Andrzej Niemojewski

STANISŁAW WYSPIAŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

STANISŁAW WYSPIAŃSKI

studjum literackie

Niemojewski Andrzej

W lipcowe południe, pod złotym baldachimem słońca, śród kadzidlanej woni ziół, siedziałem w jednym z naszych najpyszniejszych parków polskich, czytając scenę litewską z "Legionu" Stanisława Wyspiańskiego.

Doznałem dziwnego wstrząśnienia, owiała mnie poezja, królewskość, potęga; poczułem w sobie siłę do jakichś tytanich zapasów; poczułem się w epoce wielkiej poezji, ogromnych porywów, otoczyła mnie wielkość...

— Genjusz, żywy genjusz! — szepnąłem, drżąc ze wzruszenia.

I odtąd począłem pilnie studjować dzieła Wyspiańskiego. Studjowałem je rok. "Los, dola, wieczna krzywda człowieka" nie dały mi ani jednego z tych dzieł oglądać na scenie. Ale wyobraźnia jest sceną najdoskonalszą. Ona wystawiła mi kolejno wszystkie dzieła Wyspiańskiego w swym imaginacyjnym teatrze. Widziałem je, mogę powiedzieć, widziałem! Rozegrały się przed oczyma duszy mojej te dzieła bez kulis i aktorów, bez sztucznych efektów i techniki teatralnej, bez urzeczywistnienia czasowego, przemijającego, ale w urzeczywistnieniu wieczystem, tak, jak powinny działać na duszę ludzką niezależnie od wszelkich mniej lub więcej doskonałych teatrów.

Był to szereg wizji. Wizje te przeniosły mnie w świat przepiękny, w świat nadprzyrodzony. Mózg ludzki wytwarza bowiem rzeczy, których niema w przyrodzie; on się nad tę przyrodę wznosi, on tworzy przyrodę piękna.

Wizje te dały mi szereg niezwykłych uniesień, więc dały mi szczęście. Zauważyłem niestety z bólem, że nie wszyscy podzielają moje zdanie. Badałem powody, czemu wszyscy zdania mego podzielać nie mogą; przekonałem się, że przyczyny istnieją i że są usprawiedliwione. Zapragnąłem tedy usunąć je. Nie zraziła mnie cała powódź artykułów, sprawozdań i rozpraw o "Wyspiańskim. Znam dusze naszych czytelników; wiem, jak do nich przemawiać. Postanowiłem przemówić do nich o "Wyspiańskim tak, jak dusze te zawsze zrozumieją. Sądziłem, że oddam usługę poezji i czytelnikom. Wiem, że taka praca ma bardzo przelotne znaczenie; będzie czytana, póki Wyspiański nie zostanie całkowicie zrozumiany i odczuty; a wtedy publiczność ją odłoży i zapomni o niej. Bo już nie będzie potrzebna. Ale takie jej zadanie i taki los z własnej mojej woli. Nie pragnę dla niej innego. Niech będzie tak zapomniana, jak praca Maurycego Mochnackiego, który Warszawie, drwiącej z "Marji" Malczewskiego, arcydzieło to na wieki wieków zaszczepił.

Postanowiłem pisać nie dla publiczności galicyjskiej, która dzieła Wyspiańskiego oglądała na scenie, zna jego język i galerję jego postaci z teatru i z życia. Piszę dla tych, którzy z językiem jego w życiu się nie spotykają, ani też nie spotykają się w życiu z galerją jego postaci. Piszę dla tych, którzy nie z własnej winy Wyspiańskiego zrozumieć nie mogli, którzy nie mieli czasu i przygotowania do zrozumienia i odczucia tych dzieł, których imaginacja nie mogła się wydobyć z plątawy rzekomych neologizmów, albo połapać się w labiryncie zamarłych a przez poetę wskrzeszonych form archaistycznych. Chcę im także pokazać tę galerję żywych postaci, którą Wyspiański wprowadził do swego teatru, aby istniały w literaturze, a więc zawsze.

Takie ramy zakreślam pracy mojej, a od czytelnika chciałbym wyprosić nie znawstwa, nie bezwzględnej wiary, nie zachwytów lub potępień, ale szczypty dobrej woli i uświadomienia, że skoro nie nastąpił koniec świata w r. 1849 t. j. w roku śmierci Słowackiego, ani w r. 1855 t. j. w roku śmierci Mickiewicza, ani w r. 1859 t. j. w roku śmierci Krasińskiego, to nie mógł także nastąpić koniec wielkiej poezji. Dopóki bowiem będzie istniał świat, będzie mogła istnieć wielka poezja. Skarbca twórczości naszej historją nie zamurowała w 1859 roku. Bogactwo nasze wzrasta. Poznajmy je, ukochajmy i uczcijmy.

Tak zwany modernizm przyszedł do nas z zachodu i przyszedł tak, jak ongi romantyzm. Przyszedł obcy kosmopolityczny, zbłąkany, oderwany od czasu i przestrzeni. Szukał, błądził, szedł, wracał, nie znalazł jeszcze swego człowieka. Dusze jałowe, nie mające wewnątrz siebie nic, żadnych ziarn, żadnych plemników, chwylały jego cechy czysto zewnętrzne i za pomocą literatury oraz malarstwa zamieniały na chwilowy rozgłos, na estetyczną awanturę, na popłatne dziwactwo. Chwila ta była w Warszawie bardzo znamienna i pobudziła mnie do niejednego szyderstwa. A szydzę zawsze, gdy widzę nieszczerość, gdy widzę oblaną łzami komedję, targowisko przybrane w szaty kapłaństwa.

Ale stan taki trwał krótko. Zajaśniało potężne malarstwo krakowskie, rozszalał się z pędzlem w ręku Mehoffer, Malczewski, Stanisiawski i inni. W literaturze pojawia się szereg pisarzy, którzy wybiegają daleko ponad powszedniość. Aż wreszcie zabiera głos Stanisław Wyspiański.

Co inni zaczęli, zaznaczyli, zamierzyli, to on skupił, spotęgował, zogniskował w sobie. On modernizm w Polsce zaszczepiony wyhodował, polskim uczynił. Modernizm był mu tylko słońcem, przy którego twórczym blasku dobył z gleby ducha polskiego całe smugi zieleni, barwnych kwiatów, nowych drzew, nowych lat, nowych wiosen.

Każda nowa epoka wprowadza do literatury potoki nowego słownictwa i zastępy nowych postaci. To jej najrealniejszy dorobek. Tak wzbogacił literatury europejskie romantyzm, realizm, naturalizm; tak wzbogaca je "nowa sztuka", czyli: modernizm, czyli; sztuka duszy współczesnej.

Co pewien czas bowiem język literacki kostnieje. To, co było żywe za czasów romantycznych, staje się manjerą bezduszną w oczach poromantycznych. Ludzie widzą, myślą i czują już w nowy sposób a po staremu jeszcze wyrażaję swe widzenia, myśli, czucia. Powstaje tedy z jednej strony reakcja przeciw szablonowi, z drugiej strony, o ile istnieją, w kraju talenty, dążenie do należytego wyrażenia tego nowego sposobu widzenia, czucia i myślenia. Tak naturalizm skierował gwary do wielkiej rzeki słownictwa literackiego, dał im prawo obywatelstwa, wzbogacił mowę, zaludnił powieści i dramaty nowemi postaciami. Tak postępuje u nas w chwili obecnej modernizm.

I to jest owego modernizmu zasługa konkretna, sprawdzalna, powiedzmy: zasługa materjalna. Na harfę języka naszego naciąga nowe struny; grając na tych strunach, urabia ich dźwięk, uszlachetnia je. Do galerji stałych figur wprowadza nowe — a więc — wprowadza nowe dusze, nowe serca, nowe umysły; zatem wzbogaca nasze obserwacje, pogłębia nasze uczucia, wprowadza rozmaitość do naszych myśli.

To są zasługi namacalne, zasługi znaczenia wysoce kulturalnego; one zostaną, choćby nawet miała kiedyś przebrzmieć "nowa sztuka".

Z tego dorobku będą korzystały jakieś przyszłe, nieprzewidziane dziś kierunki w literaturze.

My, ludzie tutejsi, nie umiemy tego należycie ocenić. Warszawa odcina nas murem od wsi, wieś odcina się płotem swoim od Warszawy. W Warszawie inteligencja odcina się progiem swego salonu od prostactwa; prostactwo w Warszawie odcina się kastą swoją od salonu. Studnią języka naszego jest słownik, powieść Sienkiewicza, gramatyka. Czego niema w słowniku, w powieści Sienkiewicza, w gramatyce, to według nas niema prawa do bytu.

Inaczej w Galicji. Tam. rok rocznie z najniższych, warstw ludności napływa armja dzieci wiejskich i miejskich do szkółek, szkół, ludowych, normalnych, męzkich, żeńskich, mieszanych, niższych, średnich, wyższych, do gimnazjów, szkół realnych, seminarjów nauczycielskich, duchownych, do wszechnic, politechniki. Na tych młynach cywilizacyjnych przerabia się ten tłum nowych dusz, nowych serc, nowych umysłów i zalewa następnie wsie, miasta, urzędy, redakcje, instytucje artystyczne, literackie, naukowe, przemysłowe, handlowe, społeczne, wchodzi do sejmu, parlamentu. Młyny cywilizacyjne nie opłukały z nich rudy językowej, nie zmieniły z gruntu ich dusz, nie wynaturzyły ich; pozostają w znacznej części sobą, muszą pozostać, gdyż tworzą kategorję "ludzi nowych", kategorję coraz liczniejszą, biorącą udział w życiu i wybijającą się coraz bardziej naprzód a naprzód. Tem się też tłomaczy, że publiczność warszawska bardzo często uważa za "sztuczne" U Wyspiańskiego to, co jest "naturalne", co jest wprost nieznaną Warszawie "przyrodą polską". Pod tym względem Gralicja - nędzarka żywem życiem swojem wyprzedza nas.

Zatem "żywem życiem" postępuje krok w krok galicyjski modernizm, gdy Warszawa trupieszeje w "konwencjonaliźrnie". Nie łudźmy się. To tak jest. Im prędzej to sobie uświadomimy, tem lepiej dla nas, gdyż tem skorzej zerwiemy z rutyną.

Warszawa nieraz wprost nie rozumie Wyspiańskiego, bo nie rozumie gwar galicyjskich. Przytoczę charakterystyczny wiersz z" Wesela":

Ani zbili pan w koronie,że stoimy gdzieś na szczerbie,

ani zbili szlachta w herbie,

ani zbili chłop przy płagu,

czy tam kogo gdzie co boli,

wół przy roli, świnia w ganku, —

hulajże panie kochanku!

Wyrażenie "zbili" a raczej "zbyli" znaczy: nie pomyśli, nie zważy. "Ani zważy pan w koronie, ani szlachcic herbowy, ani chłop" — etc.

To pod względem językowym. A pod względem społecznym Warszawa nie wyobraża sobie, że przed zwyczajną karczmą wiejską może siedzieć córka arendarska, mając włosy w półkole "jak włoscy w obrazach anieli", i z rozpłonionemi policzkami rozczytywać się w Przybyszewskim...Narodził się nowy świat.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Warszawa jest nawskroś tendencyjna. Ale czy tendencje te płyną z żywych źródeł? Tendencje te są szanownemi cieniami dawno zmarłych nieboszczyków. Istnieje cały kanon tendencji; nawet porządek i ich kolejność jest ustalona.

Istnieje walka o tendencję i reakcja przeciw niej. Nie rozumiem tej walki. Nie rozumiem tendencji. Albo jest nią wszystko, albo nic.

Albo tendencja jest wolą autora, by przekonać czytelnika, natchnąć go, porwać — a wtedy tandencyjnym będzie każdy liryk, tłomaczący nam, że jego Beatrycza jest najpiękniejszą kobietą na świecie; albo też w dziełach dobrych niema wogóle tendencji, tylko prawdziwe fakty i prawdziwe uczucia. Prawda tego rodzaju zupełnie wystarcza; nieraz jednak jest ona przykra dla kół wsteczniczych, koła te chciałyby ją ukryć a odnośne dzieła piętnują mianem tendencyjnych. Zauważyć jednak trzeba, że posiadamy zarówno dzieła anty szlacheckie jak filoszlacheckie, antykonserwatywne i filokonserwatywne; ale są to poprostu dzieła złe. "Tkacze" Hauptmana nie mają w sobie szczypty tendencji, zawierają tylko prawdę, może dla niektórych ludzi nieprzyjemną. Nie znam natomiast bardziej kapiących od tendencji prac nad powieści znanego konserwatysty Teodora Jeske-Choińskiego'.

Z tego tedy stanowiska rzecz rozważając możemy powiedzieć, że Wyspiański nie ogląda się zupełnie na kanon naszych, tendencji.

Ma on w sobie jakieś żywe źródło, z którego bije ustawicznie myśl i uczucie, z którego bije to, co jedni nazwą tendencją a drudzy tylko — prawdą.

Ale by jako artysta coś powiedzieć, by jako człowiek oddziałać na człowieka, by zapanować nad pokoleniem współczesnem, trzeba wzmóc swoje środki artystyczne. "Ideen hat jeder Esel" powiada niemieckie przysłowie. Dla ludzkości tylko ta idea przedstawia wartość, która się przyobleka w konkretny czyn.

A literatura — to czyn. Czyn ten może być niedołężny, choć idea szczytna. Oto wierszowany dowód:

W zielonej altaneczce

Siadł panicz przy panieneczce,

Spleceni uściskiem zapomnieli o świecie.

Idea szczytna, ale tylko skompromitowana przez niedołężny wyraz literacki.

Myśl konwencjonalna. Młodość ma prawo zapomnieć w uścisku miłosnym o wszystkich niedolach świata. Społeczność, która nie uszanuje uczucia indywidualnego i będzie mu twardą macochą, doczeka się prędzej czy poźniej że to uczucie zbuntuje się przeciwko niej. Ono ma takie same prawa do życia, jak sama społeczność. A gdy społeczność je uczci, o! wtedy ono przez wdzięczność nieraz zaprze się siebie i każe Kartaginkom obcinać swe włosy, a pleść z nich liny okrętowe do walki z Rzymem!

Nim pomówię, jak to Wyspiański gromadził środki artystyczne i kształcił swoją wyobraźnię, chce jeszcze dać obraz środowiska, z którego wyszedł.

Chcę przedstawić kolebkę jego myśli, jego uczuć, jego wzlotów.

Kolebką, tą jest Kraków.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Warszawa to miasto współczesnego życia, handlu, uciechy, szału towarzyskiego, wesołego śmiechu, barwnych potoków publiczności, nędzy podmiejskiej, śpiewki hulaszczej i humoru andrusa. Warszawa to zbiorowisko modnych, tandetnych domów. Warszawa ma domy stare, ale ani jednego "starożytnego". Trochę tej niedawnej starożytności jest na Starem Mieście. Ale modna Warszawa ucieka od jego zapowietrzonych ulic. Więc Warszawa niema żadnych tradycji? Czy w nocy wspomnień nie błyska żadna gwiazda? Czy różne ulice nie opowiadają tu nikomu swoich epopei? A okolice Warszawy? Tak, ale, — •

Ale, ale —

Ale — —

W tej chwili piszemy o modernizmie. Już dotarliśmy do zapowietrzonych ulic Starego Miasta. Tak, modna Warszawa, decydująca o sztuce i poezji Warszawa, ucieka stąd. A Kraków?

Kraków to wedle słów poety: "gród martwych ludzi a żywych kamieni". Gdyby dziś ludność tak uszła z Krakowa, jak przed sześćdziesięciu laty z krymskiego Czufut-Kale, możnaby Kraków cały nakryć jednym kloszem i byłby to klejnot archeologiczny.

Ale krakowskie "kamienie" żyją! Każda kamienica będzie nocami opowiadała swe tajemnice różnym Kremerom, każdy dzwon ma osobną historję, każda brama swój styl. Kraków to wielki starzec, ze swoim tronem Wawelem, ze swoją córą Wisłą, ze swoim widnokręgiem, na którym się mgławią sine szkarpy poszarpanych Tatr.

Olbrzymia architektura, olbrzymia dekoracja, żywa przyroda i — wielkie tradycje.

Tu kiedyś niby udzielny książe panował Matejko. Dano mu nawet do ręki berło. On snuł z siebie królewskość, monarszy aż do barbarzyństwa, tytan samodzielny a w końcu despota.

Całe życie zagarnąć chciał dla siebie. Z tęcz sześciobarwnych poczynił pętle, by młode duchy powlec za sobą. I one szły, szły za nim niewolniczo, tracąc oryginalność, tracąc duszę.

Aż wreszcie zbuntowały się przeciw tytanowi. "Wybiegły z tych krzyczących przeszłością murów na pola, na góry, na słońce, na wiosnę. "Kłótnia hucułów" była może pierwszym manifestem ich niezależności.

Matejko pozostał tytanem, pozostał królem, pozostał ukochaniem narodu. Ale obok niego zaczęły wyrastać nowe bohaterskie dusze, nowe życie jęło się pienić bujnie, rozgrzmiały nowe hasła. "Przeszłość" została odmalowana, przyszła kolej na "teraźniejszość".

I powstał nowy okres, który niesłychanie wiele uczynił dla sztuki. Ale te wartkie dusze nie poprzestały na teraźniejszości; zaczęły rwać się w "przyszłość".

Na to wszystko patrzył "Wyspiański, patrzył i kształcił się. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość poczęły się w nim zlewać w jedną — wieczność.

To dał Kraków jego fantazji.

A co dał jego mowie?

Kraków leży w szczególnem położeniu pod względem bogactwa gwar. Na miejscu pyszna gwara krakowska. Pod Tarnowem wspaniała gwara mazurska, z której powstała" Klątwa". A tam niedaleko gwara górnoszlązka, która po oczyszczeniu z naleciałości, niemieckich da cudny, starożytny język epoki złotego wieku. Czwartą dzielnicą językową jest — bibljoteka jagiellońska; tam zamknięty język wszystkich wieków, odkąd było pisane polskie słowo.

To dał Kraków Wyspiańskiemu pod względem językowym.

A co dał jeszcze? Dał mu scenę!

Kiedy w Warszawie nowa sztuka zyskuje miano" rui i porubstwa", kiedy nowych autorów prawie się nie wystawia, kiedy aktorowie otwarcie się przyznają, że nie rozumieją., nowej sztuki", natomiast piszą na nią paszkwile i te paszkwile wystawiają, jak to miało miejsce z sławetnym paszkwilem Palińskiego" W odmęcie'' — Kraków dał Wyspiańskiemu scenę, dał ją, dał wprawdzie: "dwadzieścia kroków wszerz i wzdłuż... " jak ironizuje poeta w "Wyzwoleniu", ale to już rzecz jego, jakiemi wizjami zaludni te dwadzieścia kroków kwadratowych.

Kraków dał scenę literackiej młodzieży, dał jej wypowiedzieć się, dał jej żyć.

Kiedy krytyka warszawska zajmowała się spędzaniem płodu dramatycznego a publiczność nie umiała wyróść ponad krytykę, w Krakowie krytyka na publiczność wpływu nie miała, tam publiczność decydowała sama, rozumnie, czy głupio, wszystko jedno, ale nie w imię ubocznych interesów różnych" familji".

To dał Kraków Wyspiańskiemu.

A co dał mu Wyspiański wzamian?

Dał mu szczerze, w całości, bez oszlifowań, bez tendencyjnych przetopień, bez sztucznej stylizacji, dał mu swój — żywy genjusz — dał mu — żywe płody tego swego genjuszu.

Ale nim przemówił, nim przemówił jak grom w chmurach, zbierał pierwej w sobie zapasy tych iskier elektrycznych, kształcił swoją wyobraźnię, kształcił ją słowem i pędzlem.

Oto szereg tych. nadzwyczajnych prób kształcenia swej imaginacji.

Mamy skromny, podłużny rysunek z podpisem "Fontanna".

U wylotu strumienia wodnego skłębiona postać kobieca, naga, wodna, silna a zadumana, bo czoło oparła na ręku. Nad nią wielki wytrysk wodny, zaludniony przewalającemi się postaciami, które, ledwie wzbiły się do szczytu, już bezwładnie ku ziemi opadają.

Tak Wyspiański chciał przedstawić DUSZĘ WODY.

Inny rysunek. Podpis: "Płomienie".

Kilka drewek na krzyż ułożonych, z nich dobywają się płomienie i zamieniają na szereg postaci o oczach niebezpiecznie spokojnych, czerwonych, złych, jakby syczących, patrzących dokoła, co podołałyby zniszczyć.

Tak Wyspiański chciał przedstawić DUSZĘ OGNIA.

Albo inny rysunek. Podpis: "Szatany".

Trzy demoniczne postaci, siedzące jedna nad drugą. Tak by je pojął Milton, tak Michał Anioł. Są one bezwłose, na czołach ledwie widzialne różki. Spokojne, rozmyślające. Tak, wszystkie rozmyślają, jakie zło wyrządzić światu. Jeden szatan podparł pięścią twarz i myśli. Drugi szatan podparł czoło ręką i myśli, Trzeci położył wskazujący palec na zamknięte oko i myśli.

Tak Wyspiański chciał przedstawić DUSZĘ ZŁA.

Albo inny jeszcze rysunek.

Podpis: "Duchy bohaterów".

Nad czarnemi, przejrzystemi wodami unosi się szereg okropnych ciał, ściętych straszliwym skurczem zgonu. Poprzebijane włóczniami; oblicza skrzywione, usta puste po ostatnim okrzyku męki. Tak ciała te legły w bohaterskiej śmierci. Przywykliśmy widzieć bohaterów już na piedestałach pomnikowych, już w glorji wieków, już obmytych z kurzawy bojowej, z posoki, już przybranych w togi nieśmiertelności. Ale pomnik to nie bohater, to już apoteoza bohatera. Bohaterstwo narodziło się tam, podczas żniwa śmierci, w chwili okropnego zgonu, ono tam leży niepogrzebane na pobojowisku.

Tak pojął Wyspiański DUSZĘ BOHATERSTWA.

On widzi na swój sposób, myśli i czuje na swój sposób, wyraża na swój sposób.

Kiedy wszyscy poeci nasi rozkochali się w ozdobach wiosny, w niewinnych fijołkach, ponętnych różach, dziewiczych liljach, mistycznych irysach, on, tragik, wziął zwyczajny oset polski i począł go rysować.

Ten oset, ten chwast, nabrał pod jego ołówkiem cech tak tragicznych, tak potężnych, że zblakły przy nim wszystkie róże, spowszedniały lilje i zgłupiały irysy. Groza wieje z tych rozpościerających się ostów, któremi zapełnił zarówno książki swoje, jak i książki swoich przyjaciół.

Tego wszystkiego nie piszę o Wyspiańskim jako malarzu. To należy do okresu rozwoju jego imaginacji i środków artystycznych w ogóle.

Bo inaczej musiałbym mówić, jak królewskiemi szatami malarstwa przybrał starożytne kościoły, jak dźwignął Matejkowski szkielet Kazimierza Wielkiego, ustawił prosto, okolił płaszczem królewskim, na czaszkę włożył koronę, jak sprawił, że ze szkieletu bije wielkość i takie życie wieczyste, że ten witraż staje się niemal symbolem tryumfu sztuki nad śmiercią.

Bo musiałbym mówić o gigantycznej postaci Stanisława Szczepanowskiego w innym witrażu, bo musiałbym mówić o witrażu, przedstawiającym Henryka Pobożnego, w którego postaci szaleją całe Średnie Wieki w konwulsji ekstazy, kajania się i oczekiwania" dnia sądnego".

Bo musiałbym mówić o tych wszystkich główkach, o tych wszystkich twarzyczkach dziecin polskich, bladych jak opłatki, bezsłonecznych, choć na słońcu żyjących; o tych rękach, z których każda jest fragmentem epopei...

A mówić mam przecie o Wyspiańskim jako naszym nadzwyczajnym dramaturgu, który już zapanował nad pokoleniem, którego, "miałeś chamie złoty róg", juź rzucają sobie do oczu posłowie sejmowi...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Pierwsze dzieło, to — "Legenda".

Legenda o Krakusie i Wandzie, stara legenda, spowszedniała, spłowiała. Cały jej ludowy materjał da się zamknąć w kilkunastu słowach.

Do tej legendy zamierzchłej pod szepcze chyba coś poecie Jama Smocza, albo dwie Mogiły. Zresztą wszystko przepadło.

A jednak legenda ta musiała opierać się na potężnych zdarzeniach, które pchnęły rydwan dziejów w jakimś decydującym kierunku. Z tej legendy pozostały popioły, które napróżno sentymentalizm starał się ożywić.

Sentymentalizm ten robił z Kraka — Krakusa, powiedzmy — niemal — Krakowiaczka... A co uczynił z Wandy? Krakowiaczkę Wandeczkę, która nie chciała Niemca...

Ale Wyspiański wiedział, że nie był pstrym Krakowiaczkiem ten, któremu lud usypał mogiłę. Wiedział, że nie mogła być Wandeczką księżycową boginką ta, którą lud również mogiłą uczcił.

I nic Wyspiańskiego nie obchodzi słoworód. Wanda? Undyna? Wenda? Vistula? Vandalus? On wie, że tkwiące w legendzie piękno jest prawdziwszem i pewniejszem od wysiłku naukowego nad zagadnieniem tak wątpliwem. Potężna jego wyobraźnia zaklęła tajnie przeszłości i dobyła z nich, jeżeli nie prawdę, to niesłychane prawdopodobieństwo, które odrazu przekonywa.

Więc w prastarym borze na górze Wawel stoi drewniany dworzec króla Kraka. Dokoła ogniska kupią się sędziwe woje, rozmawiające jakimś zamierzchłym językiem; w powale ogromny otwór dla uchodzącego dymu; widać przez niego noc i gwiazdy.

A na skórach leży stary, umierający Krak. Już mu się wiele nie należy. Siadł koło niego siwowłosy Śmiech, baje mu o wszech znikomości. A Krakowi śmierć ciężka, bo niemieccy rycerze niepokoją jego ziemie.

Od pierwszych słów godzimy się na takie pojęcie tematu, porywa nas dawność, widzimy wszystko tak, widzimy tych wojów, to ognisko, ten otwór w powale, cały ten drewniany dworzec.

Od pierwszych słów czujemy, że mowy tych wojów tchną niesłychaną prawdą, że to chyba tak było, że Wyspiański odnosi tryumf nad Legendą ludową, że teraz jego Legenda panować będzie w naszych umysłach.

Rozegra się bój śmiertelny a odwieczny, do dziś dnia nie zakończony. W boju tym przewodniczyć będzie bohaterska Wanda; gdy jej rodzic już bronią nie władnie.

A potem Legnie Krak olbrzym na dnie Wisły, skamieniały, śród pląta wy wodorostów. Przepływające boginki będą go twożliwie opływały, aż na brzegu stanie Wanda z hufem rycerzy...

Dzieło piękne, choć czuć jeszcze obce wpływy. Czuć przedewszystkiem wpływ największego modernisty, czuć Wagnera. Przypomni się może "Złoto Renu". Ale już pozostanie w uchu owa śpiewka wiślana, z tym akcentem na ostatniej zgłosce:

"Halo, halo wiślana falo... "

Na dziele tem widnieją dwie daty: 1892 i 1897, oraz dwie miejscowości tworzenia; Paryż — Kraków. To mówi wiele. To jeszcze wciąż okres kształcenia imaginacji.

Nastąpiły dwa dramaty historyczne z czasów znacznie bliższych. Pierwszy "Lelewel", drugi "Warszawianka".

Czy historyczne? Czy ton czasów istotnie uchwycony?

"Lelewel" jest utworem słabym. Słabym w porównaniu z tem, co Wyspiański napisał przedtem lub potem. Jest to jakiś wyrywek, ot, kartka z dziejów, kartka nam droga, pełno znajomych postaci; ale te czasy miały chwile tragiczniejsze, potężniejsze, poetyczniejsze. Lelewel jest zaledwie podmalowany, choć rysy zasadnicze są prawdziwe. Ale nie znajduję w tym utworze tej nadzwyczajnej poezji, nie znajduję nawet tego "stylu. " Wyspiańskiego. Gdyby nie bezwzględny pewnik, możnaby niemal mniemać, że to apokryf... Ale — pozwólmy autorom wielkim pisywać od czasu do czasu rzeczy słabe. Słabe rzeczy pisywał Bethowen, Goethe. Jeden tylko nie napisał nigdy nic słabego — a może spalił? Tak, jeden. Jest nim — Szopen. Spalił? Tak. Kazał przed śmiercią rzucić do ognia zwitek rękopisów, mówiąc: "Jestem to winien wam i — sobie". Rzecz charakteiystyczna, że Wyspiański pomimo propozycji z różnych stron nie chce zrobić drugiego wydania "Lelewela".

Od tych dramatów polskich zwraca się nagle Wyspiański do tragedji greckiej. Czuć, że chce sięgnąć do jakiegoś praźródła. z którego czerpała Europa.

Szuka tragiczności, szuka potężnego Fatum do jakiejś przyszłej "Klątwy". Szuka scenicznego rysunku bohaterów, gdyż niebawem chłop polski ma u niego przemawiać jak grecki heros.

Szuka wielkiej powagi tragicznej, szuka poezji tak potężnej, aby się jej żadne serce nie oparło.

"Meleager" jest owocem tych szukań. To już zupełnie skończone dzieło. Jeszcze dramaty polskie mogą na nas działać samym tematem. Tu już nie. A Wyspiański chce być pewnym swej siły, bo kiedyś powróć" znowu do tematów swojskich, a wtedy będzie mu potrzebna potęga nadzwyczajna. Będzie chciał bowiem nie opierać się na temacie, ale dźwignąć temat.

Tak, dramat grecki. Ale czyż istotnie grecki? Co jest w nim greckiego? Dawność. A czemu nas ta dawnośc bierze? Bo w niej są uczucia dzisiejsze.

A może pożądanie takich uczuć? Sen o jakiemś bohaterstwie śród owej szarej powszedniości?

Bo to jęknie niebawem w "Weselu", jęknie ta tęsknota bezmierna, doprowadzona niemal do szaleństwa. "Protesilas i Laodamia" to ta sama dawność przy dzisiejszych uczuciach i tęsknotach.

Ale — nim o tych greckich dramatach pomówimy, zastanówmy się nad tem, bo może pora właściwa, jak Wyspiański w ogóle pojmuje dramat?

Znamy jego historję. Był grecki, posągowy, którego teorje nawet podał Arystoteles. To, co nas doszło, tchnie wielkością, tchnie poezją. Nawet komedja grecka śród najdziwaczniejszej satyry pieni się od poezji. Weźmy naprzykład "Żaby" Arystofanesa. Charon wiezie cienie przez wody podziemia, a chóry żabie rechocą śpiew czyscowy: "Brekekekeks koaks, koaks... Brekekeks koaks, koaks... "

Takby pisał Wagner.

Ale dramat grecki umarł razem z antyczną Helladą. Umarł; bo to, co pozostało po nim w bibljotekach, to, jak słusznie Goethe powiada, "szata tylko".

My już dziś nie w stanie zrozumieć potęgi dramatu greckiego. Nie odczuwamy owej niesłychanej grozy, gdy w scenie ostatniej grzmiał głos boga wyrokiem...

Dusza grecka uleciała z dramata greckiego. Pozostało to, co zabalsamowały bibljoteki.

Ale rodzi się dramat Szekspirowski. Ma dwadzieścia osiem aktów; materjałem fabulistycznym dorównywa epopei. Bohaterowie już nie są posągami, już są, ludźmi. Aktorzy wszędzie mogą grać, byle gdzieś dało się przybić deseczkę z napisem "Las" albo "Sala tronowa

Dramat trwa sześć, siedm, ośm godzin; grany jest w dzień. Fatum przenosi się do duszy ludzkiej i przemienia się w psycho-demonizm. Ale niebawem dramat Szekspirowski poczyna, jeżeli nie umierać, to ciężko chorować.

Powstaje bowiem nowoczesny typ "gmachu teatralnego". Rodzi się dekoracja, zasłona, której już próbowali Rzymianie. U Szekspira niema zasłony. Tam po każdej scenie "wszyscy wychodzą, ".

Tak, rodzi się dekoracja, powstaje zasłona, kulisy, kinkiety. Ale jakiś obłęd, jakiś daltonizm czyta fałszywie Arystotelesa i "postrzeżania" jego zamienia na "reguły"; w dodatku wkłada Arystotelesowi w usta regułę o jedności miejsca. Czytajcie jego "poetykę", przecież przetłomaczył ją Stanisław Siedlecki. Czytajcie choćby rozdział V!

To ciężkie jarzmo reguły wytrzymują tylko najgenjalniejsi, wytrzymuje przedewszystkiem Molier. U nas nie ugina się pod niem Fredro, choć niekiedy zrzuca je.

Ale to przemija. Lessing każe nawracać do Szekspira. Ukazuje się Szekspir z dekoracjami.

Ba, ale. tu nowa trudność. Jak tu w ciągu trzech lub czterech godzin wieczornego przedstawienia odegrać "z dekoracjami" to, co bez dekoracji trwało sześć lub siedm godzin?

Technika tearalna robi niesłychane wysiłki. Dozwala autorom najwyżej pięć lub sześć zmian. Rosną bowiem wymagania publiczności; ona chce dekoracji, kostjumów, żąda obrazu. Autorom poczyna być ciasno.

Powstaje francuska komedja salonowa XIX-go wieku. Ona ratuje rzekomo sytuację. Jest to sztuka burżuazyjna, ale jest! Ach, jak męczy się w tym nowym gmachu teatralnym stary Willy!

Maszyny windują nieboszczyków z pod ziemi; albo przepuszczają, ich ściany gumowe.

Nagle rodzi się elektryczność i przeobraża technikę. Co robiły dźwigacze, to teraz robi reflektor. Duchy pojawiają się i znikają istotnie — jak duchy.

Ostatni wyraz elektryczności, zastosowanej do teatru, to "Jagusia" (Hannele) Hauptrnana. (Nie "Hanusia", imię źle przetłomaczono!)

Ale ta ciasnota aktów! Nagle - niepotrzeba ich wcale!

Jeden, dwa, trzy — wystarczą zupełnie. Jakto? Akcja przenosi się z zewnątrz człowieka do jego wnętrza. Pocznie Maeterlinck pisać swe dzieła w jednej tylko odsłonie i nie będzie mu ciasno. Hauptman przerwie pauzą swoją "Jagusię" tylko chyba ze względu na zmęczenie aktorów. Wyspiański rzuci wprawdzie w "Legionie" dwanaście scen, ale zwykle dość mu jednej, będzie pisał w dwóch, najwyżej w trzech odsłonach.

I zmieni się pogląd na "prawdę sceniczną". Umilkną kłótnie o to, czy opera ma rację bytu, czy nie, bo "przecież ludzie w życiu nie śpiewają". Ba, w życiu! Poco ma być tak jak w życiu! W życiu lwy nie rozprawiają z osłami, nie rozprawiają w ogóle; arja nie jest prawdziwa ze względu na "zdarzenie", ale bajecznie prawdziwa ze względu na "uczucia" towarzyszące zdarzeniu.

Zresztą to wszystko sztuka a nie życie, to poezja a nie życie. Wszelka poezja jest jakąś ugodą pomiędzy poetą a słuchaczem. Dziecko bierze kawał patyka i wmawia w siebie, że to konik. Chiński aktor żegna na scenie narzeczoną i jedzie na wojnę; następnie obraca się w drugą stronę i powiada krótko: już jestem na wojnie. A publiczność mu wierzy, bo chodzi jej tylko o to: co dalej.

Nie wierzę w djabła i nie lękam się go. Ale wiem, że wierzą inni i że się go bardzo lękają. Więc gdy mi poeta ten lęk przedstawi, będę przejęty.

Nie wierzę w to, w co wierzy Jagusia Hauptmanowska, ale wierzę w jej cierpienia i w jej psychologję. Drżę tedy z przejęcia na tej sztuce, byle mi ją dobrze zagrano.

Me wierzę, by jakiś wiecheć słomy ożył, poczynał sobie jak człowiek i stał się nawet starostą weselnym. Ale wierzę, że społeczność moja nieraz słucha idei, wartej wiechcia słomy. Przeto Wyspiański może wstrząsnąć całem mojem jestestwem, gdy mi rzuci do izbicy weselnej całą społeczność i każe jej tańczyć w takt jakiegoś Chochoła.

Więc dramat nowy — to niejakieś nowe reguły, nie nowa technika teatralna, ale genjusz, który stworzył nową poezję sceniczną, dobrał się do nowych pokładów duszy ludzkiej, który nie miota lud wichrami zewnętrznej fabuły, ale odwraca człowieka podszewką na wierzch, ale wnętrze jego czyni zewnętrzem, ale ukazuje, jak człowiek z siebie wyprowadził cały okalający go świat, który go zdepce.

I to mimo całej wulkaniczności nie romantyzm. Bo modernizm skorzystał ze wszystkiego. Skorzystał ze zdobyczy romantyzmu, realizmu, nawet, i to bardzo, z naturalizmu, choć jest jego wrogiem.

A jedną z potęg jego to symbolizm.

Cóż to jest symbolizm?

Wyjdźmy z alegorji.

Alegorja bierze pojęcie oderwane i ożywia je, Wprowadza np. Patryotyzm urzędowy, każe mu deklamować to wszystko, co do patryotyzmu urzędowego należy. Symbolizm powiada, że taki patryotyzm urzędowy, to wiecheć. Wprowadza tedy na scenę Wiecheć, każe mu przygrywać na skrzypeczkach i straszyć "miałeś chamie złoty róg, ostał ci się tylko sznur"... A wszystkie ludzkie mumje tańczą w takt tego Wiechcia. Nie rozumiemy, ale rzecz bierze nas niesłychanie, niepokoi, wracamy do domu, ach, nagle...

Tak, zrozumieliśmy symbol.

Wyspiański jest we wszystkich dziełach swoich symbolistą. Każdy jego dramat jest jednym wielkim symbolem czegoś, co się wśród nas dzieje, co nas boli, raduje, drażni, tęskni, cni, co marzymy, za czem wybiegamy w przyszłość...

A ponieważ Wyspiański jest myślicielem, przeto symbole jego są nadzwyczaj głębokie.

Tak wyobrażam sobie genezę teatru Wyśpiańskiego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

"Oineus, król Kalydonu, pominął Dianę w ofiarach; i Diana przeto zawrzała gniewem słusznym. Naszedł tę posiadłość dzik potworny, przed którego żarłocznością wszystko ucieka. Na odległą okolicę spokój zamącony, zboa spustoszone i stratowane; trzody ostać się nie mogą na pastwiskach; ucieka ktobądź w odległe strony; opustoszenie zupełne zagraża wsiom najbliższym.

"Ale miasto Dianę przebłagać ofiarami, syn królewski, Meleager, ośmielił się młodzieńczych swych porywów użyć na zagrodzenie bożej kary; poszedł upolować dzika w gęstym lesie. Czyn więc bezbożny jest i nie należy się spodziewać dobrego wyniku łowów.

"Towarzyszy mu miłość dziewczyny, która stawa pod szczególniejszą opieką Diany, srebrnem światłem świecącej; wiem zaś Atalantę w łaskach u bogini już dla dziewictwa wdzięków, też i biegłości zręcznej w ulubionej przez boginię przyjemnostce.

"Zaś towarzyszą im: Tezej niezwyciężony, Jazon przesławny, Kastor z Polluxem bratem, Laert, Pirithoj, Toxej i Plexip".

Nad Akropolisem wschodzi Diany sierp świetlisty. Niepokój ogarnia Altheę, królowę, matkę Meleagrową. Bo powtórzył się sen, który miała przed dwudziestu laty, gdy złożono syna do kolebki rzeźbionej.

Oto Parki stanęły przed śpiącą, mówiąc: że dziecię nie będzie żyć dłużej, niż głownia żarzyć się będzie...

Althea wtedy zbudziła się z krzykiem, porwała głownię i zanużyła w kruż świeżej źródlanej wody pełny.

I odtąd w kosztownej skrzyni przechowuje głownię, strzeże skrzyni sama, każe ją wszędzie nosić za sobą.

Dziś sen ten okropny się znowu powtórzył. A powtórzył się właśnie w chwili, kiedy jest głęboko urażona na syna.

Bo oto kocha się w nienawistnej dla niej Atalancie. Więc podmówiła braci swych Toxeja i Plexipa, a wujów syna, aby dziewczynę zbeszcześcili, gdyż zazdrości myśliwskiej sławy bohaterom. Tak, podburzyła przeciw Atalancie braci, a Toxejowi nawet zatrutych pęk strzał wsypała w kołczan.Świeci sierp Diany, stoi ołtarz - głaz, siadł w pobliżu starczy Oineus i niespokojna matka Althea, otaczają ich domownicy — a tam w borze rozgrywa się tajemnicza burza.

I lecą, posły. Dzik powalony! Któż go powalił? Meleager? Tezej? Jazon? Nie, dziewka powaliła, Atalanta!

Gniew szarpnął sercem Althei.

Lecą nowe posły. Nieszczęście! Na łowach polegli Toxej i Plexip!

Już ich tam niosą na noszach. Kto ich zabił? Polegli bowiem od oszczepów...

Kto ich zabił?

Furjo, kłąb wężów nosząca w koronie, weź Altheę, matkę, za ręce! Niech cienie poległych braci, co wloką się w mroczną głąb Hadesu, przywoła i nasyci posoką zabójców...

Kto zabił jej braci? Nie macie odwagi powiedzieć? Czy Tezej niezwyciężony?

Nie! Tezej odjechał w tej chwili, miotając obelgi: "Niech Zews nie wszystkie ciosy mierzy w głowę Oineusa; niechajby go oszczędzał, litością zdjęty; ja muszę się oddalić, żebym nie był świadkiem Zewsowych wrogów, a nie bluźnił współczując... "

Więc nie Tezej. A Jazon przesławny?

On, uniesiony gniewem, grożącą dłoń wzniósł w niebo i wymieniał nazwiska rodziny królewskiej...

Więc nie Jazon. A Laert?

Odjechał i tylko ręką uczynił gest, jakby chciał wstrzymać gniew bogów, lecący piorunem w pałac ojca Meleagrowego...

Więc nie Jazon. A Kastor i Pollux, dwaj bracia zwadliwi?

I oni odjechali błagając niebo, by zawiesiło grom wymierzony w głowę starego króla...

A wreszcie i nie Pirithoj...

Więc syn, syn — Meleager??

Zabił dla tej dziewki? Wujów rodzonych zabił dla nienawistnej Atalanty?

Ha, tam on wraca. Sługi śle przodem. Zapowiada śluby swe z Atalantą, nienawistną Althei dziewką.

Furjo! Zabij w sercu matczynem syna!

Dajcie skrzynię, sięgnąć głownię, tam ołtarz - głaz. Spalić to przesądem przesycone drewno, spalić ten symbol miłości macierzyńskiej...

Ogień zapłonął na ołtarzysku, matka chwiejnym krokiem przystępuje i — rzuca głownię, rzuca w płomienie miłość synowską.

Rozlega się okrzyk grozy.

Widział to syn. Matka obelżywemi słowy znieważa naznaczoną jego małżonkę. Ha, wszystkie węzły pozrywane.

Zatrute strzały sypałaś w kołczan? Jeden myśliwy, draśnięty lekko zadziorem jadowitym, padł nieżywy. Zbeszcześcić chciał ją? Padli od oszczepców Meleagra, choć wujowie!

Precz, wszyscy precz! Niech pali się głownia, przesąd niewieści, lęk zbyteczny budzący...

U ołtarza-głazu pozostaje Meleager i Atalanta. A głownia pryska iskrami, spała się, mienią się iskierki, czczy dym ulatuje w przestwór...

"Tyś do Diany podobna dziewczyno... "

Tylko ten sierp świetlisty gdyby był na twe czoło zeszedł... Ty bogini sama, ty królowa łowów i księżyca, piękniejsza, niż córka Latony...

O! Ale ona draśnięta włócznią Toxeja, ledwo draśnięta, ale do krwi... Tyle co zaboli, gdy gałąź głogu u szat się zapłacze i kolcem zrani ciało...

A jednak — to wystarcza... ! już dziewczyna jutra przed sobą nie widzi, nie może sobie wyobrazić jutra...

Lęk blady ogarnia Meleagra, a ognie przechodzą ciało jego. Już głownia się dopala na ołtarzu.

I on nie widzi już jutra, nie ujrzy go...

"Althea chcąc podstępnie zwycięstwa przechylić szalę, jednemu ze swych braci, Toxejowi, zatrutych pęk strzał... "

Matka! I on umrze..

Ostatnie iskierki krwawią się na ołtarzu.

Lecz Atalanta, Meleagra chcąc zdobyć, ślubowała się nieopatrznie Dianie. Wyrywa się tedy, śmiertelna, z objęć śmiertelnego. On ją ściga. Ale w pościgu pada.

A głownia raz jeszcze błysnęła i zgasła.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Laodomia, w wiośnie uczuć i żądz, traci męża, bohaterskiego Protesilasa. Wzgardził on Erosem, potargał więzy jego kwieciste, wzgardził łożem miłości, zdjął ręce Laodami ze swej szyi a tryumfu herosów zapragnął.

Milsza mu była sława, niż uściski żony, niż jej gorące spojrzenia i noce na kochaniu spędzone.

Milsza mu była wielkość nad łoże małżeńskie i wszystkie kochania powaby. Odszedł i zginął. A z losem okropnym nie może się pogodzić wdowa.

"Na zawsze szczęście dla mnie zamarło,

na zawsze, —

nad mem kochaniem wrota zawarło

spiżowe. —

Kochanku, usta twe miodowe,

za cóż mi Orkus cię porywa?

Płomienne ramion twych uściski

W mych snach mnie dzierżą...

Wróć do mnie, wróć, choć jedną chwilę

niech będę z tobą zespolona,.. "

Tak rośnie w niej namiętna tęsknota za utraconym. Pragnie go ujrzeć raz jeszcze, upieścić raz jeszcze, bodaj najkrótsze raz jeszcze...

I przychodzi do niej śpiewak Aojdes, w ręku piszczałek kilkoro spojonych razem. Przychodzi co dnia śpiewać powieść długą o Protesilasie...

"Protesilas małżonki

słuchać nieskory żalów,

Koniec wersji demonstracyjnej.