Kazimierz Laskowski

STASZEK MIAZGA

Konwersja: Nexto Digital Services

STASZEK MIAZGA DZIELNY OBROŃCA OJCZYZNY

Opowiadanie z czasów najazdu Szwedów na Polskie.

Laskowski Kazimierz

Staszek Miazga.

Dzielny kurpik.

Ciężki był rok 1655 dla Rzeczypospolitej. Król szwedzki Karol Gustaw na czele zbrojnych szyków wtargnął w granice Polski, zagarnął Wielkopolskę i rozpuścił zagony łupieżcze po całej krainie, rabując, paląc i mordując kobiety, starca i dzieci, wcielając całe chorągwie do swoich armji, i zmuszając je do walki bratobójczej z obrońcami nieszczęsnej krainy.

Korzystając z niezgody jaka panowała między królem Janem Kazimierzem a księciem Januszem Radziwiłłem, wojewodą wileńskim, skłonił dumnego magnata do przejścia na stronę szwedzką, co spowodowało uznanie przez zwolenników Radziwiłła, Karola Gustawa królem polskim.

Jednem słowem, rozpacz i ból przejmował serca patrjotów, patrzących na zagładę niepodległości Ojczyzny, i na panoszenie się okrutnych łupieżców, szwedzkich najezdników, którzy rabując miasta i wsie, ogałacając kościoły z wotów i kosztownych naczyń i sprzętów, ładowali olbrzymie galary i spławiał Wisłą zrabowane skarby wprost do morza, gdzie oczekujące statki przewoziły je do Szwecji.

W Łazowcu, wiosce położonej w głębi puszcz kurpiowskich, późno dowiedziano się o napadzie Szwedów.

Dopiero gdy wrócili oryle, rozeszła się wieść hiobowa po wsi, rozległa się po przysiółkach okolicznych, zabiegła do chat smolarzy, do bartników i pasiekarzy, zastukała posępnie do drzwi chaty Miazgów, gdzie siedział stary Szymon, wraz z żoną, synem Staszkiem i córką Maryńką.

Zatroskali się sredze i zadumali nad nieszczęściem jakie kraj nawiedziło.

— Ano — rzekł stary Miazga — nam tutaj bezpiecznie jak u Pana Boga za piecem, więc obawy niema, aby taki pludra do nas zajrzał, ale tam, na Opolach, niedaj Boże! Lud do bijaczki nie włożony, a te Szwedy, jak powiadają, naród bitny a walkę lubiący.

— Oj tak, tak! — przyświadczał sąsiad, (który z wieścią oną przyszedł i wraz z Miazgami biadował, a narzekał na owo najście niepoczciwe) — widział ich orył Gamratek, który ledwie im się wywinął, bo już go schwytali na noclegu w karczmie i palce mu ukręcać chcieli w kurki od rusznicy.

— Co wy powiadacie? w kurki od rusznicy?

— A ino! przecież zaklinał się na rany Boskie, że gdyby nie to iż nadjechała jakaś gromada kupców, nie wiedząca że Szwedy są w karczmie, to musiałby palców postradać, albo zgoła śmierć ponieść od owych niepoczciwych.

— No, i jakże się siało — pytali niecierpliwie Miazgowie.

— Ano, kiedy kupcy podjechali, Szwedy cisnęły się ku wozom, bijąc i kalecząc czeladź dostępu broniącą, i w rozgardjaszu jaki stąd powstał, zapomnieli o Gamratku, ktory śmignął w rokicinę i tyle go widzieli! Ale plecy go jeszcze bolą.

— O, więc go to bili?

— Ale! bili! katowali poprostu! Ma na plecach pręgi krwią nalane, tak go ci poganie mordowali!

— I za cóż?

— Ano, jak się dowiedzieli od żyda arendarza, że to oryl, chcieli go wziąść na przewodnika po Narwi.

— Oho! A im na Narw poco?

— Chce im się do niej zawitać, bo im tędy droga wojenna wypada...

— Ah! niedoczekanie! — zawołał Szymon — miałem zawsze Gamratka za byle co, pędziwiatra, ale widzę, że jest polak dobry i w cnocie wytrwały, kiedy wolał ucierpieć na ciele, niż wrogom służyć na niedolę Ojczyzny.

— Cóż z tego — rzekł sąsiad — kiedy nam i tak nie oprzeć się najeźdzcy. Oni mają broń, pancerze, samopały.

— A my — zawołał Stach Miazga — mamy rusznice kurpiowskie, ot co!

— Ale ich jest moc i wszystko okrutne wojenniki!

Szymon Miazga obruszył się.

— Mój sąsiedzie, nie gadalibyście po próżnicy! Oni są rabusie, i wiedzie ich do nas chciwość na łupy, zaś nas rozgrzewa miłość kąta ojczystego, którego bronić będziemy!

Sąsiad spojrzał trwożnie na Szymona.

— Co wy powiadacie? bronić? my? My mamy stawić opór Szwedom, którzy całą prawie Polską zagarnęli, króla wygnali, panów w dyby pobrali, majątki zrabowali, Warszawę wzięli?

Szymon powstał, wyszedł na środek izby i rzekł:

— Ano, my! Będziemy się bronili i kwita! Sąsiad widząc ową stanowczość Szymonową, dorzucił nieśmiało:

— To wy tak powiadacie! Ale wy to nie ogół.. Co powie gromada?

— Gromada? powie to, co i ja! Staszek! zbieraj się, pójdziemy do wójta!

— Już tam, tatku, spora garść naszych idzie! - zawołała Marynka, wbiegając do chaty.

— A więc i my za nimi! Idziecie sąsiedzie?

— A jakże! gdzie wszyscy, tam i ja!

Stary zdjął ze ściany rusznicę, zarzucili na plecy, Staszek to samo uczynił ze swoją i wyszli przed chatę.

W pobliżu słychać było tumult, z którego wybiegały głośniejsze okrzyki mężczyzn i niewieścia zawodzenie.

— Co się stało? — spytał Szymon nadbiegającego ztamtąd parobka.

— Szwedzi idą! Nie zatrzymujta mnie, gospodarzu, bo jestem posłany do wójta!

— Pójdźmy — rzekł Szymon — nie ma co! No, sąsiedzie? idziecie"?

Ale sąsiad iść nie chciał.

— Nie pora na gadanie! Trzeba zmykać w lasy ! już! Idę do chałupy, aby matusia dobytek zbierali i z chudobą do boru!

I szedł w swoją stronę, ale go Szymon powściągnął.

— Dajcie pokój, sąsiedzie. Co wam przyjdzie z onej w las ucieczki? Jak Szwed przyjdzie i odporu nie znajdzie, to i do was trafi! Tu trzeba wspólnie radzić, bez rozterki, zgodnie, gromadą, bo inaczej zguba!

Stanowczy ten głos Szymona podziałał na trwożliwca, gdyż skulił się, mruknął, ale — poszedł za nimi do wójta.

II.

U wójta gwarno było.

Zewsząd ciągnęli gromadki kurpików, wszyscy byli podnieceni, wszyscy potrząsali próżni rusznicami, bo kurpik ówczesny nigdy się z bronią nie rozstawał.

Wójt, Józek Wykrot, byłto człek wiekowy, z białą jak mleko czupryną, spadającą mu aż na ramiona. Olbrzymi wzrostem, nad tłumem górując, stał i opowiadania słuchał.

A opowiadali oryle, co wiciny spławiwszy, do paszczy wracali i Szwedów widzieli. I Gamratek tam był, i plecy skatowane każdemu, kto był ciekaw, okazywał.

— Bodaj ich Bóg pokarał! — pomstowała stara Gamracicha, matka jego, wtorowały jej niewiasty i płakały z nią razem.

— Cichojta baby! — krzyknął wójt — idźta zawodzić do lasu, a tutaj nic usłyszeć nie mogę przy waszem gęganiu!

Ale baby, jak baby, nibyto przycichły na chwilę, ale zaraz potem znów harmider podniosły.

Ale na to rady nie było, wiec obrady toczyć się zaczęły śród gwaru i krzyku, hałasu i zawodzenia.

— Gospodarzu! — krzyknął Wykrot — co tu dziś rozprawiać. Bronić się trzeba i już! A prędko raić należy bo Szwedzi niedaleko i przednie ich straże o mil kilka od puszczy! Niech wyrostki rozbiegną się po lasach i niech wieść niosą od chaty do chaty, a my pójdziemy zasieki robić, aby drogi nie mieli dla armat! Niech do mnie wyjdzie Szymon Miazga, Kasper Olsza, Michał Witeż i Wojciech Oblejny! Żywo!

Zawołani wydobyli się z tłumu i przed wój tem stanęli wszyscy, oprócz Kaspra Olszy.

— Olsza! Kasper Olsza! Bywajcie! — huknął wójt, dopierom go widział, gdzie zaś się schował?

— O! jest! jest! — zawołały niewiasty — siedzi pod chlewikiem, o!

Kasper Olsza, widząc, że się nie skryje, poszedł do wójta i stanął w kupce zwołanych. (A był ci to ów sąsiad trwożliwy, który chciał w las uciekać, ino go Miazga powściągnął).

— Gdzie się chowacie, Kasprze! — zawołał wójt — trzeba będzie podzielić się na oddziały, więc musicie mi dopomódz i kierunek, a dowodzenie objąć wraz z innymi.

— E! jaki on tara będzie wódz! — sarknął Michał Witeż, człek o srogiem obliczu i sile olbrzymiej. Ale wójt zaraz mu odrzekł:

— Wiem ci ja, że Kasper jest człowiek strachliwy, ale strachliwy człek, ku rozwadze chętnie się kwapi i nieopatrzną odwagą hamuje... Dlatego on będzie oddziałowym, iż wiem, jako człek do rady dobry i robotą zarządzić umiejący, a tej będzie w bród! No pójdźwa sąsiady, do chaty, tam pogadamy, a wy, młodzi, pobieżcie po siekiery, bo będą nam potrzebne, a które tępe z temi do kowala, aby je naostrzył i zahartował!

To rzekłszy, przy drzwiach do chaty stanął i uprzejmie do wejścia zapraszał.

— Wejdźcież, bardzo was proszę...

Bo grzeczność gospodarska obowiązywała zawsze w Polsce, i nawet czasu rady wojennej jako i teraz oto, nie można było jej poniechać.

Tedy wchodzili jeden za drugim, kłaniając się wójtowi, a gdy ostatni próg chaty przekroczył, ten wszedł za nimi i drzwi na zaszczypką zamknął Gdy to się stało, Staszek Miazga do młodych rówieśników zawołał:

— Kiedy ojcowie rają, ruszajmy do roboty, którą nam prawić przykazali! Hej!

A był to chłopak Chwacki, do tańca i do różańca, robotny jak koń, a w tańcu obrotny jak cięć wierz, zaś w strzelaniu taki był wprawny, że jaskółkę w lot postrzelał kulą.

Więc go w puszczy lubiono i parobczaki chętnie go słuchali, gdy się śród nich wodził, jako i teraz, gdy im rozkazy wydawać zaczął niby wójt jaki.

— Spieszta chłopcy, bo czasu szkoda! Dalej! żywo!

A sam pobiegł do chaty i spiesznie wbiegł do niej.

— Matuś! dajta no siekierę!

— A na co ci siekiera, synku?

— Na Szweda, matusiu! Zasieki będziemy czynili, aby Szwed nogi w puszczy połamał!

A Marynka podbiegła do brata i chwyciła go za szyję:

— Staszku! i ja pójdę z wami! weź mnie!

Staszek zaśmiał się i uścisnął siostrę.

— Dałabyś pokój! Nie dziewczęca to robota kądzieli pilnuj! Matusi przy obejściu pomagaj!

Dziewczyna skrzywiła się.

— Ah! kądzieli pilnuj! ciągle z tą kądzielą

Ciekawawm, co ja z tą kądzielą zwojuję, przeciwko Szwedom!

— A i wiele! bo jak uprzędziesz i utkasz płótna, to będzie czem rany nam zawijać, gdy bodziemy Szweda bili.

— O rany Boskie! więc was ranić będą? — zawołała Marynka.

— A cóż ty myślisz? Gdzie drwa rąbią, tam trzaski lecą, niema co!

— A sąsiad Kasper, też z wami pójdzie? — spytała matka.

— A jakże! Już go wójt do rady powołał, oddziałowym będzie!

— E! jaki on lam wojak! Zaśmiała się Marynka. Tchórz go oblatywał gdy był u nas i o Szwedach było gadanie!

Matka się obruszyła.

— Dałabyś turkawko spokój! Człek stateczny kawaler, a że do bijaczki się nie kwapi, to za to robotnik dobry, a mąż byłby jakby dla ciebie

— O! zaraz! Mój mąż musi być wojennik okrutny, bo innego nie chcę!

— Nie gadaj! nie gadaj? — odrzekła matka — takiego ci ojcowie narają, takiego będziesz miasta.

— Ale, Stach mi znajdzie wojownika, nieprawda, Stachu? — i przygarnęła się do brata, wznosząc ku niemu śliczne modre oczęta.

— Znajdę, siostruniu, znajdę ino teraz mnie puść, bo iść do boru mi trzeba.

III.

Narada u wójta trwała niedługo.

Oddziałowi rozeszli się zaraz, aby zabrać ludzi i podążyć na obmyślone stanowiska.

W oddziale Szymona Miazgi, znalazł się syn jego Staszek, wraz z kilkoma przyjaciółmi, którzy byli z nim nieodstępnie od lat najmłodszych.

Stary Miazga zawołał na syna.

— Stachu; weź ty kilku chłopców z sobą i idź żywo pod Jazgarzówkę, tej co na skraju puszony i tam dowiedz się, jak daleko Szwed leży, i czy prędko do nas przyjść zamierza...

— To możeby dostać języka.

— Ha! jeśli wam się uda, to bierz, tylko ostrożnie, bez wystawienia się na sztych niepotrzebnie.

Staszek z kilkonastoma chłopakami pobiegł kłusem w las, biegnąc śród gąszczów sobie tylk znanemi ścieżynkami.

Słońce chyliło się ku zachodowi, kiedy przybiegli na skraj puszczy, gdzie rozpoczynały się pola oprawne, gęsto usiane mniejszemi lub większemi laskami, kępami drzew, oraz zaroślami młodych krzewów i zagajników.

Trudno było wobec tego ogarnąć dalszą przestrzeń ziemi, należało więc posunąć się w głąb kra ju, aby módz przepatrzeć dokumentnie co się w okolicy święci.

— Chłopcy! — zawołał Staszek — trzeba nam się podzielić na mniejsze oddziały, i każdy pójdzie w inną stronę, aby nie zwrócić na siebie uwagi, który spotka Szwedów, ten postara się, mniej więcej obliczyć ilu ich jest i cofnie się tutaj. Jak drugie kury zapieją, wszyscy mają się tutaj zebrać przy Latosiowym kamieniu.

Jak rzekł, tak się stało, chłopcy po kilka w drogą się udali, w stronę gdzie wróg się znajdował i na ich puszczę rodzona dybał.

Słońce już zaszło i noc zapadła, gdy na miejsce umówione ściągać zaczęli zmęczeni gońce, jeden drugiemu opowiadając, gdzie był i co widział.

Aż do drugich kurów zbiegali się wysłańcy, wreszcie na końcu ukazał się Staszek, kurzem i potem okryty — jako i inni jego towarzysze.

Otoczyli go kołem, a on rzekł:

— Niech każdy powie co widział, tylko w krótkości, bo czasu szkoda!

Tedy występowali jedni po drugich i sprawę zdawali, ale jak się okazało nic nie widzieli, gdyż pora była już późna, a pytać nie było kogo, ponieważ ludzie już spali, a ci których spotykali, gadać z nimi nie chcieli, patrząc podejrzliwie na nich.

— Ot, patrzajcie chłopcy do czego to doszło! brat na brata jak na szpiega patrzy i zwierzyć mu się lęka! No, ale do rzeczy! dziękuję wam, żeście sprawę załatwili jako się patrzy, a nie wasza wina, że niewiele co z tego się darzy! Ah, posłuchajmy, co powie nam Jędrek Grulec dopiero co nadeszły!

Jędrek zaczął wołać zdyszanym głosem:

— O ćwierć mili ztąd za Rozstajami, szwedzkie pachoły konie pasą i jakiegoś więźnia z sobą mają, bo leży jak baran powrózkami związany.

— A siła ich tam? — spytał Staszek!

— Będzie ich z pietnastu!

— A zbrojni bardzo?

— O! mają pistolety i mieczyki, a niektórzy i samopały!

— Chłopcy! który idzie ze mną?

— Wszyscy! — zawołano jednozgodnie.

— Ciszej! nie hałasować! bo glos po nocy leci jak liść z wiatrem! Naszykujcie toporki, a który ma rusznicę niech ją opatrzy, i krzemień dobrze nastawi! No, czy już?

— Już! — odrzekli wszyscy.

— To w drogę! Jędrek prowadź!

Jędrek poszedł przodem, a za nim odważna gromadka.

Szli na przełaj.

Polami i ugorami, miedzami i zaroślami, to w poprzek zagonów, to wzdłuż, aby prędzej.

Wreszcie Jędrek przystanął, Stach podbiegł da niego i szepnął:

— Czy to już? Jędrek wskazał ręką.

Nad zagajnikiem unosił sie odblask ogniska, słychać było rżenie koni i daleki gwar ludzki. Posunęli się ostrożnie, stępując bez szelestu. Stach szeptem wydał rozkazy. Podług tychże okrążono ognisko dużem kołem zaczęto zbliżać się ku pastuchom.

— Aby tylko psów nie mieli! — westchnął Staszek,

Ale psów nie mieli, z za morza wieść było niesporo, a polskie kundle trzymać się Szwedów nie chciały.

Pastuchy piekli ćwierć wołu na drągu zastępującym rożen, przyczem popijali z gąstorka zrabowanego z jakiejś okolicznej plebanji czy dworu.

Gdy się chłopcy znaleźli w pobliżu ognia, mogli policzyć Szwedów, było ich siedmnastu.

Staszek odezwał się do stojącego przy nim Jędrka:

— Powtórz drugiemu: niech każdy bierze sobie swego! komenda pobiegła szeptem z ust do ust,

Nagle rozległo się kwilenie puhacza.

To była komenda.

Chłopcy jak burza runęli na leżących przy ognisku Szwedów i obezwładnili chwytając za gardła.

Szwedzi nie bronili się wcale.

Obezwładniła ich gwałtowna napaść i — zdziwienie... Jakto? tam, pod miastami, zbrojni ludzie nie śmieli ich tknąć, pozwalając rabować bezkarnie a tutaj, na wsi, w polu, pustce, znaleźli się śmiałkowie...

— Chłopcy! — zawołał Staszek, wiązać ich czem kto ma! Nas jest prawie dwa razy tyle, więc po dwóch do roboty.

Zaczęto wiązać Szwedów, przyczem nie obeszła się bez szturchańców, bo jaki taki jeniec widząc się ujętym przez gołowąsów, obruszał się okrutnie i rąk wiązać nie dawał.

Ale takiemu błyśnięto toporkiem w oczy i rad nierad musiał w pęta iść, albo gardło dać.

Staszek chodził dokoła i doglądał aby wszystko było uczynione jak się patrzy, przyczem natknął się na owego jeńca, który leżał związany pod drzewem.

Stanął nad nim i spytał.

— Wy kto jesteście?

Jeniec odrzekł słabym głosem:

— Zanim na wszystkie wasze pytania odpowiem, rozwiążcie mi ręce, bo mi sznury ciało do kości przecinają!

Więc Stach przykląkłszy, dobył kozik i sznurki poprzecinał, które nogi i ręce więźnia pętałyÓw siadł i przeciągnął się.

— Dzięki wam — rzekł łamaną mową z niemiecka — żeście uczciwego kupca przed tymi rozbójnikami uratowali. Schwytali mnie, ograbili, konia zabrali, łuby opróżnili i mnie samego obezwładnili, grosiwo wszelkie zabrawszy. Jeślibyście przy nich srebrne cwancygiery nalęźli, moje są. A zato mogę wam tanio sprzedać różne piękne rzeczy, które teraz odbiorę pewnie z waszej łaski. A teraz pomóżcie mi powstać, bo sam nie mogę. O Gott. Nogi mi podrętwiały!

Staszek dopomógł mu powstać, a ów wyciągnął rękę do niego i rzekł:

— Nazywam się Herman Blum dzięki wam i ściśnienie dłoni!

Staszek podał mu rękę.

— Niemacie za co dziękować — odrzekł — stało się przypadkiem, nie dla was my tu przyszli.

— To nic! Mnie wszystko jedno pocoście przyszli, skorom uwolniony... prowadźcież mnie do łub moich, a każcie im kieszenie przeszukać, bo mnie z pieniędzy ograbili.Łuby się znalazły, Niemiec spiesznie ku nim się rzucił i przeglądać począł.

— O! łajdaki! poprzewracali wszystko? Chustki zabrali! O! ten ma na szyi! i ten! o! i tamten!

Rzucił się ku jeńcom i zaczął pierwszemu: z brzegu tak gwałtownie chustkę z szyi odwiązywać, że omal go nie udusił.

— Powoli, powoli! — ostrzegał Staszek — niema ca ich męczyć, zdjąć można bez tego.

Ale Niemiec wściekać się począł ze złości.

— Wy głupie polaki! Oni was grabią, waszą ziemię zabrali, i wy nic? Jabym ich pozarzynał, powiesił zaraz!

Ale Staszek odrzekł spokojnie:

— Już oni mi teraz nic złego nie zrobią! Leżą jak barany, bez obrony, więc pocóż się wyzwierzać?

— A moje łuby? a moje towary? A moje swancygiery? Ja im nie daruję za moje ręce, za moje nogi!

I zaczął bić Szweda pięściami, po twarzy, a temu krew z nosa poszła.

Jędrek Niemca odciągnął:

— A to gadzina jadowita! zabiłby taki człowieka jak liszkę!

A Niemiec ciskał się ze złością jak padalec.

— A głupie chłopaki! Oni są wasze wrogi! Na gałęź ich!

Ale Staszek obruszył się na szwabskie wydziwianie.

— Mój Niemcze, Idźże dokąd ci pora, bo jak się zgniewam, to ci pyski spiorę i tyle!

Niemiec zmiękł w jednej chwili i zaczął płaczliwie:

— Aj! lieber Gott! Ja biedny kupiec, pobity, okradziony, ja nie mogę iść sam, bo mnie napadną. Ja chcą iść z wami, nie brońcie mi, proszę was!

Kłaniał się nizko, czyniąc miny rozpaczliwe.

Staszek machnął ręką:

— A więc pójdź! niech cię tam! Chłopcy! na koń! każdy Szweda swojego niech do strzemienia dobrze przywiąże, a obok jadący niech uważa, aby się nie odwiązał i nie uciekł!

IV.

Długim sznurem jechali śród nocy młodzi kurpikowie, wiodąc jeńców obciążanych bronią, swoją i dobytkiem Niemca, który wyprosił sobie najlepszego konia, w zamian swojej wynędzniałej szkapy, którą prowadził lasem.

Rozmawiał z wybawicielami dziwnie: raz puszył się i panoszył opowiadając o sobie dziwy rozumu i sprytu, to znów jęczał żałośnie, narzekając na straty jakie ponosił przez mitręgą w podróży i uszkodzenie towarów, wtedy wpadał w złość i kopał Szwedów, za co obrywać musiał po karku, bo przestrogi nie skutkowały, taki był mściwy.

Dzień był już, gdy zajechali na miejsce, pomimo że jechali tęgim kłusem.

W Łazowcu zdziwienie zapanowało okrutne.

Zkąd? Jakim sposobem?

Kobiety otoczyły ich wieńcem, dzieciaki lękały się obcych twarzy, starcy nieudolni do topora zeszli się również, gdyż mężczyźni byli już na stanowiskach i słychać było rąbanie naokoło: to podzieleni na oddziały kurpicy zwalali drzewa olbrzymie, zagradzając drogi i wznosząc zasieki.

Posłano do starszych z wiadomością o sprowadzeniu więźniów.

Przyszedł wójt, przyszedł Szymon Miazga, przyszedł Kasper Olsza.

Staszka chwalić poczęto, ale stary Miazga rzekł:

— E, bieda nam tylko z tymi niewolnikami! Co z nimi czynić? A ten niemiec co za jeden?

Herman do nóg mu się skłonił.

— To ja biedny kupiec, te gałgany mnie okradli. Ale wasi chłopcy mnie uratowali. Ja im za to tanio towar sprzedam... a i wam także...

Stary przerwał mu:

— Ale nie pora teraz na kupczenie! Teraz wojna! Ot co! Chłopcy! nie ma co, zaganiajcie Szwedów do chlewów, broń im zabierzcie i dobrze przepatrzcie, czy nie ma czego przy nich, coby im do ucieczki pomogło! Nożyki naprzykład, któremi mogliby łyka poprzecinać! A ty Niemcze gadaj no: czy siła Szwedów dąży w naszą stronę?

— Ja nie widziałem, ale gdym leżał związany, tom nieco wyrozumiał z ich rozmowy, że cały pułk Sundermanlandzki idzie na was! Okrutne armaty są z nimi i rajtary też. Oni przejść muszą dlatego przez waszą puszczę, że im łatwiej ogarnąć pana Czarnieckiego, który okrutnie im dopieka, chwili spoczynku nie dając.

— Cnotliwy pan! niech mu Pan Bóg dopomaga! _ odrzekł wójt, uchylając kapuzy i żegnając się nabożnie... Za nim wszyscy to samo uczynili, odmawiając szeptem krótką modlitwę.

Przez chwilą zapanowało milczenie, tylko słychać było oddalony, nieustający huk siekier. Niemiec zwrócił się do Szymona: — Co oni tak tłuką? — spytał.

— Robią co im potrzeba — odrzekł Miazga niechętnie, bo mu szwab okrutnie się niespodobał.

Ale baby ciekawe byty łubów okrutnie i otoczyły Bluma zwartem kołem.

On wyjmować zaczął mancie i nawojki jaskrawe.

Baby aż piszczały z rozkoszy.

Handel się rozpoczął.

Miazdżyna przed chatę go swoją pociągnęła.

— Mój Stach was uratował to u nas spoczniecie. Wejdźcie, proszę, mój Niemcze.

Herman wszedł do izby i ujrzał Marynkę szykującą warzę.

Spojrzał i ślepie mu zielono błysnęły.

Marynka piękna była i powabna.

Tedy szwab na ławie usiadł a za nim wtargnęła bab pełna izba.

— Moiściewy! Już to nam Niemca niezabierajcie! Wszystkiego nie kupicie! I nam ostanie! — wołały do Szymkowej i ku szwabowi się miały targując się i towary oglądając. A Miazdżyna powtarzała:

— Ale kupujcie na zdrowie! Nie potom go brała abym wam odbierała, ino, żem go gościem mieć chciała, co prawda to prawda, przed wami!

Ah babom to było wszystko jedno, aby im oglądać tylko świecideł nie przeszkadzano.

Herman zachwalał, pokazywał, przekonywał i grosz gęsty do kalety zgarniał.

A siekiery stukały i stukały dokoła, gwar słychać było swarzących się dzieciaków które Szwedom przyglądać się zbiegały, dziwiąc się ich brodom kadzielnym i szatom niezwykłym.

— Dziw mi tylko — powiadał Olsza Kasperak takim chłopakom do wojny nie włożonym udało się tyle Szwedów ogarnąć bez krwi przelewu?

A Staszek mu na to:

— Bośmy się zmówili przedtem, że każdy swego za gardziel schwyta. Tedyśrny wszyscy na Szweda skoczyli, niespodziewanie go zszedłszy i już...

— Toście się jednak grzecznie zmówili, niemi co! Każdy będzie miał niewolnika i szkapę jego i rynsztunek.

— Co mi tam po niewolniku! Niech będzie na całej gromady! Ja i tak na wojnę pójdę, to sobie jak będę chciał, niewolnika niejednego ułapię!

A w izbie gwar był ciągły, aż Szymon stanął w progu i krzyknął:

— Dalej baby do dwojaków! Słońca wysoko, a chłopom jeść zanieść potrzeba!

Więc baby jedna po drugiej wynosić się zaczęły, zamawiając sobie Niemca na potem.

— No Marynka! Dajże co jeść, bom głodny! — rzekł Szymon i za stołem usiadł.

— Siadajcie i wy, Niemcze — rzekł do kupca — zjecie z nami co Bóg dał. Marynka wołaj Staszka!

Wszyscy za stołem zasiedli i kaszę z mlekiem smaczno jeść poczęli.

Herman pożądliwie patrzył na Marynkę.

— Herr Gott! Ah macie gospodarzu córkę ładną!

Miazga ruszył ramionami.

— Niczego dziewczyna, do roboty dobra.

— I do kochania... mruknął Niemiec.

Miazga spojrzał na niego surowo.

— Już to byle czego nie plećta. Nie wam do niej.

— A może... — odrzekł ów.

— Niedoczekanie! — warknęła Miażdżyna — zanicbym Niemcowi córki nie dala!

— A to dlaczego? — spytał Herman.

— Wy macie swoje niewiasty, niemieckie... z niemi się żeńta!

— Kiedy one nie takie! Nie ma w nich tej zgrabności i tej miłości co w waszych. Nasze są dobre gospodynie, ale co mi potem, kiedy nie ładne?

— Nie obgadujcie swoich, bo to nic potem, mój kupiec, a dziewczyną moją, głowy sobie nie zawracajta bo to na nic!

— Ale, może i nie na nic! — odrzekł hardo szwab, ale spotkawszy wzrok surowy Miazgi, skulić się i zaczął jeść w milczeniu.

V.

Nagle na podwórku stał się krzyk i hałas.

Miazga wyszedł przed sień i krzyknął:

— A co tam się stało?

Z gromady parobków podbiegł jeden i zawołał:

— Chcą się dzielić zdobyczą i nie wiedzą jak!

— Oho! jacy prędcy! — odrzekł Miazga i zbliżywszy się do gromadki powiedział:

- Podział się uczyni wtedy, jak starsi się zbiorą z wójtom na czele! A tymczasem złóżcie wszystko w sąsieku, koni pilnujcie wspólnie, to się wkrótce ułudzi, ino bez sprzeczek, spokojnie, bo wy nie baby!

Zawstydzeni parobcy zrobili co kazano I poznosili rynsztunek do sąsieka, poczem z siekierami poszli do puszczy ze Staszkiem swoim dowódzcą.

Łazowiec opustoszał.

Mężczyźni poszli w las, wyrostki za nimi, kobiety z dwojakami opuściły chałupy, niebyło nikogo, oprócz kilku starców, i dziatek pełzających.

Reszta poszła do puszczy, tam był gwar, stuk siekier, huk padających olbrzymów leśnych, trzask łamiących się gałęzi, przyśpiewki parobków i dziewcząt, wrzask dzieci uganiających się za wiewiórkami, tu i owdzie na pniach zrębanych przysiedli rębacze i obiad przyniesiony żwawo spożywali.

W chacie Miazgów Niemiec się na ławie rosiadł i do Marynki, zmywającej statki, się umizgał. Ale dziewczyna na to nie zważała, spiesząc z robotą, aby do puszczy za innemi pobiedz, gdzie było gwarno i tak wesoło, jakby nie było nieprzyjaciela na widoku, prawie tuż.

Niemcowi ślina do gęby ciekła, mdliło go z pożądliwości wielkiej, patrzył na gibką kibić dziewczyny, na piersi okrągłe, sztywno sterczące pod zgrzebną koszulą, i niemógł usiedzieć na miejscu, tak mu dziewczyna się udała i sprośność w nim się kotłować poczęta, nieprzystojne niecąc pragnienia.

Gdy dziewczyna nie chcąc go słuchać, umyślnie statkami głośno szczękała aby gadanie niemca zagłuszyć, ów wstał z ławy, zaszedł jej z tyłu i mocno ująwszy, całować ją zaczął.

Wtedy ona krzyk podniosła, który usłyszała matka i wbiegła do izby, zaś ujrzawszy co się dzieje ożogiem po łbie zdzieliła niemca, że aż go zamroczyło, i puścił Marynkę, a ta go zaraz garnkiem bez łeb przejechała, tak, że skorupy tylko się rozleciały, poczem porwawszy oszołomionego za włosy, spiesznie go z izby na podwórko wypchnęły.

Wściekłość w niemcu zawrzała i złość okrutna.

Ze skalecznego czoła krew pięścią otarł i obejrzał się dokoła.

Pusto było i cicho.

Wtedy wyciągnął pięść w stroną okienka chaty i pogroził wyglądającej Marynce, na co ta głośnym śmiechem odpowiedziała.

Rozwścieczony niemiec skoczył do chlewa, gdzie byli Szwedzi zachowani, oderwał zaszczepką i wszedł do środka.

Ci siedzieli w ponurem milczeniu, pewni szubienicy.

A Herman rzekł do nich:

— Uratować was przychodzę!

I poprzecinał na nich łyka...

— Oddani wam broń. i uciekniemy ztąd, ale wpierw mi przyrzeknijcie pomoc w zemście!

Jeden z pachołków, który po niemiecku nieco umiał, przetłómaczył swoim słowa kupca: ci skwapliwie na wszystko przystali.

Tedy wywiódł ich z chlewka i do sąsieka zaprowadził, zkąd broń zabrali, na okólniku pasły się ich konie, pobiegli je w te pędy okiełznać i osiodłać.

Gdy to się działo, Herman wziął z sobą dwóch Szwedów i do chaty poszedł.

Gdy weszli, Kobiety wydały okrzyk przerażenia.

— Aha! teraz krzyczycie? A wpierw mnie pokaleczyłyście. Suki! Dalej! Dziewczyno! Zbieraj się w drogę! Pójdziesz z niemcem, do niemca, dla niemca! Niemiec cię będzie pieścił, niemiec cię będzie posiadał, niemcowi będziesz niemieckie dzieci rodziła! No, dalej!

I poszedł ku niej i szarpnął ją brutalnie za rękę. Wtedy matka rzuciła się dziecku na pomoc i ciałem swem ją osłaniać chciała, lecz niemiec schwycił Miazdżynę za włosy i przechyliwszy jej głowę w tył, wydobytym z za pasa nożem gardło jej przerżnął.

Fala krwi żygnęła na izbę, zalewając twarz niemcy, i Marynki, która padła zemdlona. A niemiec wygarnął żar z komina na izbę i na pościel, która szybko płonąć zaczęła, ile że sienniki wyschłą trawą były napełnione, wziął zemdloną na rękę, łuby kazał Szwedem przytroczyć do swego konia, poczem zwołał wszystkich, na siodło wskoczył, dziewczynę w poprzek przed sobą położył, i cwałem ruszył z miejsca, a za nim cała gromada koniuchów szwedzkich.

Podążyli w tę stronę, gdzie jeszcze droga wolna była, i wyszli z puszczy.

VI.

Z chaty Miazgów dym się wzniósł do góry płomień jasny strzelał po strzesze, cała chata stanęła w ogniu.

Właśnie w tej chwili nadciągali niecierpliwe parobcy, którzy robotę szybko wykonawszy, a uprosili wójta, aby dziś jeszcze podział łupów uczynił, na co Józek łaskawie przystać raczył.

Szli tedy Wykrot i Olsza, Witeż i Wojciech Oblejny, szli wszyscy starsi, a za nimi dojrzali męże, w około zaś młódź kurpiowska, gwarna i wesoła, bo im nowość roboty się podobała i szarość dnia powszedniego rozjaśniła.

Nagle przodem idący Witeż, zawołał:

— Czy mi się zda, że we wsi gore? Inni spojrzeli.

— A nie inaczej! Hej! Żywa! Pospieszajmy

I pobiegli.

— To Miazgów chałupa płonie! — krzyknął Oblejny.

— To i moja zaraz się zajmie! — zawołał Olsza i pognał cwałem.

Ale tam już inni byli i osękami dach rozrywali i wodę z pobliskiej krynicy nosząc, łańcuch uczynili z rąk do rąk cebry podając.

— Ale gdzie gospodyni? gdzie Marynka? — spytano.

— Może w chałupie?

— Ej że! coby zaś!

— A może?

Krzyk rozpaczy rozległ się w pobliżu. To Miazga Stach leciał, teraz dopiero o pożarze się dowiedziawszy. Za nim biegł Szymon.

— Matka! gdzie matusia? — krzyczał Stach — gdzie Marynkaż,

I wpadł do płonącego domostwa, a za nim ojciec.

Chałupa paliła się tak, że ogień poszedł ku strzesze, nie mogąc jeszcze czepić się potężnych, berwion modrzewionych. z których był ułużony zrąb chaty, to też gdy wbiegli, śród dymu spostrzegli leżącą postać. Stach nawpół nieprzytomny i dymem oślepiony wyniósł ciało, nie wiedząc kogo niesie.

Dopiero okrzyk przerażenia zebranych przywrócił mu zmysły.

Ujrzał ciało matki z haniebnie przerżniętem gardłem...

Runął na ziemię upuszczając trupa.

Olsza dobiegł teraz dopiero.

— Gdzie Marynka? — zawołał — gdzie ojciec?

Ojciec tam wszedł.

Nagle z dymn wynurzyła się postać starego Miazgi, który szukał córki.

Nienalazł i — stanął wobec trupa żony.

— Szwedzi uciekli! — rozległ się głos z podwórka. — Zabrali broń, konie, niema nic w sąsieku.

Miazga ukląkł przy żonie i teraz dopiero spostrzegł jej gardło przekrajane.

Ryk zgrozy wydarł mu się z gardła.

— Kto to uczynił?

Rozległ się tupot nóg, nadbiegło pacholę zziajane.

— Niemiec!.. Niemiec! widziałem! porwał Marynkę... Szwedów puścił!.. Miazga porwał chłopaka za piersi.

— Gdzie?., prowadź!..

— Tam... w stronę Latosiowego kamienia...

— Dawno?

— O! będzie już sporo... już są daleko...

Wtedy Miazga puścił chłopaka, odwrócił sięI usiadł opodal, opierając głowę na ręku.

A tymczasem inni cucili Staszka, który mdlał ustawicznie, gdyż co przyszedł do przytomności, to na widok trupa matki tracił ją.

— Odnieśmy go na bok! — zawołał Olsza i wraz z Witeziem złożyli go przed sąsiekiem.

Coraz więcej ludzi się schodziło, chałupa płonąć przestała, gdyż spaliła się do szczętu, kobiety zawodzić poczęły.

Ale wójt zawołał:

— Hej! ludzie! Dosyć żalów! Nie tracąc chwili wszyscy pójdźmy na Latosiowy kamień. Skoro Szwedzi uszli tamtędy to i przyjść mogą!

Prawda! odrzekli starsi i poprowadzili lud na nową pracę ku obronie puszczy kochanej. A czas. był najwyższy, gdyż wysłani chłopacy widzieli najwyraźniej dymy z ognisk obozu szwedzkiego.

Ani chybi, jutro już tu będą! Więc całą noc robota trwała, całe szeregi dębów, sosen, buków, legły nieprzebytym watem na drodze, dalej wał jeszcze i jeszcze jeden.

Tędy przyjdą, to pewna, wiec wal potrójny legł w poprzek gościńca, prócz tego cała połać przyległa do drogi, zawalona została całą masą drzew, gałęzi, pni, zalegając nieprzebytym chaosem w poprzek drogi pułku sundermanlandzkiego.

Rozstawiono się na około, najcelniejsi strzelce weszli na drzewa, aby zdaleka prażyć ogniem wroga, ci, co rusznic nie mieli a proc użyć byli gotowi szykując swoją niehakliwą ale niemniej pewną i okrutną broń.

Przyszedł Jędrek Grzelec, który z łuku o sto kroków wiewiórkę ustrzeliwał, niosąc kołczan starannie opierzonych strzał.

— Już ja im za Miazdżynę zapłacę. Już ja im też niejedno płakanie z ócz wycisnę — mówił — Już tam niejedna matka zapłacze nad synem, co na intencję duszycki Miazdżyny sobie ślubuję — powtarzał chłopak, a drżał przytem jak w febrze, bo Staszka kochał jak brata, a sam matki nie mając, Szymonową jakby rodzoną szanował, więc mu żal piersi podpierał i łzy niemęzkie do ócz się cisnęły, czemu się całą siłą bronił, zaciskając zęby aż da bólu.

VII.

I przyszli.

Zdumieni i przerażeni widokiem, tych wyrw olbrzymich, tych zasiek gigantycznych, jakby nadludzką ręką nagromadzonych, tych wądołów skopanych, tych szmat ziemi rozchełstanych aż do piasku, co spodem rędziny szedł.

Ale to byli Szwedzi... Ale to był pułk Sundermanlandzki, który lwa złotego na błękitnem tle sztandaru nosił.

Więc poszli.

Poszli szukać przejścia i znaleźli.

Lecz gdy weszli w cień puszczy ponurej, spadł na nich grad kul, deszcz strzał i uragan drzew, kamieni i gałęzi.

Nie było widać zkąd, nie wiadomo było z kim walczyć, bo mrok tu panował wiekuisty, bo wykroty co krok drogą tamowały, bo zasieki nie puszczały na rozwinięcie szyku bojowego.

Ginęli...

Nie było gdzie armat ustawić, nie było na to czasu, bo gdy je nareszcie wtoczono i odprzodkowano, artylerzyści padli z przeszytemi gardłami.

To za nią, za Miazdżynę, Jędrek Grzelec słał swoje groty niechybne.

— Tam jej duszyczka się raduje — szeptał nakładając nową strzałę i jak wiewiórka przesuwając się z drzewa na drzewo.

— Chcielibyśta strzelać! niedoczekanie!

I niedoczekali...

Bez wystrzału z armaty musieli się cofnąć, upokorzeni synowie Sundermanlandu, bohaterowie Ujścia, Warszawy.

Hej! Hej!

Ta nie panowie Opalińscy ani Radziejowscy się swarzą, tutaj kmieć piastowski ziemi ojczyzny broni i na poniewierkę jej nieda! Ona go pewna — on jej, bo on jej synem-oraczem — ona mu matką-żywicielką — rodzoną!...

I znowu cicho w puszczy kurpiowskiej...

Tylko derkacz na błotach zaderkacze, czy dzięcioł stuka, a kukułka swoje wróżby kuka, tylko chaty Miazgów niestało, tylko niema Marynki, i staruszka ojca a i Staszka też...

A matka — na mogiłach...

VII.

Do liczby wolantarzów, trapiących Szweda przybyła jedna partja, którą Szwedzi bosakami przezwali bo istotnie baz butów chadzali, a nawet konno jeździli.

Bo różnie było. Na zdobycznych koniach dopóty szalone kursy odbywali, aż je zajeździli i musieli znowu pieszo drałować, póki nowych koni się; nie dorobili.

Bo nikt tak szalonych ruchów nie wykonywał ak oni. Wielomilowe drogi, uganianie się, podniach całych, napadanie na najpewniejsze w świecie mniejsze poczty rajtarów i kuchtów, było to na porządku dziennym, pełne szalonej jakiejś desperacji, bez planu, bez określonego zda się, celu, o przelatywanie z krańca na kraniec, jakby na końcu jakiegoś olbrzymiego wahadła, zakreślającego łuki od Sandomierza aż pod Kiejdany.

Jakaś potworna pogoń za czemś nieuchwytnem co jest śledzone, a co uchwycone być nie może...

Podkradano się pod obozy, z koniokradzką zręcznością porywano tabuny koni, aby je zaraz zajeździć w szalonej jeździe, dopóki tchu w płucach konia, aby dalej, dalej... A potem, z powrotem, z północy na południe, ze wschodu na zachód, na Pomorze, aż do Bałtyku, aby potem cisnąć się wściekłą odsadą aż po widły Sanu...

Usłyszał o nich pan Czarniecki, kazał ich przed swe oblicze stawić.

Ale gdzie ich szukać?

Dziś byli tutaj, jutro ginęli jak kamfora, aby za dni kilka znów jak-zawierucha się zjawić i mknąć znowu w dal..

Ale pan Czarnecki kazał, więc musiało się stać jako chciał. I oto pewnego poranku przed kwaterą wodza przyciągnęła garść oberwańców na dychawicznych koniach, byle jako osiodłanych, zmordowanych, ciężko dyszących. Stanęli, pan Czarniecki wyszedł do nich.

— Który tu z was starszy? — zapytał.

Wysunął się młody chłopak, zczernialy, wychudły, z gorączką w oczach.

— Jam jest — odrzekł.

— Sam tu — rzekł wódz.

Ow z konia zeskoczył i ku gankowi podszedł. A hetman na kompanjonów jego patrzył. Byli to chłopcy młodzi jako i ich dowódca, odziani dziwacznie: ten w sukmanie, tamten w koleciu dragońskim, ów w kaftanie szwedzkim, a inni wprost w koszulach okryci kawałkiem skóry albo derki, lub zgoła wychudłem ciałem przez podarte szmaty święcący...

Za dowódcą stał człek stary, obok niego parobek dojrzały, a za nimi pachoł młody z łukiem za plecami. Ów stary miał twarz obojętną. oczy wpatrzone wprost przed siebie ze zdziwieniem jakiemś okropnem, jakby całym sobą pytał kogoś, co przed nim stał:

— Za co?

Obok niego tkwił ów człek dojrzały i z oka go nie spuszczając, trzymał jego konia za wodze.

Patrzył na nich hetman i potem rzekł do stojącego opodal chłopaka:

— Sam bliżej! Cóż to ludzi się boisz?

Ten chwilę zmilczał...

— Nie boję się, ale i do nich nie garnę...

— Czemuż to?

Ów milczał.

— Kto jest ten stary? — pytał pan Czarniecki.

— Mój ojciec...

— Co mu jest?

— Nic...

— Zawołaj go!

— Nie przyjdzie!

— A jak ja każę?

— Nie zrozumie...

— Odkąd że on taki?

— Odkąd go człek niepoczciwy skrzywdził...

— Jakże to?

— Żonę mu zarżnął — córką porwą! — chatę spalił...

— I za co?

— Za gościnę i z łyków swedzkich uratowanie...

— To twój ojciec?

— Mój...

Wódz popatrzył nań długo. Tamten stał obojętny, przesuwając przez palce rzemień, od cugli konia, którego trzymał za sobą.

Po chwili milczenia pan Czarniecki znów pytał:

— A tamten co trzyma wodze konia starego?

— Miał poślubić siostrę moją...

— A ów łucznik?

— Matka moja była mu sierocie jak rodzona...

— A tamci — wszyscy?

— Wojowie moi — mój ból ich ból...

— Wy zkąd?

— Z puszczy kurpiowskiej.

Pan Czarniecki klasnął w ręce...

— Bywajcież mi, bywajcie! Dzielne kurpiki moje! Wyście to nie przepuścili Sundermanlandów przez puszcze?

— My...

— A to wam rad! Nie puszczą was, musicie zemną zostać...

Chłopak pokręcił głową.

— To być nie może...

— Czemuż to?

— Bo nie...

Panu kasztelanowi twarz się skurczyła i wąs się najeżył, ale pohamował i spytał raz jeszcze:

— Czemuż to?

Chłopak spojrzał prosto w oczy wodzowi i zacisnąwszy zęby, rzekł:

— Sprawcy szukamy...

A pan Czarniecki patrzył na niego i dziwił go wyraz dzikości, jakby przykuty do onej twarzy młodej i pięknej.

— Ja wam karzę pozostać... — rzekł.

— Nie posłuchamy — odpowiedział jak echo młody.

— Kogo ty nie posłuchasz? Czy wiesz?

— Wiem ci otem, ale nam to nie straszne

Wyciągnął rękę na pola i rzekł:

— Było nas dwie setna z górą, a teraz ledwie jedna została,. po polach, bagnach, lasach i piasakach świecą nasze młode kości, w uganianiu się za onym co nam zapamiętanie takowe sprawił... Sporą my już garść niemców pochwycili, na pytki brali na gorące węgle... Żaden nie chciał nam powiedzieć gdzie ów jest. Wszyscy gardła dali za spokój duszy mej matki... Ciskaliśmy się jak padalce pułkom szwedzkim w oczy, paliliśmy ich w chatach gdzie spali, wozyśmy im robali, konie zabierali i spyżę. Chwytali nas, wiązali, golenie łamali, amy nic, bo trwamy w zapamiętaniu. Musimy szukać, musimy trapić. i nic nas nie zatrzyma, ani dyby, ani batog, chyba stryk jeden... Ale tego się nie boimy od was . hetmanie, bo wiemy iżeście pan sprawiedliwy i lud nasz miłujący...

Dziwnie nań patrzył pan Czarniecki.

Chłopak mówił jako ci, co im ból spiżowe słowa w usta kładzie i majestatem cierpienia ozdabia czoło.

— Szkoda mi was, bo mężnych krajowi potrzeba, ale cóż, idźta! powiedz mi jeszcze; jak się zowiesz?

— Staszek Miazga.

— Idź z Bogiem!

Ten wsiadł na koń; świsnął, i zdarł konia, łydkami ścisnął i cała kompania ruszyła za nim cwałem, jakby chciała odzyskać czas stracony

IX.

Pod Raciążem, o kilka stajów zaledwie, w lagach okolicznych, które miasto ścisłym wieńcem otaczały, była polanka niewielka.

Tam zalegli na spoczynek kurpiki, tam obwijali rany swoie, przemywając je wodą ze źródełka leśnego.

Paru stało na czatach.

Opodal ciągnęła droga do miasta, świecąc sród zielonych zarośli. Nagle skrzypnął w oddali wóz, czatownicy obejrzeli się w tamtą stroną.

A jechałci kupiec w wygodnym okutym wasągu, ciągnięty przez parę koni. Skoczyli na drogę i kupca zatrzymawszy, do obozu wiedli.

Poskoczył Jędrek łucznik i zaskomlał z radości jak pies...

— Jest! jest! — i wlókł kupca do obozu...

Usłyszawszy wołanie podbiegli wszyscy i otoczyli ich kołem.

On to był, Herman Blum. Stał, tłusty, drżący, z oczami wyszłemi z orbit.

Wiedział co go czeka. Poznał w czyim jest ręku

Staszek stanął przed nim i przez chwilę się zdawało, że mu łeb toporem rozetnie, ale pochamował się i rękę ouścił.

— Gdzie Marynka gadaj! — zaharczał.

— Niewiem.

— Łżesz! Hej chłopcy ognia! na węgle go!

Niemiec zakołysał się na nogach, jakby go kto podciął. Przyniesiono w mig węgli żarzących i buty, ściganemu ściągnięto.

Za chwilę rozszedł się swęd przypalonego ciała

Niemiec zajęczał przeraźliwie,

— Dosyć! — zawołał Staszek — teraz gadaj gdzie Marynka?

Niemiec jęczał i wił się z bólu.

— Na węgle go!

— Aj zaraz i skulił nogi pod siebie — powiem!

— Gdzie jest coś z nią uczynił?

— Już jej niema.

— Gzie jest?

— Nożem się pchnęła... gdym ją...

Niedokończył gdy Staszek zawył okropnym głosem.

Obecnym mróz przeszedł po kościach.

Puścił niemca, a ten się zerwał na okaleczone nogi...

Staszek wyrwał topór z za pasa i zamierzył się. Za sekundę miał paść niemiec trupem, ale nagle Staszek odleciał w bok odepchięty potężnym ramieniem

To stary miazga się zbliżył

Odsunął syna i na niemca patrzył wzrokiem, w którym pamięć coraz bardziej odżywiała.

Poznał niemca i przypomniał swoją kszywdę.

I oto nieprzywykłe do mówienia usta poruszyły się, i wybiegło z nich pytanie, które było na całej twarzy starego,

Ujął za pierś niemca i spytał bezdźwięcznym głosem;

— Za co?

A niemiec zzieleniał na widok tej twarzy obłędnej, tych oczu zbielałych od bulu i uczuł niemoc przedśmiertelną.

Zaś stary ujął go za gardło i cisnąć zaczął

Suche kościste palce wpiły się w tłustą szyję niemca, przedzielając ją i krwawiąc.

I oto z charczeniem konawczem niemca, zlało się suche bezdźwięczne zapytanie:

— Za co?

Odpowiedzi nie było, bo zduszony niemiec padł u nóg obłąkańca.

X.

Zaszumiało, zatętniało przed kwaterą pana kasztelana, który szybkim pochodem pod Warkę idąc ca chwilowy spoczynek pod lasami przypadł.

— Kto ci tam tak siarczyście wali? — spytaj Jan Czarniecki i przyłożył rękę do czoła — aha! poznaję, to kurpie moi! dawajcie ich tutaj!

Stanęli znowu przed hetmanem, tacy sami jak przedtem milczący karni.

— Co powiecie?

Staszek wystąpił z szeregu:

— Jużeśmy sprawcę schwytali, teraz my do wojaczki do pana hetmana!

— Cóżeście z onym uczynii?

— Ojciec go zadławili,

— A siotra?

— Nożem się pchnęła.

Pan Czarniecki po ramieniu go uderzył.

— Już wam tylko wojaczka ostała! Pójdziecie wy w krwawy taniec to wam ulży! Panie Charłamp wziąć ich na lewe skrzydło, co to już waść wiesz?

— Wiem! na pierwszy ogień !

— Tego im potrzeba!

Staszek skłonił się i za panem Charłampem z kurpikami podążył.

XI.

Zagrały trąby na bój zawzięty.

Po drugiej stronie Pilicy pułki szwedzkie zaległy, trzeba było do nich się dostać, a mostu broniniła artylerya szwedzka i pułk sundermanlandzki.

Pan Czarniecki w lot poznał sytuacyę.

— Most musi być wzięty! Panie Charłamp Waść zaczynasz!

Charłamp skoczył ku mostowi, lecz cofnąć się musiał, taki go pazyjął deszcz kul armatnich i muszkietowych.

Aliści, od kolumny jego oderwał się oddział jakiś i szybko w dół rzeki podążył.

To byli kurpiowie,

Ci konie cisnęli, przez rzeką wpław przepłynęli i zapadli w sitowiach nadbrzeżnych.

Nagle! krzyk się rozległ potężny!

To pan Czarniecki z chorągwiami swemi do rzeki się cisnął.

Cała szwedzka nawała rzuciła się ku brzegom aby dostępu broić, pułk sundermanlandzki zwrócił się też ku napływającemu wrogowi.

Chwila była krytyczna. Szwedzi mogli skierowawszy armaty na rzekę, junaków płynących potopić.

Aliści, rozległ się krzyk śród artylerzystów szwedzkich, lecz trwał krótko, gdyż już im kurpie na karkach siedzieli, tnąc toporami na śmierć,

Jedni z armatnikami się sprawiali, a innni armaty co tchu na szwedów wystawili i lonty przyłożyli.

Dym zakrył wybrzeże, niespodziewany napad stropił szwedów, a już pan Charłamp ze swymi muszkietnikami runął na most, pędząc co tchu na pomoc kurpiom.

A ci walczyli z całym pułkiem sundermanlandzkim.

Żołnierze z pod złotego lwa, dowiedzieli się, że ci co ichtą zdziesiątkowali wystrzałami ze szweckich armat, są owi ludzie z puszczy, którzy ich do sromotnego odstępu zmusili. Rzucili się na kurpiów z wściekłością, kłując ich kopjami, tnąc mieczami, prażąc ogniem z muszkietów.

Ale kurpie walczyć umieli, i kroku nie ustępowali najeźdźcom.

Stary Miazga zwarł się z wąsatym szwedem, i siekierą łeb mu rozplątał, ale sam zginął w tej chwili, na kopje przez szwedów podniesion.

Staszko biegł pomścić i z szałem rozpaczy rąbał toporem na wszystkie strony, obok niego Olsza i Jędrek walczyli jako rysie, młócąc po kirysach i hełmach szwedzkich, i już mieli zginąć pod przemocą, zbrojną, gdy nadbiegli muszkieterzy wsparli ich potężnie, paląc na szwedów i spędzając ich do wody...

* * * * * * * * * * * * *

Przed zachodem słońca skończyła się bitwa zupełnym pogromem szwedzkim,

Pan Czaniecki objeżdżał szeregi i chwalił za męztwo, a waleczność.

Nadjechawszy przed lewe skrzydło Charłampa rzucił bystrym wzrokiem i spostrzegł dwóch kurpiów krwią zlanych, z czerwonemi toporami w omdlałych rękach.

Podjechał przed nich.

To byli Staszek Miazga i Jędrek Łucznik.

— Staszek. — zawołał kasztelan — sprawiliście się dzielnie! Gdyby nie wy, kto wie, czy bylibyśmy na tym brzegu! A gdzie twoi?

Staszek wskazał ręką,

Tam wszyscy legli, !

Pan Czarniecki kołpaka uchylił:

— Cześć im! — wyrzekł.

Popatrzył przez chwilę na Staszka, jakby mu coś rzec chciał, ale widząc jego zaciśnięte wargi do których ból przywarł niestartą pieczęcią, skinął tylko ręką i pojechał dalej.

* * * * * * * * * * * * *

W Łazowcu, chata się wznosi na zgliszczach wzniesiona... Mieszka w niej Staszek Miazga,..

Sława go otaczała rozgłośna, często ten i ów ze świata jadąc gościńcem puszczańskim, zatrzyma się, o Miazgę spyta i ze czcią dzielnego kurpika ogląda.

A on nie wielomówny, na pytanie krótko odpowiada, chluby sobie w swej chwale nie szukając.

Samotnie żyje Staszek Miazga, czasami przez Jędrka Grzelca odwiedzany.

Ból srogi przeminął, smutek tylko pozostał wiernym towarzyszem bohatera na zawsze.

KONIEC.