Antoni Józef Rolle

STAROŚCINA OPESKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

STAROŚCINA OPESKA

Rolle Antoni Józef

I

ROZPASANA SWAWOLA

Pod koniec panowania Augusta III walka stronnictw na Litwie urosła do olbrzymich rozmiarów: Czartoryscy wodzą się za bary z Radziwiłłami, a drobiazg szlachecki, podzielony na dwa obozy, bojuje ze sobą tak zawzięcie jak gdyby doprawdy nie własne drobne interesa, lecz pomyślność ziemi rodzinnej miał nieustannie na względzie.

Otóż kartkę z tej smutnej epoki, noszącej wyraźne cechy społecznego rozkładu, podać wam chcemy, choćby dlatego, że dziś jeszcze wypisane na niej zdarzenia budzą niemałe zajęcie.

Rzecz dzieje się w połowie XVIII stulecia; polem popisów jest małe miasteczko Brasław, stolica powiatu, wchodzącego w skład ówczesnego województwa wileńskiego. Sejmiki poselskie odbywają się tu właśnie; wrogie sobie stronnictwa zbiegły się, by dalej wojnę prowadzić. Jedni występowali pod sztandarem możnowładców, inni, a takich było więcej, szukali przewagi dla siebie, by po tej drabinie zwycięstw, często niełatwych, dostać się wyżej i wyżej.

W Brasławiu pod ową porę na czele przeciwnych obozów stali Strutyński i Wawrzecki; pierwszy zasłaniał się powagą ks. kanclerza, drugi miał wprawdzie drobniejsze plecy, mianowicie p. Andrzeja Abramowicza, pisarza ziemskiego wileńskiego, przyjaciela domu Radziwiłłów, ale miał i Ciechanowieckich, starościców mścisławskich, siostrzeńców tylko co wymienionego pisarza. Strony spierały się i dawniej, ale równej znać siły, przewagi nad sobą zdobyć nie mogły, co jeno wzmagało rozjątrzenie wzajemne.

Na wstępie należy nam poznać bliżej przywódców.

Wawrzecki był stolnikiem brasławskim, podstarościm grodzkim orszańskim, posiadaczem niewielkiego kawałka ziemi, ale za to potrafił zdobyć estymę u braci szlachty, znał wszystkie słabostki, słowem, umiał grać na sercach tego zdziczałego i ciemnego ubóstwa, wysoko ceniącego przywilej sejmikowania, jako nieodłączny i niewątpliwy dowód herbownego pochodzenia.

Strutyński do innej warstwy społecznej należał, stał on ponad gminem chodaczkowym, syn senatora (kasztelana smoleńskiego) i wnuk senatora (kasztelana inflanckiego), przyszedł na świat na początku zeszłego stulecia.. Burzliwej przeszłości, „człek impetyczny i płochy, którego młodość w Petersburgu i potem w Gdańsku, podczas oblężenia króla Stanisława Leszczyńskiego, nie ze wszystkiem, jako powiadano, w dobrym charakterze chwalebna". Namiętny karciarz, w grze nawet szczęśliwy, nie opuszczał zjazdów i zręcznie korzystał z okoliczności. Tak w roku jeszcze 1744 przybiegł do Brześcia na sądy asesorskie i dawał huczne wieczory, na które licznie uczęszczała szlachta, nie stroniąca od zielonego stolika. Padł wówczas ofiarą Zabiełło, marszałek kowieński, zgrał się bowiem do nitki: „nawet tabakiery, zegarki, spinki i inne mobilia" zdobył na nim szczęśliwy przeciwnik. Na tym jeszcze nie dość: 200 czerwonych złotych brakowało niefortunnemu marszałkowi; Matuszewicz wyratował go z biedy — pożyczył. W tym okresie spotykamy Strutyńskiego i na Wołyniu, i w Kijowskiem; gościł tu często u krewniaka, Łukasza Berlicza Strutyńskiego, starosty starodubowskiego, do którego należały podówczas Lipowiec, Strutyń, Żorniszcze, Zozów i wiele innych włości.

Przybysz rozwijał na kresach zamiłowanie do gier hazardowych; sui generis cywilizator, oczyszczał kieszenie szlachty i oporządzał alianckich oficerów, konsystujących ciągle w południowych województwach. Czytaliśmy list osławionego Ponińskiego, w którym się przechwala, że będąc młodzieniaszkiem, pierwsze kroki stawiał w szkole Strutyńskiego, dzielnego i niezwyciężonego szermierza. Z czasem atoli ustatkował się, zwłaszcza kiedy się ożenił z Różą de Broel Platerówną; posag żony, a może i oszczędności z kart zebrane, dopomogły mu do oczyszczenia z długów rodowego majątku; Uciany — bo takie miano nosiła ojcowizna — odtąd też zostały one rezydencją młodych małżonków.

Z kolei wypadło wystąpić na arenę popasów obywatelskich; antecedeneje miał Strutyński popłatne w kraju — bo stosunki nawiązane w Petersburgu; a że na te stosunki najbardziej liczyła „familia", z kolei więc zdobył sobie kasztelanie względy i kanclerza w. litewskiego, a stąd nowe korzyści. Aż trzy królewszczyzny należały do niego: wiżańska, w województwie trockim, grodzieńskim powiecie, a do niej dodane dwie wioski — Bołcie i Żyrwiny; tuż obok niewielkie starostwo siejwiejskie; wreszcie trzecie, szakinowskie, choć także niegrodowe, ale w glebie żyznej żmudzkiej, w powiecie birżańskim leżało. Kwarty płacił pan starosta ze wszystkich 5 701 zł; stąd można wnosić, że wcale pokaźne z nich ciągnął zyski. Fortuna rosła, przybyło i odznaczenie — Order Św. Stanisława, ale jakoś, pomimo wysiłku, choćby skromnego urzędu w powiecie nie mógł sobie zdobyć.

A i w domu niezupełnie Szczęśliwie się wiodło: jedyny syn, Romuald, ciągle niedomagał, więc w życiu publicznym nie mógł brać udziału. Ówczesne życie publiczne na prowincji nie szło w parze z wątłą budową organizmu; toć przecie zdobywać mógł sobie stanowisko ten tylko, kto miał tęgą głowę, opierającą się wpływom trunków, spijanych w dozach niepomiernych; kto mógł bronić zagrożonego honoru, co chwila na szwank narażanego, pięścią czy szablą; kto potrafił przekrzyczeć przeciwnika. Syn starosty nie posiadał tych warunków, więc trzymał się na stronie. Z dwóch córek jedna, starsza, Jadwiga, piękną była niepospolicie, lecz za to młodsza, Teresa, ułomna i nad wszelki wyraz szpetna.

Sam ojciec posiadał sporo energii, protekcji i grosza, którego nie szczędził, ale, pomimo to, skromnego Wawrzeckiego pokonać nie mógł, bo i ostatni był „także popędliwy i obrotny". Przyszło do tego, że kasztelanic przymówił mu raz „o urodzenie szlacheckie", zwykła w owej epoce manipulacja, której, ze smutkiem wyznać potrzeba, często używał ks. kanclerz jako broni przeciwko oponentom, choć naturalnie, że sam w szrankach nie stawał, ale zwykle jednego ze stronników na te hece jurydyczne wyprawiał.

Strutyński korzystał z przykładu danego z góry, ależ miał się z pyszna. Wawrzecki pochodził z Krakowskiego, należał do rodziny, której przodkowie dawno osiedli w ziemi brasławskiej, a pełnili tu choć drobne, ale zaszczytne powiatowe urzędy pisarzów jak grodzkich, tak ziemskich, sędziów, nawet komisarzy do spraw granicznych. Zaognienie było tak wielkie, że pan stolnik zamyślał już starostę szakinowskiego „i prawem, i lewem konwinkować", to jest po prostu, za pośrednictwem najemnych pachołków wyszturchać.

Widzi kasztelanic, że nie przelewki; zląkł się oburzenia drobiazgu szlacheckiego, więc w umizgi do p. Abramowicza, pisarza ziemskiego wileńskiego, wielkiego statysty, a który się podówczas znajdował w Brasławiu; odwiedziny z submisją, potem jeden, drugi wieczorek dokonały reszty. A miał, jak to już wiemy, starosta córkę dorosłą, pannę na wydaniu; panu pisarzowi zaś asystowali Ciechanowieccy, młodzi ziemianie znacznej fortuny, posiadający niemałe wpływy w województwie mścisławskim. Szczycili się oni względami i przyjaźnią Radziwiłłów, służyli im też gorliwie. Poniatowski wspomina o tym w swoich Pamiętnikach. Młodzieniaszkiem jeszcze był on na reasumpcji trybunału wileńskiego; przyszło do waśni, jeden bowiem ze stronników kanclerza odezwał się lekceważąco o księciu wojewodzie wileńskim. Wówczas Ciechanowiecki (Jan) porwał się do szabli — i tylko przytomność Flemminga zażegnała burzę. O innym znowu Ciechanowieckim (Michale) znajdujemy w raptularzu z ubiegłego wieku wiersz ks. Jana z Dzierzgowa Szumskiego, archidiakona białoruskiego, wprawdzie niegładki, ale pełen chwalby:

Przybywa godny z fortuny, imienia,
Z zacnymi domy mający złączenia,
Osoba jego miła i wspaniała.
Ledwo równego ojczyzna mu miała
W męstwie, dzielności, gdy siedział na koniu,
Komenderując na mścisławskim błoniu,
Ten jest chorąży województwa tego,
Siły i męstwa nieustraszonego.

Obydwa tu poszczególnieni znajdowali się na sejmiku w Brasławiu, jako świadkowie nieobojętni waśni Strutyńskiego z Wawrzeckim. Jan, najstarszy, starosta opeski, stateczny kawaler, liczył lat trzydzieści kilka, brat jego Józef, jenerał-adiutant królewski, inni trzej, Stanisław,. Michał i Ksawery, młodzieniaszkowie jeszcze podówczas. Dziewczyna wpadła w oko staroście i zakochał się w niej od pierwszego spotkania. Po kilkunastu dniach znajomości i zbliżenia przyszło do zgody nie tylko na polu sejmikowym, ale i na matrymonialnym. Abramowicz oświadczył się w imieniu siostrzeńca o pannę Jadwigę, dając do zrozumienia jej ojcu, że sakrament splendoru jego domowi nie ujmie, owszem, przysporzy go, a razem powiększy liczbę przyjaciół nie lada jakich. Starosta szakinowski z radością przychylił się do prośby tak zacnego jak pan pisarz wileński obywatela, tym bardziej że kawaler i pannie wpadł w oko; obiecał dać córce 100 000 zł posagu i zaprosił „miłych sercu a przyszłych koligatów" do Uciany w Wiłkomierskiem, gdzie huczne wesele sprawić zamyślał.

Burza na ten raz zażegnaną została...

Nie mamy potrzeby dodawać, że zaproszeni stawili się w czasie oznaczonym; pod strzechą uciańską zbiegły się obie partie, tak nieprzychylnie do siebie usposobione; p. Abramowicz zacierał ręce z radości, upatrywał w małżeństwie pomyślność nie tylko osób interesowanych, ale i całego powiatu. Dobry omen, powtarzał, różdżka oliwna pokoju i zgody. Zaraz wszakże na wstępie, przy układaniu intercyzy ślubnej, już przyszło do nieporozumień: kasztelanic bowiem obiecaną sumę posagową do połowy zmniejszył; pisarz wileński protestował, prosił, powoływał się na dane słowo — nic atoli nie pomogło: wypadło wtajemniczyć nowożeńca. Ten nadspodziewanie przyjął nowe warunki i nie tylko o większe wiano nie tentował, nie tylko, że ową sumę lokował na swoich dobrach, ale jeszcze znaczny zapis przyszłej swojej, małżonce zapewnił. Kochał kobietę... niemniej przeto pierwsze ziarna rankoru w serce jego dla niesłownego teścia zostały zasiane.

Państwo młodzi udali się do Opsy, gdzie miał chwilową rezydencją Ciechanowiecki. Niewiele jednak zaznali szczęścia — dlaczego, trudno powiedziećPani była uderzającej piękności; mamy właśnie przed sobą jej portret pastelowy, który niegdyś zdobił jedną ze ścian apartamentów Stanisława Augusta. Wpatrując się w ten wizerunek, nie dziwimy się wcale, że mu takie poczesne wyznaczono miejsce: blondynka to o pociągłej twarzyczce i ciemnopiwnych oczach, a rysach dziwnie regularnych —- słodki jakiś, nęcący uśmiech osadził malarz na jej ustach, pierś rozkoszną otulił przezroczystą zasłoną, a jednak spoza rąbka wygląda ona pieszczotliwie. Naiwność i namiętność z rzewną słodyczą połączona, lubieżność z prostotą — skromna różyczka nad lewą skronią, ubraną w warkocz pudrem nie przyprószony, nachylona ponętnie szyja łabędzia... wszystko to razem urokiem dziwnym napawa. Widząc to oblicze, łatwo pojąć szalone przywiązanie młodego starosty opeskiego. Kobieta taka może dać szczęście nieznane na ziemi, ale może zgotować i męki, straszliwsze od tych, jakie daje piekło, odmalowane przez pobożnych ojców przed wielu a wielu wiekami. A małżonek posiadał wadę zdolną owe męki podwoić: zazdrościł, podejrzywał nieustannie młodą żonę, że nie jest mu wierną. W liczbie jego dworzan znajdował się młodzieniec „hoży i słuszny", dobrego rodu — Rudomina. Zdawało się staroście opeskiemu, że pani Jadwiga jest dla niego zbyt grzeczną i nie indagując, porąbał kawalera haniebnie. Za prędko, ledwie w kilka tygodni po ślubie, na zasadzie tylko domysłów, tak rzecz drażliwą rozstrzygać zbyt było niebezpiecznie. Wrychle też dowiedziano się o przygodzie w okolicy; pani, oburzona popędliwością małżonka, jęła mu wymawiać niesprawiedliwość; przyszło do nieporozumienia, aż wuj Abramowicz zjeżdżać musiał, by waśń ukoić, co na ten raz mu się udało, choć stosunki z teściem jeszcze więcej ochłodły.

Strutyński przekonał się, że stronników sobie nie zjednał, a życie córki zatruł. Jednak jeszcze na sejm 1754 roku obaj wybrani jako posłowie podążyli do Warszawy; decorum było zachowane. Tu znowu teść popisał się nie arcypolitycznie, bo dał publiczny dowód nieufności względem zięcia; bez jego wiedzy, cichaczem, wyrobił dla córki „jus communicativum na starostwo opeskie, trzydzieści tysięcy złotych rocznej czyniące intraty".

Wybryk ten chciwego kasztelanka stał się powodem zerwania między małżonkami. Smutny, zgnębiony Ciechanowiecki zainstalował się w owej czasowej rezydencji, może dlatego, że mu chwile szczęścia przypominała, że przypominała mu kobietę, do której w duchu nie przestawał się modlić jak do świętego obrazka. Samotny, zajął się gospodarstwem; starostwo, aczkolwiek nie grodowe, należało do większych, ciążyło na nim kwarty 4 409 zł, miało grunta żyzne i puszcze ogromne a cenne, które potem, w lat wiele, podniosły tak bardzo jego wartość. Do starostwa należało jeszcze wójtowstwo kupczelskie, należało i jezioro Dryświaty, a przynajmniej większa część jego. Nad jeziorem stał domek, w którym uwił sobie gniazdo rozkochany starosta.

Niekiedy — doprawdy — chce się wierzyć w niepowodzenia do miejsca przywiązane, a i owa opeska królewszczyzna należała do takich. W końcu XVI stulecia dostała się rodzinie Wojnów, i już pierwszy dzierżawca, Gabriel, podkanclerzy litewski, z synem Janem, któremu cedował owo starostwo, miał kłopotu niemało. Jedynak wyrzekł się spokojnego kąta, uciekł w świat w 1613 r. pod zmienioną nazwą Wojnowskiego; jako szeregowiec w zaciągu Wielamowskiego dostał się do ziemi siedmiogrodzkiej, a skończył na tym, że w Bieczu, na

Podgórzu, pełnił skromne funkcje pacholika. Odnaleziony, powrócił do rodzica. Maskiewicz, z którego wiadomość tę czerpiemy, dodaje, że temu dziwakowi „biskup wileński Benedykt Wojna, stryj jego, starostwo mereckie dał, ale żal się Boże, bo wielki kiep z niego i teraz. Po śmierci ojcowskiej z domu ludziom się nie ukaże, choć to pierwej uciekał rzekomo dla służby". Od Wojnów przeszło starostwo do Ciechanowieckich w końcu XVII wieku i prawie sto lat całych w ręku ich zostawało. Szczęścia tu jednak nie zaznali, jak i ich następcy do dzisiaj, do obecnej prawie chwili...

Nasz bohater, niby chroniąc się od świata, osiadł tu, a tymczasem po drugiej stronie jeziora, znajdował się Brasław, stolica powiatu, do którego tak często spływała niespokojna szlachta. Pani, jak to już wiemy, na zawsze opuściła rozkochanego i zazdrosnego starostę. Nie zamknęła się atoli pod strzechą rodzica, przeciwnie, zaczęła bywać w świecie, okolona rojem młodzieży. Strutyński należał do stronnictwa ks. kanclerza, często występował na jego dworze w Wołczynie i wówczas to podobno piękna separatka spotkała po raz pierwszy równie pięknego stolnika litewskiego, na którego czekała korona; ale nim nią skronie przyozdobił, używał życia, pił z niego pełną czarą. W głuchych puszczach litewskich taki wdzięczny kwiatek coś znaczy, urok zaś zawodów, w tak młodym wieku zaznanych, pociąga jeszcze bardziej, przynęca...

Lecz dajmy pokój domysłom, bo niezbitych dowodów zbliżenia się owych dwojga ludzi w tym okresie nie mamy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej