Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

BAŁYK BAZAR

SUŁTAN

WIELKI CMENTARZ

SAN DIMITRI

PRZYGODA W STARYM SERAJU

OSADA GRECKA

CZTERY PIĘKNOŚCI

STAMBUŁ I PERA

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

BAŁYK BAZAR

Dziwne miasto, ten Konstantynopol! Przepych i nędza, łzy i radość, despotyzm większy niż gdziekolwiek, a zarazem więcej niż gdziekolwiek swobody; cztery odrębne narody żyją pospołu nie żywiąc do siebie zbyt wielkiej nienawiści: Turcy, Ormianie, Grecy i Żydzi; urodzeni na tej samej ziemi, znoszą się nawzajem znacznie lepiej niż we Francji ludzie pochodzący z różnych prowincji lub należący do różnych stronnictw.

Czy było mi sądzone być świadkiem ostatniego odruchu fanatyzmu i barbarzyństwa, który został popełniony na mocy dawnych tradycji muzułmańskicb? Odnalazłem w Perze jednego z najstarszych moich przyjaciół, malarza Francuza, który mieszkał tam od trzech lat, prowadząc dom na szeroką stopę z dochodów osiąganych za portrety i obrazy, co dowodzi, że Konstantynopol nie żyje w takiej niezgodzie z Muzami, jakby się zdawało. Wyruszyliśmy z Pera — miasta europejskiego, by się udać do Stambułu — miasta tureckiego.

Minąwszy bramę obronną Galaty, trzeba przebrnąć jeszcze przez długą, krętą ulicę, wzdłuż której ciągną się szynki, sklepy cukierników, fryzjerów i rzeźników oraz kawiarnie europejskie; stoliki tychże zarzucone są gazetami greckimi i ormiańskimi; ukazuje się ich pięć czy sześć w samym tylko Konstantynopolu, nie licząc dzienników greckich przywożonych z Morei. Podróżny ma sposobność sprawdzenia swojej erudycji w dziedzinie języków klasycznych, chcąc zrozumieć choć kilka słów owego żywego języka, który się z dnia na dzień odradza. Większość dzienników usiłuje oddalić się jak najbardziej od nowoczesnej gwary zbliżając się do dawnej greki aż do stopnia, po przekroczeniu którego groziłoby im, że nie zostaną zrozumiani. Można tam znaleźć gazety wołoskie i serbskie, a także drukowane w języku rumuńskim, łatwiejszym do zrozumienia dla nas od greki, dzięki znacznej przymieszce słów łacińskich. Wstąpiliśmy na chwilę do jednej z tych kawiarni, by napić się słodzonego gloria; jest to trunek nie znany tureckim kawiarzom. Dalej widzimy targ na owoce, są tam wspaniałe okazy dowodzące żyzności gruntów otaczających Konstantynopol. Wreszcie schodząc wciąż w dół krętymi uliczkami, wśród tłumu przechodniów, trafiamy na przystań, gdzie należy się przeprawić przez Złoty Róg, zatokę szeroką na ćwierć mili, a około jednej mili długą — najpiękniejszy i najbezpieczniejszy port na świecie — dzielący Stambuł od przedmieść Pera i Galata.

Niewielką tę przestrzeń ożywia niezwykły ruch; posiada ona pomost z desek, wzdłuż którego stoją wytworne kaiki. Wioślarze ubrani są w koszule z jedwabnej krepy, o długich rękawach, wielce wymyślnego kroju; łodzie ich mkną szybko dzięki kształtom podobnym do kształtu ryby i przesuwają się bez trudu pośród setek statków wszelkich narodowości, stłoczonych przy wjeździe do portu.

W dziesięć minut później przybijamy do przystani na przeciwległym brzegu, i wchodzimy po stromych schodkach skąd wiedzie droga na Bałyk Bazar, targ na ryby; byliśmy tam świadkami niezwykłej sceny. W jednym z wąskich zaułków bazaru stała kręgiem spora gromada mężczyzn. Sądziliśmy zrazu, że zobaczymy bójkę kuglarzy albo taniec niedźwiedzia. Przecisnąwszy się jednak przez tłum, ujrzeliśmy leżący na ziemi kadłub ludzki, odziany w granatowe spodnie i marynarkę; obcięta głowa, nakryta czapką, umieszczona była pomiędzy lekko rozstawionymi nogami. Turek odwrócił się do nas i powiedział poznając, że ma przed sobą Europejczyków:

— Podobno obcinają także głowy tym, co chodzą w kapeluszach.

Turek żywi zabobonną niechęć zarówno do czapki, jak do kapelusza, muzułmanom bowiem nie wolno nosić nakrycia głowy z daszkiem, ponieważ modląc się muszą bić czołem o ziemię, nie odkrywając przy tym głowy. Oddaliliśmy się czym prędzej nie mogąc patrzeć na tę wstrętną scenę i skierowaliśmy się w stronę bazaru. Ormianin zaprosił nas do swego sklepu, częstując sorbetami, i opowiedział nam historię tej dziwnej egzekucji.

Kadłub z obciętą głową wystawiony był od trzech dni na widok publiczny w Bałyk Bazarze, co było wielce niemiłe kupcom rybnym. Był to trup Ormianina, nazwiskiem Owagim, którego schwytano przed trzema laty in flagranti z Turczynką. W takim wypadku należy wybrać śmierć lub apostazję: Turkowi groziła za to jedynie porcja kijów. Owagim przyjął wiarę muzułmańską. Z czasem poczuł wyrzuty sumienia, że tak stchórzył; osiadł na wyspach greckich i wyrzekł się nowej wiary.

Po trzech latach, sądząc, że jego sprawa poszła w zapomnienie, wrócił do Konstantynopola w ubraniu Europejczyka. Fanatycy zadenuncjowali go i władze tureckie, choć wówczas bardzo tolerancyjne, były zmuszone wykonać wyrok. Konsulowie europejscy interweniowali w sprawie Ormianina, lecz okazali się bezsilni wobec wyraźnej litery prawa. Na Wschodzie prawo jest równocześnie świeckie i religijne; Koran i kodeks stanowią jedno. Sądy tureckie muszą liczyć się z zażartym jeszcze fanatyzmem gminu. Zaproponowano Ormianinowi, że zwrócą mu wolność, jeśli dokona ponownej apostazji. Odmówił. Posunięto się jeszcze dalej: dano mu sposobność ucieczki. Rzecz dziwna, odmówił i tego, twierdząc, że może żyć tylko w Konstantynopolu, że umarłby z tęsknoty, gdyby go znowu musiał opuścić, a ze wstydu, gdyby pozostał tu za cenę ponownej apostazji. Wówczas wykonano egzekucję. Wielu jego współwyznawców uważa go za świętego i wypaliło niejedną świecę na jego cześć.

Ta historia bardzo nas żywo obeszła. Zły los wytworzył taki splot okoliczności, że nic nie mogło już nadać jej innego biegu. Wieczorem, trzeciego dnia po wystawieniu zwłok na Bałyk Bazarze, trzech Żydów, jak nakazywał obyczaj, załadowało je sobie na ramiona i cisnęło do Bosforu, pomiędzy utopione psy i konie, które morze tu i ówdzie wyrzuca na brzeg.

Nie chcę pod wpływem smutnego epizodu, którego na moje nieszczęście byłem świadkiem, wątpić w ducha postępu, jaki ożywia nową Turcję. Podobnie jak w Anglii, prawo pęta wolę i umysły wszystkich, czyniąc je niezdolnymi do słuszniejszego stosowania jego paragrafów. Zdrada małżeńska i apostazja są to dziś dwa jedyne wypadki, w których tak smutne przykłady bywają możliwe.

Przemierzyliśmy wspaniałe bazary tworzące samo serce Stambułu. Jest to solidnie zbudowany kamienny labirynt, utrzymany w guście bizantyjskim, dający obszerne schronienie przed upalnym dniem. Olbrzymie galerie, jedne sklepione okrągło, inne znów zbudowane w kształcie ostrołuków, z rzeźbionymi słupami i kolumnadami, każda z nich poświęcona jest odmiennemu gatunkowi towarów. Niezmierny podziw budzą szaty i babusze kobiece, materie haftowane, lamy, kaszmiry, dywany, meble inkrustowane złotem, srebrem i masą perłową, wyroby złotnicze, a jeszcze większy — wspaniała broń zgromadzona w części bazaru, zwanej bezestan.

Jeden z wylotów tego miasta, które można by nazwać podziemnym, wiedzie nas na plac nader wesoły, otoczony gmachami i meczetami, zwany placem Serasker. Jest to najbardziej przez dzieci i kobiety uczęszczane miejsce spacerów w śródmieściu. W Stambule kobiety są szczelniej zakwefione niż w Perze, odziane w zielone lub fiołkowe firendżi; twarz kryje gęsta gaza, rzadko można dostrzec coś więcej niż oczy i nasadę nosa. Ormianki i Greczynki osłaniają się znacznie bardziej przezroczystą tkaniną.

Całą jedną stronę placu zajmują pisarze, miniaturzyści i księgarze; wdzięczna konstrukcja sąsiednich meczetów o dziedzińcach zasadzonych drzewami, nawiedzanych przez tysiące gołębi, które spadają niekiedy na plac niby chmura, kawiarnie i wystawy pełne biżuterii, wieża przy meczecie Serasker górująca nad miastem, a dalej ciemne mury Starego Seraju, siedziby matki sułtana — nadają temu miejscu cechę wielkiej oryginalności.

SUŁTAN

Powracając w stronę portu, zobaczyłem sułtana, jak przejeżdżał w nader osobliwym kabriolecie; para koni zaprzężonych w szydło ciągnęła pojazd na dwóch kołach, którego szeroką budę, górą czworokątną jak baldachim, osłaniała z przodu na pół zasunięta aksamitna zasłona, obszyta torsadką ze złotego szychu. Ubrany był w zwykły surdut zapięty wysoko pod szyję, jaki widujemy na Turkach od czasu wprowadzenia reformy bez żadnych odznak władzy prócz cyfry cesarskiej wyhaftowanej brylantami na czerwonym tarbuszu. Bladą, dystyngowaną twarz powlekał wyraz melancholii. Ruchem machinalnym zdjąłem kapelusz, aby mu się ukłonić; kierowała mną w gruncie rzeczy jedynie grzeczność cudzoziemca, nie zaś obawa, by mnie potraktowano podobnie jak Ormianina z Bałyk Bazaru. Spojrzał na mnie z uwagą, zdradziłem bowiem przez to moją nieznajomość obyczajów: nie wita się sułtana ukłonem.

Mój towarzysz, którego straciłem przez chwilę z oczu w tłumie, powiedział mi:

— Idźmy za sułtanem; zmierza do Pery, tak samo jak i my, z tą jedynie różnicą, że przejedzie przez most pontonowy na Złotym Rogu. Dłuższa to droga, ale unika się przeprawy łodzią, a morze dziś jest nieco wzburzone.

Ruszyliśmy więc za kabrioletem, który toczył się powoli, długą, krętą ulicą, biegnącą wzdłuż meczetów i wspaniałych ogrodów; zawiodła nas ona w końcu do dzielnicy Fanar, gdzie mieszkają bogaci kupcy greccy, jak również grecka arystokracja. Niektóre domy w tej dzielnicy to prawdziwe pałace, a kilka kościołów ozdobionych wewnątrz świeżymi malowidłami kryje się w cieniu wysokich meczetów w obrębie Stambułu, miasta specyficznie tureckiego.

Po drodze podzieliłem się z moim przyjacielem wrażeniem, jakie zrobił na mnie niespodziewany wygląd Abd ul-Medżida i przenikająca na wskroś łagodność jego spojrzenia, które zdawało się wyrzucać mi, że mu się ukłoniłem jak zwykłemu monarsze. Jego twarz, blada, pociągła, oczy kształtu migdała spoglądające poprzez długie rzęsy z wyrazem zdziwienia złagodzonego życzliwością, niewymuszona poza, smukła postać — wszystko usposobiło mnie jak najprzychylniej.

— Jak on mógł — zapytałem — wydać wyrok śmierci na tego biedaka, którego kadłub ze ściętą głową widzieliśmy na Bałyk Bazarze?

— Nic nie mógł na to poradzić — odrzekł mój towarzysz. — Sułtan ma władzę bardziej ograniczoną niż monarcha konstytucyjny. Musi się liczyć z wpływami niemów: oni to rozstrzygają o wszystkim, co dotyczy zarówno prawa, jak wiary tego kraju; a także z ludem, który protestuje buntami i pożogą. Mógłby niewątpliwie narzucić swoją wolę przy pomocy sił zbrojnych, którymi dysponuje, a które często ciemiężyły jego przodków, lecz któż by go wówczas obronił przed trucizną, bronią tych, co go otaczają, lub przed morderstwem, bronią dostępną każdemu? Co piątek musi on się udać do jednego z meczetów w mieście, gdzie odprawia modły tak, aby wszyscy kolejno mogli go zobaczyć. Dziś jedzie do Pery, gdzie znajduje się klasztor tańczących derwiszów.

Mój przyjaciel udzielił mi jeszcze więcej szczegółów dotyczących sułtana, które wytłumaczyły mi do pewnego stopnia cień melancholii zasnuwającej jego rysy. Jest on może istotnie jedynym Turkiem, który mógłby się skarżyć na nierówności społeczne. Na wskroś demokratyczna myśl przyświecała bowiem muzułmanom, gdy uczynili głową państwa człowieka, który przewyższa wszystkich i jest zarazem bardziej od wszystkich upośledzony.

Jemu jednemu w całym imperium nie wolno jest wstąpić w legamy związek małżeński. Obawiano by się wpływów, które zdobyłyby pewne rodziny dzięki tak wysokim koligacjom; nie mógł również poślubić cudzoziemki. Został więc pozbawiony czterech prawowitych żon, na co zezwolił Mahomet każdemu ze swoich wiernych, który jest w stanie je wyżywić. Jego sułtanki, gdyż nie wolno mu nazywać ich małżonkami, są to zazwyczaj po prostu niewolnice, a że wszystkie kobiety w imperium tureckim, czy to Ormianki, Greczynki, katoliczki czy Żydówki, uważane są za istoty wolne, harem sułtana może rekrutować się jedynie w krajach obcych islamizmowi, których monarchowie nie utrzymują stosunków oficjalnych z władcą Turcji.

W okresie, kiedy Porta wojowała z całą Europą, harem Padyszacha bywał wspaniale zaopatrzony. Nie brak tam było piękności o śnieżnobiałej skórze i jasnych włosach, jak na przykład owa Roksolana, Francuzka o zadartym nosku, która istniała nie tylko na scenie, a której trumnę spowitą w kaszmiry i ocienioną pióropuszem można zobaczyć spoczywającą przy boku małżonka w meczecie Solimana. Dziś nieszczęsny sułtan nie może marzyć o Francuzkach ani o żadnych Europejkach. Gdyby odważył się porwać jedną z gryzetek dzielnicy Pera, obnoszących dumnie ostatnie mody paryskie na niedzielnej promenadzie, ambasadorowie i konsulowie zasypaliby go notami dyplomatycznymi i stałoby się to może przyczyną wojny bardziej długotrwałej niż ta, którą wywołało niegdyś porwanie Heleny.

Gdy sułtan przejeżdża ulicami Pery, a zwarty tłum Greczynek ciśnie się, aby go zobaczyć — musi odwracać oczy unikając wszelkiej pokusy, etykieta bowiem zabrania mu nawiązywania przelotnych miłostek, nie miałby zaś prawa zamknąć w haremie kobiety urodzonej na wolności. Szybko mu się zapewne znudziły Czerkieski, Malajki, Abisynki, które jedynie są odpowiednimi kandydatkami na niewolnice i marzy o jasnowłosych Angielkach i sprytnych Francuzkach, ale są to dla niego zakazane owoce.

Mój towarzysz wymienił mi z kolei liczbę obecnych mieszkanek seraju. Jest znacznie niższa, niż to sobie wyobrażają w Europie. Harem sułtana liczy zaledwie trzydzieści trzy kadyny, czyli damy, z których tylko trzy uchodzą za faworyty. Reszta mieszkanek seraju są to odalyk, czyli służebnice. W Europie nadawany jest zatem niewłaściwy sens pojęciu odaliska. Bywają także tancerki i śpiewaczki, które jedynie kaprys pana i władcy mógłby wznieść do godności sułtanki, byłoby to wszakże wykroczeniem przeciwko obyczajom. Tak więc sułtan, który z konieczności ma za żony tylko niewolnice, jest sam synem niewolnicy, czego mu zresztą nie omieszkają nigdy wypomnieć Turcy, ilekroć wzbiera gniew ludu.

Rozmawialiśmy dalej na ten temat, powtarzając od czasu do czasu: „biedny sułtan!" Tymczasem przedmiot naszych zainteresowań wysiadł z powozu na nabrzeżu Fanar, ponieważ nie można przejechać na kołach przez most pontonowy przerzucony w jednym z najwęższych punktów Złotego Rogu. Most wsparty jest na dwóch łukach dość wysokich, by mogły pod nimi przepływać łodzie. Sułtan dosiadł konia i gdy znalazł się na przeciwległym brzegu, skierował się ścieżkami biegnącymi wzdłuż zewnętrznych murów Galaty poprzez Mały Cmentarz, ocieniony olbrzymimi cyprysami, tak dotarł aż na główną ulicę Pery. Derwisze oczekiwali go, ustawieni w rzędy, na dziedzińcu, na który nie mogliśmy się dostać. W tym oto teke, czyli klasztorze, znajduje się grób hrabiego de Bonneval, smutnej sławy renegata, który stał przez długi czas na czele armii tureckich i walczył w Niemczech przeciw wojskom chrześcijańskim. Jego żona, Wenecjanka, która podążyła za nim do Konstantynopola, służyła mu za adiutanta na polu bitwy.

Podczas gdy staliśmy wyczekując przed bramą, ujrzeliśmy orszak żałobny, na czele którego kroczyli duchowni greccy, zmierzający w przeciwległy kraniec dzielnicy. Straż sułtańska kazała duchownym się cofnąć, sułtan bowiem mógł wyjść z klasztoru lada moment, nie wypadało zaś, aby się spotkał z pogrzebem. Nastąpiła dłuższa chwila wahania. Wreszcie archimandryta, który, w tiarze podobnej do korony cesarskiej i długich, bizantyjskich szatach, haftowanych świecidełkami, zdawał się dumny niczym Karol Wielki, począł żywo coś tłumaczyć dowódcy straży; po czym, zwracając się do duchownych z miną oburzoną, dał im znak ręką, że mają maszerować dalej i że gdyby sułtan w tej chwili opuścił klasztor, on to musiałby poczekać, aż go minie zmarły.

Cytuję ten fakt jako przykład tolerancji, jaka istnieje w Konstantynopolu dla odmiennych wyznań.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WIELKI CMENTARZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAN DIMITRI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYGODA W STARYM SERAJU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSADA GRECKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZTERY PIĘKNOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej