Andrzej Niemojewski

SPRAWA LEGEND

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. LEGENDY O LEGENDACH

II BURZA O KATECHIZM.

III. WNIOSKI.

SPRAWA LEGEND. OBJAŚNIENIA KATECHIZMU.

przyczynek do dziejów kultury w Polsce na początku XX-go stulecia

Niemojewski Andrzej

Wyklęty, który powie: papież rzymski może i powinien pogodzić się i uzgodnić z postępem, liberalizmem i cywilizacją współczesną.

Pius IX.

Podstawowym błędem naszych czasów jest wolność myśli, stówa, sumienia, wyznania i druku.

Pius X.

Nie mówcie, że ludy was opuszczają, to wy je opuściliście.

Mickiewicz.

Jeżeli zdecydowałem się na niniejszą publikację, tak organicznie zrosła z moją osobistością, to bynajmniej nie dlatego, jak doskonale wyrozumie czytelnik światły i sprawiedliwy, by zaprzątać czyjąś uwagę mojemi sprawami prywatnemi, lecz właśnie dlatego, że sprawy te wcale charakteru prywatnego nie posiadają, ale nawskroś publiczny, co udowodnią licznie przytoczone głosy moich przeciwników, którzy celem zwalczenia mnie podburzyli w sposób najbardziej demagogiczny opinję publiczną, a gdy ponieśli haniebną porażkę, jęli rozdzierać szaty z oburzenia nad uczynioną mi -reklamą i zwiniętemi szmatami owych rozdartych szat zapychać opinji usta, by zmilkła. Publikacja niniejsza nie ma być też jakąś apelacją pokrzywdzonej jednostki do sprawiedliwości ogółu, bo żadnej krzywdy nie dałem sobie wyrządzić a w sprawiedliwość naszego ogółu nie wierzę, gdyż przeciwnie, jest on bardzo niesprawiedliwy a jeszcze więcej ciemny. Chcę być tylko informatorem. Te dwie sprawy, o "Legendy" i o "Objaśnienie katechizmu", rozpatrzone w świetle niezbitych dokumentów, składających się z listów, orzeczeń sądowych, wycinków z pism i ankietowych głosów, stanowią znamienny, klasyczny przyczynek do charakterystyki stanu kultury naszej w zaraniu tego bujnego stulecia, w którem gdzieindziej całe narody przeobrażają się w kierunku humanitarnym, wolnościowym i tolerancyjnym. Milczeć, mając w ręku taki materjał, nie byłoby niczem innem, tylko karygodnem sobkostwem i przyczynianiem się do tego iście swojskiego i swoistego samookłamywania się i samoubóstwiania, mającego u nas na celu nie "krzepienie serc", ale "krzepienie ciemnoty".

* * *

I. LEGENDY O LEGENDACH

CZYLI SPRAWA O ZŁAMANĄ LILJĘ.

Wpadli, ogryźli i na pocieszenie rzecz zostawili słodką: doświadczenie!.. O doświadczenie! Jesteś ciepłem pierzem dla samolubów! Tyś gwiazdą rycerza, bawełną w uszach od ludzkiego jęku; dla mnie, śród ciemnej nocy, świecą w ręku!

Juljusz Słowacki.

Jesienią 1900 roku księgarnia warszawska M. Borkowskiego złożyła w Komitecie Cenzury rękopis mój p. t. "Legendy". Ponieważ wedle formalistyki prawnej, wtedy obowiązującej, książka dotyczyła religji i historji świętej, przeto cenzura świecka przekazała ją cenzurze duchownej Rzymsko-Katolickiego Konsystorza Warszawskiego.

Tu wypada przypominać, iż duchowieństwo katolickie w Warszawie, korzystając ze zręczności dyplomatycznej papieża Leona XIII w stosunkach z Berlinem i Petersburgiem, wyrobiło sobie za czasów jenerał-gubernatora Hurki przywilej, wedle którego cenzurze rządowej żadnego rękopisu dzieła religijnego niewolno było dopuszczać do druku, dopókiby władza duchowna katolicka swego zezwolenia nie udzieliła. Na tej podstawie duchowieństwo zyskało prawo mieszania się nawet do powieści, nowel i dramatów.

Konsystorz katolicki, otrzymawszy rękopis "Legend", czyli zbiór nowel, przekazał go księdzu kanonikowi Załuskowskieniu, człowiekowi wykształconemu i względnie światłemu.

Ponieważ na książkach świeckich autorów nie widywałem nigdy cenzury łacińskiej "imprimatur", albo "approbatur", i ponieważ taki akcept kościelny na utworze literackim nadawałby stempeł pewnej tendencji myślom moim, przeto udałem się do księdza kanonika i zostałem bardzo mile przyjęty.

Kanonik nie czytał jeszcze rękopisu w całości, dopiero go tu i owdzie przejrzał. Nie szczędził mi nawet komplementów i prosił, abym, gdy książkę zaaprobuje, co niezawodnie nastąpi, nie drukował nad cenzurą świecką cenzury kościelnej, gdyż, jak powiadał, "dziwnieby to wyglądało".

Teraz zrozumiałem, dlaczego na różnych utworach, jak "Pójdźmy za nim" lub "Quo vadis", nie znalazłem katolickiego "imprimatur". Nasi księża chcieli dzierżyć pewne formy władzy, ale cichaczem, bo "dziwnieby to wyglądało". Dopiero później dowiedziałem się, że chodziło zarazem o korzystanie z wygodnej strony dzierżenia władzy a niekorzystanie z niewygodnej; chodziło mianowicie o prawo pozwalania lub zakazu, ale bez ponoszenia za to odpowiedzialności wobec opinji świata. W razie, gdyby się książka potem nie podobała i wywoływała protesty, brak "marki ochronnej" daje możność do wykonania każdej chwili Piłatowego gestu umycia rąk.

W wyznaczonym dniu zjawiłem się powtórnie u kanonika. Ale miał już minę jak podczas — pogrzebu. Błysnęło mi przez głowę: on już coś "pochował".

— Rękopisu pańskiego zatwierdzić nie mogę.

— Jakto? W całości?

— Tak, w całości.

Na chwilę oniemiałem. Zdawało mi się, że jestem matką, której duszą urodzone co tylko dziecię.

— Ależ proszę mi wskazać miejsca niewłaściwe, ustępy niedorzeczne...

Miałem do tego prawo, albowiem wedle tak srogich wtedy przepisów cenzuralnych niewolno było jednak cenzorowi "domyślać się", "czytać między wierszami", opierać się na "urażeniu". Wprawdzie i to się często działo, wszelako uznawano to za najsroższą formę cenzury i zwano "cenzuralnym uciskiem". Niemało się tedy zdziwiłem, gdy mi kanonik odpowiedział:

— Tu nie chodzi o poszczególne ustępy, tu chodzi o całość, o ton dzieła, o sposób traktowania tematu...

Nie pamiętam, co dalej wywodził. Podnosił wciąż chustkę do oczu. Przypomniałem sobie, że cenzor świecki nigdy chustki do oczu nie podnosił; oczy jego błyskały gniewem, niekiedy nienawiścią, ale nie płakały nademną tak zwanym płaczem krokodylim. Toteż coś mnie żgnęło.

— Księże, ja bardzo mało jestem katolikiem a może nawet wcale. Niech mi ksiądz jednak wyjaśni jedno. Wy, księża katoliccy, bierzecie od rządu prawosławnego władzę tępienia książek, które nie są ani prawosławne, ani katolickie, i które wogóle z wyznaniami i religjami nic wspólnego nie mają!

Kanonik odjął chustkę od oczu i rzekł słodko:

— Czemu nie brać, kiedy dają...

Oniemiałem po raz wtóry. Ale on nie oniemiał. Rzekł w sposób perswadujący:

— Dlaczego wy, panowie literaci, zajmujecie się Jezusem! Nam go zostawcie, on do nas należy.

Nie wytrzymałem i rzekłem:

— Cóż to, monopol??

Rozłożył ręce.

— Niech pan to nazwie, jak się panu podoba.

— Daruje ksiądz, ale po nabyciu takiego doświadczenia szanujący się literat polski nie może zostać w kościele katolickim.

— Nie zatrzymujemy.

— Nie koniec na tem. Wychodząc z kościoła, zabierzemy z sobą kawał świata naszego.

— Owszem.

— Więc wojna?

— Przyjmujemy ją, odparł złośliwie kanonik.

— To parni tajcie, żeście po każdej takiej wojnie utracili jakiś jeden naród.

— My się z tem wcale nie liczymy.

— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —

Nie zdawałem sobie nawet sprawy z wagi tych słów. Nie wiedziałem, że już wtedy powiedzieć sobie mogłem: imię moje legjon. Na razie bowiem byłem tylko — złamany.

Uczuwałem przerażające osamotnienie. Przez dłuższy czas nie czułem się zdolnym do jakiejkolwiek pracy. Rękopis zamienił mi się w kolorową bańkę, która się rozprysła o rekę pierwszego lepszego kanonika. Wierzyłem wtedy jeszcze gorąco w ewangielicznego Jezusa. Że istniał. Że był niegdyś żywym człowiekiem. Że należy tego żywego człowieka wskrzesić i w całym blasku piękna duchowego pokazać. Nie wiedziałem jeszcze, że żadne Nazaret w tej epoce nie istniało, że kult jego był o jakie dwieście lat starszy od rzekomych czasów ewangielicznych. Na dnie przepięknej legendy szukałem porywającej rzeczywistości. Wyczytałem, że klimat ówczesny Palestyny zbliżał się raczej do obecnego klimatu okolic Rzymu, lub Neapolu i Kaprei. Lękając się naturalizmu jerozolimskiego, pojechałem w okolice Rzymu, Neapolu i Kaprei. Legenda szła przedemną, zamną i dokoła mnie. Upajała mnie woń kwiatów, unosiły myśli, gorączkowały uczucia. Zdawało mi się, że można słyszeć głosy odzywające się w powietrzu i jakąś muzykę...

I pytałem się, dlaczego nie miałbym o tem wszystkiem ludziom pisać i mówić...

Nie, bo to nie odpowiada "widokom" rzymsko-katolickiego konsystorza warszawskiego.

Celem odebrania przynajmniej rękopisu udałem się do cenzury rządowej. Dowiedziałem się jednak, że nawet rękopisu nie otrzymam, że został — skonfiskowany.

A gdybym nie posiadał bruljonu??

Zapytałem znajomego urzędnika, dlaczego cenzura tego rodzaju książki posyła konsystorzowi. Wzniósł ramiona i odparł:

— My się ich boimy. Denuncjują nas natychmiast do Petersburga.

Przypomniało mi się Mickiewiczowskie: "bo powiemy, żeś ty wróg cesarza", i ewangieliczne: "jeśli tego wypuścisz, nie jesteś przyjaciel cesarski" (Jan XIX. 12).

Skarżyłem się wobec "patrjotów". Ubolewali nad mojem położeniem, ale dodawali:

— Ze "swego" stanowiska kanonik ma słuszność...

— Tak, ale czy tego rodzaju stanowisko jest słuszne — pytałem "ptaków wolności", które się chełpiły, że w roku 1863 krew za wolność przelewały, za wolność jako zasadę.

Ale oni kiwali głowami i patrzyli na mnie jak na obłąkanego.

Razu pewnego rzekłem:

— Zaapeluję do Głównego Zarządu do spraw prasowych.

— Fe, nie czyń pan tego, bo jeszcze powiedzą, że pan przy pomocy żandarmów przeprowadził swoją książkę przez cenzurę.

— Obłuda, panie! Równie dobrze mógłbym powiedzieć, że oni przy pomocy żandarmów skonfiskowali moją książkę!

"Ptak wolności" z roku 1863 sponsowiał i przygryzł wargi. Nadmienię, że w szczerych pogawędkach był zawsze zupełnym ateuszem a katolikiem tylko "dla przykładu", dla "ludu naszego", dla "poczciwego chłopka".

Wtedy otworzyły mi się oczy na to, jak wyglądają "ludzie przykładu", jak wygląda "szczerość" wobec tego "ludu naszego" i dlaczego na to wszystko z taką podejrzliwością patrzy "poczciwy chłopek".

Pozostała Galicja, uchodząca za jedyną wyspę wolności polskiej. Obróciłem na nią oczy tem baczniej, że różne a nawet rzekomo drażliwe części "Legend" drukowałem tam dawniej w prasie perjodycznej i konfiskacie nie uległy. 

Wilhelm Feldman, dowiedziawszy się o mej klęsce, porozumiał się z księgarnią lwowską H. Altenberga. Nabyła ona odemnie rękopis za 450 koron, czyli 179 rubli. Nie dziwię się, że więcej nie zapłaciła, bo konjuktury były fatalne. Jeżeli wogóle o tem wspominam, to tylko dlatego, ponieważ później księgarze handlowali moją książką jak doskonałą akcją na giełdzie, śrubując cenę egzemplarza z R. 2 niekiedy na R. 10, i ponieważ opinja dla mnie nieprzychylna oburzała się, że taki majątek na mej książce zrobiłem. Ja wiem tylko, że w walce o byt tej książki wydałem — trzy razy więcej.

Altenberg postanowił wydać książkę wysoce artystycznie. Dał ją do ilustracji Stanisławowi Dębickiemu a drukarnia krakowska L. Anczyca i Sp. sprowadziła dla jej wytłoczenia po raz pierwszy czcionki Williama Morrisa. Samo wydawnictwo jako takie stało się dziełem sztuki. Dębicki wprowadził po raz pierwszy do ilustracji polskiej motywy hebrajskie. Mówiono mu, że stworzył coś u nas niebywałego i że pchnął o krok naprzód książkowe zdobnictwo polskie. Po raz pierwszy Jezus ukazał się u nas w stylu mu przynależnym. Patrząc na nadsyłane mi odbitki i ustracji, przeżywałem powtórnie wszystkie moje koncepcje literackie. Byłem szczęśliwy...

Snuła się — legenda. Później, gdy zwiedziłem klasyczną ziemię tej legendy, gdy przechadzałem się po Jerozolimie, gdy wstępowałem na Górę Tabor, lub pływałem po błękitach Morza Galilejskiego, "sprawdzałem" intuicję swoją i Dębickiego... Ale takie rzeczy "nie interesują" konsystorzów!

Praca Dębickiego i praca nad reprodukcją w kliszami zajęła blisko trzy kwartały czasu. Książka ukazała się dopiero z datą 1902 roku, aczkolwiek zimą 1901 roku już dostała się na półki księgarskie.

Prasa galicyjska przyjęła ją zrazu bardzo życzliwie. Co więcej! Zakład, Sercanek" zakupił 20 egzemplarzy na nagrody roczne dla najlepszych uczennic... Minął pewien okres czasu a "Legendy" nikogo nie zgorszyły.

Przytoczę tylko to, co dnia 21 grudnia 1901 roku w artykule wstępnym (dodatku) pisał "Głos Narodu", zamieszczając reprodukcje pięciu rycin mej książki. Czynię to nie dlatego, by pokazać, jak mnie chwalono, ale tylko dlatego, by dowieść, co o książce mej głosiły te same pisma przed naganką a co po nagance.

"Oto rzecz, która obudzić powinna szczere zainteresowanie wśród kół naszej publiczności, ojczystą literaturę i sztukę miłującej. Wszystko, od papieru począwszy i druku, do którego krakowska firma W. L. Anczyca i Sp. użyła po raz pierwszy w Polsce pisma kroju W. Morrisa, aż do poetyckiego tekstu, zdobnego w 12 prawdziwie pięknych obrazów i mnóstwo winiet i inicjałów — wszystko składa się w tej książce na całość w pełnem tego słowa znaczeniu artystyczną. Już sama okładka zwraca na siebie uwagę pełną smaku a z biblijną treścią książki harmonizującym pomysłem ilustratora, który do jej ozdobienia użył motywu, zaczerpniętego z rytualnej "koszuli śmiertelnej" żydów... Poprzez te wszystkie legendy przesuwa się od początku do końca jasna postać Mesjasza, Boga miłości i przebaczenia, który, "dobrze czyniąc", kroczy pośród maluczkich i uciśnionych; goi rany duszy i ciała, gromi pyszne i obłudne, litując się wszelkiej nędzy ludzkiej i przebaczyć każe tym, którzy nas prześladują, sam zaś jedynie od bezlitosnych się odwraca"...

Po danem haśle wszczęcia naganki pisano:

"Całe chrześcijaństwo zostało pogrzebane w śmiertelnej koszuli żydowskiej"...

— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —

Altenberg, widząc to "powodzenie" książki, domagał się nieustannie wznowienia próby wprowadzenia jej na rynek księgarski Warszawy.

Perswaje moje nie pomagały.

Uczynił to wbrew moim radom za pośrednictwem księgarni warszawskiej E. Wende i Śp. Toteż ona pod datą 8-go stycznia 1902 roku zakomunikowała mi listownie wieść hiobową, że — cenzura świecka ponownie skierowała moją książkę do cenzury kościelnej.

Czułem, że będzie to początkiem wojny. Że konsystorz warszawski obrazi się na Galicję za nieuszanowanie jego decyzji. Że katolicyzm podniesie swoją rękę w "kraju resztek wolności polskiej". Że trzeba będzie zedrzeć z niego regalja patryotyczne. Że rozpocznie się jeden z tych bojów losowych, w którym przypadkowi reprezentanci tej czy wprost przeciwnej zasady nie będą chcieli i nie będą mogli cofnąć się.

W Warszawie chodziło tylko o ciche zdławienie "rękopisu", w Galicji o zdławienie "książki".

Wszystko to jednak bardzo niewyraźnie rysowało się w moim umyśle. Przeczuwałem to tylko instynktownie.

Pod datą 10-go stycznia 1902 r. wystosowałem list do J. E. Arcybiskupa warszawskiego Wincentego Chościak Popiela, w którym między innemi pisałem:

"Ponieważ cenzura duchowna dla książek świeckich dawno przestała istnieć na Zachodzie i niema jej ani śród katolickich ludów Austrji, Francji, Włoch, Hiszpanji, przeto miałem wszelkie prawo sądzić, że duchowieństwo polskie, pomne tradycje Konarskiego... nie będzie się uciekało do represji wieków średnich... Książka ukazała się w Galicji, gdzie niczyich uczuć nie obraziła, ani tez ze strony prokuratorii konfiskaty się nie doczekała... Jestem przekonany, że Wasza Eminencja policzy w myśli szeregi tych moich współczesnych, których ucisk cenzuralny i prześladowanie może raz na zawsze odsunąć od współpracy i doprowadzić do wniosku, że dla Polaka wolność kochającego niema miejsca w kościele katolickim, lub, co gorsza, że dla Polski ku wolności choćby tylko drogą kulturalną dążącej, w tymże kościele miejsca niema... Ten, którego żywot słabem piórem swem nakreśliłem, nie kazał tępić książek i tym tylko na grzesznicę dozwolił cisnąć kamieniem, którzy byli bez grzechu. A tacy się wówczas nie znaleźli. Czyżby się mieli pojawić śród cenzorów duchownych"?

Na to pod datą 18 stycznia 1902 roku otrzymałem odpowiedź następującą:

"Szanowny Panie. Z polecenia Jego Eksc. Ks. Arcybiskupa Warszawskiego mam honor zwrócić Szanownemu Panu książkę "Legendy" i zakomunikować mu, że ks. Arcypasterz potwierdził decyzję Konsystorza Warszawskiego. Z szacunkiem, Ks. Z. Mścichowski, sekretarz".

Gdy nie udała się konfiskata "rękopisu", można było z elegancją zwrócić "książkę".

Ale to nie była odpowiedź cała. Inną formułowano między 10 a 18 stycznia. Latały sztafety z Warszawy do Krakowa i Lwowa. Chodziło o to, by zadać kłam memu twierdzeniu, wygłoszonemu w liście do arcybiskupa o powodzeniu książki w Galicji: książka zgorszy ludzi i zostanie skonfiskowana.

W Krakowie mieszkał synowiec arcybiskupa, stary i wpływowy Konstanty Popiel, we Lwowie zaś Adam Krechowiecki, powieściopisarz, dramaturg, krytyk, zarazem urzędowy cenzor sztuk teatralnych i redaktor urzędowego dziennika "Gazeta Lwowska", wreszcie prezes stowarzyszenia literatów i dziennikarzy, czyli, przekładając rzecz na nasze stosunki, jakoby w jednej osobie: prezes cenzury, redaktor Warszawskiego Dniewnika, prezes Kasy Literackiej a oprócz tego jeszcze Bogusławski, Sienkiewicz i Kazimierz Zalewski. To znaczy: jeśli talentem nie zdystansuje rywala, może go zabić krytyką, gdy zaś krytyką nie zdoła, to konfiskatą — i będzie miał jeszcze za sobą ożenioną opinję władz, literatury i dziennikarstwa. Ano — potentat, uosobienie podziału pracy i władzy. Cechą despotyzmu jest jednoczenie w swych rękach wszystkich kompetencji. "Wolnościowa i "autonomiczna" Galicja uważa to za rzecz całkiem naturalną. Toteż jest ona organizmem ustrojowo despotycznym, tylko przez Wiedeń rządzonym konstytucyjno-autonomicznie. Dlatego parlament wiedeński był i jest zawsze liberalniejszy od sejmu lwowskieho i dlatego w ogóle "zaborczy" rząd wiedeński jest bardztej ustępliwym od "zabranych", którzy "w domu u siebie" wolności i tolerancji zupełnie nie rozumieją.... A więc listem do arcybiskupa sam niejako przyczyniłem się, że przeciwnicy moi zaczęli się krzątać. Ludzie "przezorni", "politycznie wyrobieni", "rozsądni" wytykali mi to jako błędną "taktykę". Ale instynkt mówił mi: czas zacząć kampanję jeneralną, gdzieś kiedyś zwycięstwo będzie po mojej stronie, prowadzi do niego droga długa i ciężka, więc czas zaczynać, zaczynać a prędzej!

To też pod datą 29 stycznia 1902 roku otrzymałem ze Lwowa list następujący:

"Bomba pękła. Sfora świętoszków rzuciła się jak wściekłe psy na pana, na Dębickiego, na wydawcę i gryzie w sposób jadowity. Najpierw zjawił się ordynarny fetjeton w "Gazecie Narodowej".., Potem artykuł w "Przedświcie", aż wreszcie ogromna armata w "Gazecie Lwowskiej" pana Adama Krechowieckiego... Pan Krechowiecki jest tu wielkim potentatem, przytem człowiek mściwy" etc.

A oto list z 8-go lutego:

"Legendy mają już całą literaturą. "Czas" oprócz (przedrukowania) artykułu Krechowieckiego palnął (w Nr. 26) wstępny artykuł Popiela, który gromy rzuca na nas wszystkich. Nadto umieścił odezwę pań (klerykalistyczne arystokratki), zaklinającą wszystkich, by do rąk "Legend" nie brano. Oczywiście odezwę tę przedrukował "Głos Narodu", "Przedświt" etc. W obronie "Legend" stanęła "Nowa Reforma", "Naprzód", "Krytyka"... Poznań rzucił się brutalnie i gwałtownie"...

Oto, co pisał Adam Krechowiecki w, Gazecie Lwowskiej" z dnia 28 stycznia 1902 roku:

" I począł z rozpaczy (?) bluźnić... Z rozpaczy... To cecha znamienna wszystkiego, co teraz (!) z mózgów i serc "młodych" wychodzi... W szaleństwie jest metoda... Cóż dziwnego, że tą drogą wkrada się w ognisko domowe rozstrój... Oto jest, przyszło ku nam bluźnierstwo największe przeciw Bóstwu Chrystusa i Niepokalanej Matce - Dziewicy... Tej, co Jasnej broni Częstochowy (przed kim?? — przyp. autora) i w Ostrej świeci Bramie, Tej. co gród nasz, nasz byt narodowy ochrania z wiernym ludem... A wyszło ono niestety z ust Polaka, utalentowanego pisarza, Andrzeja Niemojewskiego; "ozdobił" je zaś także Polak, równie utalentowany malarz, Stanisław Dębicki. I to już nietylko zdumiewa, lecz przejmuje rzeczywistą zgrozą, sprawia dojmujący ból.. Wydała to własnym nakładem, z niemałym sumptem, księgarnia H. Altenberga we Lwowie. To już mniej zdumiewa, lecz uderza — śmiałością (!) to rzucenie w twarz społeczeństwu (!) katolickiemu (!) i polskiemu tak (I) ozdobnej (!) książki (!). W treść (!) jej oczywiście (!) wchodzić nie mogę, nie zdołam. Powiem krótko: jest to owe bluźniercze nazwanie Boga — bożkiem (kłamstwo, tego "nazwania" w książce niema — przyp. autora), zuchwałe odarcie Go z czci Mu oddawanej jako z "marnego szychu", którym Go zdobili wierni — bałwochwalcy.. Chcę wierzyć, że zarówno p. Niemojewski jak i p. Dębicki... cofną książkę. Co uczyni p. Altenberg, to już mniejsza".

Miało to być hasłem dla prokuratorów Lwowa i Krakowa. Starosta Krechowiecki, literat, krytyk i cenzor sztuk teatralnych, to — wskazówka wystarczająca. W Galicji rządzą przecież nie prawa, ale ludzie na podstawie dowolnej interpretacji praw. A jednak prokuratorowie nie spieszyli się, ci osławieni galicyjscy prokuratorowie, tak czerwonym atramentem przesiąknięci, że wedle dowcipnej bajki jednemu z nich nawet urodził się synek z czerwonemi kres karni na ciałku... Nawet oni wiedzieli doskonale, że odbywa się ukartowana naganka. Oto, co mi doniesiono w tej sprawie listem z dnia 10-go lutego:

"Dziś rano w Kurjerze Lwowskim wyszedł załączony dodatek"- moja odpowiedź Krechowieckiemu pod tytułem "Przeciw upiorem" (dodatek do Nr. 41 z 10 lutego 1902) — "po południu książkę skonfiskowano. Był to widoczny skutek rannego dodatku. Panu Krechowieckiemu musiały dobrze dojechać Pańskie słowa i postarał się zapewne o konfiskatę. Na inną odpowiedź, zda się, nie mógł się zdobyć"...

Telegramy z 18-go lutego, pomieszczone w pismach, zaznaczyły tę samą zbieżność faktów.

Chodziło jednak o poparcie konfiskaty drogą, "opinji publicznej". Polało się tedy błoto z rezerwuarów dzienników galicyjskich.

Ten sam "Głos Narodu", który, jak wykazuje artykuł z dnia 21 grudnia 1901 r., widział w "Legendach" tylko rzeczy "nawskroś po chrześcijańsku odczute", teraz, jak pisze "Naprzód" pod datą 29 stycznia 1902 r., zaczął "krakać z wronami i zamieszczać piski zgrozy zatabaczonych dewotek". Zachwyty nad okładką w formie "śmiertelnej koszuli" zmieniły się w wściekłe wybuchy na... żydów, którzy zawsze, w porę czy nie w porę, swoje oberwać muszą.

Oto, co "Gazeta Narodowa" pod datą 25 stycznia 1902 roku pisała:

"W bezecnej tej robocie główną rolę grają żydzi... Sami rzadziej piszą (pisują!! — przyp. autora dla "rzeczywistych" Polaków)... częściej, zawsze prawie najmują (!) sobie i to za tanie pieniądze pisarzy z głodnego (!) tłumu niedonoszonych literatów i wierszokletów... i bogacą się, drwiąc i szydząc z idjotyzmu gojów chrześcijańskich.... A więc dwóch szlachciców polskich pracowało na zysk żyda... Dziękuj niebu, panie Niemojewski, że nie żyjesz za czasów saskich, bo... wedle Pola... jakem Sodalis za Maryją kijem biją"!

A więc w kraju "resztek wolności polskiej" już zaczęto nawet sięgać po "dębowy" argument.

Nazajutrz "Przedświt" wygotował wielki artykuł pod tytułem "Ale świętości nie szargać". Jest to zwrot z Wyspiańskiego "Wesela". Niestety wieszczowie nasi od czasu do czasu jakiś zwrot niby ćwiek zabijają narodowi w głowę, który podrażnia najniższe instynkty fanatyzmu i nietolerancji.

"Książka jest stekiem bluźnierstw... Renan, który stworzył romans z historycznych faktów, nie ośmielił się ani zdala nawet tych postaci z tej strony zaczepić.. Na taką podłość wzdryga się i szarpie czysto ludzkie uczucie... Takie obelgi, że usta chrześcijańskie powtórzyć się ich nie ważą... Trzeba na to wstrętnego żakostwa.. Nie chcemy za wiele honoru robić p. Niemojewskiemu... społeczeństwo odrzuci jego "Legendy" jako "Schundliteratur" (literatura parszywców)". Naturalnie podpisu brak

"Naprzód" pod datą 29 stycznia czuł się w obowiązku stwierdzić, że" nie było jeszcze w Polsce takiej nagonki przeciw żadnemu dziełu sztuki, jak przeciw Legendom", że Krechowiecki "począł z wściekłości denuncjować" (parafraza jego słów: począł z rozpaczy bluźnić — przyp. autora), że "Konstaty Popiel wzdycha w "Czasie" (Nr. 26) do Rosji jako do raju, gdzie cenzura kościelna ma jeszcze na usługi ramię świeckie, gdzie jego krewny, arcybiskup Popiel, skonfiskował Legendy!"

To samo stwierdziła "Nowa Reforma" dnia 7 lutego 1902 roku w artykule "Naganka". Oto wstęp: "Artykuł polityczny o książce literackiej i to o dziele poetyckim, nie mającem nic wspólnego z polityką!.. A jednak nie powinno to być dziwnem u nas, gdzie pewne żywioły wprowadziły swą politykę partyjną nawet do literatury... Jakby swoboda u nas jeszcze nie istniała!.. Pan Krechowiecki Legend poprostu nie czytał, napisał pod sugestją oszczerczego feljetonu "Gazety Narodowej".. To jest jeszcze najkorzystniejsze przypuszczenie dla p. Krechowieckiego"...

Nawet "Słowo Polskie" ujęło się za Legendami" w artykule "Księga na spalenie" wykazując, że każdy woła "bluźnierca"! a zapytany, czy czytał książkę, odpowiada: "nie czytałem". Toteż autor owego artykułu woła: "Przebacz im, Panie, bo nie wiedzą, co czynią"! Numer ten został skonfiskowany za następujące słowa: "Że się pewna część prasy dobijała o ten czyn barbarzyński i brzydki (konfiskata Legend) czy dziwić się można! Dewotki, klepiące różańce, nie odczuwają nigdy czaru poezji jaki płynie z nauki Chrystusa. Na białą ubogą szatę Galilejczyka narzucono wszakże złociste kapy i na kanwie paciorkami wyszywane stuły. Nagle ktoś zdziera kapy i jak kwiat lilji z pod tych stroików wy kwita postać tego, który był samą miłością Umysły stępione nie znoszą takiej postaci

Dla nich i Chrystus nie jest synem cieśli, lecz dygnitarzem"...

Podkreślenie wyrazu "dygnitarz" nasze. Ale dotknęło ono wszystkich dygnitarzy galicyjskich, więc artykuł skonfiskowano. Przytaczamy ten ustęp umyślnie, aby wykazać, co Polacy sami konfiskują w kraju "resztek wolności polskiej".

Kongregacje marjańskie wydały odezwę, drukowaną w "Czasie". Oto, co czytamy:

"Kongregacje Marjańskie czują się w pierwszym rzędzie uprawnione do obrony czci Niepokalanej Panny Marji i Jej Boskiego Syna, znieważonych (!) w książce Legendy przez Andrzeja Niemojewskiego... Natalja hr. Tyszkiewiczowa, Zofja Michałowska, Jadwiga Korzeniowska, Marja Koźmianowa, Ludwika Bojarska, Zofja Popielówna (baczność!! — przyp. autora), i t.d.

Armja "księżych gospodyń" wtargnęła do literatury i chciała zrobić porządek...

Warszawska "Prawda" pod tytułem "Widoczek swobody" tak pisała:

"Galicja haftuje czasem obrazki nietolerancji, które pasują zupełnie do ram barbarzyńskiej ciemnoty. Obecnie układa ona ze zmurszałych patyków stosik dla spalenia "Legend"... Niedaremnie głośny fanatyk, ex-aktor, ks. Golian, wykrzykiwał niegdyś z ambony u Panny Marji w Krakowie swoje gorzkie żale nad tem, że" minęły dobre czasy, kiedy rzucano czarną świecą" (na heretyków). Golian umarł, ale duch jego czuwa... Tyle razy wskazywano już szyderczo na Galicję: "Patrzcie, jak oni się sami rządzą"! Czy nie należałoby raczej zmniejszać powody do takich urągań, niż je pomnażać czynami, które wywołują, rumieniec wstydu na oblicze kultury"?

Ale każdy musiał dorzucić "swój patyk" do stosika. W antysemickim "Przeglądzie Wszechpolskim" Jan Popławski napisał o Legendach:

"Takiemi kanalikami płynie psychika (!) z Nalewek i Kazmierza do umysłowości polskiej".

Naganka przeniosła się do pism warszawskich. "Rola", "Biesiada literacka", "Przegląd Katolicki", "Kronika Rodzinna" zaczęły umieszczać ziejące wściekłością katolicką artykuły a gdy w "Gazecie Polskiej" w "Uwagach o twórczości literackiej z ubiegłego roku" Władysław Jabłonowski ośmielił się tylko zaznaczyć, że "Legendy zasługują na bardzo zaszczytne wyróżnienie'', wszystkie te pisma rzuciły się na niego jak na zbrodniarza, przyłapanego na gorącym uczynku.

Poruszono Poznańskie. Tu rozbestwianie przeszło w szał. Ponieważ są rzeczy, których się nie da własnemi słowami powtórzyć, więc przytoczone treść listu z dnia 10 lutego 1902 roku:

"Oprócz Galicji należy także zwrócić uwagę na Poznańskie. Tam bowiem sfera klerykalna w obrzydliwy sposób hulała. I tak była najpierw w "Dzienniku Poznańskim" notatka, że pojawiła się książka A. N. pod tytułem "Legendy", w której: "Matka Boska przedstawiona jest jako prostytutka" a Pan Jezus jako szalbierz etc. Potem oczywiście wielki artykuł. Takie łajdactwo ze strony tego pisma, które śmie jednym tchem powiedzieć Matka Boska i prostytutka, winno być przecie należycie napiętnowane".

Umyślnie to przytaczam, aby wykazać, że świętoszkowie, którzy rzekomo bronili czci Matki Boskiej, sami właściwie obrzucili ją błotem...

Wahałem się, czyby tego szczegółu jako zbyt drastycznego nie pominąć. Ale nie. Musimy dokładnie wiedzieć, kto kim jest. Autor listu ma słuszność. "Jednym tchem" dwa takie słowa wymówić, na to trzeba być... gorejącym katolikiem poznańskim.

Zaraz, zaraz, bo stanie się krzywda gorejącemu katolikowi galicyjskiemu! Boć w cztery lata po tej "gorączce", w roku 1906, księżowsko-ludowe pismo galicyjskie "Nowiny podhalańskie" w Nr. 3 wyło, bo inaczej tego nazwać nie można: "Synu polskich gazdów i oraczy! Tę Przenajświętszą Dziewicę, tę Królowę Polską, sponiewierał ci literat Niemojewski w wydanej przez żyda książce tak, jak najgorszą dziewkę z twojej wsi, jak publiczną ladacznicę"! Numeru tego nie skonfiskowano. Księdzu-redaktorowi wolno dla celów agitacji polityczno-kościelnej posuwać insynuacje tak daleko i tak "szargać" swoje świętości... O gorejący katolicy, źle jest być waszą "świętością"... Chwycicie ją, unurzacie w błocie, zszargacie, abyście potem mogli mówić: uczynili to postępowcy, liberaliści, wolni myśliciele, masoni, żydzi!

"Kraj" petersburski także nie milczał, aczkolwiek, jak zwykle, na dwóch usiadł stołkach. W Nr. 6 pisał, iż autor "traktował temat zbyt po literacku, nie licząc się z tem, że dla tysięcy czytelników" etc, w Nr. 7 zaś: "można było, jak się coś komu nie podoba, nie czytać, a nie robić koniecznie takiego rwetesu". Stwierdza jednak, że publiczność wzywała wkroczenia prokuratora ustami stowarzyszeń dziewic, starszych cechów i t. d. ".

Nagle pod datą 21 lutego 1902 roku ukazała się we wszystkich pismach telegraficzna wiadomość tej treści:

"Sąd krakowski nie zatwierdził konfiskaty Legend Niemojewskiego, zarządzonej przez prokuratorję lwowską".

To była druga — bomba.

Właściwie sprawa dla demagogów przedstawiała się jeszcze gorzej. Najpierw nie zatwierdził konfiskaty sąd lwowski. Oto wyimek z listu z d. 18 lutego, pisanego ze Lwowa:

"Sąd tutejszy na sesji wczorajszej zniósł konfiskatę. Referent był za zniesieniem, jeden głos padł za konfiskatą, przewodniczący przeważył decyzję na korzyść Legend. Już po tem głosowaniu referent zwrócił uwagę, że rzecz drukowana w Krakowie, kompetencja zatem zachwiana. Odesłano tedy całą historję do Krakowa".

Toteż pod datą 18 lutego telegramy w pismach doniosły że "sąd lwowski uznał się niekompetentnym, ponieważ Legendy drukowane są w Krakowie, i przekazał sprawę do merytorycznego załatwienia sądowi karnemu w Krakowie".

Z Krakowa pod datą 19 lutego ex re tej wiadomości otrzymałem taką opinję listowną:

"Sąd lwowski widocznie konfiskaty zatwierdzić nie chce; w ustawie jest powiedziane że przynależnym jest sąd, gdzie druk wydano, więc Lwów, ponieważ tam książka wyszła a nawet tam prokurator ją skonfiskował jako kompetentny... Właściwie, ponieważ po ośmiu dniach konfiskata nie została zatwierdzona — ona prawnie nie istnieje! W dodatku wbrew przepisom ustawy nie podano dotychczas, za co książka skonfiskowaną została".

Opinje taką wyraziły też różne pisma galicyjskie i warszawskie. Obawiano się Krakowa jako miasta bardziej klerykalistycznego od Lwowa. Oto list z 18 lutego:

"Ma to stronę gorszą, z powodu większego klerykalizmu krakowskiego"...

A oto list z 22 lutego:

"Tutejszy sąd odmówił zatwierdzenia konfiskaty. Referował radca Turowicz, nie grzeszy wcale "postępem", ale i jemu łajdactwa tego było dosyć".

Uderzono na alarm. Jakto?? Dwie instytucje sądowe, lwowska i krakowska, odmówiły zatwierdzenia tak pożądanej, tak psychologicznie teraz koniecznej konfiskaty?

Uderzono na alarm. Rozpoczęła się szalona agitacja po biurach, urzędach, przeróżnych związkach a nawet pomiędzy młodzieżą szkolną. Podpisywano zbiorowe petycje do kardynała Puzyny, by wpłynął na konfiskatę. Delegacje za delegacjami sunęły do arcybiskupiego pałacu. Nastrój owej żądzy kofiskaty per fas et nefas maluje doskonale wiersz staruszki Antoniny Machczyńskiej pod tytułem "Zetrze głowę węża... Z powodu Legend Niemojewskiego", który pojawił się w "Dzienniku Polskim i tak się zaczynał: "Dzwony Gniezna, Krakowa, Wilna, Częstochowy uderzcie w wszystkie serca, w jeden okrzyk: biada! Do stóp Bogarodzicy, do polskiej Królowy (Królowej — tak piszą po polsku katoliczki patrjotki — przyp. autora) zanosim skargę: zdrada! Nowa Polski zdrada! Stary wąż"... A potem: "Baczność, ryngrafy w górę, na kolana rzesza, to chwila najstraszniejsze} w dziejach Targowicy!.. Łzy płyną, bo bluźnierca mówił polską mową":.. Ale wkońcu: "polska niewiasta zetrze głowę węża".

Tak — denuncjacją. Nie jest to bynajmniej przenośnia, jak się przekonamy w drugiej części niniejszej książeczki.

Reakcyjna prasa warszawska basowała zdala piskom dyszkantowym galicyjskich kumoszek, które, jak się wyraził trafnie W. M. Kozłowski w redagowanym przez siebie "Poglądzie na świat", urządziły wielki "pochód na wolność słowa".

"Kronika Rodzinna" w Nr. 14 pisała; " To książka pornograficzna", "to metoda zohydzania świętości i detronizowania Boga do rzędu ludzi", "wolność słowa! Czy wolność w swojem pojęciu mówi o bezkarnej samowoli jednych a bezbronnym (!) ucisku drugich"?

To samo pisa}" Przegląd Katolicki" w Nr. 12. To samo — któż ich policzy!

Ale to wszystko nie wystarczało. Trzeba było sięgnąć do argumentu "materjalnego", "namacalnego", "sękatego", o którym już wspominała lwowska "Gazeta Narodowa" pod datą 25 stycznia.

Otóż dyrektor pewnego gimnazjum p. S. i profesor oraz literat p. M. wydali proklamacją nader krótkiej i zwięzłej treści: bić takich sędziów, którzy podobnej książki nie chcą. skonfiskować!

Proklamację kolportowano po mieście przez uczniów. Policja świstek skonfiskowała, zręcznie tuszując całą sprawę.

Z listu z d. 28 lutego dowiedziałem się, że poruszono nawet Koło Polskie w Wiedniu, śród którego "najpotworniejsze o książce krążyły wieści".

W Warszawie" Rola" (Nr. 11) na gwałt zbierała podpisy protestacyjne. Swoją drogą przyznać trzeba, że zebrała ich niewiele.

Dnia 24 lutego depeszowano do "Kurjera Warszawskiego" z Krakowa:

"Delegacja mieszczan krakowskich wręczyła ks. kardynałowi Puzynie protest przeciw Legendom Niemojewskiego, podpisany przez kilkaset osób". Listownie doniesiono mi, że było 400 podpisów.

Wreszcie pod ogólną presją sąd apelacyjny w Krakowie dnia 5 marca 1902 roku — konfiskatę zatwierdził. Skonfiskował: tytuł (!) "Legendy", oraz w całości dwie nowele "Wysłaniec" i "Gamaljel".

List z tejże daty donosi:

"Nie ulega kwestji, że przysłużył się w tej sprawie najwięcej prezydent apelacji krakowskiej Czyszczan, ultra-klerykał i stańczyk".

Że katolicki trybunał krakowski konfiskował książkę bez najmniejszego pojęcia o rzeczy, dowodzi główny ustęp z zakomunikowanych mi motywów wyroku:

"Autor wprowadzeniem Matki Boskiej w rozdziale czwartym dzieła, noszącym napis "Gamaljel" w sposób taki (!), jak (!) to czyni, naukę kościoła katolickiego o Niepokalanem Poczęciu poniżyć się stara".

Dogmat Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej, jak wiadomo, głosi, że Matka Boska w łonie swej matki, św. Anny, poczęta została bez grzechu pierworodnego (Adama i Ewy), który tylko chrztem zmyty być może. Tymczasem inkryminowany ustęp był wyjęty z trzech ewangelistów, Mateusza XII, 47-49, Marka 111, 32 — 34 i Łukasza VIII, 19 — 21 o przyjściu "Marji z bracią" w kombinacji z wersetami Mateusza XIII, 55 — 56: "lzaż matki jego nie zowią Marją, a bracia jego Jakób i Józef i Szymon i Judas? I siotry jego aza nie wszystkie u nas są?" A zatem skonfiskowano niejako kilka ustępów w kilku ewangieljach. Dogmat o niepokalanem poczęciu Marji ogłosiła bulla "Ineffabilis Deus" z d. 8 grudnia 1854 roku (patrz jezuity Franciszka Ksawerego Schoppe" Elementa Theologiae dogmaticae" str. 384). Jezuita H. Hurter (w "Medul. Theol. Dogm. " 1898, na str. 440) wyjaśnia, że Marja mimo tego dogmatu "est opus parentum". O tych rzeczach w całej książce "Legendy" a specjalnie w "Gamaljelu" ani słowa nie napisałem. Sąd jednak orzekł: " w sposób taki, jak to autor czyni". Od takich wyroków istnieje apelecja tylko do — historji.

Wskutek mego sprzeciwu dnia 5 kwietnia przed tym samym trybunałem, z tych samych osób złożonym, odbyła się rozprawa, na której bronił mej książki dr. Michał Grek, poseł do sejmu lwowskiego i do rady państwa w Wiedniu. Ulice, przez które szedłem, były obstawione gęsto policją uzbrojoną w karabiny. Bano się, by tłum podburzony przez księży nie rzucił się na mnie i na mego obrońcę. Policja krakowska zna bowiem bardzo dobrze historję Polski i nie chciała być tak nieoględną, jak Pac, wojewoda wileński, który pozwolił jezuitom tylko zdjąć krzyż ze zboru ewangielickiego a oni zaraz urządzili czarnosecinny pogrom. W. "Pamiętnikach historycznych do wyjaśnienia spraw publicznych w Polsce XVII wieku", z dzienników domowych Obuchowiczów i Cedrowskiego, wydanych przez Michała Balińskiego (Wilno 1859), w "Pamiętniku" Jana Cedrowskiego czytamy (na str. 152) następującą zapiskę: "R-u 1682 d. 3 Aprilis w Piątek z namowy (!) Lojolitów, alias 00. Jezuitów i rady ich (!), pozwolił Pan Pac Wojewoda Wileński Hetman W-i X-a Litt-o zdjąć Krzyż ze Zboru Ewangelickiego na przedmieściu za Trocką bramą, za którym zdjęciem i przewodem (!) Jezuitów, studenci gwałtownie z tumultem Miejskim nastąpiwszy, zburzyli i rozrzucili Zbór i domy, w których Księża ewangieliccy mieszkali, poburzyli; Księgi popalili. Księżą którzy się pod trupy ludzi umarłych przed strachem pochowali byli, powyciągali, pastwili się nad nimi. Dzieciątko niewinne w pieluszkach będące na ogień wrzucili, że ledwo i żywo wychwycono, ale potem umarło. Srebro Zborowe i dzwony pobrali i aparaty Zborowe, których nie mało było, wszystkie zabrali. Szpitalowi nic nie folgowano i Szpitalnym zacnym białogłowom, rabowano co znaleziono i Szpital zburzono i mur wszystek koło Cmentarza zrujnowano, ciała umarłych z grobów dobywali, pastwili się sromotnie nad nimi, palili, męszczyzny (sic!) umarłe na białogłowy umarłe kładli, mówiąc: crescite et multiplicamini. Od trupów tych, które palono na cmentarzu, straszliwy był smród po wszystkiem mieście: Poganie nad ciały Chrześciańskiemi nigdy się tak nie pastwią, jako się tam pastwili. A przy nich był jakiś Jezuita incognito, zakrywszy twarz, żeby go nie poznano, ale znać Pan Bóg i oddać nie omieszka za tak straszne pastwienie się autorom tej złości niechybne. Nazajutrz po zburzeniu Zboru Imść Pac Wojewoda Wileński Hetman W-o X-a Litt-o, po którym tęskni Król Imść i cała Rzeczpospolita, zafrasowawszy się prawie nagle umarł".*

Dyrektor policji krakowskiej, jak powiadam, był przezorniejszy i miast potem nagle z frasunku umierać, wolał ulice karabinierami obstawić, sąd zaś na wniosek prokuratora zarządził prowadzenie rozpraw przy zamkniętych drzwiach, wypraszając nawet dwóch jezuitów, którzy przybyli do sali sądowej.

Trybunał orzekł, że "dogmat o niepokalanem poczęciu N. M. P. nie jest "bezpośrednio dotknięty", mimo to zatwierdził jednak swój własny wyrok z dnia 5 marca.

Pamiętam prorocze słowa obrońcy:

"Sędziowie, pamiętajcie, iż powaga trybunału wymaga, aby wyroki jego były wykonywane. A ten wyrok, jak wiecie, wykonany nie będzie".

I tak się stało. Sąd to wiedział. Może dlatego tylko "ustąpił" i może umyślnie taki wydał wyrok, by rzucić coś na pastwę podburzonemu przez księży tłumowi?

Dnia 14 kwietnia w parlamencie wiedeńskim grupa posłów z p. Klofaczem na czele wniosła z powodu konfiskaty "Legend" interpelację do ministra sprawiedliwości, drugą zaś dnia 25 kwietnia grupa posłów z p. Daszyńskim na czele. Zaraz potem w pismach krakowskich ukazały się skonfiskowane ustępy jako interpelacje parlamentarne. Tytułu nie dało się uratować. W wydaniu drugiem z datą 1903 roku Legendy ukazały się jako "Tytuł skonfiskowany" i w tej formie wydano je po rosyjsku.

Wydawcy żądali odemnie, abym wymyślił inny tytuł. Mógłbym to uczynić, ale tylko wtedy, gdyby chodziło o względy historyczne, filozoficzne, lub artystyczne. Ale nigdy ze względów takich!

W trakcie tego działy się jeszcze rzeczy, które figurować muszą w rubryce Curiosa.

"Dziennik Polski" puścił wiadomość, powtórzoną przez petersburski "Kraj", że

"Legendy Niemojewskiego są plagjatem, popełnionym na ramocie jakiegoś żyda, który w Hamburgu wydał w roku 1901 (?) książkę p. t: "Geschichte des Rabbi Jeschua ben Josef hanootzri, genannt Jesus Christus. Einzig wirkliche und wahre Enthuellung ueber das Leben, die Wunderthaten und das natuerliche Ende des grossen Propheten von Nazareth" (Historja Rabbi Jeszua hanoocri, zwanego Jezus Chrystus. Jedynie istotne i prawdziwe wyjawienie o życiu, cudach i naturalnej śmierci wielkiego proroka z Nazaretu). Tego jeszcze brakowało dziejom tej rozreklamowanej (!) książki". A przecież to sam "Dziennik Polski" własnoręcznie ciągnął za linę dzwonu "reklamy", lepiej powiedziawszy "alarmu"!

Rzecz prosta, że na podstawie tak źródłowej informacji różni obywatele warszawscy a między nimi moi kochani koledzy po piórze rozgłaszali, że książkę ową mieli w ręku, że plagjat jest poprostu skandaliczny, bo nawet strona w stronę...

Drukarz Anczyc, jak ów Aslaksen z Ibsenowskiego "Wroga ludu", wystosował do pism odezwę, w której oświadczył, że gdyby był wiedział, co "Legendy" zawierają, nie byłby ich pod żadnym pozorem drukował... Konia kują a żaba — jak to tam??

W "Nowej Reformie" dnia 26 lutego 1902 r. pojawił się następujący telegram:

"Dowodem literackiego wyrobienia Lwowa jest fakt, że tutejszy fabrykant papierosów Niemojowski otrzymał plikę obelżywych anonimów od rozmaitych dewotek z powodu Legend Andrzeja Niemojewskiego".

Krakowski miesięcznik "Krytyka" urządził ankietę w sprawie konfiskaty. Chodziło o zasadę. Tytuł ankiety brzmiał: "Policja a sztuka". Głosy, które się odezwały, są bardzo znamienne.

W zeszycie marcowym p. K. Bujwidowa tak się odezwała o nagance: "Są to rozpaczliwe wysiłki tracących grunt pod nogami obskurantów i dlatego już nawet nie oburza ta nikczemna broń denuncjacji, z jaką się rzucają na sztukę, poezję i myśl niezależną". Prof. O. Bujwid pisał: "Walczyć przeciwko tym zapędom inkwizytorskim należy wszelkiemi środkami" Dr. Franciszek Bylicki: "Oficjalne mieszanie się w sprawy twórczości lub krytyki naukowej uważam za nieuleczalny błąd społeczeństwa". Piotr Chmielowski: "Konfiskata Legend wywołuje bolesną rozwagę nad nikłością prawa, dotyczącego swobody słowa. Dziś zdławione ono zostało gwoli klerykałom; jutro zdławią je arystokraci, pojutrze bankierzy, że już nie wspomnę o wojsku i urzędnikach. A więc prawo to jest poprostu fikcją? Użyć należy wszystkich środków, jakiemi prasa jeszcze rozporządza, ażeby napiętnować postępowanie tych, co do konfiskaty doprowadzili świadomie". Marja Dulębianka: "Apelowanie do władz policyjnych w kwestyach sztuki uważam za ubliżające godności społeczeństwa". Marja Konopnicka: "Apelowanie krytyki artystycznej do władz policyjnych i prokuratorji jest godnym pożałowania nietaktem, zdradzającym niemoc samejże krytyki". Adam Krasiński pisze: "Jakaś cenzura musi być... umysł najbardzie postępowy (!) tę konieczność wyrozumie". Józef Maskoff, W. M. Kozłowski, F. Kopera, Walerja Marrené Morżkowska, Antonina Morżkowska, Dr. J. B. Marchlewski, wręcz przeciwnego jednak byli zdania a ostatni rzecz tak wyraził: "Niema w języku naszym wyrazu dostatecznie dosadnego na określenie stopnia pogardy, którą czuć musi każdy człowiek dla mameluków pisarskich, posługujących się w walce ideowej denuncjacją i apelacją do policji". Zaznacza, że "nietylko do spraw artystycznych, lecz również naukowych, publicystycznych i wogóle do twórczości duchowej policji zasię". Żuk Skarszewski, Jan Steń, Adam Wiślicki, prof. uniwersytetu dr. Rudolf Zuber, Jerzy Żuławski, wygłosili to samo, natomiast prof. M. Zdziechowski wypowiedział się do naga... "Legendy nie w formie (!), lecz w treści (!) są bluźniercze" — pojęcie usunięte zupełnie z obecnego kodeksu rosyjskiego. — "Po przeczytaniu Legend nie przyszłoby mi do głowy dzwonić z tego powodu na alarm"! Ślicznie. "Ale rozmawiałem niedawno z człowiekiem... który w akcji doprowadzającej do konfiskaty książki wziął pewien udział... Uczucia jego są dla mnie miarą uczuć ogółu... więc nie mogę potępić protestu przeciwko Legendom"... Ecce profesor! Dodaje: "kto jest innego zdania (niż ogół), niech milczy". Oto tolerancja katolicka! "Uczucie" głupiego ogółu obrażały teorje Darwina, więc niech Darwin milczy! W kwietniowym zeszycie " Krytyki" a w dalszych głosach ankiety Leo Belmont zauważył, że "wyklęci zmartwychwstają", a Artur Górski, że "tylko społeczeństwa zleniwiałe uciekają się do cenzury urzędniczej". Hrabia Adam Krasiński powtórnie zabrał głos. Biada nad tyraństwem (!) tych, którzy nieprzygotowane (!) umysły (on był przygotowany) zbyt ciężkiemi prawdami obarczają. "Dopuścić nieprzygotowany umysł do pewnego stopnia natężenia, to podobne nałożeniu nadmiernego ciężaru dziecku, które zaledwie podrosło" (on podrósł!)... Niech oni maluczkich nie zatruwają" (on nie był maluczki czy, też został zatruty??)... Zaleca "cenzurę rozumną", "wołajmy: światła, więcej światła" — tak, ale gdy się to światło gdziekolwiek pojawiło, to je pan hrabia gasił, bo "cenzura dopełni zadania, jeżeli osłabi trującą woń jadowitych kwiatów". A wreszcie armatni argument. Dziad "Zygmunt Krasiński napisał Traktat o Trójcy w Bogu, Człowieku i Narodzie", ale "uznał, że mu niewolno, że nie czas jest jeszcze... dzieła o Trójcy nie ogłosił". Blaga. Mały Adam w redagowanej przez siebie " Bibliotece Warszawskiej" (kwiecień 1903) za wielkiego Zygmunta zadecydował "czas jest" i Traktat dziada ogłosił. Nasze hrabiątka, zabierające głos w piśmiennictwie, powinny nareszcie zrozumieć, że podział! na "maluczkich" i "niemaluczkich" odwrócił się do góry nogami i że dziś prosty siermiężny chłop, byle przez kilka lat czytał, ma lepiej w głowie od niejednego ordynata, który czytuje rzeczy tylko zagważdżające głową, czego wymownym dowodem jest w tejże "Bibliotece Warszawskiej" objaśnienie Traktatu Dziadowskiego przez Wnuka, gdzie pan hrabia oburzał się, iż "sumienie kościoła" chciano zastąpić "sumieniem człowieka, lub sumieniem Ludzkości" (czerwiec 1903, str. 477). Dalej w owej ankiecie Józef Męcina Krzesz, malarz, pisał z emfazą: "Nikt niema prawa odzierać tej pięknej zasłony religji", takiemi ogólnikami zapełnia trzy szpalty cierpliwego papieru drukarskiego i kończy wymownie: "Legend nie czytałem"... Stanisław Witkiewicz tak napisał: "Myśli ludzkiej nic nie jest w stanie skrępować", zapomocą inkwizycji "myśli nie zabito, nie powstrzymano, splugawiono tylko całe wieki życia ludzkości"; "jestem za bezwzględną swobodą myśli, nietylko w zakresie twórczości artystycznej, która nie może być wyodrębniona i wyjęta z powszechnego ruchu umysłowego".

Wskutek imunizacji parlamentarnej książka wróciła na półki księgarskie Galicji. Ale profesor Piotr Chmielowski włożył mi jako obowiązek, bym postarał się o cofnięcie konfiskaty także w Królestwie.

Zaapelowałem tedy do Głównego Zarządu do spraw prasowych w Petersburgu. Oparłem się na następującej zasadzie. Książkami, tyczącemi "religji i historji świętej", możemy nazywać podręczniki do nauki religji i historji świętej, ale nigdy nowel, powieści i dramatów. Nie można pisać katolickich sonetów, prawosławnych tercyn, kalwińskich oktaw, anglikańskich sestyn, luterańskich kancon i t. d.

Po upływie pięciu miesięcy przyszło rozporządzenie, obdarzające książkę — wolnością.

Dnia 30 kwietnia 1905 roku Akt Tolerancyjny a 30 października 1905 roku. Akt Konstytucyjny zmiótł cenzurę duchowną dla książek świeckich z widowni świata naszego, znosząc cenzurę prewencyjną w ogóle.

Tymczasem pisma galicyjskie pod datą 21 marca 1902 roku taką przyniosły wiadomość:

"W Zakopanem jezuici na życzenie bardzo licznego grona gości zgromadzonych w Tatrach ze wszystkich dzielnie Polski i stałych mieszkańców Zakopanego urządzili dnia 13 marca uroczyste nabożeństwo ekspiacyjne (!) za straszne bluźnierstwo i publiczną zniewagę, wyrządzoną Najświętszej i Najczystszej Pannie Marji Królowej Korony Polskiej przez pióro pisarza Polaka Niemojewskiego i w błagalnem ukorzaniu podczas tej Mszy św. ekspiacyjnej (!) kilkaset osób przystąpiło do Komunji św. wynagradzającej"...

Wszelako zaczęły pojawiać się przekłady całości i poszczególnych części książki na języki: czeski, chorwacki, litewski, rosyjski, nawet esperancki... Jęły się mnożyć wydania polskie. Aby zaś stało się zadość ironji, dodam na zakończenie, iż amerykańska Polonia Stanów Zjednoczonych bez mojej wiedzy zrobiła fotograficzne wydanie edycji pierwszej, którego egzemplarz potem w podarunku mi przysłała i które — nie śmiejcie się — sprzedawała masami jako książkę... dewocyjną!!

Zaś śród prawników i sądowników krakowskich cała awantura nagankowokonfiskacyjno-procesowa zyskała szydercze miano "Legend o legendach, czyli sprawy o złamaną lilję", albowiem księża, latając po mieście, głównie jako zniewagę Matki Boskiej rozgłaszali, iż malarz Stanisław Dębicki do wstępnej legendy "Wysłaniec" narysował: jedną lilję całą a drugą — złamaną.

* O licznych pogromach tego rodzaju czytaj u Sobieskiego "Nienawiść wyznaniowa tłumów za Rządów Zygmunta III", Warszawa 1902, nakł. Stefana Dembego.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

II BURZA O KATECHIZM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. WNIOSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej