Eugeniusz Motazza

STANISŁAW PONIATOWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA WYDAWCY FRANCUSKIEGO.

WSTĘP.

I.

II. 

III.

IV.

V.

VI.

ROZDZIAŁ I.

I. 

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI. 

XII.

XIII.

XV.

XIV.

ROZDZIAŁ II.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

OBJAŚNIENIA.

STANISŁAW PONIATOWSKI I MAURYCY GLAYRE

Korespondencya dotycząca rozbiorów Polski,

Część I.

Eugeniusz Motazza

Wychodzący obecnie zbiór listów z XVIII wieku jest przekładem książki, wydanej w r. 1897 w Paryżu przez Eugeniusza Mottaza, prof. historyi w kol. w Yverdon p. t. "Stanislas Poniatowski et Maurice Glayre. Correspondance relative aux partages de la Pologne." Wydawca francuski mówi, że zbiór ten pochodzi z archiwum rodzinnego Lerberów w Romainmótier w kantonie szwajcarskim Vaud. To, co wydał, nie usprawiedliwia dostatecznie tytułu: z korespondencyi króla z sekretarzem znajduje się w jego książce 18 tylko listów pierwszego, a 2 drugiego, zbiór zaś, wydany w r. 1897, obejmuje ogółem 108 odrębnych całostek; nadto w oryginalnym zarysie wstępnym (Introduction) p. t. "Stanisław Poniatowski i Maurycy Glayre" daje nam Mottaz wyjątki z 16 listów, w tej liczbie 6 króla do Glayre'a i 2 odwrotnych, 3 Glayre'a do innych i 5 odwrotnych. Wśród listów stanowiących tekst korespondencyi spotykamy jeden (XCVII), wyróżniający się od innych swem źródłem: wyszedł on od Rządu Polskiego do Glayre'a i jest w pewnej mierze dokumentem.

Lwią część zbioru stanowi korespondencya króla z Monnetem, wypełniona wyłącznie 44 listami królewskiemi od r. 1772 — 1787. Liczbę 18 listów króla do Glayre'a (1777 — 92) w tekście wydrukowanych, pomnaża jeszcze jeden, dołączony w podobiźnie, list z Grodna, z listopada 1787 roku; podano go w Objaśnieniach w cz. II niniejszego wydania. Do tych 62 (63) listów królewskich przybywa 5 do Branickiego Fr. X., tak, iż suma wszystkich listów St. Augusta w zbiorze niniejszym zamieszczonych wynosi 67 (68).

Z listów Glayre'a, oprócz owych 2 do króla, podał Mottaz jeszcze: 1 do Branickiego (1873), 6 do Monneta (1778 — 86) i I do Rieule'a (1772) — ogółem 10. W wydaniu obecnem przybywa tu jeszcze list do króla z r. 1793, wyjęty z "Kwartalnika Historycznego." Przypomnieć też można list otwarty, którym Glayre po procesie Dogrumowej opędzał się Czartoryskim (u pseudo - Naruszewicza).

Na pozostałe trzydzieści listów składają się: 5 listów Branickiego do króla (1772 — 3), 13 listów Lubomirskiej (1778 — 94), 6 Barnewalla (1787 — 9) i po 2 Maisonneuve'a (1787), Mniszchowej (1790 — 1) i Rieule'a (1772).

Głównym odbiorcą listów zbioru jest Monnet (50), po nim Glayre (43, prócz odezwy rządowej); król otrzymał 7 listów, Branicki 6, Rieule 1.

W korespondencyi mieści się trzynaście różnej powagi i wagi dokumentów. Wymieniam je tu w kolei czasu:

1. Instrukcya dla Monneta przy liście z dnia 8-go kwietnia 1772 r.

2. Cztery rezolucye streszczone z uchwały Rady Senatu z d. 15 - go paźdz. 1772 r.

3. Deklaracyą Stackelberga z d. 7 (18) listopada 1772 r.

4. Wyjątek z listu Ogińskiego z Wiednia, w liście z d. 18 listopada 1772 r.

5. Instrukcya dla Branickiego, w liście z dnia 28 listop. 1772 r.

6. Okólnik zwołujący senat na 1 marca 1773 roku, tże.

7. Nota ministeryum na podstawie uchwały Senatu, z d. 8 lutego, data 19 lutego 1773 r.

8. Nota ministeryum, z d. 5 maja 1773 r.

9. Nota posłów w odpowiedzi na powyższą, d. 6 maja 1773 r.

10. Memoryał Glayre'a, z r. 1787 r.

11. Wyjątek z raportu Zabłockiego z Berlina, w liście z d. 10 maja 1788 r.

12. Nota Stackelberga, d. 5 listop. 1788 r.

13. Rząd do Glayre'a, d. 4 maja 1791 r.

Chronologiczny układ listów u Mottaza, taki sam spis w końcu cz. II obecnego wydania, pozwalają łatwo znaleźć poszukiwany szczegół.

Wszystkie przypieki wydawcy francuskiego utrzymałem nietknięte. Tam, gdzie jego samego poprawić, a wyrażenie tekstu zrozumialszem, uczynić wypadało, znajdzie czytehiik objaśnienie. Zebrane razem znajdują się one w końcu każdej części w ścisłym z nią związku.

O Glayre'ze nic prawie u nas nie wiedziano. Nawet Bartoszewicz w "Wielkiej Enc." Orgelbranda ani słowa o nim nie napisał. Mottaz w pomienionym Wstępie swoim podaje nieco faktów, podnoszących sekretarza królewskiego na wysokość dyplomaty i męża stanu; czyni to wszakże tylko w przelocie, i ze skąpych jego wiadomości zaledwie słaby zrobić-by można zarys. W liczbie owych faktów nowych jeden uderza nieprawdopodobienstwem: sprawowanie poselstwa w Petersburgu w charakterze ministra, po wyjeździe rzeczywistego już ministra, w latach 1766 — 7. Drugi fakt z zawodu dyplomatycznego Glayre'a w Polecę: towarzyszenie Andrzejowi Ogińskiemu w r. 1769, zbywa Mottaz tak ogólnikową wzmianką, że żadnego zgoła wyobrażenia powziąć o nim nie podobna. Jest też bałamuctwo z indygenatem i nobilitacyą Glayre'a. Nobilitacyę otrzymał Glayre w stopniu wyższym, praeciso scartebellatu, razem z ziomkiem swoim, Reverdilem, bibliotekarzem królewskim, z DuHamelem, Ghigiottim, Patensenem, Bacciarellim na sejmie 1767 — 8 roku (V. L., VII, 802), już jako "sekretarz królewski." Korzon ("W. Dz. P., " wyd. 2-e, III, 16) wspomina o Glayre'ze, iż brał 3, 500 złt. rocznie jako "sekretair; " stosuje się to tylko do pierwszych lat służby; pod koniec, a może już i wcześniej, miał sekretarz 8 — 10 tysięcy pensyi stałej (Kalinka "Ost. lata p. St. Aug." I, 305). Według Korzona (tże, 24) Glayre "zajął miejsce Schmidta w gabinecie." Ten Sehmidt, odstąpiwszy żonę swą St. Augustowi, w r. 1765 wyjechał do Paryża. Nie znam faktów, któreby mi pozwoliły wyrozumieć zdanie zasłużonego badacza epoki Stanisławowskiej, iż "Glayre miewał polecenia wielce poufne," ale twierdzę, że gdyby nawet na następcę Schmidta wraz z jego urzędem przeszedł i obowiązek wykonywania takich poleceń, to jeszcze wątpliwem byłoby, czy Glayre obowiązek ten spełniał. Wszystko, co o nim wiemy, ukazuje go jako człowieka niezbrukanego nikczemnością. Był on nietylko lubiony na dworze, ale szanowany powszechnie, nawet przez nieprzyjaciół, jak pokazuje zachowanie się względem niego Czartoryszczyzny w procesie Dugrumowej: obrzucając błotem Ryxa, nie omieszkaliby sponiewierać i Glayre'a. Naturalizowany Szwajcar na poważne swe powołanie poważnie też odpowiadał, obowiązki swoje pełnił, do intryg się nie mieszał — poważano go na dworze. Sam ton i przedmiot listów Stan. Augusta do niego, oraz jego własny sposób brania się do ludzi, np. do Branickiego, pokazują w nim umysł i charakter nie dworacki i wyniesiony nad "polecenia wielce poufne."

Pod koniec swego zawodu w Polsce Glayre był "radzca (konsyliarzem) tajnego gabinetu króla". Pseudo-Naruszewicz w sprawozdaniu z procesu Dugrumowej nazywa go "Aktualnym konsyliarzem gabinetowym J. Kr. Mości". Kalinka (j. w. ) zna go jako dyrektora piątej dyrekcyi kancelaryi, czyli gabinetu królewskiego. Na dworze zatem był nasz Szwajcar osobistością wybitną. Król wcześnie już powierzał mu ważniejsze prace. Tak np. na radzie ministrów d. 25 lipca 1767 r. Glayre czytał ułożony przez siebie memoryał przeciwko pretensyom "pruskim in genere, a miast in particulari — czyniących rekurs do zagranicznych potencyi. " Był ten memoryał przeznaczony dla Psarskiego, nowego, po Rzewuskim, posła do Petersburga. Niewątpliwie król roztrząsał z sekretarzem swym zagadnienia polityki bieżącej, powoływał go do opracowywania listów, i wiele listów królewskich z niniejszego zbioru jego, Glayre'a, ma za autora. Mógł król pióra jego używać i do konspektów, pierwszych pomysłów, nawet do ostatecznego ustalania tekstów. W Memoryale z r. 1787 widać pewną wprawę w metodę dyplomatyzowania na dworze warszawskim przyjętą, a samo podjęcie tematu dowodzi wyższego stanowiska i ściślejszego stosunku. Rozsądek polityczny okazał Glayre, odradzając podróż do Kaniowa.

Opinia publiczna w Warszawie uważała Glayre'a za człowieka poważnie zajmującego się polityką. W pamflecie na króla przed samą podróżą kaniowską p. t. "Wyliczenie osób, które się z J. Król. M. w podróż udają 1787 roku, z Warszawy 29 Januarii 1787" w liczbie tych, których król porozsyła jednocześnie na wszystkie strony świata po niezbędne sprawunki, znajduje się i Glayre. Ma go jakoby wysłać St. August "do Szwajcar dla porozumienia praw tamecznych" ("Arch. domowe" 125 — 6).

Od Mottaza dowiadujemy się, że był nauczycielem arcy-nieciekawej córki Marcinowej Lubomirskiej, autorki listów w zbiorze, a z "Przewrotu umysłowego" Smoleńskiego bierzemy wiadomość, wskazującą, że sekretarz królewski zażywał pewnej wziętości w społeczeństwie polskiem. Jemu-to polecono zredagować ustawę "Wielkiego Wschodu" wiatach 1783 — 4; on w lutym 1784 występował przy zawiązywaniu tej zespólni jako pełnomocnik "Tarczy Północnej". Uwijając się między arystokracya, godności swej, o ile dotychczas widać, nie splamił, a doznał od niej, od Czartoryskich mianowicie, dojmujących przykrości w procesie Dugrumowej.

Rolę jego w tym właśnie procesie Mottaz nie dokładnie pojmuje. Nie kierował Glayre postępowaniem sądowem, nie prowadził badania z mocą ostateczną, nie od niego zależało przewlekłe lub szybkie dochodzenie prawdy kryminalnej. Powołany na prowadzącego interrogatorya w języku francuskim, przyjął obowiązek ten przy Cieciszowskim, sędzi ziemskim liwskim, stałym członku Sądu marszałkowskiego, zastrzegając sobie samodzielność, której też dochował.

Na dworze nie działo się Glayre'owi źle. Król, hojny dla takich nawet Littlepage'ów, nie żałował i lepszemu od niego Glayre'owi. Wcześnie już przez sekretarza trafiano do króla. Tak np. smutnej pamięci Jakób Reverdil na wstawienie się Glayre'a w r. 1776 otrzymał przywilej na Jaworów litewski, który w roku 1782 przeszedł na samego orędownika (Kraushar "Drób. hist. " II 73, 101). Bibliotekarz już w r. 1781 mówi o sekretarzu z zawiścią: "ma majątek". Roztropność, powaga, oszczędność nie trwoniły darów, a pensya, 8 do 10 zlot., na owe czasy, przy zupełnem zamieszkaniu w zamku, najzupełniej wystarczała. Król świadczy mu uprzejmości; w roku 1781, a może i później jeszcze, pozwala korzystać ze swego pałacyku z rozległym pięknym ogrodem na Koszykach (dziś ruina; Nr. 5518 — 9; w latach 1784 — 6 Nr. 1753).

Odrzucenie rozsądnej rady przed podróżą do Kaniowa miało za następstwo wyjazd Glayre'a z Polski nazawsze, dnia 31 marca 1787 r. Było to niewątpliwie skutkiem zniechęcenia się do króla, a rozczarowania co do jego kraju. Jest w Pamiętniku Reverdila ślad jakiejś krzywdy wyrządzonej przez Dwór Glayre'owi (Kraushar 1. c. 92); ale nie ta krzywda wypędziła go z Polski. Zachodzący w lata a już na własnych nogach stojący cudzoziemiec minął był wówczas ten stopień szerokości umysłowej, pod którym pisał swój artykuł do Frankfurter Ztg., przez Mottaza we Wstępie podany. Poznał się na człowieku, który przecież był jego dobroczyńcą, a znowu w poczciwem przywiązaniu swojem do narodu, który go sobie przysposobił, nie znajdował nic, coby w nim nadzieję i energią czynną podniecić mogło. Bolesne zawiedzenie się na królu bije z końcowych listów zbioru; wyczuć je można i z listu, który pan Bronisław Dembiński w "Kw. Hist." 1900, I 637 — 40 ogłosił. Nie były to lekkomyślne sądy: był sposób widzenia człowieka, który już teraz myslał własną swą głową i nie patrzył przez szkła osobistego przywiązania, jakie nawet w wypadkach najpomyślniej szych wyrabia osobista zależność.

Do kraju ojczystego wracał Glayre z uzbieranym majątkiem, z którego utracił sporo u Teppera. Niema go na liście wierzycieli królewskich z d. 9 listopada 1793 r., gdzie są wszyscy Friesowie, Littlepage, Boscampy: wracał więc i z czystem imieniem, a o niewielu cudzoziemcach w Polsce za St. Augusta powiedzieć to można. Szlachetny sposób myślenia, powaga charakteru, wykształcenie, któremi odznaczał się w Polsce, zapewniły mu w Szwajcaryi wysokie stanowisko, określone przez Mottaza. W ojczyźnie rodowitej nie zapominał o przybranej, bolał nad nią, a list do Zschokkego daje zaszczytne świadectwo jego umysłowi i sercu. Nie byłoby płonnem zajęcie się tą postacią. Zasoby znalazłyby się w olbrzymim zbiorze ksiąg królewskich w Muzeum Czartoryskich; zapewne możnaby coś napotkać i w archiwum Jabłonny, i prawdopodobnie w "Sborniku" towarzystwa historycznego w Petersburgu.

Mottaz mówi zawiele, gdy wyraża nadzieję, że listy, które ogłasza, rzucą nowe światło na epokę; ale nie przebiera miary, gdy mniema, że pozwolą lepiej poznać postępowanie króla. Tylko to "lepiej" inną dla niego, inną dla nas ma wartość. Stanowisko Mottaza tak we wstępie i jak w przypiskach jest chybionem: nie rozumie on króla, w dobrej wierze przyjmuje jego słowa za symbole rzeczywistych przekonań, uczuć i postanowień. Optymizm, który u Glayre'a mógł być prawowitym jako naturalny wypływ wdzięczności, wydawcy francuskiemu udziela się w sposób już rażący. Dla nas Stanisław August od jego listów nabiera wypukłości, występuje dokładniej i wyraźniej; jemu samemu przedstawia się promienniej. Nam z przed oczu nie schodzi człowiek, który obejmował koronę z całym sentymentalizmem stęsknionego serca (listy z d. 14 listopada 1763, 27 maja 1764 r.), a będąc już tronu blizkim, wolał: "Zresztą, co mi to za tron, co za chwała!" Gdyby już stolnik lekkoduchem nie był, sam ten sentyment wystarczyłby do uczynienia lekkoducha z króla. Dusza bez głębi, bez dna, o samej tylko powierzchni lekkiemi pastelami pokrytej — to on. Ani powagi, ani odwagi, wielce zdolny z przyrodzenia umysł, wydany na małostki życia, odrętwiały na logikę; wygodniś polityczny, w powietrzu przejętem nawałnicą tęskniący do spokoju, pogody i szczęśliwości jakiegoś dyrektora muzeum lub mecenasa; człowiek do rzucenia się przed siebie nie zdolny, każdego czynu lękający się jak niebezpieczeństwa; samolub, który nieustannie prawie w samym sobie się przegląda i samego też siebie okłamuje; deklamator, pozujący przed potomnością, częstokroć sprawozdawca wręcz mijający się z prawdą i, co więcej, miles gloriosus; wreszcie wieczny potrzebnicki, utyskujący na brak drogiego kruszczu, ktory lekkomyślnie rozrzuca: tak nam przedstawia się Stanisław August. Listy Mottazowskie, stwierdzając dawne, dodają nowe jeszcze rysy.

Miękka natura człowieka historycznego zdobywa się przecież na twardość, — ale przeciwko konfederatom. Jest to może jedyny trwały w nim objaw silnego charakteru. Dotychczas można było mniemać, że mowa za królobójcami w sejmie Ponińskiego oddaje rzeczywisty ton duszy, a warunki, które, król dyktował oblężeńcom częstochowskim w czerwcu 1772 r. jemu samemu podyktowane były zzewnątrz. Listy III, V, VIII, XX przynoszą dowód nietylko rdzennej zaciętości, ale i jakiegoś osobliwszego poczucia praw majestatycznych, dziwnie rażącego w chwili, która i na cały majestat, i na wszystkie jego blaski czy mroki rzucała jeden wspólny całun wielkiego nieszczęścia. Na obowiązek, bohaterstwa w tym tragizmie dziejowym Stanisław August był zupełnie głuchym. Zapewne, formalnie już spóźnioną, materyalnie czczą była myśl d'Aiguillona (VIII, XX), aby król stanął na czele niezależnego stronnictwa; ale przyjęcie jej przez St. Augusta słowami: "elle (Francya) veut que je m'expose en enfant perdu" dreszczem przejmuje. Tłómaczenie się brakiem legalnej podstawy, uwarunkowanie czynu poprzedniem przeproszeniem przez konfederatów, obietnica wstawienia się za przestępcami, a nadewszystko twierdzenie, że ci "narodowcy" — jak ich nazywa — byli ludźmi zaprzedanymi (XXXVII) — wręcz już nie pozwalają czekać, jak to czyni Kalinka, aż do 22 lipca 1792 r., aby o Elekcie z 7-go września powiedzieć, że utracił wszelkie prawa do współczucia ludzkiego. Wydobycie na wierzch tych czynników rachunku historycznego nadaje zbiorowi Mottaza niewątpliwą wartość.

Mało dotychczas znana była misya Branickiego w Paryżu w r. 1772 i 3, a korespondencya rzuca na nią istotnie nowe światło; jaśniej wszakże w tem świetle widzimy wnętrze króla niż treść jego dyplomacyi. List XXII, w cztery prawie miesiące po d. 5 sierpnia 1772 r., pokazuje czytelnikowi cały ogrom złudzeń szczerych lub poz sztucznych. W liście XVII, w dwa miesiące po 18 września 1772 r., zabiera się Stanisław August do "rozrywania związków" i przytem nie widzi, widzieć nie chce, że droga, którą do celu tego iść zaczyna, może go tylko od niego oddalić; nie chce, bo nie potrzebuje, wszystko bowiem jest tylko dyplomatyczną zabawką pychy i nie bez przyczyny użył do niej król przyjaciela od serca, pogromcy konfederatów, łowczego koronnego. W jednym z listów Branicki nadspodziewanie trzeźwo patrzy na stosunki.

Zajmująca jest w liście XVII rozmowa z ambasadorem, d. 6 listopada 1772 r., nigdzie, o ile mi się zdaje, nie podana. Z dwu krótkich wzmianek o zjeździe kaniowskim (LXVIII i LXIX) poważniejszą jest druga, stwierdzająca czczość całego przedsięwzięcia w słowach zbliżonych do znanego dowcipu księcia de Ligne. Sprawozdanie przez sam rząd dla Glayre'a zredagowane ukazuje rzeczywiste oblicze wielkiego wypadku, ale w tem, co król od siebie w bardzo obszernym liście (XCIX) Glayre'owi donosi, czytelnik uważny łatwo dostrzeże chełpliwą przesadę, w której człowiek pociągnięty prądem bijącym od innych, przedstawia się jako sam dający im rozpęd i ster. Uderza też obojętność wzmianki królewskiej o zdradzonym sekrecie (termin 5 maja), jakgdyby właśnie sprawcą zdrady nie był on sam, król.

P. Smoleńskiemu zawdzięczam wiadomość, że list CII z d. 22 sierpnia 1792 o kampanii ks. Poniatowskiego jest odtworzonem sprawozdaniem przeznaczonem dla rządu w Kopenhadze, a zapewne i dla innych, w charakterze okólnika. Tu znowu spotykamy fakt nowy: król mówi o radach, które go odwodziły od czynu, włożonego nań przez sejm w kwietniu, wystawiając mu obraz niebezpieczeństw, jakiemi grozić miało "uzbrojenie takiego mnóstwa szlachty i mieszczan." Nie zdarzyło mi się nigdzie trafić na ślad podobnych, ze stanowiska królewskiego, niebezpieczeństw. Pobudka czy przyczyna w najlepszym razie mogła być tylko urojeniem osobistych przyjacioł króla.

Z lat 1792 — 4 najwybitniejsze są listy Lubomirskiej; znajdujemy w nich, obok błędów, nietylko sądy trzeźwe, ale i wskazówki, które przy odtwarzaniu opinii towarzyszącej wypadkom przydatnemi być mogą.

Warszawa, d. 13 września 1901 r.

S. K.

PRZEDMOWA WYDAWCY FRANCUSKIEGO.

Korespondencya, którą podaję publiczności, należy do archiwów rodziny Lerberów, pochodzącej od Maurycego Glayre'a, przybocznego doradcy i przyjaciela Stanisława Augusta. Państwo Maurycowstwo Lerberowie z Romainmôtier raczyli mi ją powierzyć. Mam nadzieję, że ogól: będzie im równie wdzięczny, jak ja sam.

Kiedy Maurycy Glayre miał sobie w r. 1788 powierzoną przez króla polskiego misyę we Francyi, złożono w jego ręce depesze, które ten panujący pisywał od r. 1772 do gen. hr. Moneta, swego tajnego agenta w Paryżu. Glayre znalazł pomiędzy temi depeszami także i swoje własne, pisane do tej samej osoby, w tym samym czasie (1772 — 88).

Dalej, Glayre stał się również właścicielem listów, w oryginałach i w odpisach, wymienionych przez króla i Branickiego podczas misyi danej temuż Branickiemu do Dworu Wersalskiego w końcu r. 1772.

Ostatnia, jedna trzecia część tomu składa się z listów adresowanych do Maurycego Glayre'a z Polski po powrocie jego do Szwajcaryi. Pisał je albo sam król, albo osoby zostające na dworze lub w służbie królewskiej.

Depesze króla do jego agentów są cyfrowane.

Yverdon (Szwajcarya), d. 22 paźdz. 1896 r.

Eugeniusz Mottaz.

WSTĘP.

STANISŁAW PONIATOWSKI I MAURYCY GLAYRE.

Mieszkańcy kantonu Vaud (1), nie mogąc utrzymać się na żadnym wyższym urzędzie w kraju ojczystym za panowania Bernejczyków, często musieli oddawać swe zdolności na usługi monarchów cudzoziemskich. Pewna ich liczba doszła do wysokich stanowisk we Francyi, Anglii, Niemczech i innych krajach. Glayre, zpośród nich mniej znany, jest przecież jednym z najzasłużeńszych. Liczne usługi, które oddał własnemu swemu krajowi podczas rewolucyi szwajcarskiej, kazały zapomnieć, że był, przeszło przez lat dwadzieścia, jednym z najlepszych i częstokroć jednym z najbardziej słuchanych wśród doradźców Stanisława Augusta, ostatniego króla polskiego.

Zawód polityczny Maurycego Glayre'a dzieli się na dwa okresy: pierwszy, dłuższy, był poświęcony Polsce, drugi — Szwajcaryi, własnej jego ojczyźnie.

Nie mam zamiaru pisać biografii Maurycego Glayre'a. Aby jednak uczynić zrozumialszemi listy, z których składa się ta książka, pragnę wykazać, jakie były jego stosunki ze Stanisławem Poniatowskim, jego zasady i czyny, i jak oceniał Glayre'a Naród Polski, który go przyjął w poczet swoich obywateli.

(1) Po niemiecku "Waadt", we wczesnem średniowieczu "Waldgau", ztąd późniejsi łacińscy "Valdenses". Po polsku nazywać ich można "Waldejczykami" albo "Wodejczykami".

I.

Sierota od lat siedmiu, Glayre studyował teologię w akademii lozańskiej. Jego prowadzenie się, inteligencya i rozległe wiadomości, w połączeniu z urokiem postaci zjednały mu przyjaźń szanownych rodzin, z któremi wszedł był w stosunki.

Właśnie Stanisław August został obrany królem polskim, dzięki potężnemu wpływowi Katarzyny II. Pragnął on mieć przy sobie Szwajcara jako przybocznego sekretarza. Zobowiązał dwie osoby, podróżujące wówczas nad brzegami Lemanu, aby mu wskazały młodzieńca, zdolnego pełnić ten urząd. Jedną z tych osób był magnat polski, a drugą Waldejczyk, Armand de Mestral de Saint-Saphorin, wówczas minister pełnomocny króla duńskiego przy rządzie polskim. Przypadek chciał, żeby dwudziestojednoletni Glayre został tym panom przedstawiony i zaproszony przez nich na towarzysza podróży do Warszawy (1).

"Stanąwszy przed królem, opowiada Glayre, powiedziałem mu: "Nie wiem, co jestem obowiązany wiedzieć, racz mnie, królu, nauczyć". — "Podejmuję się tego" — odparł mi. — Nigdy nie zawiodła mnie jego wyrozumiałość" (2).

Stanisław August miał zapewne sposobność dookazywania pobłażliwości, ale, zdaje mi się, że niemusiało to trwać długo. Mógł się on wkrótce rzeczywiście przekonać, że Mestral de Saint - Saphorin miał szczęśliwą rękę, wybierając dla niego młodego Waldejczyka. Dowód tego widzę choćby w zaufaniu które Glayre wzbudził wkrótce we wszystkich w kraju, gdzie często i łatwo patrzono niechętnem okiem na cudzoziemca piastującego jakiś urząd. Wkrótce król, znalazłszy się w niebezpiecznem i prawie rozpaczliwem położeniu podczas zamieszek politycznych,. mógł sobie winszować, że ma człowieka, który nie powoduje się żadnemi z góry powziętemi przywidzeniami, i nie będąc osobiście zainteresowanym w walce stronnictw, potrafi sądzić ludzi i wypadki, jedynie tylko według słuszności i zdrowego rozsądku.

Maurycy Glayre przybył do Polski w chwili gdy rozpoczynały się pomiędzy stronnictwami wielkie walki, które miały się zakończyć pierwszym rozbiorem. Stanisław August wszakże dobrze wróżył o przyszłości, a to z powodu jednomyślności, z jaką sejm. elekcyjny wprowadził go na tron. "W całej naszej historyi, pisał 9 września 1764 r. do pani Geoffrin, niema przykładu elekcyi tak spokojnej i tak zupełnie jednomyślnej". Spokój ten i jednomyślność nie wypływały, na nieszczęście, z myśli narodowej, z zapału patryotycznego, któryby wprawiał w jednoczesne drżenie wszystkie serca. Nie było to również skutkiem radości narodu, że będzie miał wreszcie na czele swem Piasta, to jest króla wybranego z rodziny polskiej. Było to raczej rezultatem intryg zagranicznych.

Stanisław August, a właściwie potężna rodzina Czartoryskich, połączona z nim węzłami pokrewieństwa i wspólnością poglądów politycznych, przeprowadziła zaraz na sejmie konwokacyjnym i koronacyjnym zasadnicze zmiany w konstytucyi państwa. Władza hetmanów wielkich, koronnych i litewskich, która była niezależna od rządu, a dawała tym, co ją dzierżyli, wpływ równie znaczny jak szkodliwy dla bezpieczeństwa kraju, doznała w znacznym stopniu uszczuplenia. Wojska Rzeczypospolitej dostały się pod władzę Komisyi wojskowej, której hetmani mieli tylko przewodniczyć. Uchwale tej, pożytecznej dla rządu, towarzyszyła inna, która częściowo przynajmniej znosiła liberum veto. Na mocy dawnego zwyczaju jeden członek sejmu mógł oprzeć się woli wszystkich. Wskutek tego dla przeprowadzenia jakiegoś prawa konieczna była jednomyślność. Poddanie wszystkiego woli jednego posła uniemożliwiało prawie pracę prawodawczą, zmuszało Polskę do zachowywania nadal organizacyi stanowej i podtrzymywania bezrządu.

W chwili, kiedy w sąsiedztwie powstawały wielkie państwa, w których narody coraz bardziej zrzekały się indywidualizmu dla wzmocnienia władzy centralnej, w Polsce indywidualizm coraz bardziej się podnosił. Szlachta, zazdrosna o swoją osobistą niezależność, przyzwyczajona żyć w swoich posiadłościach jak monarchowie, skazywała państwo na bezsilność wobec potęg sąsiednich, których ambicya stawała się z każdą chwilą groźniejszą. Zrozumiawszy wreszcie niebezpieczeństwo, sejm przychylił się do systemu większości, którego sam się trzymał, i postanowił, że na przyszłość projekty rządowe będą przedstawiane w samyra początku sesyi i rozstrzygane według formy przyjętej w sądach, która poprzestawała na większości głosów (a).

Reformy te, które miały być punktem wyjścia do odrodzenia i dźwignięcia się z upadku, stały się w znacznej części początkiem niezgód wewnętrznych i intryg zagranicznych.

Książę Karol Radziwiłł od pierwszej chwili stanął na czele opozycyi. Wysokie urodzenie, jak również olbrzymia fortuna i ambicya, zbyt zbliżały go do tronu, ażeby mógł ugiąć się przed panem, któremu wczoraj jeszcze był równym (3). Wkrótce połączył się z nim hetman wielki Branicki, który nie mógł wybaczyć królowi uszczuplenia swej władzy, oraz wiele podrzędnych osobistości, których do stronnictwa tego pociągnęła chęć utrzymania dawnych form admistracyi krajowej, oraz nierozważny patryotyzm.

Częściowe zniesienie liberum veto zwróciło z drugiej strony uwagę Prus i Rosyi. Fryderyk II, który myślał już o rozbiorze, i Katarzyna II, która miała także pewne swoje widoki, przed elekcyą Stanisława Poniatowskiego zawarli traktat, [11 kw. 1764] i zobowiązali się podtrzymać dawną organizacyę Polski, ażeby ta nie mogła wzmocnić swego rządu, i aby wskutek tego pozostała na łasce sąsiadów. Przebudzenie się patryotyzmu, który zdawał się objawiać w pewnej części narodu polskiego w 1764 r., wydało się dostatecznie niebezpiecznem dla obojga tych monarchów; dysydenci wówczas żądali zrównania politycznego ze swymi współziomkami, katolikami rzymskimi. Fryderyk II i Katarzyna II podtrzymali żądania dysydentów.

Sejm 1766 r. otrzymał do uchwalenia żądania dysydentów, poparte przez reprezentantów Rosyi, Prus, Anglii i Danii (4). Zostały one w znacznej części odrzucone (b), ale przywrócono liberum veto.

Natychmiast potem, za księcia Repnina, ambasadora Katarzyny II, utworzyła się na korzyść tychże dysydentów Konfederacya Radomska, w której wielu uczestników pragnęło przedewszystkiem zrzucenia króla; na czele jej stanął książę Radziwiłł.

Stanisław August musiał zezwolić na zwołanie nowego sejmu w 1767 r. Wojska rosyjskie znów zajęły kraj i otoczyły zgromadzenie, które musiało wydać uchwałę pozwalającą dysydentom korzystać ze wszystkich przywilejów szlachty katolickiej.

Jeszcze wojska rosyjskie nie wyszły zupełnie z Polski, gdy utworzyła się w Barze, na Podolu, nowa konfederacya, której celem była obrona religii ł niepodległości ojczyzny. I teraz jeszcze zbiegli się do niej wszyscy ci, co pragnęli zdetronizować Stanisława Augusta. "Środki użyte mogłyby stać się potężne mi, gdyby główni przywódcy, poświęcając dla miłości ojczyzny nienawiść, niechęć i ambicyę, chcieli byli zjednoczyć umysły wszystkich. Tego-to właśnie od dwóch wieków potrzeba było Polsce, ażeby uczynić ją groźną, i nigdy nie zdarzyła się tak piękna do tego sposobność" (5).

Konfederacya Barska wybuchła, świadcząc o sobie, że jest jeszcze niedostatecznie silną do działania. Trzeba było ogólnego powstania narodu; a tu była walka jednego tylko stronnictwa przeciwko Rosyi i Stanisławowi Augustowi. Konfederacya zwiększyła trudności napotykane przez króla, wywołała wielką wojnę w Europie wschodniej i sprowadziła pierwszy rozbiór Polski.

II. 

W kraju tym, wstrząsanym przez wojnę domową, i wojnę zewnętrzną, nauczył się Maurycy Glayre, mając lat dwadzieścia dwa, poznawać ludzi i ich ambicyę. Pozostał spokojnym wpośród namiętności, rozpoznał bardzo szybko tajemne pobudki, rządzące stronnictwami. Rady jego pomogły kilkakrotnie do wzmocnienia stałości i energii jego pana.

W dwudziestym czwartym roku życia Glayre został wysłany do Petersburga jako sekretarz poselstwa. Gdy w kilka miesięcy potem ambasadora odwołano, sekretarz otrzymał uwierzytelnienie jako minister pełnomocny przy Katarzynie II.

"Wobec stosunków obu państw — mówi Glayre — był to urząd dowodzący zaufania i łaski. Epoka była zajmująca. Widziałem jak powstawał ten systemat zespolenia Wiednia, Berlina i Petersburga, który potem wykreślał Polskę z listy narodów. "

Maurycy Glayre w zupełności usprawiedliwił wielkie zaufanie króla, a umiał sobie zjednać szacunek i łaskę cesarzowej i głównych mężów stanu w Rosyi.. Po dwóch latach skończył się jego nowicjat dyplomatyczny, — odwołano go. "Cesarzowa dała mi szczególne dowody swych łask — mówi — i wracam do Warszawy, przywożąc list od niej do króla, w którym żada dla mnie awansu jako nagrody za moje zachowanie się na dworze". Oto, z drugiej strony, co pisze do niego hrabia Panin, minister Katarzyny, pod koniec jego pierwszej podróży do Rosyi: "Przyjemnie byłoby dowiedzieć się, że powrotu pańskiego do Warszawy zażądano jedynie tylko dla pańskiego dobra. Byłoby mi zwłaszcza bardzo przyjemnem, gdyby pańska służba w Rosyi dała panu sposobność zasłużenia się królowi i wywołała dla pana. iakiś dowód życzliwości. Pozwolisz pan, że to zajęcie się, które pan we mnie obudziłeś względem swej osoby, towarzyszyć ci będzie wszędzie, gdzie się obrócisz. Otrzymasz pan przed swoim wyjazdem zwykłe podarunki, a miło mi dołączyć do nich zapewnienie, pochlebne dla pana, o dobrej opinii, jaką zostawiasz pan u tych wszystkich, którzy cię tu znali" (6).

Ten list hrabiego Panina stanowi jeden z rzadkich dokumentów w papierach Glayre'a, dotyczących jego pobytu w Rosyi; drugim jest akt z 1768 r., na mocy którego został zaliczony do szlachty polskiej; trzecim dyplom na prywatnego i tajnego doradcę króla — nosi on datę 26 lutego 1772 r. Była to odpowiedź monarchy na list, dany Glayre'owi przez Katarzynę II przy jego wyjeździe z Rosyi (c). Na kilka miesięcy przedtem sejm uznał zasługi, wartość i prawość młodego dyplomaty, nadając mu dobrowolnie indygenat polski. Można ocenić doniosłość iego postanowienia, przypomniawszy sobie, jak trudno było otrzymać tę godność obywatela i ilu znakomitościom odmówiono jej. "Przyjąłem z wdzięcznością — mówi Glayre — ten dowód narodowego uznania ufności, jaką mnie król zaszczycał".

W owej chwili namiętności polityczne były w Polsce bardzo podrażnione. Konfederaci ogłosili detronizacyę Stanisława Augusta i urządzili na niego zasadzkę, która się w części powiodła, d. 3-go listopada 1771 r. Przywódcy Konfederacyi chwycili się następnie wszelkich sposobów siły i intrygi, kiedy tymczasem król, nie mogąc wydalić się ze swego pokoju, stał się pastwą najżywszych udręczeń i najgłębiej dojmujących umartwień. Glayre miał wówczas nieraz sposobność zużytkowania swoich wiadomości i zdrowego rozsądku, aby pokryć nieco słabość monarchy, a czynił to w sposób, który zasłużył sobie zarówno na uznanie króla i większej części narodu jak i na sympatyę Salderna, który nastąpił po księciu Repninie (d) jako reprezentant Katarzyny II.

"Jestem oburzony na przykrości, których w niejednej okoliczności doznałem, i na niekonsekwencyę Polaków — pisał do niego ten dyplomata. — Pomówię z panem o tem obszerniej ustnie, gdyż mam stanowcze postanowienie, ażebyś pan nie zawodził się na mnie, kiedy do mnie mówisz, ani też ja, kiedy z panem rozmawiam. Za bardzo kocham pana, ażebym mógł mieć przykre chwile, gdy jestem sam na sam z panem... Piszę panu to wszystko, ażeby mieć dobry humor, gdy będę miał zaszczyt cię widzieć. Bądź pan pewien, że cię kocham, i że z panem nigdy nie chcę mieć chwili przykrej"(7).

Zapytają mnie zapewne czytelnicy: jakie były poglądy Maurycego Glayer'a na wypadki ówczesne? Chcąc odpowiedzieć na to pytanie, nie mógłbym uczynić nic lepszego nad przedstawienie czytelnikowi kilku wyjątków z artykułu, który Glayre wówczas przygotował do Gazety Frankfurckiej. Dziennik ten zamieścił był list adresowany do króla przez pewnego konfederata, ażeby go skłonić do zaniechania oblężenia Częstochowy. Glayre postanowił zaznajomić publiczność niemiecką z prawdziwem położeniem Polski i wykazać jakie były pobudki, kierujące przywódcami Konfederacyi Barskiej.

Stosując następnie te zasady, tak podniosłe, do opisu tego, co się działo w Polsce, Maurycy Glayre mówi tak w dalszym ciągu:

"Autor ośmiela się interpelować króla polskiego i zapytuje go: "Jak można pogodzić jego przysięgi z ohydnym spiskiem radomskim?" Z tych-to słów wypływa cały jad rozlany w owym artykule.

Trzeba panu wiedzieć, że w Radomiu właśnie utworzyła się konfederacya w obronie dysydentów, i że tam rzucono zarysy dzieła, przeciw któremu naród dziś powstał. Wmawiając, jak to czyni autor, że konfederacya ta powstała na rozkaz króla, na niego też zrzuca się całą ohydę tego czynu; odtąd jest on sprawcą wszystkich dalszych nieszczęść. Bezczelność ta jest z tego samego rodzaju, jak i ta, na którą zwrócono już waszą uwagę. W tem wszystkiem, co stanęło w Radomiu, król nie wziął żadnego udziału, również jak i w oblężeniu Częstochowy. Oto dowody jaknajoczywistsze:

Przywódcami tej Konfederacyi byli wszyscy wrogowie króla. Zamierzali oni zdetronizować go; za tę cenę ofiarowali swe usługi Rosyi dla zaprowadzenia w Polsce zupełnej równości pomiędzy katolikami i dysydentami; ułożyli pomiędzy sobą reformy rządowe, starali się o uznanie ich przez ambasadora rosyjskiego i zażądali rękojmi od cesarzowej. Czterech z pośród nich pojechało do Moskwy w charakterze ambasadorów; instrukcye ich zawierały skargi na króla, prośbę o gwarancyę i obietnicę przywrócenia dysydentom dawnych ich praw. Cesarzowa przyjęła skargi na króla tak, że nie raczyła nawet na nie odpowiedzieć, odmówiła poparcia projektowi detronizacyi, ale dała delegatom obietnicę gwarancyi i przyjęła ich gotowość do ustępstw na rzecz dysydentów.

Przywódcy radomscy, zawiedzeni w głównym swoim zamyśle, lecz zobowiązani względem Rosyi wskutek swych nierozważnych kroków, musieli już brnąć dalej, aby wreszcie, spełniwszy to, czego się podjęli, nie otrzymać oczekiwanej nagrody. Jak tylko doprowadzili rzecz do końca, spostrzegli, że stoją pod blizką już grozą zemsty publicznej i ze wszystkich sił postarali się naród obałamucić, wmawiając weń, że byli tylko narzędziami króla, jedynego, istotnego twórcy, jak mówili, traktatu, orzekającego równość dysydentów i gwarancyę formy rządu przez Rosyę. Ażeby nadać więcej wagi swojej potwarzy, wkrótce potem jęli podżegać do Konfederacyi Barskiej, którą utworzyli przecież dla zniszczenia własnego swego dzieła w Radomiu. Ta szczególna niekonsekwencya usprawiedliwiała ich w oczach najmniej oświeconej klasy narodu, której wydało się rzeczą niepodobną, ażeby ludzie, łączący się dla zerwania traktatu, mogli na jakiś czas przedtem z dobrej woli pracować nad doprowadzeniem go do skutku. Ostatecznie król, który wziął w tem taki tylko udział, iż nie mógł sam płynąć przeciw prądowi, został jednak w oczach zwiedzionego tłumu sam jeden obarczony naganą publiczną.

Czyżbyś pan uwierzył, że jedną z czterech osób, które były w Moskwie w 1767 r. w charakterze ambasadorów Konfederacyi Radomskiej, ażeby prosić cesarzową o gwarancyę i ofiarować jej swoje usługi w sprawie dysydentów, jest ta sama, która rezyduje teraz ze strony Konfederacyi Barskiej w Paryżu, ażeby tam wyjednać pomoc przeciw Rosyi i pracować nad zniszczeniem dzieła Konfederacyi Radomskiej, gdzie przecież jedną z pierwszych ról odgrywała? Czyżbyś uwierzył, że człowiek, który był marszałkiem w Radomiu, jest teraz jednym z głównych przywódców zgromadzenia w Preszowie, gdzie się znajduje rząd Konfederacyi Barskiej? (e).

Widzisz ich dziś w Preszowie, jak pod imieniem obrońców praw i swobody ogłaszają bezkrólewie i nakazują królobójstwo, już to obwiniając króla przed Rosyą, ze stawiał przeszkody powodzeniu sprawy dysydentów, już-to podburzając przeciw niemu naród, wmawiając weń, że król jest autorem traktatu, przyjaznego dla dysydentów; zawsze niepewni i zmienni w swojem postępowaniu, mają oni jednak stały cel, a jest nim zguba prawego ich monarchy."

Stanisław August nieraz w tym czasie miał chęć abdykować. M. Glayre doradzał mu to również w nadziei, że wobec nowego króla opozycya wywrotowe swe zmysły osłabi. Król wszakże musiał wyrzec się pomienionego kroku, gdyż mocarstwa rozbiorowe zagroziły mu zagładą Królestwa Polskiego.

W chwili, gdy pierwszy traktat rozbiorowy doszedł do wiadomości króla, a sejm miał być zwołanym, aby mu dać swą sankcyę, Stanisław August wykazał energię, jakiej w nim do owego czasu jeszcze nie znano, a o której można sądzić z listów jego ówczesnych. Dopóki był jeszcze błysk nadziei, poruszył on wszelkie środki, jakiemi mógł rozporządzać, ażeby ocalić swój kraj. Wtedy-to, między innemi, posłał swego przyjaciela, hrabiego Branickiego, do Paryża, ażeby wyjednać we Francyi jakąśkolwiek pomoc. Dnia 5 go grudnia 1772 r. (f) dwory rozbiorowe ogłosiły swoje manifesty i poparły je memoryałami, wykładając w nich wrzekome swe prawa do prowincji, które wprzód wojskami swemi były zajęły.

"Prawa te były takie — mówił Glayre przeszło w trzydzieści lat potem — że gdyby je za dobre uznano, żadne zgoła państwo europejskie nie miałoby pana prawowitego. " Glayre'owi powierzono opracowanie odpowiedzi na te manifesty: on również ułożył memoryały, wysłane do dworów francuskiego, angielskiego, szwedzkiego i duńskiego z prośbą o interwencyą, któraby usunęła lub przynajmniej zmniejszyła jedno z najcięższych nadużyć władzy, jakie spełniono w czasach nowożytnych. Wszystko napróżno! Książę d'Aiguillon nie zrobił najmniejszej a poważnej nadziei hrabiemu Branickiemu, i wszystkie dwory, wobec potężnej koalicyi zachowały milczenie. Mogła ona spokojnie prowadzić dzieło swoje w dalszym ciągu i odpowiadać na uzasadnione reklamacye króla Stanisława nowemi manifestami, w których nie zadawala sobie nawet trudu wykazywania swych praw (8).

"W tym czasie — mówił Maurycy Glayre — zawód polityczny stał mi się wstrętnym. Byłem świadkiem i powiernikiem rozpaczy króla cnotliwego i godnego lepszego losu... Siedemnaście lat, które upłynęły od tego pierwszego rozbioru do zupełnego mojego usunięcia nię, były tylko jedną długą walką — odrazy do przewrotnej polityki gabinetów z przywiązaniem do nieszczęśliwych ich ofiar (9).

III.

Podczas tego drugiego okresu pobytu swego w Polsce Glayre nie przestawał się cieszyć zaufaniem narodu i króla, który wielokrotnie powierzał mu misye dyplomatyczne za granicę do Wiednia, Berlina, Paryża.

Do tego ostatniego miasta udał się Glayre w r. 1777. "Mianujemy go i naznaczamy naszym specyalnym pełnomocnikiem — mówił jego dyplom — dając mu zupełną władzę i całkowitą swobodę działania w naszem imieniu, a z pożytkiem dla spraw naszych. "

Glayre jawnie miał sobie powierzone zebranie w Paryżu mnóstwa mebli i rozmaitych przedmiotów, należących do króla polskiego, i wysłanie mu ich jaknajpewniejszemi drogami. Miał on prócz tego, ale w sposób mniej urzędowy, zawiązać stosunki z ministrem spraw zagranicznych Ludwika XVI, hrabią de

Vergennes, i skłonić go do obrania innego systematu politycznego, przyjaźniejszego dla Polski, niż był systemat jego poprzednika, księcia d'Aiguillon. Znalazł wreszcie Glayre podczas swego pobytu we Francyi sposobność zajęcia się projektem małżeństwa pomiędzy królem Stanisławem a młodą księżniczką z domu Bourbon-Conde.

Pierwsze zadanie jego posłannictwa nie przedstawiło wielu trudności, a nawet rząd Ludwika XVI okazał się bardzo uprzejmym, przyzwalając na wszystkie możliwe ułatwienia przy przewożeniu drogą wodną, z Paryża do Gdańska, sprzętów, które przyszły w dobrym stanie do Warszawy.

Hrabia de Vergennes zawsze miał względem Polski przyjaźniejsze uczucia, niż książę d'Aiguillon. Przyjął więc bardzo dobrze Maurycego Glayre'a i z przyjemnością rozmawiał z nim nieraz o ogólnych sprawach europejskich. Zwierzył się z temi przyjaznemi uczuciami pewnemu magnatowi polskiemu, który oddawna przebywał we Francyi, hrabiemu Mokronowskiemu.

"Maurycy Glayre potwierdził w rozmowie ze mną wszystko, coś mi pan dobrego o nim powiedział w liście, który miałem zaszczyt od pana otrzymać, mówił mu 23-go lipca (1777 r. ). Bynajmniej się nie dziwię, że potrafił on sobie pozyskać zaufanie Jego Mości Króla Polskiego i ogólny szacunek. Rozmową swoją wzbudza on właśnie te uczucia, a przez krótki przeciąg czasu, kiedy mogłem z niej korzystać, wyniosłem żal, że pobyt jego we Francyi nie mógł trwać dłużej."

Sprawę małżeństwa króla polskiego byłby Glayre szczęśliwie przeprowadził, gdyby Rosya jeszcze i tym razem nie była się wmieszała w sprawę. Ponieważ Stanisław August zażądał od Katarzyny II zgodzenia się na projekt monarchini, ta postawiła wiele zarzutów i uczyniła królowi uwagę, że "co do Francyi, powinien sobie przypomnieć, iż wszystkie jego nieszczęścia ztamtąd wyszły." Król nie nalegał i wydał swemu ministrowi rozkaz przerwania wszelkich układów. Kiedy Maurycy Glayre przybył do Paryża, zastał panią Geoffrin na łożu śmierci. Zdołał wszakże kilka razy z nią mówie i opowiedzieć jej o królu Stanisławie, dla którego miała zawsze gorącą sympatyą. Przez p. Geoffrin wszedł w towarzystwo filozofów i pisarzów, którzy powszechnie rozsławili salon tej niepospolitej osobistości. Córka jej, margrabina de la Ferté-Imbault, mająca wysokie stosunki na dworze francuskim i na dworze Kondeuszów, również nie omieszkała życzliwie przyjąć reprezentanta króla polskiego. Postarała się ułatwić mu jego zadanie i zapoznała go z osobami, które mogły mu być użytecznemi do szczęśliwego przeprowadzenia projektu małżeństwa, dopiero co wspomnianego. Maurycy Glayre uczęszczał na przedstawienia teatrzyku w Chantilly, na zebrania finansisty Necker'a, i miał sposobność odwiedzania i poznania zarówno wielu ludzi politycznych i wielkich panów jak i filozofów, pisarzy owoczesnych. Listy jego do króla Stanisława stanowią dość żywy obraz towarzystwa francuskiego w tej epoce i obfitują w zajmujące szczegóły. Są one zwłaszcza cenne wskutek podawanych w nich wiadomości o ostatnich miesiącach życia pani Geoffrin, o jej śmierci i niewyczerpanych dobrodziejstwach, jakiemi nie przestawała obsypywać tych, którzy mieli do nich jakieśkolwiek prawo.

Obecność Maurycego Glayre'a w Paryżu niebawem wzbudziła nieufność Rosyi. Jej reprezentant w Warszawie, hrabia Stackelberg, mówił o nim z taką złością, że król ujrzał się zmuszonym wydać swemu ministrowi rozkaz bezzwłocznego opuszczenia Franci, gdzie zresztą misya jego była zupełnie już skończona.

Maurycy Glayre opuścił Paryż i wrócił do Warszawy na Wiedeń i Pragę.

Pozostawał jeszcze w Polsce przez lat dziewięć, otoczony zaufaniem i sympatyą dworu i narodu. Zaufanie to zobowiązało go w r. 1785 do wmieszania się, w bardzo delikatny sposób, w sprawę sądową, która roznamiętniła ludność (population) do najwyższego stopnia. Dnia 16-go stycznia t. r. starosta Ryx, pierwszy kamerdyner królewski, i jenerał Komarzewski zostali oskarżeni o uknucie spisku przeciwko księciu Adamowi [Kazimierzowi] Czartoryskiemu. Obwinienie wyszło od żony oficera rosyjskiego, Ogrumowa (g).

Ważność sprawy, stanowisko osób w niej zaplątanych, pozory, tajemniczość, pokrywająca wrzekome fakta — wszystko to przyczyniło się od pierwszej chwili do podniecenia ciekawości publicznej i odnowienia dawnych nienawiści.

W takim stanie rzeczy król zawołał do siebie Glayre'a i rzekł mu:

— Dwadzieścia lat uczciwości nie zawsze idą na marne; wszystkie stronnictwa proszą pana, ażebyś kierował badaniem wielu osób, zaplątanych w tę nieszczęsną sprawę. Ambasador rosyjski pierwszy poddał tę myśl; wielki marszałek Mniszech prosi, ażebyś się tego podjął, a ja ci to nakazuję.

Glayre czuł wszystkie niedogodności tak otrzymanego zlecenia. Miało ono zakłócić spokojne jego istnienie, którego całą wartość oceniał. "Ten stan spokoju jest tak miły — czytamy w jednej broszurze z owego czasu, że niepodobna jest nie żałować go, gdy się go musi utracić. Glayre zrozumiał, ie chwila taka dla niego właśnie nadeszła. Obarczony rolą w sprawie rozgłośnej, w której aktorowie byli miotani podnietami największej doniosłości, zniewolony z natury rzeczy wpływać na nią swojem zdaniem, spostrzegł okiem pewnem, że nastał już dla niego czas wojny i zostaje mu już tylko wybór nieprzyjaciół. Zdecydował się rychło, pragnąc, ażeby ich nie miał po tej stronie, po której stanęła sama sprawiedliwość (10)." Rozpoczął natychmiast badania, i dzięki temu ważna ta sprawa mogła być ukończona już w d. 15-go marca wyrokiem (i) trybunału wielkiego marszałka Mniszcha, wyrokiem uniewinniającym Ryxa i Komarzewskiego, Ogrumową zaś uznającym za winną tego, że pod różnemi zmyślonemi nazwiskami dopuściła się wielu fałszerstw i kradzieży, że niesprawiedliwie, złośliwie i potwarczo oskarżyła najznakomitsze osoby w kraju o knowania podstępne i spisek na życie króla, że nakoniec w zeznaniu, złożonem na piśmie, rzuciła fałszywe i potwarcze oskarżenie przeciw jen. Komarzewskiemu i imci panu Ryxowi o sprzysiężenie się w celu otrucia księcia Adama Czartoryskiego. " Wskutek tego miała być wystawioną pod pręgierzem, napiętnowaną rozpalonem żelazem i wreszcie uwięzioną na cale życie. Tak-to zakończył się ten proces, w który, jak to czytelnicy widzą, sam król był w pewnej mierze wplątany.

Zaufanie, jakiem cieszył się Maurycy Glayre w Polsce, nie przeszkadzało mu wszakże mieć poglądów na politykę tego kraju wręcz sprzecznych z poglądami pewnych osób wpływowych. Korespondencya, którą utrzymywał z hrabią Monet od swego powrotu z Paryża, dostarcza nam tu wskazówek. Jedną z rzeczy, którą najbardziej potępiał, było liberum veto; czytelnik może to zauważyć w liście z d. 14-go pażdziernika 1780 r.

"Zdaje się, jakobyś się pan dziwił — pisze do niego w roku następnym — że otrzymujesz z tego kraju tak mało wiadomości. Przyznaję, mój drogi jenerale, że nie dostarczam ci ich bez rozkazu, gdyż nic me jest dla mnie tak wstrętnem, jak to, żebym musiał być historykiem niedorzeczności rządu polskiego i ich wyników. Oto moja tajemnica; nie zdradź mnie (11)."

IV.

Maurycy Glayre odeawna już pragnął wrócić do swego kraju. Karyera polityczna stała się dla niego od pierwszego rozbioru wstrętną, jak to sam w roku 1804 powiedział. "W polityce tego kraju — pisał do Monet'a w r. 1787 — panuje taki porządek rzeczy, że muszę go całkiem z oczu utracić, ażeby być szczęśliwym. " Widok walk stronniczych, intryg wszelkiego rodzaju, egoizmu; istnienie konstytucyi, podtrzymująjącej niesnaski, a nawet anarchię w kraju — konstytucyi, na której rewizyę mocarstwa sąsiednie nigdy nie pozwoliły — wszystko to wykazywało Glayre'owi, że Polska była już bez ratunku zgubiona.

W 1787 r. Katarzyna II przedsięwzięła swoją słynną podróż na Ukrainę, gdzie miała się spotkać z Józefem II. Stanisław August, wciąż pociągany do cesarzowej dawną swoją miłością, chciał udać się do Mohylowa, aby, uzyskawszy audyencyą, zrobić coś dobrego dla kraju. Glayre ganił to przedsięwzięcie, uważając je za bezużyteczne, a nawet nieroztropne. Zrobił wszystko, aby powstrzymać króla; z żalem widział, że usiłowania jego nie dopięły celu. Wówczas podsunął mu projekt, który miał być przedstawiony Katarzynie II. Projekt ten, według niego, dawał najlepsze rozwiązanie kwestyi polskiej. Jest to dokument ważny (j). Oto kilka z niego wyjątków:

"Pragnę, aby król przy najbliższem swojem widzeniu się z cesarzową, zaproponował jej, czy to ustnie, czy piśmiennie, wybór najmłodszego z jej wnukow na domniemanego spadkobiercę korony polskiej z dziedzictwem dla potomstwa.

Pod warunkiem: 1) żeby w imieniu swojem i swoich potomków, mających prawo pierworodztwa, zrzekł dziedzictwa tronu rosyjskiego na przypadek wygaśnięcia linii panującej. Jeśliby jednak w tym razie zdarzyło się, że linia panująca w Polsce miałaby jednego tylko dziedzica, ten musiałby z dwu koron wybrać jednę i nigdy nie mógłby obu na swej głowie połączyć;

2) żeby młody książę był wychowany w Polsce, pod kierunkiem króla panującego i w dogmatach religii panującej.

Motywy dla cesarzowej: Zapewnia ona swoim potomkom drugi tron. Naród, którym wnuk jej będzie rządził, zamieszkuje w Europie; stanie się mocarstwem silnem, będzie wałem obronnym dla Rosyi od południa, Turków będzie trzymał na wodzy i za jego pośrednictwem Eosya zbliży swoje zabiegi dyplomatyczne i swój wpływ do centrum Europy i do spraw europejskich.

Projekt obecny, podstawiony na miejsce innego, opartego na wytworzeniu dla tego samego dziecka, przez podbój, jakiegoś państwa azyatyckiego ze szczątków Turcyi, jest bliższy celu i urzeczywistnienia.

Zaniechaż cesarzowa obu tych projektów? Wtedy bedzie musiała młodszego ze swych dwu wnuków zostawić w Państwie Rosyjskiem, albo jako księcia krwi panującej i dać mu apanaże, albo jako wielkiego lennika korony. W pierwszym wypadku stanie się on niepotrzebnym ciężarem, w drugim — niebezpiecznym poddanym.

Motyw dla Polski. Wobec istniejącego stanu rzeczy Polska prędzej czy później stanie się prowincyą lub lennem Cesarstwa Rosyjskiego. Trzeba wziąć pod uwagę wzrost wpływu tego mocarstwa w Polsce: z początku działało ono tylko w wielkich przełomach; dziś już wywiera sankcyą nad władzą narodu i atrybucyami królewskiemi we wszystkich zgoła aktach każdego daią i każdej chwili; traktaty uprawniły jego mieszanie się. we wszystkie sprawy. Czemże jest gwarancyą, jeśli nie przybranym tytułem zwierzchnictwa z jednej strony, a podległości z drugiej?

Ponieważ postanowiono silnie ten porządek rzeczy i dano mu podstawę jawną przez zgodę dwóch wielkich sąsiadów, porządek ten utrzyma się przez czas jakiś; ale ponieważ w gruncie rzeczy obchodzi on Rosyę więcej jeszcze ze względów dumy, niż bezpieczeństwa, niebawem przeto pogardzi ona jałową władzą i zagarnie wreszcie panowanie rzeczywiste i dające dotykalniejsze korzyści nad całością, lub przynajmniej nad większą jej częścią. Taki musi być ustawiczny wzrost i taki ostateczny koniec wpływu Rosyi w Polsce.

"W takim stanie rzeczy Polska musi albo zginąć, albo utrzymać się przez Rosyę. Należy więc starać się o przedstawienie cesarzowej projektu, któregoby celem, dalekim od unicestwienia Rzeczypospolitej, było, przeciwnie, jej utrzymanie. Projekt wyżej wymieniony zdąża do tego celu. Wskutek niego interes cesarstwa rosyjskiego i interes domu panującego będą sobie, w szczęśliwy sposób, przeciwstawione. W interesie cesarstwa leży podbicie i wcielenie; w interesie domu panującego leżałoby, gdyby projekt ten doznał przyjęcia, zachowanie Polski jako narodu. Ten ostatni interes powinien zwyciężyć pierwszy, gdyż jest on bliższy, mniej zależny od wątpliwych wypadków, prawowitszy, wygodniejszy, mniej przeciwny interesom innych sąsiadów Polski, i ponieważ przy nim kompensaty dla tych sąsiadów znaleźć nie jest tak trudno.

Przejdźmy od tych ogólnych następstw do poszczególnych. Projekt ten jest korzystny nietylko dlatego, że zachowuje Polsce jej całość, lecz i dlatego, że spowodowałby bezwątpienia odbudowanfe jej rządu.

Zapewniając tron wnukowi cesarzowej, zmienia się odrazu interesa polityczne, razem z niemi zaś i skutki działające przyczyn. Wpływ rosyjski od tej chwili zmierzać będzie do tego, aby przygotować dla następcy panowanie, któreby coś znaczyło. Rosya da panującemu królowi wszystkie korzyści, jakich będzie pragnęła dla następcy jego. Zupełna reforma, tak konieczna dla rządu, stanie się odtąd jej celem i jej zadaniem.

Niech Polacy, którzy widzą stan swojej ojczyzny, niczego nie oczekują od panowania następcy, jeśli ten będzie wybrany z pośród narodu. Nie dostanie się on na tron, jeno w takich samych warunkach, jak i jego poprzednik. Gdyby z krwi swej należał do jednego z domów panujących drugorzędnych, warunki byłyby jeszcze gorsze, gdyż przypuszczanoby, że ma za sobą jakieś mocniejsze plecy, a w sobie samym większą ambicya. Rosya, którą jej stanowisko czyni przeważającą w sprawach Polski, nie ścierpi, żeby jakiś austryacki lub pruski książę ubiegał się o tron polski i przysparzał tym potężnym domom korzyści, które ona sama łatwo dla samej siebie zagarnąć może. Jedynym więc ratunkiem dla Polaków jest uznanie wyżej wskazanego projektu.

Korzyści dla króla. Powiedzą zapewne, że dając królowi następcę, daje się mu wroga. Młody wiek następcy zgóry usuwa ten zarzut. (12) Zanim wybrany będzie mogł panować, król obecny dojdzie już tego wieku, przy którym blizka już nadzieja powściągać będzie niecierpliwość dziedzica jego praw.

Ktoż nie dostrzega spokoju wewnątrz, poważania nazewnątrz, opartych odtąd na silnej podstawie? Wychowanie następcy tronu wymagać będzie zasiłku Pieniężnego.

Prace króla dla ojczyzny będą miały punkt oparcia.

Bedzie on mógł zachować dla siebie tę sławę, że zniósł gwarancyą: droga dla Rosyi nieprzyjaznej będzie ona już bezużyteczną dla Rosyi zainteresowanej w pomyślności Narodu Polskiego. To samo panowanie, na które padła zniewaga, zniewagę tę z siebie - by starło.

Zarzut: Mocarstwa sąsiednie odrzucą ten projekt.

Odpowiedź: Mniej zaniepokoją się one widokiem króla, któryby dał Polsce dom panujący w Rosyi, niż niebezpieczeństwem Polsce groźącem, że przy pierwszej wojnie niemieckiej zostanie pochłoniętą przez Cesarstwo Rosyjskie. Wiedzą one, że wspólne pochodzenie wobec interesów wprost przeciwnych nie jest bynajmniej pewną rękojmią niezakłóconej harmonii pomiędzy gałęziami domów panujących.

Cesarz ma projekta, których zrównoważeniem może być ten tutaj wskazany.

Czyż król pruski zechciałby waśnić się o projekt, w którym działałyby zgodnie dwa dwory cesarskie?

Czyż Francya, zajęta swoim handlem, nie dałaby się pociągnąć korzyściom, jakieby z tego osiągnęła? etc."

Nie wiem coby ostatecznie wynikło z tego projektu. Zdaje mi się wszakże, że Maurycy Glayre doskonale zdawał sobie sprawę z położenia Polski.

Niezgody sprowadziły ten kraj na brzeg przepaści; nowe niezgody wtrąciłyby go w nią. Poddałby się wówczas prawu zwyciężcy rosyjskiego lub pruskiego i znikłby nazawsze. Glayre pragnął uchronić go od tego za pomocą silnego przymierza z tym z jego sąsiadów, który był najpotężniejszym, lecz również najzdolniejszym do zrozumienia jego obyczajów i jego praw, gdyby je tylko zrozumieć zechciał.

Król Polski nie chciał wejrzeć w poglądy swe swego poufnego doradcy, opierając się zapewne na tym fakcie, że były one przeciwne konstytucyi zagwarantowanej przez Rosyę. Nie przeszkodziło mu to wszakże przyłączyć się z największą radością w roku 1791 do nowego aktu konstytucyjnego, który ustanawiał dziedziczność tronu w Dynastyi Saskiej. Tym razem nie radzono się Rosyi, która wzięła na tychmiast pod swoją opiekę pewną liczbę osobistości niezadowolonych z tego, co się stało. To spowodowało Konfederacyę Targowicką i ostateczny rozbiór kraju pomiędzy trzy sąsiednie mocarstwa. Projekt Glayre'a przedstawiał tę korzyść, że nakazywał uważać powodzenie reformy za leżące w interesie Rosyi i zapohiegał nowemu rozbiorowi.

Wszystkie te względy polityczne, połączone z in nemi, bardziej osobistemi i blizkiemi — w szczegóły nie chcę tutaj wchodzić — zapewniły Maurycemu Glayre'owi potrzebną siłę w stopniu koniecznym do zdecydowania się na krok, któremu tak długo sprzeciwiało się jego serce. Odmówił towarzyszenia królowi w jego podróży i zażądał pozwolenia na przedsięwzięcie innej: do swojego kraju, dokąd go powoływały jego własne sprawy. Otrzymał to pozwolenie i opuścił Warszawę w dniu 31 marca 1787 r. "Przybyłem do Lozanny w maju, mówi on, z sercem rozdartem i pełnem przeczucia, że się zbliża nieszczęsna dla Polski godzina". (13)

V.

Maurycy Glayre miał lat czterdzieści cztery, gdy wrócił do swego kraju. Dwadzieścia trzy spędził w Polsce. W ciągu tego czasu zebrał sobie wielki skarb doświadczenia i znajomości świata. Poznał dwory: berliński, petersburski, wiedeński i wersalski. Był wmieszany do wielkich wypadków i wprowadzony w towarzystwo po większej części tych, którzy kierowali sprawami owego czasu. W Polsce był i pozostał przyjacielem i powiernikiem Stanisława Augusta. Krewni króla, całe wyższe towarzystwo warszawskie okazywało mu najwyższą sympatyę i długo przypominało sobie jego prawość i jego bezinteresowność. "Oto jestem z powrotem w Polsce — pisał do niego jeden z jego przyjaciół w cztery lata potem. — Przesyłam panu pozdrowienia przyjaźni i zapewnienia szacunku od wszystkich. Gdybym chciał wymieniać wszystkich tych, co polecili mi pana pozdrowić, musiałbym wymienić całą Warszawę. (14)

Król opuścił Warszawę w końcu lutego 1787 r., aby wyruszyć na spotkanie Katarzyny II - ej. Glayre oznajmił mu swój wyjazd dnia 30 marca i otrzymał w Lozannie list następujący:

"Kaniów, 7 kwietnia.

"Odpowiadam na ostatni list pański; po raz to pierwszy list od ciebie sprawił mi ból. Nie wiem dlaczego, ale miałem zawsze aż do tej chwili pewną nadzieję, że nie wyjedziesz. Sądziłem zawsze, że jakiś przypadek, jakaś okoliczność przeszkodzi ci wtem.

To sprawia, że pewność twego oddalenia się tem dotkliwszą dla mnie się staje. Nie uwierzyłbyś ile mnie kosztuje rozłączenie się z tobą. Im dalej w lata się posuwam, tem przykrzejszem staje się dla mnie rozłączenie z przyjacielem. A to jest prawda, mój drogi Glayre, że uważam cię za swojego przyjaciela. Mało jest rzeczy w życiu, o których byłbym tak silnie przekonanym. Niechże takie silne przekonanie mam i o twoim powrocie. Napisz mi o tem z całą stanowczością. Jest do dla mnie konieczne... Do widzenia zatem, gdyż tak być musi."

Glayre znalazł się pomiędzy pragnieniem zakończenia dni swoich w kraju a chęcią nieopuszczenia Polski i jej króla. Ażeby zapewnić zwycięztwo pierwszemu, postanowił postawić przeszkodę pokusie powrotu. Ożenił się, dnia 3 sierpnia 1787 r.

Wiadomość o tem rzuciła jego przyjaciół w Polsce na pastwę smutku.

"Wszystkie nasze nadzieje prysły po wiadomości o pańskiem ożenieniu się — pisał do niego przyjaciel Maisonneuve. — Zmartwiła mnie ona, gdyż wywołała myśl rozłączenia się już na wieki. (15)

Glayre nie chciał wprawdzie napowrót zamieszkać w Polsce, ale nie wyrzekał się utrzymywania stosunków z królem, wspierania go swemi radami, gdyby to było możliwem, a nawet odwiedzania go na kilka tygodni w Warszawie.

Wnosząc z pańskiego listu z 21 lipca — pisał do niego Stanisław August — jestem przekonany, że mój obecny list, zastanie cię już ożenionym. Winienem ci więc tylko złożyć życzenia, a spodziewam się, że jedynie tylko winszować ci mogę. Gdyś już wykopał taki wielki rów pomiędzy przeszłością a sobą, pozostaje ci tylko jeszcze patrzeć przed siebie, nie oglądając się w tył.

Ja ze swej strony mogę być zadowolonym z ułożenia się stosunków, gdyż cię nie tracę. Gdyby nawet okoliczności miały tak się złożyć, że nie mógłbym z usług twych korzystać, to samo widywanie cię choćby tylko niekiedy, choćby rzadko, będzie dla mnie wielką przyjemnością, której dobrowolnie się nie wyrzeknę. Gdyż ty jesteś moim, powiedziałeś mi to, a moje serce to odczuło (16).

W pół roku potem Glayre otrzymał jeszcze od króla następne słowa, natchnione przyjaźnią najszczerszą i najgorętszą.

Nie będę się bynajmniej popisywał dowcipem, gdyż nie jestem wcale w tej chwili do tego usposobiony; powiem ci tylko poprostu, ale bardzo szczerze, że cię poważam, że cię uważam za jednę z tych istot na świecie, które mię najbardziej kochają.

Spodziewam się, że cię zobaczę tej wiosny, jak mi to przyobiecałeś. Jeśli nie przyjedziesz, powiem: Glayre jest konsekwentny; poślubił kobietę pełną zalet i ma dla tej kobiety względy, które jej się należą. Będzie to jedna mniej przyjemność dla mnie że nie zobaczę przy sobie Glayre'a, ale będę miał zadowolenie, że mam jeden więcej powód do szanowania go. Jeśli, przeciwnie, rzeczy ułożą się w ten sposób, że mógłbyś przybyć do Warszawy za trzyj miesiące od dzisiaj, bądź pewien, że zostaniesz przyjęty z otwartemi rękoma przez swoich przyjaciół, ze mną na czele.

Możesz powiedzieć swojej małżonce, że jeśli uczyni cię szczęśliwym, może być pewną wielkiej wdzięczności w Polsce". (17)

Stanisław August wkrótce znalazł się w konieczności żądnaia dobrych rad i usług Glayre'a. Jenerał Monet, jako ajent królewski w Paryżu, oddawna pragnął, z powodu podeszłego wieku, otrzymać następcę. Znaleziono go wreszcie w roku. 1787 w osobie młodego amerykanina, bardzo rozumnego i bardzo przywiązanego, nazwiskiem Littlepage (k). Wypełniał on swoje obowiązki przez czas pewien w sposób, który zasłużył na zadowolenie jego pana, ale z pierwszą wiosną już postanowił opuścić służbę królewską i upozorował to zaciągniętem zobowiązaniem wrócenia do swojej ojczyzny, Stanów Zjednoczonych. W rzeczywistości pragnął udać się do Polski, dokąd go ciągnęła jego miłość dla hrabiny Nassauskiej (l), a następnie do Rosyi, ażeby zaciągnąć się do wojska, które walczyło wówczas przeciwko Turkom na brzegach Morza Czarnego. Król Polski był zagrożony, że wkrótce nie będzie miał, w Paryżu ajenta, w chwili, gdy zdawało się, że to stanowisko właśnie nabiera szczególniejszej wagi wskutek skłonności gabinetu wersalskiego do zawiązania bardziej prawidłowych niż kiedykolwiek stosunków z warszawskim. Pośpieszył zatem o tej przeciwności zawiadomić Glayre'a i prosić go, ażeby jaknajprędzej pojechał do Paryża.

Już nie do Warszawy, ale do Paryża pragnę, żebyś pojechał — mówił — i to jak tylko można najprędzej. Littlepage ma wyjechać do Ameryki w początkach maja. Trzeba więc, ażeby ten, kto go ma zastąpić, był w Paryżu przed końcem kwietnia. Napróżno robię przegląd wszystkich tych, którzy ubiegali się o to miejsce; ty tylko jeden mógłbyś mi Przypaść do przekonania. Prymas i ambasador myślą tak samo. (18) Ale jeśli mi powiesz: "Jestem żonaty, moja teściowa umierająca, mój teść stary" — odpowiem: — "W trudnych okolicznościach okazuje się swoję gorliwość. Tak dobrze i tak długo dowodziłeś mi swojej, że nawet nie pozwalam sobie wątpić o postanowieniu twem w tej sprawie. Jeśli natychmiast nie możesz się urządzić w ten sposób, żeby nastałe przenieść się do Paryża, w takim razie proszę cię, ażebyś wybrał się tam przed końcem kwietnia na czas pewien. Zgadzam się, żebyś potem wrócił do kraju na dwa tygodnie, by uporządkować swoje interesa, ale potem, żebyś ostatecznie już zamieszkał w Paryżu.

"Tym razem do widzenia. Oczekuję twojej zgadzającej się odpowiedzi z najniespokojniejszą niecierpliwością. Jest to chwila przełomowa. Gdy przeczytasz moję korespondencyę, zobaczysz, jak ważną i pierwszorzędną jest dla mnie rzeczą usługa, o którą cię prosi ten, który nigdy nie przestawał cię cenić i liczyć na ciebie.

"Ach tak, jedź, jedź, jedź, błagam cię o to, jak najprędzej do Paryża. Koniecznem jest dla mnie. żebyś tam był przed końcem kwietnia i zastał Littlepage'a"(19).

Tego samego dnia Stanisław August oznajmił baronowi Breteuil, ministrowi Dworu królewskiego, blizki przyjazd Glayre'a do Paryża. Ten wyjechał, poświęciwszy na uporządkowanie swoich spraw nie więcej nad dwadzieścia cztery godziny, a w pięć dni później był już u Littlepage'a. Doznał bardzo dobrego przyjęcia u hrabiego Montmorin, ministra spraw zagranicznych, któremu złożył swoje listy uwierzytelniające. "Powiedział mi, że byliśmy starymi znajomymi, i rzeczywiście przypominam sobie, iż byłem z nim na kilku obiadach u p. de Vergennes" (20)

Glayre spodziewał się, że wkrótce bedzie mógł powrócić do Szwajcaryi. Przedewszystkiem więc za jął się stanowczem zorganizowaniem reprezentacyi dyplomatycznej króla polskiego w Paryżu w taki sposób ażeby można było powierzyć ten urząd człowiekowi pewnemu, czynnemu, przywiązanemu i którego stanowisko byłoby jasno określonem. Rozumiał on, że utworzenie poselstwa urzędownie uznanego pociągnęłoby wydatki, które nie byłyby łatwo zrównoważone korzyścią, jaką Polska z poselstwa-by osiągnęła. Wskutek tego radził wybrać człowieka mieszkającego w Paryżu, człowieka takiego jak Monet, którego zdolności nie oceniono, według niego, dostatecznie. Ofiarował się wreszcie uzupełnić w pewnej mierze, edukacyą polityczną tego ajenta, a nawet pozostać we Francyi jako ajent uwierzytelniony, ażeby w ten sposób mógł zawsze pośpieszyć z pomocą, gdyby to było ko niecznem.

Królowi polskiemu bynajmniej nie przypadły do smaku rady Maurycego Glayre'a. Zachęcał go, ażeby zrobił wszystko, co było w jego mocy, byle tylko sam zamieszkał w Paryżu. Gdyby to zawiodło, pragnął być reprezentowanym we Francyi przez Polaka, młodego hrabiego Mokronowskiego, "którego czyny i postępowanie, czyste a roztropne, zdobyły jego zaufanie". Glayre wszakże z wielkiem naleganiem podtrzymywał swój sposób widzenia w liście z d. 4 lipca, z którego przytaczam główny ustęp:

"Wasza Królewska Mość oznajmia, że woli Polaka. Musi mu dać zatem charakter publiczny, ponieważ przez ten wybór traci pozór prawa, które nie pozwala cudzoziemcowi objąć tego urzędu. Tytuł więc tego ajenta musi być z porządku rzeczy taki sam, jaki Francya nadaje swojemu w Warszawie, — konsula — a tytuł ten nie bardzo pochlebi pretensyom Polaka. Myśl dania mi kogoś na pomocnika jest całkiem niemożliwą do wykonauia. Pomocnik wkrótce będzie udawał zwierzchnika, a sprawy ucierpią na tem współzawodnictwie.

"Zapał nowości przez czas pewien pobudzać będzie do pracy, ale pilność, jakiej wymaga śledzenie faktów, troska o ujmowanie ich w sprawozdania, trudność ich wyrozumienia, wkrótce znużą młodzieńca, obcego aż do tej chwili podobnym zajęciom, i przed końcem roku już Wasza Królewska Mość spostrzeże, że się agent w korespondencyi swej zaniedbuje, aż wreszcie, zrażony uwagami, zażąda odwołania. Wówczas będzie się chciało wrócić do punktu, na którym się jest dzisiaj; ale będzie już po niewczasie".

Glayre zaproponował w końcu królowi młodego Włocha, nazwiskiem Mazzey [Mazzei], obdarzonego wszystkiemi zaletami wymaganemi na tak ważne stanowisko. Król przychylił się wreszcie do propozycyi. Glayre mógł w końcu lata 1788 r. opuścić Paryż i pojechać do swojej rodziny, która gwałtownie już potrzebowała jego obecności.

I tym razem jeszcze król polski był szczęśliwym, że posłuchał rad swego dawnego sekretarza. Był on istotnie bardzo zadowolony z korespondencyi Mazzei'ego. W następnych latach okoliczności tak się złożyły we Francyi i w Polsce, że należało wyrzec się myśli jawnej reprezentacyi dyplomatycznej

W jesieni tegoż roku rozpoczął się w Warszawie sejm, którego obrady, z początku dając panującemu ustawiczny powód do przykrości, stały się w końcu środkiem odrodzenia politycznego; trwałość wszakże tego dobra miała być, na nieszczęście, nader znikomą. Stanisław August okazał przed otwarciem posiedzeń tego zgromadzenia wielką ufność w przyszłość, zadziwił nawet mnóstwo osób, które wiedziały, że wielu posłów przybyło z myślami i zamiarami nieprzyjaznemi dla dworu i króla. "Za cztery tygodnie będziemy w pełni czynności sejmowych — pisał do Glayre'a 3 września. — Przepowiednie tak się stały zawodnemi, odkąd czasy proroków minęły, że wolę wcale ich nie czynić i poprzestaję na powiedzeniu panu, że w duszy jestem spokojny. Pan jesteś w tej chwili dobrym zięciem, dobrym mężem, dobrym obywatelem, wkrótce będziesz dobrym ojcem, a twoja żona i jej rodzice są dobrzy i prawi. A więc, ponieważ Bóg powiedział, że gdzie trzy osoby połączone są w jego imieniu, tam duch jego będzie pomiędzy niemi, polecam się waszym modłom. Wiem, że je serce twoje podyktuje".Życzenia i modły Maurycego Glayre'a nie przeszkodziły temu, że Stanisław August był bardzo nieszczęśliwym podczas dwóch pierwszych lat sławnego sejmu z 1788 r. Polacy zapalali się do przymierza pruskiego wówczas, gdy król miał nadzieję, że ich zjedna do zatwierdzenia traktatu przymierza z Rosyą, którego podstawy zostały postanowione podczas jego widzenia się z Katarzyną II na rok przed sejmem. Ta różność zdań wywołała wiele przykrych zajść i nowe ataki, nieraz grubiańskie, przeciwko dworowi.

Liczni przyjaciele, jakich Glayre posiadał w tym kraju, gorzko wówczas żałowali jego nieobecności, gdyż był on jednym z tych rzadkich ludzi, którzy mogli mówić panującemu całą prawdę, — jedynym, być może, który miał dosyć niezależności, ażeby bezstronnie sądzić wypadki. Król, ze swej strony, miał większe niż ktokolwiek przyczyny żałować oddalenia się swego przyjaciela. "Musiałem przeczytać królowi ten ustęp pańskiego listu, który go dotyczę — pisała do niego księżna Lubomirską 17-go czerwca 1789 r. — Poruszył on go do łez. "Powiedz mu, pani — zawołał — że z każdym dniem bardziej go żałuję, że będę go kochał całe moje życie; strata jego jest dotkliwem dla mnie nieszczęściem i odczuwam jej skutki w sposób bardzo przykry."

Wiadomo, że sejm, o którym była właśnie mowa przyjął wreszcie 3-go maja 1791 r. nową konstytucyę. Wnosiła ona w ustrój Polski głębokie zmiany, które mogły dać temu krajowi nową siłę i otworzyć erę pomyślności, gdyby Rosya nie była się sprzeciwiała wprowadzeniu ich w życie. Wzięła ona pod swoją opiekę kilkunastu ludzi, potępiających dzieło 3-go maja; ludzie ci utworzyli Konfederacyę Targowicką i zażądali pomocy od Katarzyny II. Do Polski wkroczyło 80, 000 żołnierzy; w ślad za nimi weszły wojska pruskie, i od tej chwili można było przewidzieć, jaki będzie koniec tej nowej interwencyi.

Zaszły wypadki oddawna przewidziane przez Glayre'a, ostatnie lata Królestwa Polskiego i życia króla Stanisława. Jeśli ten panujący był nieszczęśliwy, to jego dawny zaufany doradca był zrozpaczony, że nic mu więcej dać nie może, tylko słowa pociechy.

"Znasz pan już smutny stan naszych spraw — pisano do niego z Warszawy 1792 r. — Dosięgły one już szczytu. Ach, jakże jesteś szczęśliwy, mój przyjacielu, żeś od nich tak daleki i żyjesz spokojnie na łonie swojej rodziny! Nasz dobry, nasz ukochany król jest godny pożałowania. Nigdy nie był tak nieszczęśliwym. Serce się kraje, gdy się patrzy na niego. Postarzał się o lat dziesięć od czasu tych wszystkich nieszczęść. Płakałbyś, gdybyś go widział (21).

"Mój dobry przyjacielu — pisał do niego król na kilka dni przedtem — otrzymałem list twój z d. 20-go czerwca. Przyłożył mi on balsam przyjaźni na rany przeciwności" (22).

W sześć lat po śmierci Stanisława Poniatowskiego Glayre znajdował się jeszcze pod wrażeniem wzruszenia i cierpień, spowodowanych zarówno zniknięciem państwa, do którego się przywiązał, jak i smutnym końcem monarchy niesłusznie nieszczęśliwego. "Zmarł on w niewoli u swojej ambitnej przyjaciołki — pisał w. r. 1804 — a ja nie przestanę wylewać łez nad jego nieszczęśliwym losem."

VI.

Widzą czytelnicy, jak szczytną rolę odgrywał Glayre w Polsce. Cel mój został osiągnięty i mógłbym już teraz dać głos dokumentom, tworzącym rdzeń tej książki. Pragnę wszakże przedtem wskazać w kilku słowach, jaka była działalność tego człowieka jako obywatela szwajcarskiego. Kraj Waldensów, jego ojczyzna, aż do roku 1798 zostawał w zależności od Ich Ekscelencyi Bernejczyków. Jakkolwiek Glayre nigdy nie stawiał oporu rządowi bernejskiemu, to jednak zdecydował się wziąć udział w rewolucyi, która wybuchła w styczniu tegoż roku. Od samego początku celem jego było utrzymanie ruchu w granicach umiarkowania i sprzeciwianie się gwałtownym środkom, jakich pragnęła pewna część obywateli. W pierwszych latach niezależności Waldejczyków postawiono go na czele nowej administracyi, dzięki prawości i doświadczeniu, jakie mu przyznawano.

Gdy Bern wpadł w ręce Francuzów, a w Szwajcaryi zaprowadzono system siły wszystko jednoczącej pod wpływem rządu "wielkiego narodu," Glayre'a powołano do Dyrektoryatu Helweckiego, pierwszej włazy krajowej. Wciąż protestował przeciwko nadużyciom władzy, jakich się kilkakrotnie dopuścili przedstawiciele Dyrektoryatu francuskiego i za każdym razem, gdy miał tegosposobność żądał, ażeby kraj jego nanowo zdobył sobie przywilej neutralności. Wenątrz walczył przeciwko gwałtownym środkom, których skutkiem, według niego, byłoby coraz większe oddalanie się od nowego rządu ludności wielu ważnych dzielnic Szwajcaryi. W takiem przekonaniu napróżno sprzeciwiał się wojnie, która spustoszyła w r. 1798 małe kantony; w takiem przekonaniu też odrzucał wielekroć propozycye swego współziomka Fryderyka Cezara la Harpe'a.

Choroba, która go od pewnego czasu nie oszczędzała, zmusiła go do porzucenia obowiązków na wiosnę 1799 r. W kilka miesięcy później jednak, gdy Szwajcarya stała się widownią walki drugiej koalicyi i gdy Dyrektoryat ujrzał się w największem niebezpieczeństwie, ten sam la Harpe prosił go, w imieniu rządu, ażeby udał się do Paryża jako minister pełnomocny i postarał się o uzyskanie dla swego kraju neutralności i traktatu przymierza mniej uciążliwego niż traktat z roku poprzedniego. Przyjął tę misyę. Gdy się przekona!, że nic nie uwieńczy się dobrym skutkiem, dopóki nie stanie pokój ogólny, wrócił do swojej wioski Romainmötier.

Po zamachu stanu 18-go brumaire'a zaszła rewolucya tego samego rodzaju w Szwajcaryi. D. 7-go stycznia 1800 roku Dyrektoryat zniesiono, Maurycy Glayre otrzymał powołanie do komisyi wykonawczej, która wzięła spadek po Dyrektoryacie, a składała się z ludzi umiarkowańszych. W jesieni tegoż roku powierzono mu nową misyę do Francyi: miał być przedstawicielem Szwajcaryi na Kongresie Lunewilskim, miał zażądać raz jeszcze traktatu mniej uciążliwego, sprostowania granic, i wreszcie podjąć starania o zatwierdzenie nowej konstytucyi związkowej przez Pierwszego Konsula. Doznał wówczas tej radości, że Traktat Lunewilski uznał niezawisłość jego ojczyzny i prawo zorganizowania się według swej woli. Glayre wziął przeważny udział w opracowaniu konstytucyi, zwanej "Malmaisońską" i bronił przed Pierwszym Konsulem z siłą i odwagą praw i interesów swego kraju. Powróciwszy do Szwajcaryi w maju 1801 r. usunął się wkrótce od władzy i odtąd poświęcił się wyłącznie sprawom kantonu Vaud.

Od tego czasu mieszkał już-to w Lozannie, już w Romainmötier, otoczony szacunkiem swych współziomków. Umarł w pierwszej z tych miejscowości w r. 1819.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej