachowując się, jakby postradała zmysły:

- Złamał słowo, ten nikczemnik! Nie przyjdzie tutaj! - krzyczała na cały głos, zwracając na siebie uwagę przechodzących, ludzi.

To było godne pożałowania, ale w zasadzie respektowałem postawę barona i powodowany duchem sprzeciwu odpowiedziałem:

- Postąpił słusznie, ponieważ racja jest po jego stronie!

- Proszę natychmiast iść i kupić bilet do Kopenhagi! - rozkazała. - W przeciwnym razie zostaję.

- Nie! - zaoponowałem. - Jeśli z panią pojadę, będzie to oznaczało, że uprowadziłem panią, i jutro całe miasto weźmie nas na języki.

- Nic mnie to nie obchodzi! Proszę się pośpieszyć!

- Nie! Nie chcę!

W tym momencie zrobiło mi się jej żal i sytuacja stała się nie do zniesienia, kłótnia - kłótnia między dwojgiem kochanków - wisiała w powietrzu.

Wówczas objęła moje ręce, jej spojrzenia zbiły mnie z tropu i - lody stopniały. Czarodziejka pokonała mnie, sparaliżowała moją wolę i ustąpiłem.

- Ale tylko do Katrineholmu! Błagam!

- Jak pan chce!

I pośpieszyła nadać bagaż.

Wszystko zostało stracone, nawet honor, i czekała mnie jeszcze jedna męcząca noc!

Pociąg ruszył - i pozostaliśmy sami w przedziale pierwszej klasy. Niepojawienie się barona wprawiło nas w kłopot. To było nieprzewidziane niebezpieczeństwo i nie wróżyło nic dobrego. Przygnębiające milczenie panowało w wagonie i czekaliśmy oboje, aż ktoś z nas je przerwie. To ona, jako pierwsza, wybuchnęła:

- Już mnie nie kochasz!

- Być może - odparłem wytrącony z równowagi wszystkimi nieprzyjemnościami, które znosiłem przez cały miesiąc.

- A ja ofiarowałam wszystko dla ciebie! Doszło do wymówek, już!

- Zrobiłaś to przez wzgląd na swoją miłość, a nie dla mnie! Złożę ci zresztą w ofierze swoje życie! Jesteś zła na Gustawa; wyładuj swoją wściekłość na mnie i zdobądź się na rozsądek!

Płakała, płakała! Co za podróż poślubna! Ale moje nerwy były zahartowane w tylu próbach, wciągnąłem na siebie żelazną kolczugę, czyniąc się nieczułym, twardym, nieprzeniknionym.

- Oszczędź swoje uczucia! Albowiem od dziś będziesz musiała powodować się rozsądkiem! Płacz, płacz, póki nie wyschnie źródło łez, a później weź się w garść! Jesteś zwykłe głupiątko, a ja wielbiłem ciebie jako księżniczkę, władczynię i byłem ci posłuszny, ponieważ uważałem się za najsłabszego z najsłabszych. Uważaj, żebym nie zaczął tobą gardzić! Nie zrzucaj nigdy winy tylko na mnie! Podziwiałem wielką inteligencję Gustawa, kiedy wczoraj wieczorem zrozumiał, że rozstrzygające wydarzenia w życiu nie są rezultatem jedynie siły napędowej! Kto ponosi winę?. Ty, ja, on, ona, zagrażająca wam ruina finansowa, twoje zamiłowanie do teatru, wrzód macicy, dziedzictwo po twoim ojcu, który rozwodził się trzykrotnie, nienawiść twojej matki do wydawania dzieci na świat, co uczyniło cię chwiejną, bezczynność twego męża, ponieważ jego zawód pozostawiał mu zbyt dużo wolnego czasu, moje instnkty człowieka niższego stanu, przypadek, który upostaciowiony w tamtej Fince rzucił mnie w twoje ramiona, mnogość głęboko skrytych motywów, z których możemy uchwycić jedynie jakiś przebłysk. Nie poniżaj się przed motłochem, który jutro paroma słowami wyda na ciebie wyrok, nie bądź taka naiwna, by sądzić, że można rozwiązać skomplikowaną sprawę przez splunięcie na cudzołożnicę - i uwodziciela! Czy ja cię rzeczywiście uwiodłem? Bądź uczciwa wobec siebie, wobec mnie, teraz, kiedy jesteśmy sami, bez świadków.

Nie, nie chciała być uczciwa i nie mogła, ponieważ kłóciłoby się to z jej kobiecą naturą. Czuła się współwinna, odczuwała skrupuły moralne i chciała odciążyć swoje sumienie przez zwalenie całej winy na mnie!

Pozwalałem na to, spowijając się w irytujące milczenie; opuściłem okno i stojąc przy drzwiach przypatrywałem się procesji czarnych świerków, za którymi zaczął prześwitywać księżyc. Jeszcze było to jezioro, okolone brzozami, jeszcze rzeczka, obrzeżona olszyną; pola uprawne, łąki i jeszcze jeden świerkowy las. Czasami zdejmowała mnie szalona chęć rzucenia się ku drzwiom, aby wydostać się na wolność z tej celi, gdzie byłem strzeżony przez wroga, gdzie czarownica trzymała mnie zakutego w kajdany. Cała odpowiedzialność za jej przyszłość ciążyła na mnie jak koszmar, albowiem dałem porękę za egzystencję tej obcej kobiety i jej przyszłych dzieci, za utrzymanie jej matki, za ciotkę i za całą jej rodzinę na wieki wieków. Miałem odpowiadać za jej karierę teatralną, cierpieć z powodu wszelkich jej cierpień, rozczarowań, niepowodzeń, a pewnego dnia wyrzuci mnie na śmietnik jak wyciśniętą cytrynę, całe moje życie, mój mózg, rdzeń pacierzowy, moją krew, w zamian za tę miłość, którą ją obdarzam i którą przyjmuje, wmawiając sobie, że poświęca się dla mnie! Halucynacjo miłości, hipnotyzmie siły rozrodczej!

Trwała w ponurym milczeniu aż do dziesiątej. Jeszcze godzina - i zbliżała się chwila pożegnania.

Wówczas przepraszając położyła nogi na poduszce mego fotela, tłumacząc się nagłym zmęczeniem. Zachowywałem zimną krew i męską siłę wobec jej rozmarzonych spojrzeń, łez, pajęczej logiki, ale na widok jej zachwycających bucików i skraweczka pończoszki poddałem się.

Na kolana, Samsonie; oprzyj głowę o jej uda, przyciśnij policzki do jej bioder, proś ją o wybaczenie za swoje twarde słowa, których wcale nie pojęła, przecz swemu rozsądkowi, wyrzecz się swej wiary i kochaj ją! Jako niewolnik, którym jesteś! Pełen chwiejności wobec białej pończoszki, ty, który sądzisz, że jesteś wystarczająco silny, by wstrząsnąć światem. A ona, ona kocha cię jedynie wtedy, gdy się poniżasz; kupuje cię za minutkę konwulsji, które ci daje, prawie za bezcen, bo nic na tym nie traci, kiedy wysysa z ciebie kilka kropli twojej najlepszej krwi!

Lokomotywa zagwizdała i znaleźliśmy się na stacji, gdzie mieliśmy się pożegnać. Pocałowała mnie jak mamusia, zrobiła nade mną znak krzyża - mimo iż była protestantką - poleciła mnie boskiej opiece, prosząc, abym uważał na siebie i nie rozpaczał!

I pociąg zniknął w nocy, spowijając mnie obłokiem duszącego dymu.

Odetchnąłem - nareszcie - czystym powietrzem nocy i wolności. Ale tylko przez chwilę! Wylądowawszy w miejscowym zajeździe załamałem się, zdruzgotany tęsknotą. Kochałem ją, kochałem ją taką, jaką była w chwili pożegnania, gdy budziła wspomnienia pierwszych dni naszej znajomości. Żona-matka, łagodna, tkliwa, która troszczyła się o mnie i pieściła ze mną jak z małym dzieckiem.

A mimo to kochałem ją, pożądałem jej gorąco jako kobiety.

Czy to jest instynkt patologiczny? Czy jestem produktem kaprysu natury? A może moje uczucia są perwersyjne, ponieważ pragnę posiąść własną matkę? Nieświadome kazirodztwo serca?

Poprosiłem o przybory do pisania i wygotowałem do niej list, który skończyłem modlitwą do Boga o powodzenie jej planów.

Jej ostatni uścisk przywrócił mnie Bogu, a pod wrażeniem jej śliny, którą po ostatnich pocałunkach jeszcze mogłem wyczuć na wąsach, wyrzekłem się nowej wiary, wiary w postęp ludzkości!

Pierwszy etap upadku mężczyzny już się dokonał; następne miały nadejść z nieubłaganą konsekwencją, aż do zwierzęcego otępienia, do skraju szaleństwa!

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZEŚĆ TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONKLUZJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej