Mikołaj Gogol

STAROŚWIECCY ZIEMIANIE

Konwersja: Nexto Digital Services

STAROŚWIECCY ZIEMIANIE

Mikołaj Gogol

Bardzo lubię skromne życie tych właścicieli ustronnych, zacisznych wiosek, których na Małorusi zazwyczaj nazywają staroświeckimi; mają oni w sobie urok barwności, podobnie jak zgrzybiałe, malownicze domki, tak różniące się od nowych wymuskanych budowli, których ścian nie omyły deszcze, dachu nie pokryła zielona pleśń, a pozbawiony tynku ganek nie ukazuje jeszcze czerwonych cegieł.

Lubię czasami zanurzyć się na chwilę w atmosferę tego niezwykle zacisznego życia, gdzie ani jedno życzenie nie wybiega poza parkan okalający niewielki dworek, poza opłotki sadu pełnego jabłoni i śliw, poza otaczające go wiejskie chałupy przechylone na bok, ocienione wierzbami, czarnym bzem i gruszami. Życie właścicieli tych skromnych dworków płynie tak cicho, tak cicho, że na chwilę człowiek zapomina się i myśli, że namiętności, pragnienia i niespokojne podszepty złego ducha nurtujące świat wcale nie istnieją, a jedynie przyśniły mu się w olśniewającym, barwnym śnie. Widzę stąd niziutki domek i malutkie, sczerniałe drewniane słupki galeryjki, biegnącej dokoła całego domu, która pozwala w czasie grzmotów i burzy, nie zmoknąwszy zamknąć okiennice. Za nią pachnąca czeremcha, szeregi niziutkich owocowych drzewek, tonących w purpurze wisien i szafirowym morzu śliwek, pokrytych ołowianym pyłkiem; rozłożysty klon, a w jego cieniu rozesłany dywan, by można było tam spocząć; przed domem obszerny dziedziniec z niziutką  świeżą trawką, z wydeptaną  ścieżką biegnącą od spichrza do kuchni i od kuchni do pańskich pokojów; długoszyja gęś z młodymi, delikatnymi jak puch gąsiątkami, pijąca wodę; płot obwieszony wiązkami suszonych gruszek i jabłek oraz wietrzącymi się dywanami, wóz pełen melonów, stojący przy spichrzu, obok leniwie spoczywający wyprzężony wół  — ileż to wszystko ma dla mnie nieuchwytnego wdzięku! Być może dlatego, że dziś już tego nie widzę i że miłe nam jest to wszystko, z czym jesteśmy rozłączeni. Tak czy inaczej, ale w chwili gdy bryczka zajeżdżała przed ganek tego domku, duszę moją ogarniał błogi, spokojny nastrój; konie wesoło stawały przed gankiem, stangret powoli złaził z kozła i nabijał fajkę, jakby przybył do własnego domu; nawet szczekanie flegmatycznych Burków, Kruczków i Żuczków było miłe moim uszom. Lecz najbardziej podobali mi się właściciele tych skromnych zakątków: staruszkowie i staruszki, śpieszący gościnnie na powitanie. Jeszcze dziś w hałasie i tłoku, pośród modnych fraków, ich twarze stają mi czasami przed oczyma wyobraźni, i wtedy nagle spowija mnie półsen i majaczą mi się rzeczy  minione. Na ich obliczach zawsze maluje się taka dobroć, taka gościnność i serdeczność, że przynajmniej na krótki czas mimo woli wyrzekasz się dumnych marzeń i niepostrzeżenie pogrążasz się w to przyziemne, sielsko-anielskie życie.

Dotąd nie mogę zapomnieć dwojga staruszków z minionego wieku, których, niestety, już nie ma; lecz dusza moja jeszcze do  tej chwili pełna jest smutku i serce ściska się boleśnie na myśl, że gdy znowu przyjadę do ich dawnego, dziś opustoszałego domostwa, zobaczę tylko rozwalone chaty, zatęchły staw, zarośnięty rów w tym miejscu, gdzie stał niziutki domek - i nic więcej. Smutno mi, smutno zawczasu! Ale wróćmy do opowiadania. Afanasij Iwanowicz Towstohub i małżonka jego Fulcheria Iwanowna Towstohubicha, jak ją nazywali okoliczni chłopi, byli właśnie tymi staruszkami, o których zaczynam opowiadanie. Gdybym był malarzem i chciał namalować Filemona i Baucis, nikogo innego nie wybrałbym za model, tylko właśnie ich. Afansij Iwanowicz miał sześćdziesiąt lat, Pulcheria Iwanowna — pięćdziesiąt pięć. Afanasij Iwanowicz był wysokiego wzrostu, zawsze nosił barankowy półkożuszek pokryty kamlotem, siedział zgarbiony, prawie zawsze uśmiechnięty, nawet gdy coś opowiadał lub po prostu słuchał. Pulcheria Iwanowna była poważniejsza, prawie nigdy się nie śmiała, ale w jej twarzy i w oczach tyle było dobroci, tyle gotowości ugoszczenia wszystkim, co miała najlepszego, że niewątpliwie doszlibyście do przekonania, iż uśmiech na tej dobrej twarzy byłby już przesadą. Lekkie zmarszczki na ich twarzach były tak przyjemnie rozmieszczone, że malarz na pewno by je ukradł. Wydawało się, że można z nich odczytać całe jasne, spokojne życie, które wiodły starodawne, bezpretensjonalne, a zarazem zamożne rody, będące zawsze przeciwieństwem tych Małorusów niskiego pochodzenia, którzy wywodzą się spośród dziegciarzy, kramarzy, zapełniają jak szarańcza instytucje i urzędy, wydzierają ostatni grosz własnym ziomkom, zalewają Petersburg donosicielami, wreszcie zdobywają majątek i uroczyście dodają do swego nazwiska zakończonego na „o" spółgłoskę  „w". Nie, oni nie byli podobni do tych nędznych i marnych istot - tak samo jak i wszystkie inne rdzennie małoruskie, stare rody. Nie podobna było patrzeć bez wzruszenia na ich wzajemną miłość. Nigdy nie mówili sobie „ty", lecz zawsze „wy": wy, Afanasiju Iwanowiczu; wy, Pulcherio Iwanowna. „Czy to wy, Afanasiju Iwanowiczu, wygnietliście siedzenie w krześle?”  —  „To drobiazg, Pulcherio Iwanowna, nie gniewajcie się, to ja.” Nigdy nie mieli dzieci i dlatego cała ich tkliwość skoncentrowała się na nich samych. Kiedyś w młodości Afanasij Iwanowicz służył w wojsku, dosłużył się stopnia sekund-majora, ale to było bardzo dawno, minęło i już sam Afanasij Iwanowicz o tym nie wspominał. Ożenił się mając lat trzydzieści, kiedy był zuchem i nosił haftowaną kamizelę. Nawet dość zręcznie wykradł Pulcherię Iwanownę, której krewni nie chcieli za niego wydać, lecz i z tego niewiele już pamiętał, a przynajmniej nigdy o tym nie mówił. Wszystkie te dawne, niezwykłe wydarzenia ustąpiły miejsca spokojnemu, zacisznemu życiu, sennym, a zarazem harmonijnym marzeniom, w których i wy się pogrążacie siedząc na wiejskim ganku zwróconym w stronę ogrodu, kiedy wspaniały deszcz z rozkosznym szumem uderza o liście drzew i spływa szemrzącymi strumykami, ogarniając sennym bezwładem całe wasze ciało — a spoza drzew tymczasem ukradkiem wyłania się tęcza i w kształcie na pół złamanego łuku lśni na niebie siedmioma matowymi kolorami. Lub kiedy kołysze was kolaska nurkująca między zielonymi krzakami, a stepowa przepiórka nawołuje, zaś pachnące burzany wraz z kłosami zboża i polnymi kwiatami wsuwają się przez drzwiczki kolaski, przyjemnie chlaszcząc po rękach i twarzy.

Afanasij Iwanowicz zawsze z miłym uśmiechem słuchał przyjeżdżających gości, czasem sam opowiadał, częściej jednak wypytywał. Nie należał do tych starców, którzy nudzą wiecznym wychwalaniem dawnych czasów czy też wyrzekaniem na nowe. Przeciwnie, sam wypytywał gościa, wykazywał dużo zaciekawienia i współczucia dla jego osobistego życia, powodzeń lub niepowo dzeń, czym zazwyczaj interesują się wszyscy dobrzy staruszkowie, chociaż przypomina to nieco ciekawość dziecka, które mówiąc z wami jednocześnie ogląda brelok przy waszym zegarku. W takich wypadkach twarz Afanasija Iwanowicza, można by rzec, wprost promieniowała dobrocią. Pokoje domku, w którym mieszkali nasi staruszkowie, były maleńkie, niziutkie, jakie zazwyczaj widujemy w staroświeckich dworkach. W każdym pokoju stał olbrzymi piec, który zajmował niemal trzecią jego część. Pokoiki były niezmiernie ciepłe, gdyż i Afanasij Iwanowicz, i Pulcheria Iwanowna bardzo lubili ciepło. Paleniska mieściły się w sieni, zawsze prawie aż do powały napełnionej słomą, której zwykle na Małorusi używają zamiast drew. Trzask tej płonącej słomy i rzucany przez nią odblask czynił sień w zimowy wieczór nadzwyczaj miłym miejscem, dokąd zziębnięty po pogoni za jakąś brunetką wpadałeś, zacierając dłonie Ściany pokojów były ozdobione paroma malowidłami i obrazkami w staroświeckich wąskich ramach. Jestem przekonany, że sami gospodarze dawno zapomnieli, co one przedstawiały, i gdyby któryś z obrazków został zabrany, z pewnością by nie zauważyli. Dwa wielkie portrety były malowane olejną farbą. Jeden z nich przedstawiał jakiegoś archijereja, drugi Piotra III. Z wąziutkich ramek spoglądała upstrzona przez muchy księżna La Valliere. Dokoła okien i nad drzwiami znajdowało się mnóstwo niewielkich obrazków, które każdy tak przywykł uważać za plamy na ścianie, że wcale na nie nie patrzy. Prawie we wszystkich pokojach podłoga była gliniana, ale tak porządnie wylepiona i tak schludnie utrzymana, jak na pewno nie była utrzymana żadna posadzka w bogatym domu, którą leniwie zamiata niewyspany jegomość w liberii. Cały pokój Pul cherii Iwanowny był zastawiony kuframi, szkatułkami, szkatułeczkami i kufereczkami. Mnóstwo tłumoczków i woreczków z nasionami kwiatów, warzyw i arbuzów wisiało na ścianach. Niezliczona ilość kłębków różnokolorowej wełny i gałganków ze staroświeckich sukien, uszytych przed pięćdziesięciu laty, leżała po kątach, w kufereczkach i między kuferkami. Pulcheria Iwanowna była skrzętną gospodynią i wszystko zbierała, aczkolwiek często sama nie wiedziała, do czego to się przyda. Ale rzeczą najbardziej godną uwagi w tym domu były śpiewające drzwi. Gdy tylko zaświtał ranek, po całym domu rozlegał się  śpiew drzwi. Nie potrafię powiedzieć, dlaczego śpiewały; czy były tu winne zardzewiałe zawiasy, czy też mechanik, który je robił, ukrył w nich jakiś sekret; ale zdumiewające było to, że każde drzwi miały swój własny głos: drzwi wiodące do sypialni śpiewały najcieńszym dyszkantem; drzwi do jadalni chrypiały basem; te zaś, co były w sieni, wydawały jakiś dziwny, rozdygotany, a zarazem jękliwy dźwięk, tak iż wsłuchując się weń, można było wreszcie usłyszeć bardzo wyraźnie: „O rety! marznę!" Wiem, że bardzo wielu ludzi drażni ten dźwięk, ale ja bardzo go lubię i jeśli zdarza mi się tutaj usłyszeć skrzypienie drzwi, to nagle owiewa mnie zapach wsi, niziutkiego pokoju oświetlonego świecą w staroświeckim lichtarzu, kolacji stojącej na stole, majowej ciemnej nocy, patrzącej z ogrodu poprzez rozwarte okno na zastawiony stół; słyszę słowika napełniającego swymi trelami sad, dom i krzaki nad daleką rzeką, szelest gałęzi... i, Boże, jakiż długi korowód wspomnień otacza mnie wtedy! Krzesła w pokoju były drewniane, masywne, właściwe tamtym czasom; wszystkie miały wysokie oparcia, rzeźbione w naturalnym drzewie, bez lakieru i farby; nie były nawet obite materiałem i przypominały te, na jakich i dziś zasiadają archijerejowie. Trójkątne stoliki w rogach, czworokątne przed kanapą i lustrem w cieniutkiej złotej ramie z rzeźbionymi liśćmi upstrzonymi przez muchy czarnymi kropkami, dywan przed kanapą z ptakami podobnymi do kwiatów i kwiatami podobnymi do ptaków — oto niemal całe umeblowanie bezpretensjonalnego domku, gdzie mieszkali moi staruszkowie. Czeladna pełna była dziewcząt w pasiastych spódnicach, młodych i niemłodych, którym Pulcheria Iwanowna czasami dawała do szycia różne drobiazgi oraz jagody do przebierania, a które przeważnie uciekały do kuchni i spały. Pulcheria Iwanowna uważała za konieczne trzymać je w domu i surowo dbała o ich moralność. Ale ku jej niesłychanemu zdziwieniu nie mijało parę miesięcy, żeby któraś z jej dziewcząt nie zaczynała widocznie grubieć w pasie; tym bardziej wydawało się to dziwne, że w domu prawie nie było nieżonatych mężczyzn, wyłączając chyba małego pokojowca, który chodził w szarym półfraczku, na bosaka, i jeśli nie jadł, to na pewno spał. Pulcheria Iwanowna zwykle karciła winowajczynię i surowo zapowiadała, żeby na przyszłość to się nie powtarzało. Na szybach okien bzykało niezmierzone mnóstwo much, które zagłuszał gruby bas trzmiela, czasami z towarzyszeniem przeraźliwego dyszkantu os, ale skoro tylko wnoszono świece, całe to tałałajstwo szło spać, czarną chmurą pokrywając powałę.

Afanasij Iwanowicz niewiele zajmował się gospodarstwem, chociaż czasami jeździł zresztą do kosiarzy i żniwiarzy i dość bacznie przyglądał się ich pracy; cały ciężar zarządzania majątkiem spoczywał na barkach Pulcherii Iwanowny. Gospodarowanie jej polegało na nieustannym odmykaniu i zamykaniu spiżarni, na marynowaniu, suszeniu, smażeniu niezliczonej ilości owoców i jarzyn. Jej dom przypominał loboratorium chemiczne. Pod jabłonią nieustannie płonęło ognisko, a z żelaznego trójnoga prawie nigdy nie zdejmowano kotła lub miedzianej brytfanny z konfiturami, galaretkami, powidłami, robionymi na miodzie, na cukrze i już nie pamiętam na czym. Pod drugim zaś drzewem stangret stale desty lował w miedzianym alembiku wódkę, na liściach brzoskwini, na kwiecie czeremchy, na kwiatach centurii, na wiśniowych pestkach i pod koniec tego procesu nie był w stanie obrócić językiem — plótł takie bzdury, że Pulcheria Iwanowna nic nie mogła zrozumieć, po czym szedł spać do kuchni. Wszelakich tych różności gotowało się, soliło, suszyło takie mnóstwo, że wkrótce zapewne zatopiłoby to cały dworek, ponieważ Pulcheria Iwanowna, poza tym, co było obliczone na zużycie, lubiła robić zapasy. Na szczęście jednak więcej niż połowę zjadały folwarczne dziewuchy, które zakradając się do spiżarni tak potwornie się tam opychały, że potem przez cały dzień jęczały i skarżyły się na ból brzucha. Do gospodarki rolnej i innych podobnych spraw poza obrębem dworku Pulcheria Iwanowna niewiele miała sposobności się wtrącać. Rządca do spółki z wójtem okradali ich w niemiłosierny sposób. Przyzwyczaili się chodzić do lasu dziedzica jak do własnego, wyrabiali mnóstwo sań i sprzedawali je na najbliższym jarmarku; prócz tego wszystkie grubsze dęby sprzedawali sąsiednim Kozakom na wyrąb dla młynów. Raz tylko Pulcheria Iwanowna wyraziła życzenie skontrolowania swoich lasów. W tym celu zaprzężono bryczkę z olbrzymimi skórzanymi fartuchami. Skoro tylko stangret potrząsnął lejcami, a konie, pamiętające jeszcze zamierzchłe czasy milicji, ruszyły z miejsca, powietrze napełniły dziwne dźwięki, tak iż jednocześnie słyszało się i flety, i tamburyno, i bęben; każdy gwóźdź, każda żelazna skuwka brzęczała osobno - aż przy młynach było słychać, że pani wyjeżdża ze dworu, chociaż był to dystans nie mniejszy niż dwie wiorsty. Pulcheria Iwanowna nie mogła nie spostrzec straszliwego spustoszenia w lesie i straty tych dębów, które jeszcze z dzieciństwa pamiętała jako stuletnie. - Cóż to u ciebie, Niczyporze - powiedziała do stojącego tuż obok rządcy — dąbki tak się przerzedziły? Uważaj no, żeby ci się czasem włosy nie przerzedziły na głowie! — Przerzedziły? — odpowiadał zwykle rządca. — Zmarniały! Całkiem zmarniały: pioruny pobiły, robactwo stoczyło — zmarniały, proszę pani, zmarniały. — Pulcheria Iwanowna poprzestawała na tej odpowiedzi i po powrocie do domu nakazywała podwoić liczbę stróży w ogrodzie koło wisien-hiszpanek i wielkich zimowych ber. Obydwaj dostojnicy, rządca i wójt, uznali za całkiem zbyteczne przywozić całą mąkę do pańskich spichrzów, uważając, że państwu wystarczy połowa; wreszcie nawet i tę połowę zaczęli przywozić spleśniałą lub zawilgłą, wybrakowaną na jarmarku. Lecz niezależnie od tego, ile kradli rządca i wójt, jak straszliwie obżerali się wszyscy we dworze, poczynając od klucznicy a kończąc na świniach, które pochłaniały olbrzymie ilości śliwek i jabłek, a często same trącały ryjem w drzewo, aby strząsnąć z niego cały deszcz owoców, ile zdołały wydziobać wróble i wrony, ile cała służba wynosiła z dworu dla swych kumów do innych wsi, wyciągając nawet ze spichrzów stare płótno i przędzę (co wszystko trafiało do jednego źródła, do szynku), ile wreszcie kradli flegmatyczni stangreci i lokaje przybywających w gościnę sąsiadów - błogosławiona ziemia rodziła w takiej obfitości, zaś Afanasijowi Iwanowiczowi i Pulcherii Iwanownie tak niewiele było potrzeba, że cała ta straszna grabież wydawała się w ich gospodarstwie zupełnie niedostrzegalna.

Oboje staruszkowie, zgodnie ze starodawnym zwyczajem staroświeckich ziemian, lubili dobrze zjeść. Skoro tylko zaczynało świtać (zawsze wstawali wcześnie), a drzwi rozpoczynały swój wielogłosy koncert, już siadali przy stoliku i pili kawę. Po kawie Afanasij Iwanowicz wychodził do sieni i machając chusteczką mó wił: — A kysz, a kysz, jazda, gęsi, z ganku! — Na dziedzińcu zwykle nawijał mu się rządca. Wedle zwyczaju rozpoczynał z nim rozmowę, dokładnie wypytując o różne prace; udzielał mu takich rad i takie dawał zlecenia, że zadziwiłyby one każdego niezwykłą znajomością gospodarskich spraw, niejeden zaś nowicjusz nie odważyłby się nawet pomyśleć, że można by coś ukraść u tak czujnego gospodarza. Ale rządca — to był stary wróbel: wiedział, jak trzeba odpowiadać, a jeszcze lepiej, jak trzeba gospodarować. Potem Afanasij Iwanowicz wracał do pokoju i mówił podchodząc do Pulcherii Iwanowny: — No, Pulcherio Iwanowna, może pora coś przekąsić?

— A cóż można teraz przekąsić, Afanasiju Iwanowiczu? Chyba... placuszki na słoninie albo pierożki z makiem, albo może solone rydzyki?

— No cóż, niech będą rydzyki albo pierożki — odpowiadał Afanasij Iwanowicz i oto na stole zjawiał się obrus, a na nim pierożki i rydzyki.

Na godzinę przed obiadem Afanasij Iwanowicz wypijał starą srebrną czarkę wódki, znowu zagryzał grzybkami, rozmaitymi suszonymi rybkami i czymś tam jeszcze. Do obiadu zasiadali o dwunastej. Prócz półmisków i sosjerek na stole stało mnóstwo garnuszków z uszczelnionymi pokrywkami, żeby nie stracił aromatu jakiś apetyczny specjał dawnej smacznej kuchni. Przy jedzeniu zwykle toczyła się rozmowa na tematy najbardziej zbliżone do obiadu.

Koniec wersji demonstracyjnej.