Kazimierz Zalewski

SPUDŁOWALI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

Scena I.

Scena II.

Scena IlI.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

SPUDŁOWALI

komedja w jednym akcie

Zalewski Kazimierz

OSOBY:

VAN der KNACK, szynkarz.

MARGOT.

HENRYK.

DON DIEGO.

GIBIER

VAN den TEERABOOM.

Rzecz dzieje się we Flessyndze, 1571 roku.

(Scena przedstawia izbę szynkowną u Van der Knacka, z lewej rodzaj kantoru, stoły i stołki, z przodu sceny w podłodze podnoszone drzwi do piwnicy. Drzwi w głębi, przy których dwoje okien, drzwi z prawej i z lewej za szynkwasem ; z prawej strony okno na samym froncie sceny.)

Scena I.

Don Diego, Gibier, Van den Teeraboom.

(Za podniesieniem zasłony chwilowa pauza, po której ukazują się prawie, na raz w trzech oknach głowy: Don Diega, Gibiera i Van den Teerabooma.)

VAN DEN TEERABOOM, (rozgląda się do koła i spostrzega towarzyszy.)

Pst!

GIBIER.

Pst!

DON DIEGO.

Pst!

VAN DEN TEERABOOM.

Niema nikogo.

GIBIER

Tak jest, nikogo niema.

DON DIEGO

Zatem możemy wejść.

GIBIER.

A więc wejdźmy. (wskakuje do izby razem z Don Diegiem.)

VAN DEN TEERABOOM.

Ale mnie pomóżcie, bo sam sobie nie dam rady.

GIBIER.

Fasa!

DON DIEGO.

Kloc obrzydły! i takiemu chce się być alguazillem. (pomaga z Gibierem wejść Tan den Teeraboomowi)

VAN DEN TEERABOOM. (wszedłszy do izby.)

Uf! a tom się zmachał, i byle to się tylko na coś przydało.

DON DIEGO.

No, gdybyś tu był sam istotnie nie przydałoby się na nic.

VAN DEN TEERABOOM,

A toż dla czego?

GIBIER.

Bo urżnąłbyś się jak Szwajcar w jakiej szynkowni, a ścigany przez ten czas dziesięć razy zdążyłby dać drapaka.

VAN DEN TEERABOOM.

Nie masz mi co przymawiać, mości Gibier; jeśli ja mam gust do wina, to twoja skłonność do płci pięknej, także aż nadto jest znana... Pismo święte ukarało Chama, za naśmiewanie się z lekkiej ułomności Noego; wiec pić nie jest grzechem, kiedy twoje postępki wyraźnie przeczą szóstemu przykazaniu. Strzeż się Gibier.

DON DIEGO.

Raczej strzeżcie się obadwaj, bo jak zwierzyna ujdzie, jak Bóg na niebie będziecie dyndać, dzwoniąc nogami w powietrzu.

GIBIER.

A tyż mości Diego, myślisz, że się wywiniesz, dla tego żeś Hiszpan, a my Flamandy? Ho la kochanku! jeśli Van den Teeraboom upił się pod "Złotą gęsią" i opóźnił nasz wyjazd z Brukselli. a ja w Melun zagadałem się z jakąś mleczarką i przenocowałem w oborze, to i ty mości Diego coś za długo obwąchiwałeś jakiegoś szlachcica w Chateuadun.

A skutki tej rozmowy (wyciąga mu z kieszeni chustkę i tabakierkę) oto są... nawet z cyframi...

DON DIEGO,

To prezent na pamiątkę...

GIBIER.

Aha! tak dalece, że nas po twojem wyjściu zatrzymano i gdyby nie okazanie naszych świadectw z Brukselli, bylibyśmy poszli za ciebie do kozy. Nie mamy sobie zatem nic do wyrzucenia, a zamiast się kłócić lepiej powtórzmy sobie naszą instrukcje, bo to sprawą gardłową pachnie.

DON DIEGO.

Ja pamiętam co do słowa.

VAN DEN TEERABOOM.

I ja też. Mamy chwytać żywym czy umarłym i dostawić pod silną strażą, której nam miejscowy pułkownik udzieli, barona Henryka Montigny.

GIBIER.

Młodzieńca lat trzydziestu, średniego wzrostu, bruneta, z wąsami i brodą.

DON DIEGO.

Który miał się zjechać ze swoim lokajem Janem, w oberży pod "Królem Karolem," między 7. a 10. bieżącego miesiąca.

VAN DEN TEERABOOM.

Który to Jan uwięziony, a następnie powieszony, całą tę sprawę na torturach przed śmiercią opowiedział.

GIBIER.

Zatem wszystko w porządku. Dziś mamy 8. września, Narodzenie Najświętszej Marji Panny, Ave Maria gratiae plena (wszyscy trzej żegnają się i odmawiają modlitwę) a więc prawdopodobnie zdążyliśmy na czas.

DON DIEGO.

Jednak trzeba się o tem przekonać. Nie ma tu ani żywej duszy... przedewszystkiem obejrzmy mieszkanie. Tu za szynkwasem jest izba. (wchodzi we drzwi, po chwili wraca) Niema tam nikogo.

GIBIER.

Tu są drugie drzwi i także izba (wchodzi do niej i powraca) i ciemna komórka, w której także nikogo niema.

VAN DEN TEERABOOM.

A więc wejdźmy do niej i czekajmy na gospodarza. Jeśli będzie heretyk, każemy go zaraz przyaresztować; a poznamy to łatwo po tem, czy będzie wracał z kościoła jako w dzień świąteczny (wszyscy trzej żegnają się) czy też z jakiego heretyckiego zboru.

DON DIEGO.

Van den Teeraboom dobrze mówi, znać że dziś nic nie pił. Obejrzymy jeszcze, czy tam gdzie niema jakiej skrytki...

GIBIER.

Albo kobiety, bo z niemi zawsze niebezpiecznie. (wychodzą na prawo.)

Scena II.

Van der Knack, Margot (głębią).

VAN DER KNACK.

Mościa panno Margot! jestem z ciebie bardzo niezadowolony. Przez całą sumę uważałem, żeś prawie nie patrzała w książkę do nabożeństwa, lub trzymała ją przewróconą do góry nogami.

MARGOT.

Bo odmawiałam godzinki z pamięci.

VAN DER KNACK.

Szanująca się dziewczyna, panna z oberży pod "Królem Karolem," nie odmawia godzinek z pamięci. A teraz powiedz no mi, jakież to było twoje zachowanie się podczas kazania?... Ojciec Anzelm, najlepszy, najznakomitszy kaznodzieja u św. Barbary, mówi o heretykach i wszystkich plagach przez nich na kraj sprowadzonych ; wszyscy płaczą; sąsiadka, pani Vanloo, utrzymująca dom pod "Zielonym Smokiem," szlochała jak w zołzach, a ta nieszczęsna żeby choć jedną łzę końcem fartuszka obtarła!.. Cóż z tąd!., . oto, że ja czując cały ciężar dobrej opinji, oberży pod "Królem Karolem," widząc, że ty nie czynisz zadość swoim obowiązkom, z podwójną gorliwością zacząłem pracować za ciebie i za siebie; ryczałem jak wół i za to nabawiłem się, chrypy i kataru. Powiedz mi dziewczyno, za co ja tobie płacę, jeśli mam sam ryczeć, zamiast cobyśmy mogli we dwoje, dla utrzymania honoru naszej oberży, wylać po kilka łez skromnych i wypuścić po kilka westchnień głębokich.

MARGOT.

Zdaje mi się, że w naszej umowie, nie było wcale takich warunków. Zgodziłam się do pana, aby utrzymywać porządek i obsługiwać gości. Co prawda, gości teraz coraz mniej, gdy pan "Żebraków", patrjotów, przyjmować nie chcesz, ale za to z porządkiem mam dosyć do roboty. Godząc mnie, pytałeś pan, czy jestem katoliczką, powiedziałam panu, że tak jest i to ci wystarczyło, kontentuj że się pan tem i nadal, i pozostaw mi mój sposób proszenia Boga taki, jaki mi najlepiej trafia do przekonania, i jaki według tegoż przekonania, najprędzej do stóp przedwiecznego dobiegnie. Ja się modlę dla siebie, panie Van der Knack, a nie dla drugich, nie dla oka ludzkiego.

VAN DER KNACK.

Ależ nieszczęśliwa dziewczyno, zgubisz mnie i siebie, dziś nie wolno modlić się jak kto chce, tylko jak każą... Jakby cię raz capnęli, przepadło, zginęlibyśmy oboje... No, jakby tam ciebie spalili, czy powiesili, szkodaby się wielka nie stała; ale w dzisiejszych czasach, kiedy nietylko sługa za pana odpowiada, co jest słusznie, ale nawet pan za sługi co jest krzyczącą niesprawie... (rozgląda się i podnosząc głos) chcę mówić co jest dowodem najwyższego rozumu, łaski i sprawiedliwości, najmiłościwiej panującego nam króla Filipa II., muszę czuwać przecie nad tobą, bo tu o moją skórę chodzi, która jest bardzo czułą, a która mogłaby mocno ucierpieć przy tobie...

MARGOT.

Bądźcie spokojni; komu szubienica znaczona, ten od miecza nie ginie...

VAN DER KNACH.

Margot, jesteś głupia! ja nie chcę ginąć od miecza, ani od szubienicy ; pragnę jak wszyscy Van der Knacki, z ojca na syna, umrzeć własną śmiercią, we własnem łóżku, paląc moją fajkę i zapijając kufel piwa; więc proszę cię i nakazuję, żebyś mi się i sprawowała tak, jakby to i twojem było życzeniem, widzieć mnie porządnie wystawionego na katafalku u św. Barbary, a nie z wywieszonym ozorem, w dole "Żebraków" i heretyków. Jeśli nie, choć nieźle mi służysz, prawda, że za drogie pieniądze, wolę się z tobą rozstać zawczasu.

MARGOT. (n. s.)

Kto wie czy nie wcześniej jak myśli, (gł.) Jak tam chcecie, panie Van der Knack... ja pójdę zająć się śniadaniem; daję wam czas do namysłu, (wychodzi we drzwi na lewo.)

Scena IlI.

Fan der Knack (sam).

VAN DER KNACK.

Oj! ciężkie nastały czasy... dochodu z oberży prawie żadnego, a za to strachu co niemiara. Od miesiąca już przeszło nie miałem gości, a ci co przychodzą na piwo, po większej części piją na kredyt, bo choć nie należą do stowarzyszenia żebraków, wszyscy są tu żebrakami w istocie... Oj! bokiem nam wychodzą te hiszpańskie rządy, (przerażony rozgląda się podnosząc głos) oby nam się długo święciły... o jak mnie się też ta gęba rozpuściła, a to wszystko za panowania przeszłego cesarza, nie tak jak teraz, wtedy wolno było mówić co kto chciał.. To też dziś połowę już wymordowano, a druga nie wiele więcej warta.. Jezus Marja! co ja gadam, co ja gadam! Milczeć przeklęty języku, bo cię razem z twoim panem rozćwiertują na kawałki.

Scena IV.

Van der Knack, Gibier, Van den Teeraboom, Don Diego.

(wychodzą z prawej i zachodzą mu niepostrzeżenie z boków i z tyłu.)

GIBIER, (z prawej)

Cicho!

DON DIEGO, (z lewej)

Milczenie!

VAN DEN TEERABOOM.

Ani mru-mru!

VAN DER KNACK.

Jużem trup; nieboszczyk ze mnie, nie żyję, powieszono mnie! Panowie! ja jestem wiernym sługą najmiłościwiej nam panującego króla Filipa II. (z pokłonem) niech będzie wieczna cześć i chwała jego osobie... Ja "Żebraków" na oczy nigdy nie widziałem, heretyków boję. się jak ognia piekielniego i zawsze jestem najpierwszym na rynku, gdy ich wieszają i palą. Panowie! ja jestem zrujnowany oberżysta, przez moje przywiązanie do Hiszpanów i do panującej rodziny; ja ubóstwiam króla, czczę księżnę Małgorzatę, a księcia Albę w sercu noszę!.. Panowie! ja wprawdzie nie mam żony i dzieci...

DON DIEGO.

A skończysz ty raz głupi tchórzu... czegóż gadać tak dużo... Co najwyżej, grozi ci szubienica

VAN DER KNACK.

Bagatela! dziękuję.

GIBIER.

Do tego mogą cię połechtać jeszcze przedtem, jeśli nie wyznasz natychmiast całej prawdy.

VAN DER KNACK.

Jakiej prawdy. Dobrzy panowie, ja wszystko już powiedziałem, com wiedział, szlachetni słudzy korony i prawa.

DON DIEGO.

Zaraz to zobaczymy. Kto zamieszkuje tę oberżę?

VAN DER KNACK.

Powiem całą prawdę, nie więcej i nie mniej tylko prawdę.

DON DIEGO.

Kto zamieszkuje tę oberżę?

VAN DER KNACK.

Ale łechtania nie będzie?

GIBIER. (na stronie do Diega i Van den Teerabooma.)

Uspokójmy tego błazna, bo inaczej nie skończymy dzisiaj.

VAN DEN TEERABOOM. (j. w.)

Najlepiej będzie, jak wam już przedstawiłem, kazać mu podać butelkę jedną i drugą, a przy rozmowie! wyciągnąć go na słówko.

DON DIEGO. (j. w)

Żebyś się ściął od razu; mam ja inny sposób, i (gł.) Słuchaj no, mości oberżysto: i w twojej gospodzie miało być popełnione wielkie przestępstwo...bardzo być może i my chcemy przypuszczać, że ty nic o tem nie wiesz; ale w takim razie tylko szczerość i współdziałanie z nami, ocalić cię mogą.

VAN DER KNACK.

A! panowie, jeśli chodzi o chwytanie przestępców, jestem gotów w tej chwili choćby na koniec świata biedz za niemi.

DON DIEGO.

Powoli, powoli, szlachetny Van der Knacku. Przedewszystkiem odpowiadaj na nasze pytanie. Kto zamieszkuje tę oberżę?

VAN DER KNACK.

Ja i moja służąca Margot.

DON DIEGO,

Katoliczka?

VAN DER KNACK.

Między nami mówiąc, nieszczególna; na dzisiejszem kazaniu ojca Anzelma nie płakała.

GIBIER.

Pomyślimy o niej.

VAN DER KNACK.

Mogę ją natychmiast oddać w wasze ręce.

DON DIEGO.

To potem, potem. Teraz o ważniejsze rzeczy tu chodzi.

VAN DER KNACK.

Jeszcze o ważniejsze! Jezus Marja! febra mnie trzęsie.

GIBIER.

Więc tedy nie masz nikogo w swej gospodzie, oprócz siebie i swej służącej?

VAN DER KNACK.

Chybaby bez mojej wiadomości znalazł się ktoś tutaj, w ten sposób jak panowie; nie byłby mi gościem równie miłym, ale równie niespodziewanym.

DON DIEGO.

Milcz i gadaj wtedy tylko, gdy cię pytają, .

VAN DER KNACK.

Już milczę jak sum.

DON DIEGO.

Dawno nie masz gości? (Van der Knack milczy, Diego zniecierpliwiony, uderza nogą w podłogę) Dawno nie masz gości? No, gadajże hultaju!

VAN DER KNACK.

Od dwóch tygodni, (n. s.) Boże mój, co to za ludzie! każą mi milczeć, to znów mam gadać teraz, (gł.) Tak jest, od dwóch tygodni nie mam gości; pokoje na górze wszystkie zamknięte... Ostatni raz będzie temu dwa piątki, stał w nich Bibo, krawiec z Gandawy, który nawet został mi winien pół pistola..

GIBIER.

Cicho! (n. s. do Diega i Van den Teerabooma.) Oczywiście ten bałwan niema interesu zwodzić nas... przybyliśmy na czas... Otóż obecnie chodzi o to aby pta-

szka nie spłoszyć. Trzeba nam będzie rozgospodarować się tutaj.

VAN DEN TEERABOOM. (j. w.)

Tak, ale przedewszystkiem trzeba usunąć to bydlę ; mógłby się wygadać, lub jakieś głupstwo zrobić.

DON DIEGO. (j. w.)

Słusznie mówisz, (naradzają się po cichu.)

VAN DER KNACK.

Święty Krzysztofie, patronie mój! wyratuj mnie z tej okazji, a zakupię na twój ołtarz cztery świece z najczystszego wosku, tak wielkie, jak wielkiem będzie twoje miłosierdzie nademną grzesznym.

DON DIEGO.

No, kochany gospodarzu! musisz się zabrać z nami.

VAN DER KNACK.

Zginąłem!

GIBIER.

Nie bój się, miły Van der Knacku; nic ci się złego nie stanie; doprowadzisz nas tylko do najbliższego posterunku straży, bo jako nowo przybyli nie znamy miasta.

VAN DER KNACK.

W takim razie Margot mogłaby panom posłużyć; odwach jest oddalony z tąd; to aż na ulicy św. Guduli... a ja, przyznam się panom, jestem tak osłabiony, że ledwo się na nogach trzymam.

DON DIEGO.

To nic, my ci iść dopomożemy...

GIBIER.

Tak jest, my ci iść dopomożemy; tem więcej że nie ma my czasu do stracenia... Van den Teeraboom, podaj ramię szlachetnemu Van der Knackowi, nie można odmawiać osłabionemu chrześcijańskiej pomocy. (Van den Teeraboom i Gibier biorą Van der Knacka pod rękę; przez ten czas Diego ściąga zręcznie kubek z bufetu, i chowa go do kieszeni.)

VAN DER KNACK.

Przynajmniej pozwólcie mi pożegnać się z sąsiadami.

GIBIER.

A toż po co; wrócimy tu nie długo (n. s.) Zdaje mi się, że Hiszpan coś zwędził ze stołu.

DON DIEGO.

No panowie, dalej w drogę.

VAN DER KNACK.

Święty Krzysztofie! ratuj... bo ci nie dam świec i przeniosę się do świętej Guduli; (z płaczem.) jeśli mi tylko czasu na to wystarczy, (wychodzą.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej