Pauli Żegota

STAROŻYTNOŚCI GALICYJSKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Przedmowa.

I. II.

III.

IV.

V.

VI. VII.

VIII.

IX.

X.

XI. XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

STAROŻYTNOŚCI GALICYJSKIE

Żegota Pauli

WIELMOŻNEMU PANU GWALBERTOWI JÓZEFOWI PAWLIKOWSKIEMU,
Panu na Mednce

CZŁONKOWI WIELU UCZONYCH TOWARZYSTW, GORLIWEMU MIŁOŚNIKOWI STAROŻYTNOŚCI KRAJOWYCH I SZTUK PIĘKNYCH

poświęca

ŻEGOTA PAULI.

WIELMOŻNY PANIE!

Wydając obecne Starożytności kraju naszego szukam sprawiedliwej chluby poświęcenia tego dzieła TOBIE W. PANIE, który pierwszą stałeś się onegóż zachętą. Z wielkim nakładem i mozolnie zebrane liczne pamiątki krajowej zdobiące miejsce TWEGO pobytu które słusznie Galicyjską świątynią Sybilli nazwane być może, gorliwe zamiłowanie TWOJE w naukach i sztukach pięknych, hojne wsparcie jakiego poświęcający się piśmiennictwu krajowemu i sztukom nadobnymj od CIEBIE doznają są już najjaśniejszemi dowodami TWYCH znakomitych zasług i cnoty obywatelskiej. Pomoc TWOJA w udzielaniu mi potrzebnych zasiłków bez których by właściwie dzieło niniejsze na świat wyjść niezdołało, zrobiła to, że go dziś publiczności podaję. Racz więc przynajmniej łaskawie przyjąć głębokie wynurzenie wdzięczności, na jaką się zdobyć może

WIELMOŻNEGO PANA

prawdziwy czcłeciel

ŻEGOTA PAULI.

Przedmowa.

Starożytności jako pierwsza postawa dziejów każdego narodu, należą niezaprzecznie do najciekawszych i najważniejszych przedmiotów naukowych. One to obznajomiaja badacza z niejednym ciekawym szczegółem przeszłości i dają czy to pisarzowi, czy to artyście wierne wyobrażenie życia domowego i publicznego przodków. Brak podobnego dzieła u nas, podczas gdy inne narody z wielką skrzętnością wszystkie swe zabytki starożytne w pismach zebrały, spowodował mnie także do wydania STAROŻYTNOŚCI GALICYJSKICH, któreby dzieło w wiernych rysunkach i dokładnem opisaniu przedstawiało wszelkie pomniki, znajdujące się w rozmaitych stronach kraju naszego, jako to: zabytki malarstwa i rzeźbiarstwa, wizerunki sławnych osób, starych nadgrobków, ubiorów, zbroi, sprzętów i tym podobnych ciekawych rzeczy, do czego mi znajomość kraju stosowną sposobność stręczyła. Było prócz tego mym zamiarem dla lepszego poznania dołączać do wspomnionego dzieła obszerne rozprawy naukowe, tyczące się pojedyńczych przedmiotów starożytności.

Jednakże dzieło niniejsze zaledwie rozpoczęte, mimo mych najszczerszych chęci, nie mogło dokonać swego przeznaczenia. Zbyt mała, liczba kilkunastu światłych obywateli, którzy z wrodzoną sobie gorliwością przez prenumeratę w części wsparli moje przedsięwzięcie i za co im tutaj winne składam podziękowanie, niewystarczyła na opędzenie znacznych kosztów, jakich nakład dzieła, zwłaszcza u nas, wymagał i jakich sam ponosić nie byłem w stanie. Dla tego też nierównie znaczniejsza część przysposobionych materyjałów aż do innego czasu nieogłoszona musiała pozostać.

Mimo tak wątłego obrębu, w jakim dziełko obecne pozostało, znajdzie w nim przecie uważny czytelnik niejeden przedmiot ciekawy i mało znany, mogący posłużyć ku wyświeceniu kilku niejasnych miejsc w dziejach kraju. Przy ułożeniu wiadomości korzystałem z niektórych rzadszych dzieł i rękopismów, wystrzegając się ile możności od zawiłości i błędów. Służyło mi za gwiazdę prowadzącą przy mych pracach owe sławne Herburtów godło: Prawda a pracą i dla tego też za wielki występek poczytuję każde lekkomyślne skażenie dziejów przez ogłaszanie podrobionych ramot lub utworzonych przez siebie dat historycznych, jakiego sobie niektórzy dla nadania powagi swym pismom, ze szkodą ogółu pozwalają.

Lwów dnia 2. października 1840.

ŻEGOTA PAULI.

I. II.

STANISŁAW I ANNA Z KUNOWY OŚWIECIMOWIE.

Jeżeli Francija szczyci się grobowcem Abelarda i Heloizy, jeżeli Włochy z chlubą pokazują szczątki Laury i Petrarki; to i nasza kraina pochwalić się może miejscem spoczynku dwojga kochanków, do których życia dziwniejsze jeszcze przywiązane było zdarzenie, Jest to przez wędrowców licznie odwiedzany grób Stanisława i Anny z Kunowy Oświecimów, brata i siostry, lecz oraz najwierniejszych kochanków, którzy padli ofiara swej stałej i niezachwianej miłości.

Z początkiem XVII. wieku kwitnął ród szlachecki Oświecimów w ziemi Pilznieńskiej, wiodący swój początek z małej wioski Kunowy, dziś w obwodzie Jasielskiem państwie Skołyszyńskiem leżącej. Z tych to wyszczególniał się mianowicie młody Stanisław z ojca Floryjana i matki Reginy z Kralic Śląskiej zrodzony. Okazane męztwo i nabyte nauki zjednały mu łaskę króla i powołały go na dwór Władysława IV. gdzie urząd dworzanina królewskiego piastował. Lecz w śród zgiełku i zabaw dworskich zajmował serce jego inny przedmiot, któremu życie całe jedynie poświęcił: obraz ukochanej siostry Anny ciągle mu tkwił w pamięci. Hoża i młoda Anna z Kunowy Oświecimówna była córka powtórnej żony Floryjana, a macochy Stanisława, Barbary z Szamot, Przywiązanie braterskie wieku dziecięcego wzmogło się z latami dość dziwnym sposobem w czysty płomień miłości, któremu jednakowoż prawo kościelne wzbraniające ślubów małżeńskich między rodzeństwem silną stawiło zaporę. Stroskany i rozpaczający Stanisław, udaje się do Rzymu, gdzie w osobistem pozwoleniu papieża ostatniej szuka nadziei. Tam uzyskuje zezwolenie Ojca Św. na zawarcie ślubów małżeńskich. Szczęśliwy kochanek upojony radością, donosi tę wesołą nowinę Annie tęskniącej, która również pozbawiona nadziei, tak gwałtownemu wzruszeniu radości uległa, iż w skutek onegoz nagle ofiarą śmierci w najpiękniejszej chwili życia swego padła. Stanisław powróciwszy z Rzymu do dziedzicznej wioski Potoka pod Krosnem, nie długo w smutku przeżył stratę swej siostry i kochanki, a śmierć znowu go z ulubionym połączyła przedmiotem.

Grób tych osobliwszych kochanków znajduje się w Krośnie W kącie rynku tego starożytnego i w tyle pamiątek obfitującego miasta wznosi się klasztor i kościół 00. Franciszkanów, budowa starożytna z cegieł, gotycka, r. 1380 przez Henryka czyli jak go niektórzy zowią Eryka Mora z Franciszkana pierwszego biskupa Przemyskiego założona, dziś już zębem czasu zewnątrz znacznie nadpsuta Po lewej ręce wchodu znajduje się kaplica wybielona, innego późniejszego kształtu, troskliwie dotąd utrzymywana. Piękna kopuła pokryta miedzią w środku zdobna w płaskorzeźby. Kaplica ta pospolicie Oświęcimską zwana, wystawiona była przez Stanisława z Kunowy Oświecima, jak to następujcy napis w marmurze czarnym nad wnijściem umieszczony głosi:

Deo uni trino

Sanctissimae virgini Deiparae anuntiatae

S. Stanislao Ep. et Mart. omnibusque Sanctis Patronis

Aeternitati et piis manibus generosae

Annae de Kunowa Oświecimówna

Dilectissimae sorori moestissimus frater

Stanislaus de Kunowa Oświęcim

SSmi Wladislai IV. Poloniae et Svetiae Regis aulicus

In signum perpetui nec morte ipsa extingvibilis

Amoris simul et doloris

Tum et majoribus sibi posterisque suis

Vivis oratorium mortuis reconditorium

A fundamentis exstrui fecit

Anno a Partu Virginis MDCXLVII.

(Bogu w Trójcy jedynemu, zwiastowaniu Najświętszej Panny Bogarodzicy, S. Stanisławowi biskup, i męczen. wszystkim świętym patronom, wieczności i cieniom świętej pamięci szlachetnej Anny z Kunowy Oświecimówny najukochańszej siostry, najsmutniejszy brat Stanisław z Kunowy Oświęcim, dworzanin Najjaśniejszego Władysława IV. króla polskiego i szwedzkiego, na znak wiecznej i śmiercią nawet niezatartej miłości i smutku, jakoteż przodkom, sobie i następcom swym żyjącym dla modlitwy, umarłym na miejsce spoczynku z gruntu wystawić kazał roku od narodzenia pańskiego 1747). Wchód do kaplicy kościoła po kilka marmurowych schodach, drzwi żelazne w kraty. W ołtarzu znajduje się piękny obraz S. Stanisława wskrzeszającego Piotrowina, z jednej strony patrzy się na to król Bolesław z dworem, z drugiej zaś cała rodzina Oswiecimów, odznaczająca się temi samemi rysami twarzy i ubiorem, jaki na ich obrazach spostrzegamy, Na czele jej widać Stanisława z siostrą swą Anna, Według podania tamtejszego, obraz ten ma być utworem sławnego Van-Dycka; jakkolwiek chociażby i innego był pędzla, zawsze on przecież ładnym swym układem i żywym kolorytem zalecać się będzie. Ileż to nieznanych mistrzowskich obrazów naszych polskich Rafaelów i Van-Dycków spoczywa po małych kościółkach wiejskich w ukryciu, czekając losu szczęśliwszego; bo zdaje się przecież, ze równie jak wszędzie tak i u nas obok innych nauk i sztuk pięknych kwitnęła takie polska szkoła malarska. Po lewej ręce wisi obraz w naturalnej niemal wielkości Stanisława z Kunowy Oświecima. Ciekawy strój szwedzki, daje nam wyobrażenie mody, za panowania Wazów do Polski wprowadzonej. Włosy i bródka z hiszpańska, kolet ile się zdaje ze skory łosiowej opięty z licznemi haftami i wypustkami; czerwone krótkie obszerne spodnie suto galonowane, bóty palone szare z szerokiemi stylpami i potężnemi ostrogami; w ręce trzcina znak urędu dworskiego. Podpis u obrazu: Stanislaus de Kunowa Oswiecim fundator i jako godło następujące trzy wiersze z znanego himnu: dies irae w czarnym marmurze wyryte:

Oro supplex et acclivis

Cor contritum quasi cinis

Gere curam mei funis.

Na przeciw po prawej ręcę ołtarza znajduje się również tak wielki obraz młodej Anny w długiej białej fałdzistej sukni z spiętym gorsem i bufiastemi rękawami Podpis: Anna de Kunowa Oswiecimowna carissima fundatoris soror i trzy wiersze:

Rex tremendae majestatis

Qui salvandos salvas gratis

Salva me fons pietatis.

Reszta, cztery obrazy rodzinne są tylko popiersia w niżach umieszczone, również z podpisami i wierszami na marmurze. Najprzód Jan z Hunowa Oswiecim z podgoloną głową w żupanie niebieskim i płaszczu czerwonym sobolami podbitym. Przy braku wszelkich historycznych źródeł nie wiedzieć ażali to był dziad lub stryj Stanisława. Dalej Floryjan z Runowy Oświecim, ojciec założyciela, twarzy poważnej z siwym wąsem w żupanie białym i ferezyj niebieskiej z złotemi guzami. Naprzeciw Regina z Kralic Oświecimowa matka założyciela w podeszłym wieku, w płaszczu czarnym z kapturem na głowie, w rękach trzyma rękawiczki; dalej Barbara z Szamot Oświecimowa, ile się zdaje matka Anny, kobieta średniego wieku w gorsie i sukni zielonej z szarfą i krótkiemi rękawami koronkami obsadzonemi, w rękach trzyma książkę, włosy kształtnie i pilnie uczesane.

Szczątki kochanków dawniej w cynowych, dziś drzewianych dwóch trumnach spoczywają w sklepieniu pod kaplicą, do którego drzwi i wygodne schody prowadzą. Z Anny okrom czaszki i kilku kości prawie nic więcej nie pozostało, każdy bowiem z podróżnych, których znaczna ilość co roku grób ten zwiedza, zwykł brać z sobą jakowąś pamiątkę. Niedawno jeszcze była we Lwowie połowa wieńca bronzowego suto wyzłacanego i kamieniami szlifowanemi wysadzonego, który chciwość tamtejszego kościelnego z głowy martwej Anny zciągnęła i zepsuła. Zwłoki Stanisława zczerniałe od czasu, lepiej się jednak dochowały, czemu również nie mało zdrowe miejsce sklepienia sprzyja. Z rysów dziś już wyschłej twarzy widać, że ją niegdyś męska piękność cechowała; ubiór wszakże prawie całkiem zbutwiały. Prócz tego znajduje się w tem sklepieniu kilka innych trupów, pomiędzy innemi pokazują tam wysuszone zwłoki jakiegoś męszczyzny, dzis ze stroju obnażone, o których mówią, że to ma być Pełka syn Kazimierza Wielkiego i Esterki z Opoczna,

III.

POSĄG STAROŻYTNY NA GÓRZE

WRONOWSKICH WE LWOWIE.

W zachodnio - południowej stronie miasta Lwowa, wznosi się nad zakładem naukowym imienia Ossolińskich dość wysoka góra dziś Wronowską zwana, przypierająca do góry Kaliczej (Mancomontium) i do szańców tureckich. Dawniej nosiła nazwę góry Szemberka i pamiętna jest r. 1072 w oblężeniu Lwowa przez Turków, ktorzy na takową działa swe wytoczyli. Na szczycie tej góry obok nowszemi czasy utworzonego rondelu, spostrzegamy ogromne płyty kamienne koło siebie lezące i ile się zdaje nie naturą, lecz rękami ludzkiemi złożone. Szczególniejszy kształt tej góry okrągłej, nad całą okolicą panującej, pomienione płyty do owych podobne, jakie przy dawnych pogańskich ołtarzach napotykamy, kilka tamże wykopanych popielnic wnioskować każą, iż miejsce to jeszcze za czasów pogaństwa religijnym obrzędom było poświęcone. Na szczególniejszą jednakże uwagę zasługuje posąg, dawniej ziemią zaryty, dziś do połowy odkopany i w zachodnio-północnej ścianie tarassu stojący, ile się zdaje jeden z najstarożytniejszych pomników Lwowa. Jest on z jednej ogromnej sztuki piaskowca, z przodu tylko wyrobiony, w tyle nad głową pozostała nierówna bryła, co prowadzi na domysł, że był niegdyś wmurowany. Głowa prawie bez szyi okrągła, lewa ręka spoczywa napiersiach, prawa zaś opuszczona na dół; u spodu rodzaj pasa. Reszta odłamaną może dotąd gdzie jeszcze w ziemi spoczywa. Cała wysokość posąga przechodzi półtora łokcia, szerokość zaś u dołu koło pasa wynosi trzy ćwierci łokcia. Kto wie azali nie jest to jakoweś bożyszcze dawnych pogańskich naszych przodków, sama niekształtna rzeźba wskazuje już na najodleglejsze czasy, a wklęsłe oczy służyły może do wkładania drogich jaśniejących kamieni, bo wiemy że podobne przyozdabiania były przy posągach dawnych Greków które Akrolithami zwano, a kijowski Perun dla ozdoby miał nawet wąsy ze złota.

Ciemne mroki starożytności okrywają dotąd dawne fantastyczne bogosłowie pogańskich Sławian, niezdołały ich jeszcze przy braku wszelkich podań historycznych rozświecić badania uczonych. Chrześcijaństwo gorliwe o rozkrzewienie swoje, wytępiło troskliwie wszelkie pomniki tego rodzaju, (1) a te kilka które uszły zagładzie jeszcze nieodgadniono. Z tego to powodu zaprzeczają niektórzy autentyczności starożytnych spiżowych posągów Przylwickich, które nam Masch i Jan Potocki opisali. U nas w Galicyj podług wiadomości umieszczonej w Gazecie lwowskiej z r 1812, odkryto koło Trzciennicy w obwodzie Jasielskim metalowe bożyszcza pogańskie czyli Slawany, jak je dawniej po polsku zwano (Ob Psałterz król. Małgorzaty, wydania Stanisława hrab. Dunin-Borkowskiego Wiedeń 1834 str. 68) mające 2 do 3 cali wielkości, o których nic jeszcze pewnego nie wiemy.

Co się zaś naszego kamiennego posągu tyczy, to ma tenże wielkie podobieństwo do owych, jakich niezliczone mnóstwo w obszernych stepach państwa rossyjskiego znajdują. Uczony Pallas udzielił nam rysunek jednego (Mongol. Nachr. I. Bd) a Klaproth opisał takowe. H. A. Zwick (2) trzyma je za starożytne nagrobki i mówi, ze się od samej Syberyj wzdłuż Dońca i Dniepru ciągną. Jednakże do odległej muszą się odnosić starożytności, kiedy ich Ammian Marcellin r. 306 po Chrystusie piszący, widział nad brzegami morza czarnego. I w stepach dawnej Ukrainy polskiej znajduje się wiele podobnych nieopisanych kamiennych posągów, które lud tamtejszy bołbanami lub babami zowie. (3) Jeden z takowych nieforemnego kształtu pokazują w Tulczynie w ogrodzie zwanem Chorosze. W Chęcinach odkryto również nie całe posągi Dziad i Baba zwane, z których nam jeden T. Ujazdowski w Pamiętniku Sandomierskim T. II. na str. 98 opisał i w rysunku udzielił. W Kamionce wielkiej w obwodzie kołomyjskim w ogrodzie hrab. Jabłonowskiego znajduje się również niekształtny w wodzie znaleziony kamienny posąg, który lud dotąd za stare, na różne choroby pomagające bożyszcze uważa.

Grobowiec Rafała Tarnowskiego w Przeworsku.

(1) Z wielkim żalem czytamy, ze jeszcze r. 1701 gdy przy kopaniu rowów pod fundament dzwonnicy katedralnej w Czernichowie ogromne bożyszcze pogańskie śrebrne znaleziono, hetman Mazeppa z takowego carskie wrota do cerkwi ulać kazał.

(2) Ob. rozprawo: Die Gräber in den Caucasischen Don- und Wolgasteppen w Dorpater Jahrbücher V. Bd 4 Heft, str. 273 — 295.

(3) Biblioteka, dla cztenija S. Peterb. 1837. T. XX. str. 132.

IV.

GROBOWIEC RAFAŁA TARNOWSKIEGO W PRZEWORSKU.

Nagrobek Rafała Tarnowskiego, jako pomnik wieku piętnastego, zawsze czcigodnego warta wspomnienia, zwłaszcza, iż nam dzieje tak mało z żywota tego męża przechowały, a rok śmierci jego dotąd był nie znanym. Miasto Przeworsk, w obwodzie Rzeszowskim nad rzeką Mleczką z początkiem XIV wieku założone, dawniej murem, głębokiemi okopy i wały, oraz trzema bramami obwarowane, dziś do 3, 000 mieszkańców, najwięcej tkaczy liczące, może się kilkoma ciekawymi poszczycić zabytkami. Pomiędzy trzema tamtejszemi kościołami, celuje szczególniej kościół farny, Pierwsze swe powstanie winien Janowi Tarnowskiemu wojewodzie Sandomirskiemu, który za zezwoleniem Macieja herbu Janina biskupa przemyskiego r. 1394 tamże zakon Bożogrobców Miechowitów (Canonici regulares custodi S. Sepulchri Hierosolimitani) zaprowadził i takowemu klasztor z kościołem założył, nadawszy mu 2 łany za miastem, wieś Monasterz lub Swantonowa wola zwaną i po dwie kłody żyta z Przeworska i innych swych wsi dziedzicznych. Zapis ten potwierdził Spytko (Gratianus) z Tarnowa podkomorzy Krakowski na zamku Jarosławskim z dozwoleniem swej żony Sadochny i synów r. 1428 (jak nam Nakielski w dziele Miechovia Crac. 1634 głosi) budowę zaś całą skończył r. 1473 Rafał Tarnowski pan na Jarosławiu i marszałek królestwa, wnuk wyżej pomienionego Jana. Oprócz wielu starożytnych obrazów i pomników, na które już Ad. Jun. Rościszewski w czasopiśmie naukowem zakładu Ossolińskich zwrócił uwagę, uderza szczególniej w tym kościele nieco nadpsuty nagrobek Rafała Tarnowskiego pana na Jarosławiu kasztelana Wojnickiego i starosty ruskiego. Przedstawia on rycerza całkiem zbrojnego, trzymającego w jednej ręce oszczep, a w drugiej tarczę z rodzinnym herbem Leliwa. Dokoła napis literami gockiemi w jednem miejscu nadpsuty: Anno d. 1412 dominica.... mortuus Raphael de Tharnow de Jaroslaw Castellanus Woynicensis Capitaneus Russiae.

Rafał Tarnowski urodzony z ojca Jana wojewody Sandomierskiego, podług świadectwa Długosza już w młodocianym wieku odznaczał się niepospolitem męztwem stając w obronie króla swego Władysława Jagiełły. Roku 1399 pojmany w walce z Edygą wodzem Tatarskim dzielnością swoją wydobył się z niewoli, i to sprawiło ie mu wkrótce najwyższe dostojeństwa w królestwie powierzono. Miał za żonę Annę córkę Dobrogosta Szamutulskiego, której pomnik równie w Przeworsku się znajduje. Zostawiwszy dwóch synów Jana i Rafała, umarł r. 1412 jak to nagrobek poświadcza. Dziwić się zaiste należy, dla czego nam dzieje nic pewnego o początkach i rozrodzeniu się tej zamożnej i w owych czasach niemal w całej Polsce najważniejszej rodziny nie podają.

V.

Samuel Zborowski

Życie Samuela Zborowskiego, przez wpływ swój który na dzieje narodu polskiego za czasów panowania królów Henryka Walezego, Stefana Batorego i Zygmunta III. wywarło, z wszech miar zasługuje na uwagę; podając oraz smutny przykład, jak nieszczęsne i okropne skutki z obrażenia dumy osobistej w owych czasach wyniknąć mogły.

Rodzina Zborowskich herbu Jastrzębiec, posiadająca obszerne włości w województwach krakowskiem i ruskiem, przez spokrewieństwo z najpierwszyini domami, dopiero za Zygmunta Augusta podniosła się do owej świetności, w jakiej ją na obiór królów Henryka i Stefana mocno wpływającą widziemy. Z niejto pochodził Samuel urodzony na początku XVI. wieku z ojca Marcina najprzód wojewody poznańskiego, potem kasztelana krakowskiego, starosty stobnickiego i tłumackiego, męża dzielnego i niejednym wojennym czynem w dziejach wsławionego i matki Anny z Sieniawy Jordanowej. Pierwszą swą młodość spędził pośród licznej rodziny częścią w rodzinnym zamku Dębowcu (1), należącym niegdyś do województwa krakowskiego, częścią w ojczystych posiadłościach Zborowie i Zloczowie w województwie ruskiem, któreto ostatnie imiona wraz z Mikulińcami po śmierci ojca r. 1505 zaszłej, działem otrzymał. Obrał sobie potem zawód rycerski; w takowym się najprzód służąc w wojsku królewskiem jako rotmistrz, chwalebnie odznaczał, gromiąc nieraz na Podolu dzikie tłuszcze Tatarów. Nieszczęśliwy rok 1574 zniweczył wszelkie Samuela nadzieje i zmusił go do szukania w obcym kraju przytułku.

Podczas uroczystej koronacyi nowoobranego króla Henryka w Krakowie, na która się nader wiele znakomitych osób zjechało, wyprawiano na zamku wspaniałe gonitwy. Przybył także Samuel Zborowski; tam chcąc się popisać rycerską swą zręcznością, wbił kopije wedle zwyczaju owych wieków na placu turniejów i przez giermka swego kazał obwołać, iż gotów jest za zdrowie króla z każdym skruszyć drzewce. Podjął kopiją Janasz, Kroat zostający w służbie Jana Tęczyńskiego kasztelana wojnickiego, na znak chęci wystąpienia w szranki. Przytomni Zborowscy obrażeni podobną śmiałością, żądają od Tęczyńskiego, aby rozkazał słudze swemu kopiją nazad postawić i aby sam z Samuelem na ostre gonił; czego gdy Tączyński uczynić niechciał i owszem sługę do gonitw podmawiał, wpada Samuel na domysł jakoby całą rzecz Tęczyński dla znieważenia Zborowskich ukartował. (2) Jeszcze bardziej obraziło dumę Zborowskiego, skoro zobaczył, jak własny jego sługa, którego zamiast siebie w szranki wysłał, od owego Kroata nietylko pokonanym, ale nawet znieważonym i rannym został. Po upłynieniu dwóch dni przybył Samuel zbrojno z pocztem licznym do zamku i gdy już król z sali radnej do pokoi miał wychodzić, wysłał braci swych Andrzeja miecznika koronnego i Krzysztofa do senatu, aby tam bawiącego się jeszcze Jana Tęczyńskiego na pojedynek wyzwali. Przyjął wezwanie Tęczyński i mimo zakazu króla, który także Samuela do ustąpienia z zamku napomnieć kazał, uzbroiwsy się w domu, zjechał w towarzystwie brata swego Andrzeja kasztelana bełzkiego, Andrzeja Wapowskiego kasztelana przemyskiego, blizkiego krewnego i wielu sług na zamek. Koło samej środkowej bramy porwały się obie strony zapalczywie do broni. W tym gdy ze strony Tęczyńskiego padają wystrzały, uderza jeden złudzi Samuela, czekanem w głowę Wapowskiego, chcącego walczących rozbroić i ciężko takowego rani. Powstał rozruch wielki na zamku, rozbiegli się z koła senatorowie, czepiając się jedni do tej, drudzy do owej strony; tymczasem przyniosła czereda Tęczyńskich krwią zalanego Wapowskiego przed króla, prosząc o ukaranie tej zbrodni. Król z powodu nadchodzącej nocy odkłada sprawę na czas inny, przykazując tylko pod czcią i wiarą obu stronom, aby się od dalszych rozruchów wstrzymały. W kilka dni stanęły strony przed sądem królewskim: można partyja Tęczyńskich oskarżając krzywdę uczynioną, nalega na ukaranie; broni się Samuel dowodząc swą niewinność, wreszcie Adam Górka kasztelan międzyrzecki w imieniu Zborowskiego czyta mowę, w której się do łaski królewskiej ucieka. Król przychylny Zborowskim, chcąc sprawę umorzyć, znowu sądy na później odłożył, a Samuel obawiając się możnej strony Tęczyńskich, przez Firleje i Mieleckich popieranej i nieczekając już wyroku ujechał. Śmierć Wapowskiego sprawę całą na nowo wywołała; żona bowiem zmarłego z orszakiem pogrzebowym przybyła do zamku, żądając ze łzami od króla sprawiedliwości. W sądzie zdania były w tej mierze podzielone: jedni z senatorów przychylni Tęczyńskiemu skazali Samuela na gardło, odwołując się do praw Zygmuntowskich, stanowiących kare śmierci za zabójstwo podczas sejmu, drudzy zaś widzieli w tym tylko przewinienie, godne uwięzienia przez czas niejaki, inni znów bacząc w Samuelu wielkie cnoty rycerskie, radzili go za karę wysłać na bój przeciw nieprzyjaciołom. Chcąc owe zdania niejako pogodzić, wydal król wyrok, którym Samuel Zborowski z kraju na zawsze wywołany został, jednakże bez naruszenia czci jego. Po ogłoszeniu owego wyroku przez Pibraka powiernika królewskiego, rozesłano zarazem do wszystkich starostw uniwersały, nakazujące Samuela, skoroby się okrąg jaki przestąpić poważył, śmiercią ukarać. Zabrane dobra winowajcy, przysądzono nazad synowi onegoż i bratu w zarząd oddano.

Opuścił Samuel Polskę, a sądząc że z czasem ustanie gniew na niego, udał się na dwór siedmiogrodzkiego księcia Stefana Batorego, z którym jednakże, gdy królem polskim szczególniej za przyczyną Zborowskich obrany został, nazad do ojczyzny powrócił, wsparty łaską i glejtem (listem wolnym) królewskim. Obecność Samuela w kraju znowu liczne skargi Tęczyńskich obudziła, tak dalece, iż sam król zmuszony był radzić Zborowskiemu, aby jeszcze przez czas niejaki, dopóki się zatargi przeciw niemu nie uspokoją, bawił za granicą. Listy Kozaków niżowych i zaporożskich zapraszające go na hetmaństwo, stręczyły mu właśnie sposobność do odznaczenia się gdzie indziej i zatarcia jaką przysługą plamy owego nieszczęsnego wyroku. Jakoż r. 1579 z siedemdziesiąt szlachty i z niemałym pocztem sług i hajduków wybrał się Samuel Zborowski na Ukrainę i przebywszy szczęśliwie progi dnieprowe, na wyspie Tomakówce jednogłośnie od Kozaków za hetmana obwołany, buławę otrzymał. Bart. Paprocki (3) dosyć obszernie opisuje, ile się zdaje z jakiegoś udzielonego mu dziennika, cuda męztwa Zborowskiego, jakich w tylu niebezpiecznych wyprawach z narażeniem życia dokazywał, oraz śmiałe zamysły jego wojowania z Persyją i Moskwą. Pimimo tego, iż nieraz obskoczony przy ujściu Dniepra na Czarnem-morzu od galar tureckich odważnie walczył, wstrzymywał ile możności Kozaków od napadów na Turki i Tatary, aby niedać przyczyny do zerwania przymierza z Polską. Rozpoczęta w r. 1580 wojna z Moskwą, była powodem, iż Samuel Zborowski opuściwszy Ukrainę przyłączył się do wojska polskiego. Tam wraz z Januszem Zbaraskim dzielnie walczył pod Toropcem, pogromiwszy straż nieprzyjacielską, którą idąc wprzód przed wojskiem napotkał. Wrócił Samuel po owych wyprawach znowu do Polski, gdzie kilka lat swobodnie w województwie ruskiem spędził, dopóki nieszczęśliwa waśń Zborowskich z Janem Zamojskim kanclerzem koronnym, zguby jego nieprzyspieszyła.

Było to podczas wesela Jana Zamojskiego z Gryzeldą Batorówną, że król za namową kanclerza, Krzysztofowi Zborówskiemu podczaszemu koronnemu, proszącemu o jurgielt 4000 złt. niegdyś przez Prusaka Sperwajna pobierany, odmówił. Przyczyna ta, oraz dawniejsza jeszcze uraza z powodu mianowania Zamojskiego na kanclerstwo, o który urząd Andrzej Zborowski marszałek nadworny się ubiegał, tymbardziej jeszcze gniew miedzy Zamojskim a Zborowskiemi rozżarzyła, gdy ów dumny kanclerz, który wielki wpływ na rządy Stefana wywierał, i o którym nawet z tego powodu krążyło przysłowie: "że trzyma wilka za uszy" (4) pogardzając Zborowskiemi, starał się wyzuć Samuela z łaski królewskiej. Dowiedziawszy się o tem Samuel, pisał w obronie swej listy do króla, w których dosyć obelżywie o zawiści Zamojskiego wspominał. Rozjątrzony kanclerz postanowił zemstę swą na zgubie Zborowskich ochłodzić. Wtedy właśnie uciekł Samuelowi pachołek bandurzysta Wojtaszek Długoraj zwany, zabrawszy listy Krzysztofa Zborowskiego, zawierające skargi na niełaskę króla. (5) Było to staraniem Zamojskiego z listów owych króla o przeniewierzeniu się Zborowskich przekonać, a nieostrożność Samuela, który podczas bytności Stefana na Litwie, odważył się przemieszkiwać w miejscu do starostwa krakowskiego należącem, podała go w ręce kanclerza. Zamojski odebrawszy wiadomość o pobycie Samuela u siostrzenicy Włodkowej we wsi Piekarach, czyli (podług Heidensteina) Pieczma koło Krakowa, wysłał jako starosta krakowski wieczorem oddział zbrojnych pod dowództwem Stanisława Żółkiewskiego i Mikołaja Urowieckiego podstarościego krakowskiego. Ci ominąwszy rozstawione w Jakubowicach straże Zborowskiego, naszli dwór nocą, bezbronnego Samuela pojmali i w krytym wozie do Krakowa odesłali, gdzie w ostrem więzieniu na zamku dni czternaście siedział. Zamojski, który widział jak pospólstwo krakowskie, zwłaszcza akademija na to mruczała, mimo próśb zebranego rycerstwa, aby się z wyrokiem aż do wyraźnego rozkazu króla wstrzymał, nieczekał sejmu i dnia 20. maja 1584 ze świtem Samuela Zborowskiego dał ściąć za zachodnią bramą zamkową, chcąc tym sposobem pozbyć się na zawsze dość niebezpiecznego przeciwnika i zarazem upokorzyć rodzinę mu niemiłą.

Takto padł ofiarą osobistej nienawiści mąż rycerskiemi czynami wsławiony, do ostatniej chwili posłuszny rozkazom króla swego, lepszych zaiste godzien losów. Tragiczną śmierć tego wojownika, którego sam kat na rusztowaniu miecz porzuciwszy, równie jak owego rzymskiego Mariusza ścinać niechciał, żywemi barwami maluje współczesny rękopism (wydrukowany w Pamiętniku warszawskim zr. 1817. T. VII. str. 187 — 200), kończąc słowami: ze tym sposobem zginął człowiek niewinny. Bezstronni pisarze XVI. wieku oddają słuszną cześć jego męztwu, a sam B. Paprocki, niechcąc się przez wyrzeczenie prawdy narazić możnemu stronnictwu Zamojskich, wolał zamilczeć ohydną śmierć onegoz, — Samuel Zborowski wyznając naukę Kalwina, miał za żonę Zofiją, córkę Wawrzyńca Spytka Jordana, kasztelana krakowskiego, z którą zostawił dwóch synów Samuela i Alexandra i dwie córki Annę i Krystynę.Śmierć Samuela Zborowskiego — powiada współczesny J. D. Sulikowski (6) — nietylko rodzinę cała smutkiem napełniła, ale nawet dla samego królestwa była dosyć szkodliwą. Zaraz po ścięciu bowiem kazał Andrzej Zborowski przez woźnych po wszystkich czterech rogach rynku krakowskiego obwołać, ie brat jego niesprawiedliwie był skazanym, gdyż się wlaśnie do Włoch na siedlisko wybierał; a Krzysztof Zborowski święcie poprzysiągł pomścić się krwi niewinnej, i w tym celu różne knował spiski. Na burzliwy z tejże przyczyny sejm warszawski r. 1585 przywieźli bracia ciało zabitego i w trumnie wpośród senatu postawili; przywiódłszy także małe dziatki nieboszczyka przed króla, prosili o ukaranie Zamojskiego za ten czyn samowolny. Zamojski wszelakoż uszedł kary, wsparty potęgą króla, lubo nie bez obawy. Robiono zasadzki na życie jego i szlachta sama na zwichrzonym tym sejmie, który dzieiopisowie nasi do dnia sądnego równają, porwała się do broni. To dało przyczynę do wielu rozterek i kłótni w królestwie, trwających jeszcze za Zygmunta III.

Obraz Samuela Zborowskiego znajduje się w zbiorze Zakładu imienia Ossolińskich, darowany od X. Henryka Lubomirskiego; widać na nim tego wojownika w sile męzkiej, w żupanie atłasowym i czerwonej delji; który ubior w dzień ścięcia według pomienionego rękopisu i P. Piaseckiego (Chronica gestorum in Europa singularium. Cracotriae 1645 str. 17) miał na sobie. — Podpis zaś zdjęty z listu potocznego Samuela Zborowskiego, pisanego z Złoczowa d. 14. Septembris 1573 da matki List ten posiada JW. Hrabia Józef Dzieduszycki.

(1) W miasteczku Dębowcu, obwodzie jasielskim, dotąd jeszcze baszta z owego zaniku widoczna; w dworze zaś Seweryna hrab. Zborowskiego przechowują się ciekawe starodawne popiersia braci Samuela, mianowicie Jana kasztelana gnieźnieńskiego i Krzysztofa, oraz dawne pisma dotyczące się dziejów lej rodziny- Winienem tu także sprostować błąd Niesieckiego, za którym poszedł uczooy Siarczyriski, stanowiąc dwie oddzielne rodziny Zborowskich: jednę z Rytwian, drugą ze Zborowa; lubo wprawdzie jedna tylko istniała, gdyż Samuel pisał się z Rytwian i ze Zborowa.

(2) Reinhold. Heidensteinii: Rerum polonicarum libri. Francofurti 1672, str. 53.

(3) Herby rycerstwa polskiego. Kraków 1584, str. 103 — 112.

(4) Wilcze zęby służyły za herb Stefanowi Batoremu.

(5) Listy te wydrukowano są w nader rzadkiem dziełku Andrzeja Rzeczyckiego: Accusutionis in Christophortum Sborovium actiones tres. Cracoviae 1584. W jednym liście pisze Krzysztof między innemi do brata: "Tak tedy elassicum cecinerunt (spiknęli się) zagnieść i wniwecz obrócić dom nasz. Zaczyni i leria wrony krakają: acz w tyłi za uszyma, ale krakają przedsię, skoro jastrzaba (herb rodzinny Zborowskich) zajzrzą. Coż tu czynić? Przedsię tak czynić i postępować tobie, jako mężom przystoi. "

(6) J. Dem. Sulihovii: Commentaribus brevis rerum polunicarum a morte Sigismundi Augusti. Dantisci 1647. str. 150.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI. VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej