Jurij Krymow

STATEK „DERBENT“

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KLUCZ

MOTŁOCH

WYZWANIE

STACHANOWSKI REJS

WIATR

WYSPA CZECZEN

KONIECZNOŚĆ

STATEK „DERBENT“

Jurij Krymow

KLUCZ

Wieczorem na stacji nadawczej Żeglugi Kaspijskiej dyżurowało ich dwoje: radiotelegrafista Tarumow i odpowiedzialna za Wymianę depesz Bielecka. Tarumow miał dwadzieścia lat, ale uważano go za najlepszego specjalistę. Mówiono, że potrafi nadawać kluczem ponad sto sygnałów na minutę. Gdy go o to pytano, uśmiechał się: „Przecież człowiek nie jest maszyną!” Zapoznał się dokładnie z aparatami i obchodził się bez pomocy radiotechników. Jak tylko zauważy jakiś defekt, gwizdnie, zacznie gryźć przez chwilę paznokcie, a potem wlezie za tablicę rozdzielczą i naprawi. Bielecka śmiała się: — „Jeżeli cię prąd zabije, Arsenie, ja tu umrę ze strachu. Zlituj się przynajmniej nade mną!”

Byli w jednym wieku i od dawna pracowali razem. Bielecka odbierała i sortowała depesze. Była to praca męcząca, jednostajna, nie wymagająca żadnej wiedzy. Lubił ją obserwować, gdy pozostawali we dwójkę w sali przy aparaturze.

Pracowała szybko, niemal niepostrzeżenie, poruszała z lekka wargami, czytając telegram. Krótkie włosy opadały jej na oczy — odrzucała je szybkim ruchem głowy. W takich chwilach wydawała mu się bardzo pociągająca. Pod-koniec zmiany robiła wrażenie równie wypoczętej jak na początku pracy, jedynie ręce jej drżały nieco.

Na stacji nadawczej nazywano ją Musią. Wyglądała młodziutko, lubiła pośmiać się i miała ostry języczek. Czasami Tarumow odprowadzał ją po pracy, brała go wówczas swobodnie pod rękę.

Wiedział, że jest mężatką, ale nie słyszał nic o jej mężu. Jak gdyby nie istniał wcale.

Pewnego razu, gdy szli przez bulwar nadbrzeżny, zobaczył na ławce obejmującą się parę i odwrócił się.

— Po co się ludzie całują? — szepnęła Musia, po łobuzersku zaglądając mu w oczy. — Też przyjemność, pomyślałby kto!

Odparł grubiańsko, żeby ukryć zmieszanie:

— To całuj się rzadziej ze swoim mężem. Bądź mądrzejsza od innych.

Musia milczała przez chwilę.

— Dawno go nie widziałam — rzekła z westchnieniem, czy może było to po prostu ziewnięcie — sama już nie wiem jak dawno...

— A to czemu? — spytał nie rozumiejąc, czy żartuje, czy mówi prawdę.

— Odjechał daleko-o — powiedziała przeciągle — jest mechanikiem na statku „Derbent”.

Wkrótce stosunki między Musią i Tarumowem zaczęły ulegać zmianie... Chwytał siebie na tym, że nie przestaje o niej myśleć nawet wtedy, kiedy jej nie ma. Lubił dotykać przedmiotów, które były jej własnością, lub jej ubrania i było mu przyjemnie, gdy imiona ich wymawiano razem, co często zdarzało się na stacji.

Czasami zły był na siebie bez powodu: zakochał się jak uczniak w towarzyszce pracy, w cudzej żonie. I co mu to da oprócz marzeń?

A kiedy widział, jak na jej stole rośnie plik papierów, ogarniało go nagle przerażenie: sprzykrzy jej się ta robota, odejdzie — i wszystko się skończy. Nie mógł sobie wyobrazić, że inna kobieta usiądzie na jej miejscu. Ale Musia nie odchodziła. Była po dawnemu wesoła, niezmordowana i rozstając się z nim po pracy, na skrzyżowaniu ulic, wołała za nim:

— Dziękuję, rycerzu! Nie wpadnij pod tramwaj.

Owego wieczoru pracy było niewiele. O dwudziestej trzeciej Tarumow nadał komunikat meteorologiczny: „W rejonie rejdu astrachańskiego zachmurzenie średnie bez opadów. Wiatr nord-ost do trzech stopni. W rejonie Machacz-Kała — Krasnowodsk możliwe są nieznaczne opady. Wiatr nord-ost nie przekraczający pięciu stopni. W ciągu najbliższej doby oczekiwane jest dalsze zmniejszenie siły wiatru i lekkie zachmurzenie”. W dzienniku znalazł poranną depeszę radiową statków, które naruszyły wykres ruchu wskutek nie sprzyjającej pogody. W ciągu dnia raportów nie było.

Pas burz przesunął się ku południowi, ale jego koniec ciągnął się jeszcze gdzieś między Krasnowodskiem a Baku. Pod wieczór w porcie zdjęto znaki sygnalizujące burzę, a w porcie dla transportowców zatrąbił zwycięsko pierwszy statek opuszczający przystań.

Po wysłaniu komunikatu radiotelegrafista zajął się odbiorem. Sądząc z porannych depesz, nie należało oczekiwać w ciągu dwu najbliższych godzin przybycia statków wiozących ropę. Na fali sygnałów rozpoznawczych panowała cisza. Przez słuchawki przenikał śpiew tak słaby, że ledwie dosłyszalny, tak nikły, iż wydawało się, że maleńki, słabiutki owad drapie łapkami membranę.

Tarumow pokręcił korbą i dźwięk okrzepł, wzmógł się na sile, wyraźniej uwydatniła się melodia spowita w akompaniament fortepianu. Jeszcze jeden obrót i niezwykle czysty głos kobiecy urwał się ustępując miejsca odgłosom nie milknących oklasków.

Radiotelegrafista włączył głośnik i zdjął słuchawki. Odbiornik syczał wstrząsany pełnym trzasków hałasem, z którego wyrywały się poszczególne głosy, przenikliwe jak jęki wzywających o pomoc. Bielecka wstała ze swego miejsca obok telefonu i zbliżyła się do niego.

— Zwariowałeś! — rzekła przestraszona. — A jeśli ktoś będzie wzywał?

Oparła się o poręcz jego krzesła, czuł na karku jej oddech. .. Oklaski umilkły. Znowu głos kobiecy zaśpiewał tę samą prostą i naiwną kołysankę.

— Kołysanka — szepnęła Musia. — Ładnie śpiewa, prawda? Posuń no się trochę, Arsenie.

Usiadła na brzeżku krzesła i by zachować równowagę objęła go ramieniem. Twarz jej była tak blisko, że rozróżniał wilgotny połysk jej zębów spoza na wpół rozchylonych warg. Nieznacznie pochylił ku niej głowę i włosy jej musnęły jego policzek. Nie zauważyła tego patrząc uważnie w czarny krąg odbiornika. Tarumow nie słuchał muzyki; myślał o tym, że nigdy jeszcze nie siedzieli objąwszy się, że zbliżają się do siebie coraz bardziej i że tak będzie nadal... aż staną się mężem i żoną. „Tak bywa — myślał z radością — tak, właśnie że tak bywa". Ocknął się, kiedy znów zagrzmiały oklaski.

— Dosyć — powiedziała Musia — klną cię gdzieś tam na morzu. Doczekasz się nagany!

Kręcąc korbą patrzał z ukosa na Musię. Skrzyżowawszy ręce w tyle głowy, przeciągnęła się całym ciałem, oczy jej spoglądały łagodnie i życzliwie. Oto teraz już chyba wie, że mu się podoba, a nie odsuwa się. Przeciwnie! Wyznanie jej swoich uczuć uznał już za rzecz zupełnie możliwą.

Nałożył zwolna słuchawki, nastroił aparat na morską falę rozpoznawczą. Milczenie. Musia siedziała już przy stole i ręce jej przerzucały szybko stos papierów, sortowały, spinały. W sali z aparaturą było cicho, tylko piecyk gazowy huczał za przepierzeniem. Spojrzał na zegarek: była pierwsza minut pięćdziesiąt w nocy. Nieoczekiwanie dla samego siebie pomyślał: „Jeżeli do godziny drugiej odezwie się morska fala rozpoznawcza, trzeba będzie dzisiaj jeszcze pomówić z Musią". Ogarnął go raptem jakiś trwożny i wesoły nastrój. Przypomniało mu się, jak w dzieciństwie rozstrzygali z kolegami najważniejsze sprawy rzucając kij w górę. Robili to poważnie, w głębokim milczeniu ... Kij obracał się w powietrzu i spadał pionowo albo poziomo.

„ ... Pięćdziesiąt cztery minuty. Do godziny drugiej pozostało sześć minut — szanse niewielkie. Lepiej myśleć o czymś innym. Ale o czym? Mąż Musi jest na statku „Derbent", narobił tam niedawno wiele hałasu — to on wystąpił z ideą stachanowskiego rejsu i on ją pierwszy zrealizował. Ale „Derbent" współzawodniczy z innym statkiem-cysterną „Agamali"; ten ostatni ma też dobrą załogę. I jeszcze wcale nie wiadomo, kto zdobędzie pierwszeństwo. Z rana „Derbent" przysłał radiogram: holuje jakiś statek z zepsutym motorem ... Musia widziała radiogram i żeby choć słowo rzekła! Przecież wczoraj na morzu była burza! Nigdy nie wspomina o mężu. I nawet w dzień stachanowskiego zwycięstwa „Derbenta" nie poszła na przystań oczekiwać go. Statki-cysterny stoją w porcie nie dłużej niż trzy godziny. Odwykli już od siebie nawzajem. Zdarza się... Ciekawe, co to za człowiek? Mechanik okrętowy, nazwisko jego brzmi, zdaje się, Własow ... nie, Basow. Jest chyba niemłody i milczący jak wszyscy mechanicy okrętowi. A Musia lubi pośmiać się...

... Pięćdziesiąt sześć minut. „Na pewno włączyła się jakaś stacja okrętowa: słaby trzask, a następnie jakiś zgiełk w słuchawkach. Niechby już prędzej zaczęli wzywać!" Umoczył pióro i przysunął dziennik. „Trzeba dziś zagadnąć Musię. Ale przy pracy jakoś nieprzyjemnie; trzeba ją odprowadzić i dopiero wtedy..."

... Pięćdziesiąt siedem minut. W ciszy głośno i natarczywie zadzwonił telegraf. Zdziwiły Tarumowa jednostajne sygnały, inne niż zazwyczaj, jak gdyby ręka na kluczu oszalała. Trzy kropki, trzy kreski, trzy kropki... SOS ... Pociągnął w dół sznury telefonu i stalowe półkole ścisnęło mu ciemię. Wściekle zadzwoniły w skroniach dźwięczne kryształowe młoteczki:

— SOS ... SOS ... SOS ... Ja, „Uzbekistan", znajduję się na 42,36 i 18,02 na południe od wyspy Czeczen. Na statku wybuchł; pożar. Nie możemy zlikwidować ... SOS ... SOS ...

Radiotelegrafista zaczął zapisywać. Działo się z. nim coś, co zdarza się tylko we śnie: wśród leniwych obrazów-myśli ktoś nagle wykrzyknie nad uchem jakieś słowo i wszystko dokoła staje się niesamowicie złowieszcze. Młoteczki stukały.

— SOS ... SOS ... 42,36 i 18,02 na południe od wyspy Czeczen, Samodzielnie płynąć nie mogę. Holujący statek „Derbent" odciął linę holowniczą! Odchodzi w dotychczasowym kierunku. Na sygnały nie odpowiada. Jesteśmy w położeniu bez wyjścia ... SOS ...

— Musiu, ratunkową!... — krzyknął Tarumow — prędzej,. Muśka!

Przez słuchawki głucho brzmiał jej głos:

— Co się stało, Arsenie?

— Nie mów do mnie, tam masz depeszę. Wyciągnęła rękę zza jego ramienia i schwyciła dziennik. Słyszał, jak stukała widełkami aparatu.

— Żegluga — rzekła spokojnie — dajcie ratunkową, szybko! Znowu zaterkotał telegraf.

— SOS ... SOS ... SOS ... Ja, „Uzbekistan", mam na pokładzie ładunek mazutu. Zbiorniki numer dziesięć wybuchły. Wskutek wybuchu pogrążam się coraz głębiej. Łodzie spuścić trudno, przeszkadza ogień w tylnym kasztelu. 42,36 i 18,02. Statek „Derbent" odpływa nie odpowiadając na sygnały... SOS... SOS...

Pauza. Musia nadaje depeszę. Odwróciła się i zasłoniła ręką. Mówi cicho, żeby nie przeszkadzać odbiorowi. Zuch Musia. Ale oto rzuca słuchawkę na widełki i zbliża się do niego.

— Dranie! — mówi gniewnie — rzucili towarzyszy... Posłuchaj, Arsenie!

— Co chcesz?

— Czy słyszysz coś?

— Nie.

— Arsenie, dlaczego oni odchodzą?

— Nie wiem. Mają przecież też ładunek mazutu. Boją się spłonąć.

— Dranie! Własną skórę ratują, prawda?

— Aha... — Arsenie, ty słuchasz?

— Tak, nie mów do mnie.

Radiotelegrafista przycisnął dłońmi słuchawki i poczuł ból w uszach. Wielogłosym zgiełkiem sygnałów zahuczał znękany eter.

— ... „Uzbekistan", ja, „Bolszewik", trzydzieści mil, idę do was ... Baku, Machacz-Kała, Krasnowodsk, wywołujcie transportowce 42,36 i 18,02 na południe od wyspy Czeczen...

Tarumow przestawił korbę na nadawanie. Za przepierzeniem zawyło dynamo zwiększając -szybkość obrotów. Okna aparatu nadawczego zajaśniały żółtym światłem lamp. Tarumow położył rękę na kluczu i począł wystukiwać. Spod kontaktu klucza błyskały niebieskie iskry, gwizdał kontrolujący reproduktor.

— Do wszystkich transportowców ... 42,36 i 18,02 ...

Potem włączył znowu aparat odbiorczy. Zapiszczały raz i drugi radiostacje okrętowe i zamilkły. Zapadła skupiona cisza, pełna napięcia, w której* słyszał szczęk łańcuchów kotwicowych, świst pary, syk wody spienionej obrotami śruby. I nagle zaświszczało wyraźnie ochrypłe radio:

— „Uzbekistan", „Uzbekistan", ja, „Derbent", idę do was. Podejdę do prawej burty, spuszczam szalupy. Zbierzcie ludzi, zachowajcie spokój. Kończę ... Wywołuję Baku, Machacz-Kała ...

— Musiu, dzwoń do ratunkowej! — wrzasnął Tarumow gubiąc ścisłą kolejność sygnałów — słyszysz, Musiu ?...

— Baku, Machacz-Kała, ja, „Derbent", idę z pomocą załodze „Uzbekistanu". Mam na pokładzie pełny ładunek mazutu. Pomimo środków ostrożności narażam się na pożar. Wyślijcie statek ratunkowy na 42,36 i 18,02.

Musia podbiegła do stołu.

— Ratunkowa czeka przy aparacie — rzekła — skończyłeś? Chwyciła kartkę i podbiegła do telefonu. Tarumow widział, jak przyłożyła słuchawkę do ucha i spojrzała na papier. Nagle oparła się o ścianę, zagryzła wargi i przymknęła oczy. Trwało to chwilę, parę sekund zaledwie. Potem otwarła oczy i powiedziała do słuchawki zwykłym zupełnie głosem:

— Gotowe? Nadaję radiogram: Baku, Machacz-Kała, ze statku „Derbent"...

Tarumow odpoczywał, ciężko opierając się piersią o stół. Znowu zaterkotały stacje okrętowe. Bał się, że ich zgiełk zagłuszy ochrypły świst radia. Dzwoniło mu w uszach z natężenia i myśli plątały się w urywkach zdań telegrafowanych...

— ... źle, że w pobliżu nie było żadnego statku. Dlaczego przywołują transportowce? Bo statki-cysterny mogą łatwo stanąć w płomieniach, „Derbent" wiezie ropę... Odrąbał holownik i odszedł, później jednak wrócił! Jakie to dziwne! Teraz będzie mu trudniej uratować ludzi. Radiotelegrafista zeszedł z mostku ostatni... Kto jest radiotelegrafistą na „Uzbekistanie"? Wala Łastik, młody chłopiec, prawie dziecko. Może udusił się w dymie? A może wszyscy się udusili ? Nie, „Derbent" spuści szalupy i weźmie wszystkich.. Ale dlaczego odszedł? I nie odpowiadał na sygnały? I dlaczego wrócił? Wiozą niebezpieczny ładunek — krasnowodską ropę. Ta ropa ma dużo części lotnych, zapala się jak benzyna. Go takiego mówiono o tym statku? Aha, stachanowskie rejsy! . Przoduje innym w wypełnieniu planu przewozu. Na „Derbencie" jest mąż Musi, Basow, mechanik. Zlękła się, kiedy przeczytała radiogram... Wiatr pięć stopni roznosi iskry, morze jest wzburzone__Najważniejsza sprawa — nie przeoczyć sygnałów! Nadawano, że statek zanurza się, kładzie się na bok. Więc podczas gdy płoną górne części i statkowi grozi przewrócenie się, w budce telegrafisty siedzi jeszcze przy kluczu Wala Łastik. Ubranie już pali się na nim, szeroko otwartymi, czarnymi ustami połyka dym, gryzący, duszący dym z płonącego mazutu i farby... młody chłopiec... dziecko prawie ...

Milkną radia okrętowe. Znowu przenika do słuchawek ledwie dosłyszalna muzyka. Tyflis, Erywań? ...

— Żegnaj, taborze mój, śpiewam ostatni raz... — jakby spoza nieprzystępnego muru dochodzi załamujący się po cygańsku głos śpiewaczki.

Zły odbiornik, marna selekcja! Radiotelegrafista stara się obrotem regulatora wyłączyć niepotrzebne dźwięki. Złości go to, że cygańska śpiewaczka śpiewa i że nic ją nie obchodzi ani szyfr Morsego, ani odległość od skalistych wałów wyspy Czeczen. Ale oto zamilkły oklaski i wszystko ucichło. Na morskiej fali sygnałów rozpoznawczych zupełna pustka.

Tarumow odwrócił się i spostrzegł Musię. Stała za jego krzesłem przycisnąwszy ręce do piersi. Była blada. Miał wrażenie, że lada chwila może upaść.

— Nie ma nic, Arsenie?

— Nic.

— Wiesz, nie mogę pracować. Postoję tutaj... czy można?

— Można — posunął się na krześle, robiąc miejsce dla niej. — Siadaj tutaj ... Nie denerwuj się.

Czuł swoją wyższość nad nią, gdyż był bardziej opanowany. A jednocześnie coś go gniewało, sam nie wiedział co.

Musia usiadła na brzegu krzesła. Wstrząsały nią dreszcze jakby z zimna.

— Trzęsę się — poskarżyła się — zimno tutaj.

— To ze zdenerwowania, Musiu.

— Nie, tu naprawdę zimno. Słuchaj, Arsenie!

— No co?

— W zeszłym roku spłonął statek do przewozu nafty, „Partyzant". Pamiętasz? Wieźli wtedy ropę krasnowodską. Ta ropa łatwo wybucha, prawda?

— Banialuki!

— Ależ powiedz prawdę!

— Mówię ci, że banialuki!

— Ach, kłamiesz, kłamiesz... Strasznie się boję, Arsenie — wyznała żałośnie — jeżeli coś się stanie...

Objął ją i przyciągnął do siebie dziwiąc się, że nie odczuwa już wcale onieśmielenia. Widział obok siebie bladą twarz Musi, z posępną obojętnością wspartą na jego ramieniu, i pragnąc jej dodać otuchy rzekł:

— Twój mąż nie bierze udziału w pracach ratunkowych. On jest w dziale maszyn, tam niebezpieczeństwo jest mniejsze.

— Ty o Basowie? Przecież on nie jest już moim mężem.

— Jak to?

— A tak, po prostu. Rozstaliśmy się z nim. Rozstaliśmy się ostatecznie....

Milczała przez chwilę.

— Wiesz, myślę, że on mnie nigdy nie kochał. A może i kochał po swojemu... nie wiem doprawdy. On jest jakiś dziwny. Ale odjechał i skończyło się wszystko. Nie, nie myśl, że ja o niego się boję. Tam na „Derbencie" jest czterdzieści pięć osób i jeżeli się coś stanie...

Głaskał jej ramię i myślał, że chyba tamten człowiek dotknął ja. czymś boleśnie, że jest nieszczęśliwa i że nie może zapomnieć... Odczuwał dumę, że mu zaufała i szukała u niego współczucia, jak gdyby jednocząc się z nim przeciwko tamtemu przykremu człowiekowi — jej byłemu mężowi. Potem wzrok jego padł na stronicę dziennika i przebiegł słowa depeszy: „odchodzi, nie odpowiada na ,sygnały". Wyobraził sobie jaskrawą łunę pożaru i roztapiającą się w ciemności zdradziecką sylwetkę okrętu.: Zdawało mu się, że w jakiś sposób zamieszany jest w to mechanik Basow.

Wyobraził go sobie, jak ogromny, czerwony na twarzy i wściekły, stoi na rufie i pohukując jak diabeł leśny odrąbuje linę holowniczą. A na pokładzie zebrała się załoga; wszyscy są zmieszani, ale nikt nie ma odwagi do niego podejść. Przypominał sobie, że na statku jest kapitan, któremu podlega również i mechanik Basow, i inni marynarze, i zrodził się w nim gniew, że scena, którą rysowała mu wyobraźnia, jest sprzeczna z rzeczywistością.

Musia wyprostowała się nagle i porywczo podniosła się z krzesła.

— Och, jaka męka ... — rzekła niskim, złym głosem. — Czyżby się jeszcze nie skończyło? Pamiętaj, Arsenie, nie przeocz!

Powlokła się na swoje miejsce przy stole, usiadła i dotknęła papierów. Zrozumiał, że zapomniała o nim, że nie myśli wcale o tym, jakie wrażenie zrobiły na nim jej słowa. Odwróciwszy się zobaczył na lakierowanej powierzchni stołu swoje odbicie: rozwichrzoną głowę z czarnymi kołpaczkami na uszach — i pomyślał, że nic. nie wyjdzie z jego marzeń o Musi. A w uszach nie ucichała jednostajna, posępna wrzawa, jak gdyby przez słuchawki przenikał gwałtowny morski wiatr. Raz i drugi Tarumów drgnął słysząc trzask wyładowań atmosferycznych i chwytał za ołówek, ale sygnałów nie było.

Kwadraty okien zbłękitniały, a gwiazdy w nich powiększyły się i pobladły — zaczynało świtać. Za pustym wygonem zalśniła zielona błyskawica i oświetliła dach piekarni — z portu naftowego wyjechał pierwszy tramwaj.

Nagle zaszczękały membrany telefonów. Tarumow przycisnął rękoma słuchawki i chwycił za pióro. Musia zerwała się natychmiast z miejsca i pobiegła do niego. Zdążył pomyśleć krótko, ze zdziwieniem: „Jakże ona się dowiedziała?" Głośno zaświszczało radio.

— Rejdy, rejdy, ja, „Derbent". Wycofajcie okręt ratunkowy. Statek „Uzbekistan" zatonął na 42,36 i 18,02. Załoga uratowana i wzięta na pokład. Zapewnijcie pomoc lekarską w chwili przyjazdu. Są poparzeni.

Sekunda przerwy i krótki, pośpieszny wiersz: „Zastępca kierownika politycznego na statku „Derbent", Basow".

— Zuchy ! — wrzasnął Tarumow zrzucając słuchawki. — Uratowali załogę. Rozumiesz, Muśka?

Chwyciła dziennik i szybko przeczytała poruszając wargami. — Basow podpisał — rzekła cicho — widzisz, jaki on jest! Powiadam ci — jest bardzo dziwny... Tarumow odparł bez namysłu:

— Twój Basow to na pewno czyste złoto, zuch chłopak! Pomyśl tylko, przecież wiozą w zbiornikach krasnowodską ropę. Zapala się jak benzyna.

— A tyś mówił — banialuki! — uśmiechnęła się boleśnie Musia.

— Ech, czego się nie mówi. Rozpaczałaś przecież. Teraz spotkacie się i wszystko będzie dobrze. Posprzeczaliście się po prostu. Zdarza się. Ale co za zuchy! Na morzu bałwany, wiatr roznosi iskry, a oni podpłynęli i zabrali załogę. Tacy są marynarze! Statek „Uzbekistan" zatonął, wielka szkoda, ale... ludzie są ważniejsi.

— Tam są poparzeni — rzekła Musia cicho — być może, oni... jak myślisz?

— Nic strasznego, pewnie się trochę tylko poparzyli. Słuchaj, kim on jest, ten Basow?

— Wiesz przecież, jest mechanikiem.

— To dziwne. Dlaczego nie kapitan podpisał. Zresztą wszystko jedno. To nadzwyczajne! „Cofnijcie okręt ratunkowy!" Tacy są nasi marynarze! Dumna jesteś, Muśka?

— Tak. Ale tam są poparzeni. Boję się.

— Ach, ty w kółko to samo: boję się. Ech, Muśka, to takie chłopaki, takie...

Uśmiechnął się, szczęśliwy, targając w podnieceniu czuprynę. Patrząc na niego Musia także uśmiechnęła się. Nagle Tarumow spojrzał na dziennik i zamyślił się.

— Ale dlaczego oni najpierw odpłynęli — po raz dziesiąty zapytał sam siebie — najpierw odpłynęli, a potem wrócili?

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ I

DOWÓDCY

Podobnie jak wielu starych marynarzy Eugeniusz Kubasow był człowiekiem przesądnym. Gdy wiosną wyjeżdżał na statku żaglowym, by łowić ryby u wybrzeży, pozostawiał na piasku szczyptę tytoniu, ażeby nie stracić sprzętu rybackiego. Gdy łódź dostawała się w strefę zacisza i żagiel zwisał na maszcie jak szmata, Kubasow gwizdał po cichu przez zęby, by przywołać wiatr.

Zdarzało się, że wiatr istotnie zjawiał się i nadymał żagiel na kształt pęcherza. Łódź przechylała się na bok i pomykała zwinnie. Eugeniusz Kubasów nie okazywał szczególnego zadowolenia i nie myślał wiele o tym — przyszedł wiatr i koniec., Ale niekiedy lśniące zwierciadło bezwietrznego zacisza ciągnęło się aż po sam kraj widnokręgu, zlewało się z pogodnym niebem i żadne gwizdanie nie pomagało, nie zdołało spowodować nawet najlżejszego falowania powietrza. Wówczas Kubasow nie tracił animuszu i brał się do wioseł. Samotne przejażdżki były ulubioną rozrywką kapitana Kubasowa.

Przystając obok kiosku z piwem kapitan Kubasow lubił porozmawiać ze szturmanami holowników, ludźmi starszymi, o, swoim dawnym zawodzie. Sam on od dawna już nie odbywał rejsów morskich — służył w wydziale ewidencji żeglugi Kaspijskiej. Miał zajęcie spokojne; jego sześciogodzinny dzień pracy układał się zacisznie pomiędzy długimi skrzynkami kartoteki, pełnymi przestarzałych wiadomości o zeszłorocznych transportach. Okna jego biura wychodziły na morze. Nad płaskimi dachami domów błękitny pas rejdu spowity był obłoczkami okrętowych dymów. Brzęczenie wentylatora, oczyszczającego powietrze od archiwalnego kurzu, przypominało mu warkot maszyny parowej, ledwie dosłyszalny na mostku kapitańskim na statku.

Ale zdarzało się także inaczej. Gdy w wolne od pracy dni wyjeżdżał na wybrzeże, ścigał oczami wypływające na morze okręty, póki nie roztapiał się na krańcach widnokręgu kędzierzawy, przejrzysty obłoczek. Wówczas Kubasow obejmował wzrokiem brzeg, od którego dzielił go wąski pas brudnej wody, i ogarniało go jakieś niewyraźne bolesne uczucie, jakby serce ścisnęła tęsknota za rodzinnym krajem. Jednakże we wspomnieniach czaiło się niebezpieczeństwo, więc lękał się patrzeć w swą przeszłość ...

Pewnego dnia, siedząc w domu przy herbacie, kapitan Kubasow zerwał kartkę z kalendarza. Na zamazanym obrazku czerwono-armista w hełmie zamierzał się bagnetem na statki odpływające na morze. Pod obrazkiem był napis: „1920 r. Ustanowienie władzy sowieckiej w Odessie". Eugeniusz Kubasow spojrzał na żonę. Czytała książkę i jej świeża, okrągła twarz tchnęła spokojem i zadowoleniem.

Gdyby się tak dowiedziała o wszystkim, co zaszło owej nocy, akurat piętnaście lat temu, czy byłaby równie spokojna? Może nie kochałaby go wcale ? I zaczął wspominać pośpiesznie, z przerażeniem i ze wstydem, z nikłą nadzieją, że teraz może znajdzie dla siebie jakieś usprawiedliwienie..

„Wega" stała wówczas w porcie, czekając na załadowanie. Biali postawili wartę u wejścia i słychać było z pokładu uderzenia kolb żołnierskich o deski mola. Podczas kolacji w kajucie oficerskiej ktoś wyrzekł słowo „ewakuacja" i wszyscy zaczęli mówić jeden przez drugiego, ale tak cicho, jakby ktoś obok spał i jak gdyby bano się go obudzić.

— Muru głową nie przebijesz — przekonywał Kubasow — jeżeli nie zechcemy wieźć, zabiją nas ... Ależ zamknijcie drzwi!...

— Ja nie będę wiózł — mówi powoli mechanik Grewe blednąc. — Zabiją? Niech tam! Pobito ich, więc mszczą się na kobietach żydowskich, brudne świnie. Sam widziałem. -

— Grewe, na litość Boga! — Kubasow wzniósł ręce. — Wszyscy tu zgadzają się z wami, więc po co ten krzyk? Przecież — iluminatory...

Starszy szturman wali dłonią w stół.

— Zwolnić załogę — mówi gniewnie i ochryple — otworzyć klapy i już! No?

Grewe gryzie paznokcie.

— Teraz nie można. Oni zauważą, a wtedy czeka nas marny koniec. Więc trzeba w nocy. Słyszycie, dzisiaj w nocy.

Kubasow rozgląda się. Wszyscy dziś jak gdyby zmysły postradali, niesposób ich przekonać. Rzekł z pokorą:

— Dobrze, dzisiaj w nocy.

Jego opasłe ciało wstrząsały obrzydliwe dreszcze. Pragnął iść do domu: napić się herbaty, uspokoić się, zobaczyć żonę. Na ulicach ciemno i pusto, wiatr gna po jezdni strumyki topniejącego śniegu. Kubasow myśli o tym, jak ludzie zmieniają się w oczach, nawet Grewe. Ale, wbrew oczekiwaniu, w domu także nie ma spokoju. Żoną nasłuchuje chwytając uchem każdy dźwięk dobiegający z ulicy, trwożnie zaglądając mu w oczy. Cóż on może jej powiedzieć? Że dzisiaj w nocy zwolni załogę i otworzy klapy „Wegi"?

Na ulicy już się coś dzieje. Przez okiennice dobiega łoskot kroków, coś masywnego pełznie po jezdni tak ciężko, że aż szyby dźwięczą. I ponad tym wszystkim powolne, ciężkie uderzenia, jak gdyby młot walił w kuźni o masyw żelazny.

Kubasow ubiera się, aby iść do portu. Natalia uchwyciła się poły jego kitla i ręką kreśli nad jego ramieniem drobne, pośpieszne krzyżyki. On odrywa od siebie jej ręce, patrzy na jej trzęsącą się, przerażoną twarz i czuje, jak nagłe zachwiała się jego decyzja.

Wybiegł pędem na ganek i nie poznał ulicy. Mijając go płynie w ciemności potok ludzki. Ludzie idą spiesznie, w milczeniu, zapełniając całą ulicę, grzmiąc po kamieniach tupotem setek nóg. To wycofują się biali. Kubasow idzie chyłkiem za nimi po trotuarze, ogłuszony i milczący.

Na przystani chwieją się na słupach błyszczące kule latarń. Kubasow przedziera się przez zwarty tłum żołnierzy i uciekinierów aż do schodków, gdzie konwojenci skrzyżowali bagnety. Jednakże konwój przepuszcza go — nosi przecież czapkę z odznaką kapitana.

Stoi na pokładzie „Wegi", marynarze zbierają się dokoła niego. Czekają rozkazu, ale on tylko mruży oczy, aby nie widzieć w jaskrawym świetle latarni lśniących epoletów konwoju...

Nieoczekiwanie zjawia się obok niego Grewe. Ma twarz zmęczoną żółtawobladą i złą.

— Zaczęło się wcześniej, niż przypuszczaliśmy — mówi zatroskany — trzeba stąd odejść, kapitanie.

Chłopcy czekają rozkazu. Kubasow drgnął.

— Zaczekajcie, mój drogi — mamrocze niezrozumiale — widzicie, co się dzieje i .. .zastanawiam się, czyby istotnie nie zawieźć?...

— Więc po coście tu przyszli? — mówi Grewe ze smutkiem. —. Ech, kapitanie!.

W tej samej chwili tłum stratował barierę obok schodków i strumień ludzki rozpłynął się po przejściach na pokładzie, napełniając je gwałtownym tupotem pędzącego stada. Obok lewej burty przyczaiły się ciemne postacie marynarzy. Jeden za drugim przerzucają zwolna nogi przez poręcz i skuleni spadają na przystań bezszelestnie, niby miękkie tłumoki. Zgięci wpół skradają się wzdłuż ciemnego brzegu.

Kubasow wzdycha z ulgą. Załoga opuściła statek nie czekając na rozkaz. Ale natychmiast skuwa go znowu lodowaty lęk, zrywa czapkę z głowy i paznokciami zdziera z niej zdradziecką odznakę.

— Kapitanie, dość tej dezercji!

Ten ostry okrzyk sprawia, że Kubasow wtula głowę w ramiona. Jak zaczarowany wpija się wzrokiem w okrągłe ze wściekłości oczy.

— Nie jestem kapitanem — mówi jakimś nie swoim, sepleniącym, urywanym głosem — i nie wiem nic a nic ...

— Aha, ty nie wiesz? —rozlega się głos nad jego uchem. — Nie wiesz, draniu ? No, to dowiesz się!

Potężne uderzenie i Kubasow traci równowagę; jego opasłe ciało osuwa się na pokład. Poprzez łzy, które nabiegają mu do oczu, widzi lśniącą cholewę buta wznoszącego się do jego lampasów i rękę odmykającą śpiesznie sprzączkę futerału.

— Nie trzeba! — krzyczy przeraźliwie Kubasow chwytając obiema rękami za but, który szarpnął się przy jego dotknięciu. — Nie trzeba! — wrzeszczy przeciągle, chwytając wreszcie nogę i przywierając do niej swoją rozbitą twarzą.

Leżąc twarzą do ziemi i nie podnosząc głowy czuje, że niebezpieczeństwo minęło.

— Gdzie jest kapitan? — ryczy oficer. — Słyszysz, ty fagasie!...

— On jest tam ... — klęcząc Kubasow wskazuje gdzieś na tylny kasztel. Podnosi się i przyciska ręce do twarzy. Z takim wyglądem — zmasakrowany, bez czapki — może z łatwością opuścić statek. Kiedy schodzi na przystań, dobiega go rosnąca z każdą chwilą wrzawa, więc odwraca się po raz ostatni, żeby zobaczyć, co się dzieje na „Wedze". Od huku strzałów Kubasow drży na całym ciele, jakby niewidzialny bicz zamaszystym uderzeniem sparzył jego spocone plecy. Kubasow wie, co się stało. Rozpychając tłum, dusząc się, zasłaniając chustką rozbitą twarz odchodzi i przystaje, gdy tylko znalazł się za ogrodzeniem przystani. Oparłszy się o słup latarni, długo płacze trzęsąc się cały, ogląda swoje zawalane krwią palce. Ból nie jest już tak bardzo dotkliwy, ale Kubasow udaje, że cierpi bardziej, aniżeli to istotnie ma miejsce, jęczy przeciągle i to pomaga mu zagłuszyć bezsilny wstręt do samego siebie. Główną ulicą wloką się jeszcze resztki cofającego się tłumu. Kubasow słyszy głośne, następujące po sobie uderzenia, dobiegające z ciemności.

— Poczekaj, ty draniu — mruczy odwracając się ku przystani. — Nie uciekniesz! — Bezsilna wściekłość obezwładniła go.. Ale tamto niewiadome, tamto, co nadciągało od strony stepu, wstrząsając przestwór spiżowymi ciosami, może okazać się jeszcze straszniejsze... Przecież lada chwila mogą wtargnąć do jego domu, pobić go, znieważyć Natalię, a on  będzie mógł tylko błagać albo przyglądać się- bezczynnie, jak ją znieważają. Wiedział, że nie będzie miał siły przeciwstawić się temu. Dobrze byłoby pozostać w cieniu, zrezygnować z kapitaństwa.

W orzechowej bawialni jak zawsze pali się lampa naftowa, tyka zegar ścienny. Jak gdyby w ogóle nie wychodził z domu. Pytania Natalii zbył krótko, monosylabami.

— Grewe zabili... Chcieli i mnie zabić, ale się ukryłem. Oskara Karłowicza zabili....

Nie do zniesienia paliło duszę jej spojrzenie pełne miłości i oddania, ostrożne dotknięcie jej miękkich rąk, gdy robiła mu opatrunek.

Kilka dni spędził w domu, siedząc w fotelu i nie ruszając się niemal. Czasem tylko podchodził do okna i odsuwał firankę. Na ulicach panował spokój. Pewnego razu spostrzegł niezwykłego żołnierza w hełmie i bez epoletów, z malinowymi galonami na piersi. Żołnierz stał rozstawiwszy po gospodarsku nogi i czytał nalepioną na murze odezwę. Kubasow spojrzał na żołnierza, na przechodniów, którzy wcale, nie zwracali na niego uwagi i potrącali go łokciami, i zrozumiał, że skończyła się wojna. Lęk go opuścił, pozostała tylko apatia podobna do nie przemijającego zmęczenia. Ale trzeba było żyć, więc pewnego razu, czerwieniąc się, unikając wzroku żony, powiedział jej, jakby przyznawał się do czegoś haniebnego:

— Chciałbym odjechać stąd... na zawsze. Odrzekła bez wahania:

— Jak chcesz, mój drogi. Ale dokąd pojedziemy?

I popatrzyła na niego spojrzeniem długim i pełnym współczucia, które zdradzało, że wszelkie wyjaśnienia są. zbyteczne.

— Chociażby nad Morze Kaspijskie — rzekł Kubasow. — Myślę, że obrót ładunku jest tam nie mniejszy chyba niż u nas. I gorąco tam. A ja lubię upały.

Gdy tylko roztajał śnieg i od morza powiał ciepły wiatr, ruszyli w drogę. W Batumie spacerowali po Ogrodzie Botanicznym, kupili mandarynki zawinięte w zielone liście i Kubasow ożywił się. Wydawało mu się, że. stał się bardziej niepozorny, że nikt nie zwróci na niego uwagi. Do zarządu Żeglugi Kaspijskiej przyszedł nie ogolony, bez munduru, w binoklach i krawacie, którego końce rozchodziły się w różne strony jak zwykli nosić staruszkowie — typowy drobny urzędniczyna ... Słuchając wywodów młodego, wesołego komisarza, mówiącego o znaczeniu ewidencji socjalistycznej, przytakiwał statecznie głową; bardzo mu się spodobał zarówno komisarz jak i niezwykle jasne morze na rejdzie, a nawet sprawy, którymi miał się zająć.

W ciągu piętnastu lat, spędzonych na tym samymjrniejscu przy pracy siedzącej, Kubasow zestarzał się, utracił ruchliwość i nabył całego szeregu przyzwyczajeń. Bał się instynktownie tego nowego, z czym stykał się na każdym kroku. Na przystani naftowej oglądał olbrzymie, o płaskim dnie statki-cysterny, w których wszystko wydawało mu się nienaturalne, powikłane, nie na swoim miejscu. Zamiast ładowni, cała przystań ładunkowa rozcięta na drobne prze-działy-zbiorniki. Na pokładzie tylko wąskie luki z okrągłymi okienkami.

Podczas rejsu luki są uszczelnione i cały statek jest zamknięty jak butelka z piwem. W dziale maszyn nie maszyna parowa, lecz motory Diesla. Ster porusza nie para, lecz elektryczność, a urządzenia przeciwpożarowe nie doprowadzają wody, ale dwutlenek węgla. Niechby tamT Wydawało mu się, że na „Wedze" wszystko było urządzone bez porównania lepiej i bardziej celowo. Kiedyś śmiał się z szyprów analfabetów i pierwszy spośród .kapitanów studiował maszynę parową. Teraz nie pojmował, po co i na co potrzebne są na Morzu Kaspijskim spalinowce i radiotelefon zamiast stacyj iskrowych i dźwigary elektryczne zamiast parowych lewarów.

Pewnego razu w godzinach południowych, gdy ucichł stuk arytmometrów i niegłośna rozmowa w wydziale ewidencji zniżyła się do szeptu, -Kubasowa wezwano do naczelnika Żeglugi Kaspijskiej, Go-dojana. Podczas gdy wchodził po schodkach kołysząc się rytmicznie jak łódź, złe przeczucia nie dawały mu spokoju. Może pomylił cos" W wykazach i teraz to się wykryło? Przed drzwiami gabinetu przystanął i obciągnął marynarkę.

Godojan siedział przy biurku, pochylony nad papierami. Podnosząc głowę błysnął okularami.

— Kapitan Kubasow? Siadajcie, kapitanie. Gdzie pracujecie?

Miał miękki, spokojny głos i głowa jego wydawała się maleńka i krucha, obok kamiennej głowy popiersia na stole. Kubasow nabrał otuchy.

— Jestem inspektorem ewidencji,

— Jesteście kapitanem dalekich rejsów?

— Tak.

— Gdzie pływaliście?

— Na transportowcu „Wega", przez dziesięć lat.

— O, to kawał czasu! Sądzę, żeście się stali mistrzem w swoim zawodzie.

Godojan poprawił okulary i uśmiechnął się. Kubasow odpowiedział mu uśmiechem... Widać, że naczelnik Żeglugi Kaspijskiej to bardzo uprzejmy człowiek. Z tym samym niezmąconym uśmiechem naczelnik mówił dalej:.

— Dobrze pracujecie, kapitanie. Praktyka szturmana przydaje wam się pewnie znakomicie?

— Nie-e, praktyka nie ma tu żadnego znaczenia. To przecież zupełnie co innego, tu chodzi o statystykę.

— No, jeśli tak — wypalił Godojan z westchnieniem ulgi, jak sędzia śledczy, który zdołał ustalić główny punkt oskarżenia — jeżeli tak, to nie ma potrzeby, byście siedzieli w kancelarii. To sprawa jasna.

—A co mam robić? — wymamrotał Kubasow wylękły. Znowu przemknęło mu przez głowę przypuszczenie, że pomylił się gdzieś w wykazie.

Godojan wstał z krzesła i uderzył ręką po papierach.

— Robota znajdzie się, kapitanie! Spalinowiec „Derbent" przechodzi teraz próbę. W tych dniach wyjdzie z doków. To będzie w sam raz miejsce dla was, prawda? Brak nam doświadczonych kapitanów.

Kubasow, oszołomiony, odpowiedział nie od razu. Rozumiał, że należy odmówić natychmiast, ale czuł na sobie spojrzenie Godojana i język odmawiał mu posłuszeństwa.

— Myślę, że powinienem raczej zostać tutaj — zaczął tonem prośby, starając się nadać swemu głosowi serdeczną miękkość — ciężko mi będzie, rozumiecie ... w moich latach ...

Wyraz twarzy Godojana zmienił się natychmiast, stał się drwiący, jak gdyby Godojan zrozumiał nagle, że ma przed sobą nie takiego człowieka, jakiego szukał.

— Pragniecie pozostać w kancelarii? No, jak chcecie. — Zmęczonym wzrokiem spoglądał jakby nie widząc Kubasbwa i dodał: — Przecież proponuję wam robotę poważną, prawdziwą, wielką robotę, kapitanie!

Kubasow poczuł, że się czerwieni. Chciał zaoponować. Czyżby źle wypełniał pracę, którą mu powierzono? Ale jednocześnie pragnął, żeby ten impulsywny młodzieniec znowu uśmiechnął się do niego przyjaźnie, niby równy do równego.

— Jaki ładunek może wziąć „Derbent"? — zapytał Kubasow nieoczekiwanie, sam dziwiąc się swojemu pytaniu. — „Jak gdybym już gotów był zgodzić się" — pomyślał z przerażeniem.

Godojan uśmiechnął się:

— Osiem tysięcy ton brutto. Mało wam tego?

— N-n-nie, nie o to idzie, że mało, ale trzeba przecież wiedzieć ... — odrzekł Kubasow z wymuszonym uśmiechem. Jeszcze i"az ścisnęło mu się serce, gdy uświadomił sobie, że mówi zupełnie nie to, co trzeba. Ale Godojan wstał, wyciągnął do niego rękę i uścisnął ją z dziwnym pośpiechem.

— A więc zgoda! — rzekł wesoło. — No, życzę wam powodzenia. Inny uchwyciłby się za to obiema rękami, nie namyślając się wcale, a wy... Ech, kapitanie!

Kubasow uśmiechał się ocierając spocone czoło. Zaciszny pokój w wydziale ewidencji, zestawienia i cyfry odsunęły się dokądś niezmiernie daleko, jak gdyby wywiał je z jego świadomości szeroki, swobodny wiatr, który mu w uszach zaświszczał.

ROZDZIAŁ II

Człowiek ten jechał z daleka i z nudów zawierał znajomości w wagonie. Młodziutkiej dziewczynie w sąsiednim przedziale ofiarował bukiet wczesnych wiosennych kwiatów i pomógł ułożyć rzeczy na półce.

— Lubię podróżować — mówił swobodnie — nigdzie indziej nie zawiera się tak ciekawych i różnorodnych znajomości.

W podróży człowiek odpoczywa, a jednocześnie czyni niejako coś pożytecznego — zbliża się do celu. Toteż intelekt jego staje się bardziej wrażliwy, budzi się w nim zainteresowanie do ludzi. Ludzie stają się w podróży bardziej towarzyscy. My oboje godzinę temu nie znaliśmy się jeszcze, a teraz rozmawiacie ze mną, jak gdybym był waszym starym znajomym. A gdybym zagadnął was na ulicy — obrazilibyście się może. Nawiasem mówiąc, już czas, bym się wam przedstawił: szturman Kasacki.

Stali przy otwartym oknie. Na widnokręgu majaczyły już wieże naftowe i dalekie morze lśniło jak stalowa wstęga. Szturman Kasacki zaciągając się dymem odsunął się grzecznie, żeby nie puszczać dymu prosto w twarz towarzyszki podróży. Ta spoglądała na niego z ciekawością i zarazem z obawą. Z ciekawością dlatego, że ruchy jego, podobnie jak jego mowa, były nieoczekiwane i szybkie, a także i dlatego, że nawet w przybliżeniu nie mogła określić, ile on ma lat. Z obawą, ponieważ od czasu do czasu przypatrywał jej się badawczo, jak gdyby ją taksował, a gdy odwracał się i spoglądał przez okno, zdawało jej się, że mimo to widzi ją i zwraca uwagę na każdy jej ruch.

— Zwiedziłem pół świata i większą część życia spędziłem w drodze. I przekonałem się, że wszystkie myśli marynarza nastawione są zawsze na ostateczny punkt żeglugi. Tam zaczyna się nowa karta jego życia. Cóż może być piękniejszego aniżeli noc w nieznanym porcie na południu? Przyjeżdżasz od strony morza i obstępują cię światła nadbrzeżne. Odbijają się w wodzie i płyną z głębi morza świetlnymi potokami. Statek przybija do nadbrzeżnego bulwaru, słyszysz głosy mówiące w nie znanym ci języku, widzisz fantastyczne zarysy domów, kępy nie znanych ci drzew. Chciałbyś jak najprędzej zapuścić się w głąb tego miasta, gdzie sądzone ci spędzić jedną tylko noc. I właśnie dlatego, że masz tylko jedną noc przed sobą, czujesz się tak, jakbyś dopiero co przyszedł na świat, i obce miasto wydaje ci się cudowną zabawką. Zapewniam was, że zgoła niezwykłe uczucie ogarnia człowieka, tylko ciekawość i beztroska, nic ponadto.

— Tak, to na pewno bardzo przyjemnie — rzekła dziewczyna. Zmrużyła oczy i oblizała pulchne, krwiste wargi. — Opowiedzcie coś jeszcze. A może jesteście poetą?

Kasacki zerwał czapkę z głowy i długimi palcami rozwichrzył włosy. Ze zdziwieniem zauważyła, że jest zupełnie siwy.

— W młodości pisałem wiersze, ale zaniechałem tego — zaśmiał się wesoło. — Poddałem je własnej krytyce i nie mogłem ich zaaprobować. Zaniechałem ich jak wielu innych rzeczy, o których nie warto wspominać. A wy lubicie wiersze?

— Lubię. Opowiedzcie jeszcze coś. Będziecie jeździć po morzach, zazdroszczę wam.

— Nie ma czego. W naszej pracy, jak zresztą w każdej innej, istnieją nie same tylko górne piętra, ale i piwnice. Obecnie będę musiał zejść aż pod ziemię, gdzie- jest najbrudniejsza robota. Jadę na Morze Kaspijskie. Będę pracował na statku wiozącym ropę. Morze Kaspijskie — to morze wewnętrzne; nie ma tam ani nieznanych miast, ani nowych rejsów. Nieznośne upały, pustynne wybrzeża i łatwopalny ładunek. Wyznaczono mnie na „Derbent” — jeden z ostatnio zbudowanych statków-cystern. To są, wiecie, wielkie pływające cysterny. Swoiste morskie domy noclegowe. Nazywają je tak dlatego, że marynarze nie pozostają długo na tych statkach; uciekają pod najróżnorodniejszymi pretekstami. Trudno jest wytrzymać zabójczą jednostajność ciągle tych samych przejazdów, podczas których obowiązki są podzielone i wyuczone jak w sztuce teatralnej, nudnej aż do obrzydzenia. Antrakty są krótkie — trzygodzinne postoje podczas napełniania statku. Też macie czego zazdrościć !

— Żal mi was — odparła dziewczyna ze współczuciem — lubicie przecież dalekie wędrówki. Więc po cóż jedziecie tam?

— Tak, żegluga będzie ciężka — Kasacki mówił dalej melancholijnie, jak gdyby nie dosłyszał pytania — na lądzie wydarzenia ogłuszają ludzi. Kimkolwiek by nie byli, każdy następny dzień szykuje dla nich jakąś niespodziankę. A ja będę tylko słuchał radia i z rzadka czytywał gazety. Zresztą i mnie może spotkać jakaś niespodzianka. Niedawno na Morzu Kaspijskim spłonął „Partyzant”, statek do przewożenia ropy. Słyszeliście może? Zdarza się...

Mówił powoli, z na wpół przymkniętymi oczyma i twarz jego miała wyraz smutku. Dziewczyna westchnęła.

— Nie smućcie się — rzekła dotykając przyjaźnie jego ręki. Kasacki otrząsnął się natychmiast.

— W tej chwili wyobraziłem sobie swoją przyszłość. W wielkie święta statek będzie przybijał do brzegu i czas postoju zwiększy się może o jakie pół godziny. Będzie więcej niż zwykle kobiet na wybrzeżu. Ich jedyną myślą są mężowie, ojcowie i bracia, których widują tylko w ciągu trzech godzin jeden raz w tygodniu. Ale do mnie nikt nie przyjdzie. Jestem samotny. — Przez chwilę milczał. — Samotny jak palec... Lecz wybaczcie, znudziłem was zapewne?

— Ależ nie, mówcie dalej — odrzekła. — Patrzcie, słońce już zachodzi.

Słońce opuszczało się za brunatne pagórki, obłoczki nad nim poróżowiały. Dziewczyna oparła się o framugę okna i wiatr poruszył jej włosy. Kasacki patrzył na nią z boku uporczywie i badawczo.

— Człowiek to takie dziwne stworzenie — zaczął znowu — nigdy nie przestaje marzyć. I na morzu będę marzył o lądzie, jak gdyby tam ktoś na mnie czekał. -

Z przedziału, który zajmowała młoda dziewczyna, słychać było uderzenia kamieni domina i głośny śmiech. Wyjrzał stamtąd chłopak o śniadej twarzy i zawołał:

— Żeniu, chodź od. nas, u nas wesoło! Dziewczyna odparła niechętnie:

— Nie chce mi się, grajcie sami! Kasacki rzekł śpiesznie:

— Może przejdziemy się, napijemy się czegoś. Tu tak gorąco.

W milczeniu minęli kilka wagonów. Na buforach między wagonami podtrzymywał ją ściskając mocno jej rękę powyżej łokcia. W restauracji zamówił wino i papierosy. Spokojnie wypiła kieliszek. Spytał ją, czym się zajmuje. Uśmiechnęła się.

— Jestem studentką Instytutu Przemysłu Naftowego — właściwie jestem już inżynierem.

Twarz jego wykrzywił jakby skurcz zniecierpliwienia. Przez parę minut zdawał się zbierać myśli.

— Technika — och, jakże zmienia ona oblicze, ducha zawodu. Weźcie- chociażby mój zawód marynarza. Żagiel wynaleźli ludzie epoki brązowej. Była to zapewne koźla skóra naciągnięta na złożone na krzyż drzewce. Ci ludzie byli śmiałymi marynarzami. Rze miosło ich było niezwykle trudne i na pewno wydawało im się bardzo ponętne. Przez wiele tysięcy lat doskonalono statki żaglowe, ale żagiel zależny był ciągle od woli wiatru. Ludzie walczyli z żywiołem i morze było dla nich ciągle istotą tajemniczą i groźną; karmiło ich, wyrzucało skarby na brzeg, niekiedy zabijało. Życie marynarza osłonięte było zawsze tajemniczą mgłą romantycznych przygód. Ale oto angielski mechanik Fulton ustawił na szkunie żaglowej parowy silnik. Statki zaczęły płynąć przeciw wiatrowi. Były wciąż jeszcze niezgrabne i poruszały się jak żółwie. Śruba okrętowa podobna była do korkociągu. Wyobrażano sobie, że mając taką długość będzie się lepiej wkręcała w masę wodną i szybciej ciągnęła statek.

Pewnego razu wydarzyła się katastrofa i od śruby odłupały się kawały gwintu. Wydarzyło się to na otwartym morzu i nie podobna było dokonać naprawy. Trzeba było poruszać się resztkami gwintu i... szybkość statku wzrosła niemal w dwójnasób. Tak powstały śruby śmigowe. Morze zaczęło kapitulować. Wraz z komunikacją radiową znikły tajemnice katastrof morskich. Wystarczy spojrzeć obecnie na nasze statki-cysterny. Nazwa okrętu, kiedy o nich mowa, nie przechodzi przez gardło. Są to raczej fabryki szybkości, środki transportowe. Żeby je zatopić, trzeba nie nawałnicy i nie huraganu, ale wprost jakiejś katastrofy meteorologicznej. I załoga, która na nich jeździ, to nie marynarze, kapitanowie, szturmani, lecz robotnicy, technicy, inżynierowie. Sto lat nie upłynęło jeszcze od czasów Fultona, a morze utraciło już władzę nad ludźmi. Ot co!

Kasacki pił wino, oczy jego błyszczały. Widział, że przypadkowa towarzyszka chwyta w lot każde jego słowo, wyczuwał czar swojej ścisłej, giętkiej mowy. Przypomniał sobie chłopaka o śniadej twarzy w tamtym przedziale i uśmiechnął się. „Na pewno Tatar” — pomyślał.

— Wasi towarzysze podróży czekają na was — rzekł nagle. — Może chcecie powrócić do nich?

Potrząsnęła głową przecząco.

— Nie, opowiadajcie dalej. Mówiliście o duchu waszego zawodu. Czy zmienił się? Czy jego romantyka znikła?

— Tak. Technikę żeglugi morskiej tworzyli najpierw marynarze. Wszyscy oni spędzali życie na morzu, kochali morze i w końcu zapewne zachłystywali się na śmierć słoną wodą. A tymczasem niemiecki inżynier Diesel nigdy chyba nie jeździł po morzu inaczej aniżeli w kajucie pierwszej klasy. Lecz to nie przeszkadza „Der bentowi” przy pomocy motorów Diesla rozwijać szybkość do trzynastu mil, gdy idzie pełną parą. Modele statków wypróbowuje się obecnie w specjalnych basenach ustawianych w laboratoriach. Tam tworzy się sztuczne prądy, lilipucie fale. Być może, ludzie siedzący w laboratoriach nie widzieli nigdy prawdziwej burzy morskiej, nie walczyli z nią i nie doświadczali na sobie jej ciosów. A jednak projektowane przez nich środki transportowe nie boją się nawałnic. Romantyka morza pozostała teraz na barkach rybackich i upajają się nią obecnie jedynie turyści z miast oddalonych od wybrzeża. A szkoda!

Dopił wina i odsunął szklankę.

— Nie zgadzam się z wami — rzekła nagle dziewczyna. — Na żaglowcach praca jest ciężka, niewdzięczna. Marynarze nie mogą opanować morza i cieszą się, gdy uda im się na sucho wyjść z wody. To jest według mnie ich romantyka. Ale przecież radość ta jest krótka, a ich dzień powszedni ciężki i nudny. Wolę romantykę osiągnięć człowieka. Nurkowie podnoszą okręty z dna morskiego. Łamacze lodów płyną do Arktyku. To jest prawdziwe życie! A najważniejsze jest to, że możliwości ludzkie nie mają granic. Dziś na dnie morza, jutro pod oceanem albo na Biegunie Północnym. Może ja tego dokonam ... może wy. Kto wie? Nie, walka z przyrodą dopiero się zaczyna. Ile jeszcze zwycięstw nas czeka! Bardzo mi się spodobało, kiedy mówiliście o śrubach. A potem zepsuliście wszystko — zakończyła z łagodnym wyrzutem.

Kasacki opuścił głowę.

— Macie rację — rzekł z pokorą — jestem tylko nieokrzesanym, ciemnym marynarzem.

— Wcale nie! Jesteście bardzo rozumni, bardzo! Tylko romantykę widzicie nie tam, gdzie należy.

Milczeli przez chwilę, spojrzeli po sobie i roześmiali się.

A w przedziale zajmowanym przez dziewczynę grano w dalszym ciągu w domino. Chłopak o śniadej twarzy uderzał silnie dłonią o ławkę, wyrzucając kamienie. Uderzenia brzmiały ostro, ogłuszająco jak wystrzały.

— Nieco ciszej, Husejn — rzekł łagodnie staruszek, który rozłożył przed sobą kamienie na kształt parkanu — może obok śpią, a wy...

— Nic a nic nie widać — powiedział chłopak zgarniając kamienie. — Ciemno, sprzykrzyło mi się.

Wstał, splunął przez okno i usiadł na swoim miejscu. Po chwili przysiadł się bliżej do staruszka. — Jesteście, zdaje się, doktorem. Prawda?

— Owszem, jestem doktorem.

— No to powiedzcie mi, doktorze, co to jest nałóg pijacki?

— Jak to, nałóg, macie na myśli alkoholizm?

— No, niech będzie alkoholizm, jeden diabeł. Ale jest to choroba czy nie?

Doktor pogładził brodę.

— Naturalnie że choroba. W parze z przyzwyczajeniem się organizmu do alkoholu idzie zatrucie, zwyrodnienie tkanek. Jest to ciężka choroba, dziedziczna, weźcie pod uwagę!

— A jak leczy się tę chorobę?

— Niestety, jeden jest tylko środek niezawodny — rzekł doktor uśmiechając się — przestać pić.

— Doskonały środek.

Chłopak wyciągnął przed siebie nogi, oparł się o ścianę i zamilkł. Kończył palić papierosa i w ciemności wydawało się, że trzyma w zębach żarzący się węgielek.

— A wy pijecie nałogowo? — zainteresował się doktor.

— Przypuśćmy.

— Przestańcie pić, Husejn. — Bezwzględnie przestańcie!

— Dajmy temu spokój!

Umilkli. Po chwili doktor wyciągnął koszyk z prowiantem. Skrupulatnie rozłożył na kolanach serwetkę i wyjął z koszyka jaja na twardo, chleb, kurczaka. Namacał butelkę z wódką, nie wyjął jej jednak i szybko zamknął koszyk.

— Pyszny ptaszek — rzekł gryząc kurczaka — chcecie kawałeczek?

— Nie chcę — odrzekł Husejn. — Posłuchajcie, doktorze...

— No, co?

— Czy można oddać pod sąd człowieka za to, że jest chory?

— Nie rozumiem.

— Sprawa zupełnie jasna! Jesteście, przypuśćmy, nałogowcem, czyli według waszego wyrażenia alkoholikiem, zwagarowaliście dwa, trzy razy — i oto sądzi was społeczeństwo, z oskarżycielem przy stole pokrytym czerwonym suknem itd. Czy to jest słuszne?

— Hm... Naturalnie, że słuszne. Przynajmniej tak ogólnie rzecz biorąc. Widzicie, Husejn, alkoholizm nazywamy chorobą w tym sensie, że towarzyszą mu objawy chorobowe, zatrucie organizmu i tym podobne. Ale w waszej mocy jest skończyć z tym, zaprzestać używania alkoholu. Jeśli tego nie czynicie, a w dodatku wykraczacie przeciwko dyscyplinie, oddadzą was pod sąd. Sądzą was nie za to, żeście chorzy, lecz za brak woli wyzdrowienia. Rozumiecie ?

— Najzupełniej.

— Żyjecie w kolektywie, Husejn, a w kolektywie brak dobrej woli jest równoznaczny z przestępstwem. Powinniście byli zrobić, a nie zrobiliście — to przestępstwo bierne, powiedzmy, ale przestępstwo.

— Dosyć! Rozumiem wszystko!

— A czy to przypadkiem nie was zasądzili?

— Może i tak!

— Za co?

— Za to właśnie.

Husejn wstał i jego wielka postać zasłoniła okno. W przedziale zrobiło się ciemniej.

— Zasądzili mnie_nie byle jak — rzekł spokojnie — z Komsomołu wyleli, usunęli ze. statku. Kim jestem teraz? Napiętnowany lump.

— Nie mówcie głupstw — rzekł doktor surowo. — Jak się to stało?

— Tak po prostu. U mnie, doktorze, tak bywa. Pracuję miesiąc czy dwa, czasem nawet trzy i zapominam, jak smakuje spirytus. Bo wiem, że mam tę słabość, więc mówię sobie: basta! A jednak siedzi ona we mnie, ta moja choroba. Siedzi i czeka na chwilę, gdy osłabnę i nie potrafię się opanować. Bo miewam czasem takie nastroje, kiedy jestem sam ze siebie niezadowolony i kiedy mi się wydaje, że i inni patrzą na mnie wrogo jak wilki. A przecież bez kolizji nie obejdzie się ani w przyjaźni, ani w pracy. Człowiek rzuca się wtedy na innych ludzi. I wszystko staje się wstrętne, beznadziejne.

— No, to są nerwy. Za co byliście pod sądem?

— Posłuchajcie. Pracuję przecież przy motorach na okręcie. Maszyna na statku — rzecz najważniejsza, jestem więc człowiekiem potrzebnym. Maszynę znam z praktyki, z doświadczenia, zżyty z nią jestem, ale nie tak jak mechanik okrętowy. Tamten najpierw uczył się, poznawał maszynę z książki, a potem dopiero przeszedł praktykę. Mnie by też ciekawiło, co i jak, ale jak się dowiedzieć? Mechanik mówi: „Rób swoje”. Moją rzeczą jest wykonać. Raz przyczepiłem się do niego: dlaczego i po co? On zamyka mi usta: „Rób swoje, nie rozmawiaj”. Nie zależy mu na tym, żebym wiedział, kiedy on sam wie i polega na sobie. A mnie to nie daje spokoju. Dlaczego ukrywa to, co wie? Wydaje mi się, że mogę zrozumieć niegorzej od niego. Pokłóciliśmy się na postoju w porcie. I wtedy właśnie przyszła taka chwila... Jednym słowem — konieczność upicia się. I natychmiast zacząłem pić na umór.

— I nie powróciliście na statek?

— Nie wróciłem. Jak wpadłem do piwiarni, nachlałem się zaraz i stałem się zły jak zwierz. Zły jestem, kiedy się upiję; łatwo mogę wtedy skrzywdzić człowieka. A i siły mam, wiecie, za dużo. Towarzysze zaczęli perswadować — i wyszła burda pijacka — nie chce mi się wcale wspominać ...

— Pobiliście kogoś, czy co?

— I to także. A sądzili mnie już później, gdy statek przypłynął z powrotem. W świetlicy zebrali całą załogę i mnie posadzili oddzielnie, jak zwyczaj każe. Kierownik polityczny oskarżał. „On -— powiada — leje wodę na młyn wroga klasowego”. To niby ja. Mówił dużo, ale ja się wcale nie wstydziłem i jeszcze większa złość mnie brała, tak że nawet wcale nie chciałem się bronie... A wstyd zrobiło mi się dopiero teraz, w tej chwili ...

— Dlaczego teraz?

— Jakoś wytłumaczyliście mi to rozumnie. Człowiek jak każdy. Nóżkę kurczaka obgryza... A jak wytłumaczyliście!

— Dziwak z was — uśmiechnął się doktor — a dokąd jedziecie, jeśli można spytać?

— Wstępuję na nowy statek „Derbent”. Wydział kadr posyła mnie tam. Myślą, że na nowym miejscu przestanę pić. Obiecałem, cóż mogę ...

— Trzeba przestać pić koniecznie — powiedział doktor pokaslując — trzeba wziąć się w ręce.

— Dobra. Dobrzeście przedtem powiedzieli. Już lepiej nie można... Starczy...

Nad ich głowami zapłonęło światło. Husejn stał pośródku przedziału z rękami założonymi do tyłu. Był smutny i jak gdyby nasłuchiwał.

— Gdzież to Żenia znikła? — powiedział.— Czyżby była wciąż jeszcze z tym wysokim?

— Spodobała wam się? — spytał doktor z uśmiechem. Husejn w milczeniu pochylił głowę i wyszedł na korytarz. Pociąg zbliżał się do stacji. Na ciemnym niebie migotały światła wież wiertniczych niby gwiazdy duże i żółte. Żenia szła szybko korytarzem poprawiając włosy. Spostrzegłszy Husejna zatrzymała, się i odwróciła do otwartego okna... Widział, że wytarła oczy chusteczką. Wówczas podszedł do niej i stanął z tyłu.

— Czekajcie, niech spojrzę na was — rzekł szorstko. — Czy stało się coś, Żeniu?

— Zostawcie mnie — powiedziała cicho — to przejdzie... Nie chcę, żeby zauważono ...

Husejn ujął jej rękę.

— I tak nikt nie zobaczy, tu ciemno. Czepiał się was, nieprawdaż ?

— Nie warto mówić — wytarła nos z wściekłością. — Drań taki... Tylko proszę was, nic nie mówcie!

— Wołałem was wtedy, nie przyszliście — rzekł Husejn z wyrzutem. — Gdzie on się podział?

— Stoi na platformie... Ale nie ważcie się powiedzieć mu cośkolwiek.

— Nie powiem. — Husejn wyjął z kieszeni miedzianą pięciokopiejkówkę i podrzucił ją na dłoni. — Wiecie co, idźcie sobie do przedziału, jak gdyby nic nie zaszło. Rozumiecie?

Spojrzała na niego bardzo uważnie,

— Wy coś chcecie zrobić ... Husejnie?...

— Zniekształcę go tak jak Bóg żółwia... Tylko tyle.

— Oszaleliście!

— Ani trochę ...

— Nie ważcie się! — uczepiła się jego rękawa i zaszeptała z rozpaczą: — Błagam was, będę krzyczała, jeżeli wy...

— Czego denerwujecie się? — rzekł Husejn ze zdziwieniem. — Jeżeli to ma wam sprawić przykrość, to go nie ruszę. Ale nie wadziłoby.

— Nie, nie, proszę was. Co za dzikus! Ja sama o mało nie uderzyłam go — wzruszyła ramionami.

— Szkoda, żeście nie uderzyli.

— Nie, teraz jestem zadowolona, że się powstrzymałam. Wyrwałam się i poszłam. — Zbliżyła do niego twarz jak spiskowiec. — Teraz przestraszyliście mnie bardziej. Co za dzikus! Tylko nie odchodźcie ode mnie, on może nadejść.

Husejn spojrzał z ukosa i chwilę bawił się w roztargnieniu pięciokopiejkówką. Dziewczyna stała obok i patrzyła na niego z ciekawością.

— Na co wam ta moneta? — spytała wreszcie.

— Ta? — Husejn otworzył dłoń i natychmiast ścisnął ją w pięść wsuwając monetę do kieszeni. — To zwykła pięciokopiejkówką ...

— Widzę — rzekła z uśmiechem Żenia.

— Zwiększa siłę uderzenia — objaśnił niechętnie.

Oczy dziewczyny stały się okrągłe. Parsknęła śmiechem. Śmiała się długą chwilę, odwróciwszy się do okna i zakrywając twarz rękami. Naśmiawszy się do syta, westchnęła i przygryzła wargę.

— Wybaczcie — szepnęła usiłując zdusić śmiech — to coś niemożliwego, co z was za oprawca!

Następnie spoważniała nagle i rzekła z przejęciem:

— A jednak jestem wam wdzięczna — dobry z was towarzysz. Teraz wyjdziemy razem, pomożecie mi nieść rzeczy. Jak pysznie, żeśmy się poznali. Za kilka dni możemy się spotkać. Chcecie?

— Chcę — szepnął Husejn; cofnął ostrożnie rękę i obejrzał się. — Ktoś tu, zdaje się, idzie.

Szturman Kasacki przechodził przez wagon gwiżdżąc po cichu. Teraz w wieczornym świetle wydawał się młodszy i zgrabniejszy. Szedł, stukiem obcasów podkreślając miarowość chodu, prężąc kokieteryjnie ramiona. Mijając Husejna spojrzał mu w oczy jasnym, naiwnym spojrzeniem. „Nie udało się — zdawał się mówić ten wzrok — spróbuj ty z kolei. Nie przegap, chłopie!”

— Jaki bezczelny! Co za chamska morda! — rzekł Husejn ścigając go wzrokiem. — Ciekawe, kto to taki?

Pociąg przemknął pomiędzy długimi rzędami towarowych wagonów hucząc kołami na zwrotnicach. W oknach zamigotały girlandy świateł i czarne kolumny pieców destylacyjnych, spowite w kłęby dymu. Kasacki siedział obok drzwi na walizce.

— Step, upał i dym — mówił do konduktora. — Gdzie ten kwitnący kraj? Wybaczcie, raczej uwędzone miasto! Ta cała egzotyka to nabieranie gości!

Rozkoszował się ponurym milczeniem konduktora i spoglądał na pasażerów bystrymi, śmiejącymi się oczyma.

Żenia, która obserwowała go ukradkiem, rzekła szeptem do Husejna:

— Ten człowiek nie ma za grosz wstydu. W tej chwili patrzał na mnie i uśmiechał się. Wiecie, ja się go boję...

ROZDZIAŁ III

Owej nocy, gdy statek „Derbent” po raz pierwszy stanął w porcie naftowym, a jego przyszły kapitan, Eugeniusz Kubasow, po raz ostatni nocował u siebie w domu, tej samej nocy na bulwarze nadbrzeżnym wałęsał się bez celu aż do świtu świeżo mianowany mechanik „Derbenta” — Basow.

Czynił wrażenie z lekka pijanego i bardzo zamyślonego. To zbliżał się do wody i zapalał papierosa, to znów siadał na ławce i patrzał długo na gwiazdy migocące poprzez gałęzie akacji.

Przed świtem, gdy zgasły światła na rejdzie i księżyc utonął w morzu, Basow oparł się łokciami o balustradę i splunął przez zęby w pluskającą u wybrzeża falę.

— Złamane życie — powiedział cicho — nieudane życie ... Pechowiec.

I zaczął szukać w pamięci, odtwarzając urywkowo przeszłość i usiłując odnaleźć przyczynę swojego nieszczęścia. Myślał o ludziach, dawniej mu bliskich, z których teraz nikt już bliski nie pozostał. I trudno mu było oswoić się z myślą, że wszyscy oni mieszkają tutaj, w tym mieście, a jednakże on nie ma dokąd pójść i musi spędzić noc na bulwarze.

Oto inżynier, Jakub Nejman. Jakże uśmiechał się w owe dni, gdy po raz pierwszy spotkali się w dokach. Nejman był wówczas wesoły, rumiany i rozmowny, głos jego, niby uderzenia gongu, dźwięcznie rozlegał się w dokach.

Zbliżyli się do siebie podczas zimowego remontu statków. Zimą w dokach zaczynały się pracowite dni. Dziesiątki statków stawały do remontu i blokowały przystań. Oddziały pracowały na trzy zmiany, na placykach i drogach podjazdowych kręcili się szturmani, kapitanowie, mechanicy okrętowi. Częstowali papierosami inżynierów ogłupiałych ze zmęczenia i co trzecie słowo powracali do kwestii, czy nie można by przepchnąć zamówienia poza kolejką.

Brygadę Basowa rzucono do remontu silników wielkiego statku -cysterny. Po gwizdku brygada zebrała się na pokładzie. Oczekiwano inżyniera doków, Nejmana, który się spóźniał. Mechanik okrętowy chodził wzdłuż burty, spoglądając na molo. Basow widział, że mechanik zły jest na Nejmana za spowodowaną przez niego przerwę w 'pracy i że gotów jest wylać złość swoją także na niego, Basowa.

Nejman zjawił się na statku po dwóch godzinach. Ledwo powłócząc nogami wszedł po stopniach na górę i usiadł.

Basow pochylił się nad nim i przyjrzał mu się.

— Jesteś chory, nie możesz pracować — rzekł zatroskany — masz takie blade wargi... A moi ludzie siedzą bez roboty. Co począć?

Milczał chwilę, przysłuchując się ciężkiemu oddechowi Nejmana. Decydował się wziąć na siebie odpowiedzialność, byleby zacząć niezwłocznie.

— Podejmę się wykonania zamówienia — powiedział szybko — wszystko będzie w porządku. Nie święci garnki lepią.

Inżynier z trudem podniósł zaognione powieki.

— Oj, czyżby? Nie zawiedziesz mnie, mój drogi? — Jak przez mgłę widział stojącego przed nim Basowa i patrzał na niego z powątpiewaniem i nadzieją jednocześnie. — Przecież pracujesz od niedawna. — Milczał chwilę, ale nic innego widocznie nie przychodziło mu na myśl.

— No, spróbuj ... — powiedział i odszedł.

Brygada zeszła do oddziału maszyn. Podczas gdy monterzy zdejmowali uszkodzone części, Basow zdążył pobiec na holownik postawiony do remontu obok sąsiedniego mola. Tam brygadier Bronnikow również oczekiwał inżyniera Nejmana.

— Nejman zachorował — rzekł Basow — czy masz wykaz uszkodzonych części? W takim razie rozbieraj silnik. Sami wykonamy zamówienie.

Bronnikow załamał ręce.

— Zwariowałeś chyba. Mam zastępować inżyniera? Co za pomysł, zmiłuj się!

— Ale przecież z remontem nie można czekać — rzekł Basow niecierpliwie. — Ech, do diabła, myśl trochę szybciej I Duszę masz jak zając, Bronek!

Wracając do siebie na statek widział, jak Bronnikow biegł po molu, zwołując ślusarzy. Sam już nie wątpił, że da sobie radę ze zleceniem. Niepokoiło go to, że Bronnikow ma mało ludzi i jakby boi się czegoś, więc może nie wywiązać się z pracy.

Gdy uszkodzone części były już zdjęte, Basow poszedł do oddziału technicznego. Ale okazało się, że wszyscy konstruktorzy są zajęci i że nikt nie może zabrać się do zrobienia potrzebnych rysunków.

— No, nie mam ludzi — mówił naczelnik wydziału rozkładając ręce — nie mam i już. Rozmowa skończona! — Spróbował obejść Basowa, który mu zagrodził drogę.

Basow spostrzegł na jego twarzy rozdrażnienie i wzruszył ramionami.

— Dajcie mi papiery, sam wykonam szkice — rzekł stanowczo — przecież z remontem nie można zwlekać!

Wrócił na statek z plikiem papierów i rozłożył je w pustej kajucie. Z holownika przybiegł Bronnikow. Złość w nim kipiała, jak to bywa z człowiekiem niepewnym siebie, kiedy podda się czyjejś namowie.

— Co mam począć z tą kupą części? — rzucił się na Basowa. — Wydział techniczny nie chce wykonać szkiców.

— Sami wykonamy — rzekł Basow przytwierdzając pluskiewkami do dykty arkusz papieru.

Obserwował ukradkiem Bronnikowa, usiłując zachować obojętną minę. W rzeczywistości sam się denerwował.

— Zbzikowałeś! — rzekł Bronnikow ze złością. — Z tobą można wdepnąć w ładną historię, jak Boga kocham!

— Ty będziesz notował rozmiary — odparł spokojnie Basow. Pracowali do późnej nocy. Bronnikow już uspokoił się, szedł sprawdzić rozmiary części, biegł do sklepu po coś do zjedzenia.

Gdy skończyli i wyszli z kajuty, było ciemno i na czarnym niebie płonęły jasne zimowe gwiazdy. Z oświetlonych okien korpusów, gdzie mieściły się warsztaty doków, płynął wibrujący huk. Na wysokich, ciemnych pokładach okrętów zapalały się to tu, to ówdzie zielone iskry spawania.

— Nie trzeba oddawać zamówienia bez Nejmana — rzekł błagalnie Bronnikow i chwycił Basowa za rękę — narobimy bigosu. Zostaw, Sasza.

Nie gniewał się już i nie był niezadowolony z siebie, ale przewidywał wszelkie możliwe przykrości. Basow objął go wpół.

— Zapomniałeś o naszych szkolnych projektach — rzekł żartobliwie — oddawaliśmy je śmiało, bo nie miały być praktycznie zużytkowane! Ale czy uważasz, że nie nauczyliśmy się niczego?

Oddali wykresy do oddziału i rozstali się przy bramie fabryki.

Nejman zjawił się w fabryce tego samego dnia, kiedy oddział wydał brygadom gotowe części. Był jeszcze blady, marzł, tarł ręce i wystawiał twarz na słońce.

— Wyleżałem się — rzekł wesoło do Basowa. — Co słychać u nas na statku?

— Wydział techniczny był przeciążony pracą — odparł Basow. — Sami załatwiliśmy zamówienie.

— Zuchy! Sprawdźmy więc jak najszybciej i oddajmy.

— Oddałem tego samego dnia. Dzisiaj wydadzą gotowe części. Nejman gwizdał przez chwilę w skupieniu, spoglądając z ukosa na Basowa. Coś nieuchwytnego czyniło go wówczas podobnym do Bronnikowa, gdy ten denerwował się.

— Nie wszystkie części zdążyli jeszcze chyba ocenić? — spytał Nejman cicho i Basów zrozumiał, co kryło się za tym ostrożnym pytaniem: „Czy jesteś pewny siebie? A nuż można jeszcze wycofać? A co będzie, jeśli zrobiłeś nie tak, jak trzeba?"

— Przecież mówię, że dzisiaj będą gotowe — rzekł Basow. — Oddział obiecał wydać po godzinie drugiej. — Nie wtrącaj się — odpowiedział Nejmanowi — robię to świadomie, chcę zaryzykować.

Nejman zrozumiał. Uderzył Basowa po ramieniu i twarz jego rozjaśniła się.

— Mnóstwo spraw nagromadziło się w zarządzie — rzekł wesoło. — Sam pokierujesz montażem. Dobrze?

Przed obiadem oddział wydał części i brygada przystąpiła do montażu. Basow doglądał pracy. Wydawało mu się, że można ina czej porozstawiać ludzi. W brygadzie Bronnikowa niektórzy nie stawili się do roboty. Basow skierował do niego część swoich monterów. W oddziale maszyn zrobiło się luźniej.

Podniesiono pierwszy tłok; zawisł na łańcuchach; tryby były, starte. Basow wydał zarządzenie, żeby opuścić tłok na kratę. Sam wlazł na belkę i kazał przemyć tryby naftą. Sam oglądał każdą część; powalał się smarem, spocił. Jednakże można było pomyśleć, że nie śpieszy się wcale, tak spokojnie wykonywał każdą czynność.

Monterzy dąsali się, lecz słuchali w milczeniu. Gdy wlekli pierwszy tłok, Basow spojrzał na zegarek. Przy dźwigarze pracowało aż trzech ludzi i zdawali się przeszkadzać sobie nawzajem. Przy silniku przeciwnie, ludzie uwijali się; było ich mało.

Tłok opuszczono i przyśrubowano pokrywkę. Basow zawołał jednego z robotników, którzy pracowali przy dźwigarze, i posłał go na dół, by pomagał w umocowaniu wału korbowego. Monterzy śmieli się: chronometraż a nie montaż.

Podnieśli drugi tłok. Karetka lewara posuwała się szybko po belkach. Monterzy śpieszyli się. Przerwy gniewały ich; obawiali się, że mało zarobią. Basow śledził od początku do końca cały przebieg umacniania wału korbowego. Zajęło to dziesięć minut.

Z trzecim cylindrem uporano się w ciągu ośmiu minut. Monterzy pracowali w milczeniu z jakimś niezwykłym skupieniem.

Do oddziału maszyn wszedł Nejman. Stał, przyglądał się pracy i nie wzywał Basowa.

Montowali wał rozrządczy i inne części wymagające dokładnego dopasowania. Basow znowu porozstawiał ludzi po swojemu. Teraz on sam nie przykładał prawie ręki do roboty, żeby mieć możność obserwowania i kierowania. W pewnej chwili spostrzegł Nejmana; udał się na górę i podszedł do niego.

— Widziałeś, jak ich rozstawiłem? — zapytał z tryumfem. Nejman spojrzał na niego serdecznie.

— Mógłbym nie przychodzić tu wcale — rzekł. — Ordżonikidze powiada, że najlepsza organizacja jest tam, gdzie nie ma ludzi niezastąpionych. To prawda!

Basowa wzruszyła pochwała, widoczne było jednak, że Nejman nie zauważył najważniejszego: montażu dokonano szybciej niż zazwyczaj.

Miał ochotę podzielić się z Nejmanem swoim doświadczeniem, lecz Nejman śpieszył się.

— Musisz pójść na holownik do Bronnikowa — rzekł zatroskany — tam się opóźniają..

W szkole technicznej nauczyciel fizyki mawiał do Basowa:

— Rozumujecie prawidłowo, ale jesteście zbyt praktyczni.

Basow nie oponował; sam czuł, że brak mu czegoś: może cierpliwości ... Gdy wykłady dotyczyły tematów oderwanych, robiło mu się nieswojo, jak gdyby całą istotą swoją czuł, jak bezużytecznie mija czas. Za to na wykładach, na których była mowa o technice cieplnej lub o częściach maszyn, wchłaniał każde słowo.

Było to właśnie to, czego mu brakowało, zanim wstąpił do szkoły technicznej, gdy jeszcze pracował na statkach jako motorniczy. Silnik tracił swoją groźną tajemniczość; stawał się prosty i zrozumiały.

W dokach uwagę jego przyciągały procesy pracy. Interesowała go kolejność operacji przy produkowaniu części i nieraz długo pozostawał w oddziałach.

Gdy na warsztacie toczono obręcze do tłoków — Basowowi wydawało się, że można by to wykonać szybciej, z większą oszczędnością materiału, gdyby pracowano na tokarce o dwóch rylcach.

Gdy monterzy zalewali mufę kablową — znowu wydawało mu się, że można wynaleźć bardziej prosty i szybki sposób zalewania.

Czasami jednak to, co na pierwszy rzut oka wydawało się proste i prawie przypadkowe, okazywało się przemyślane aż do najdrobniejszych szczegółów. Chwyty i różne sposoby wyrabiały się w ciągu lat i wszelka próba zmiany natrafiała na trudności. Rozpytywał majstrów, a ci za jego plecami mrugali do siebie porozumiewawczo: „młode to i zielone”, „niedojrzałe winogrona”.

Ustępował na czas pewien, by sprawdzić na nowo i znowu usiłował tak zorganizować pracę, żeby wygrać na czasie. Basow myślał często o tym, że ulepszyć proces pracy może najsnadniej robotnik pracujący przy maszynie, ale robotnicy nie znają teorii piłowania, nie wiedzą, do czego służą wytwarzane przez nich na obrabiarkach części. Wielu robotników lubi wziąć do ręki książkę techniczną, ale wertują ją z bezsilną zawiścią biedaka stojącego przed szybą wystawową bogatego magazynu. Niektórzy zaczynają się uczyć, rzucają, pracę w fabryce i już do niej nie wracają. Fabryka traci najlepszych ludzi; na ich miejsce przychodzą inni spośród robotników niewykwalifikowanych, więc Basow uważał, że najlepiej byłoby uczyć ludzi w fabryce.

Pewnego razu wszedł do gabinetu Nejmana. Inżynier był jakoś szczególnie ożywiony. Odsunął plany, usadowił Basowa na krześle.

— Wracam właśnie z plenarnego posiedzenia komitetu rejonowego — powiedział — postanowiono wprowadzić we wszystkich, oddziałach fabryki nauczanie techniczne. Czeka nas wielka praca.

Chodził po pokoju i cały pokój rozbrzmiewał jego dźwięcznym głosem.

— Powiedziałem im: jakie wyniki mamy, towarzysze? Komsomolcy wędrują w przerwie obiadowej z oddziału na statki, żeby zobaczyć, do czego służą części maszyn, a mechanicy wyganiają komsomolców, bo nie mają głowy i czasu na objaśnianie. Wydział techniczny pomyli się w planach, a warsztaty wykonują każdą niedorzeczność. A potem monterzy przeklinają zarówno konstruktora jak warsztaty i przed samym montażem niemiłosiernie kateczą części — „byleby jakoś wlazło”. Tu, powtarzam, żadne sankcje dyscyplinarne nie pomogą. Potrzebne są nie nagany, lecz kultura techniczna. Trzeba uczyć ...

Odetchnął i dokończył z tryumfem:

— Jednym słowem, będziemy uczyli!

Basow chciał powiedzieć, że i on już myślał o tym, ale nie odezwał się. Interesowało go zagadnienie, w jaki sposób uda się zorganizować w fabryce nauczanie techniczne. Wśród robotników byli zdolni i tępi, z ukończoną szkołą i półanalfabeci. Wydawało się, że wspólna nauka jest nie do pomyślenia. Po kilku dniach zaproponowano mu zorganizowanie nauczania monterów; zgodził się. Jeżeli komitet rejonowy uważa nauczanie za możliwe, czemu nie ma się wziąć do tego on — Basow ?

Wieczorami na scenie świetlicowej przy czerwonym stole zasiadała komisja. Jakub Nejman w papasze i butach kozłowych, podobny do rozbójnika z operetki, wywoływał monterów jednego po drugim. Wychodzili z głębi sali i stawali przy stole z wypiekami na twarzy. Nieudana odpowiedź wywoływała wrzawę na sali, z przednich rzędów rozlegał się szept — podpowiadano na wyścigi — i Nejman dzwonił szklanym korkiem o brzeg karafki.

Zdawano tu egzamin techniczny — zadziwiająca kampania, która pokrzepiła Basowa na długo, napawając go zadowoleniem i wiarą. Siedział obok Nejmana, z napięciem wpatrywał się w twarz każdego odpowiadającego, drżąc w głębi duszy, by ten nie zląkł się, nie stracił wątku myśli. Ale monterzy odpowiadali z werwą i, jak gdyby oczekując dalszych pytań, nie śpieszyli się z powrotem na miejsca. Wiele wieczorów przesiedział Basow przy czerwonym stole, obserwując wciąż bez znużenia znane mu, ale zupełnie inaczej aniżeli zazwyczaj wyglądające, podniecone, jakby od wewnątrz prześwietlone twarze robotników.

Wkrótce w fabryce zaczęto mówić o wniosku tokarza Zakirii Ejbata. Basow słyszał już o nim.

Mały Azerbajdżanin, chłopiec niemal. Uczęszczał na kursy monterów — szczuplutki, czarny człowieczek z czapą kędzierzawych włosów na głowie — zadawał Basowowi pytania, niekiedy sprzeczał się. Jeden z pierwszych zdał egzamin na „celująco". Po egzaminach przyszedł na statek, gdzie pracował Basow.

— Mam ważną sprawę... — rzekł tajemniczo — wiecie? — Był wzburzony, oczy mu błyszczały. Basow wziął go pod rękę.

— No, chodźmy, pospacerujemy — rzekł przyjaźnie. — O co chodzi, Zakiria?

— Wiesz, podwoiłem wczoraj szybkość obróbki — rzekł Zakiria z przejęciem. — Wziąłem grubsze ostrużyny. I wyszło doskonale. A majster zobaczył i zaczął krzyczeć: „Na pieniądze lecisz, obrabiarkę mi zmarnujesz!”

— Uspokój się, Zakiria — rzekł Basow — załatwimy to...

— I jeszcze wymyśliłem, jak obrabiać tłoki. Umocowujemy zwykle tłok w żabkach, główkę podpieramy środkiem tylnego kleszczaka. I okazuje się, że denko niewygodnie jest obrabiać według szablonu, kiedy środek jest już umocowany. Uwolniłem główkę od nacisku. Wszystko obliczyłem. Mocniej zacisnąłem tłok. Rezultat otrzymałem doskonały. Teraz nie trudno mi zrobić denko według szablonu, rozumiecie? Przedtem przez sześć godzin obrabiałem jeden tłok, teraz robię w dwie i pół. Tego nikt na razie nie zauważył i ty nic nie mów, pamiętaj!

— Dlaczego mam nie mówić?

— Ach, ty nie znasz naszego oddziału. Znowu powiedzą, że obrabiarkę zmarnuję i — będzie skandal.

Basow spochmurniał i rzucił papierosa za burtę.

— Tak mówisz, jakbyś okradł kogoś — rzekł oburzony. — Drań jest ten twój majster. Zaczekaj, pomówię z Nejmanem.

Do Nejmana Basow poszedł pod koniec dnia, gdy w gabinecie byli ludzie. Bronnikow opowiadał coś, zanosząc się drobniutkim, szeleszczącym chichotem. Nejman wtórował mu śmiejąc się głośno na całe gardło. Basow usiadł.

— Skandal, co się dzieje w mechanicznym oddziale — zaczął z rozdrażnieniem — majster Łuchnow urządza histeryczne awantury robotnikom za to, że zwiększają wydajność pracy. Posłuchajcie tylko!

Basow opowiadał powoli, przypominając sobie wszystkie szczegóły rozmowy z Ejbatem. Nejman uśmiechał się wciąż jeszcze dobrodusznie, ale w  pokoju zapanowała cisza i wszyscy słuchali z jakimś szczególnym napięciem.

— Przecież chłopak obliczył zupełnie dobrze — mówił Basow — uwolnić główkę od nacisku i dopiero wtedy obrabiać. To trzeba koniecznie wprowadzić. A majstrowi trzeba natrzeć uszu, żeby nie przeszkadzał.

— Poczekaj, poczekaj — przerwał mu Nejman. Przestał się uśmiechać i twarz jego nabrała takiego samego urzędowego i czujnego wyrazu jak wówczas, gdy wysłuchiwał pretensji klientów. — Słyszałem już o tym, przyjm do wiadomości. — Nejman spojrzał surowo na Basowa. — Majster Łuchnow nie przeszkadza, ale uczy ludzi dyscypliny. Twój wynalazca mógł zrujnować obrabiarkę. Chcesz, żeby majster terminował u niego, czy co? Jak uważacie — zwrócił się do Bronnikowa — ale wydaje mi się, że z nauczaniem technicznym wpadliśmy bodaj w drugą ostateczność. W pogoni za rublem wlezą nam teraz na kark. A mają oni swoich obrońców — skinął głową w stronę Basowa.

— Co ty wygadujesz, do diabła — rzekł Basow rozdymając nozdrza. — Administrację ogarnęła panika, bo robotnicy zaczęli myśleć. Wybacz mi, ale to jakiś obskurantyzm, tchórzostwo ...

Obejrzał się dokoła, szukając zrozumienia. Ale twarze obecnych były bardziej niż obojętne; wiele z nich wyrażało zdumienie i niechęć — jak gdyby Basow popełnił jakiś nietakt.

— Ci racjonalizatorzy wprowadzają tylko niepokój — zaczął Bronnikow pojednawczo — odkrywają Amerykę po Kolumbie. W sprawie obrabiania tłoków mamy wskazówki w książkach. Przeczytaj sobie — zwrócił się do Basowa. — My przecież także pracujemy nie pierwszy rok. Uwolnić główkę? Któż to tak robi?

Nejman wyglądał przez okno i bębnił palcami po stole. Nagle odwrócił się czerwony od gniewu.

— Nie masz prawa zarzucać mi tchórzostwa! — krzyknął zapalczywie. — Najpierw przepracuj tyle co ja!...

— Przecież nie winie ciebie — rzekł Basow z udręką w głosie — tylko niezrozumiałe jest dla mnie to wszystko, co mówicie...

Wstał i powlókł się ku drzwiom. Nie pojmował, dlaczego pozostawia za sobą to wrogie milczenie, i doznawał uczucia, jak gdyby z rozpędu uderzył o ścianę.

ROZDZIAŁ IV

Inżynierowie fabryki urządzili wieczorek. Basow wrócił do domu późno i zdążył się przebrać. W pośpiechu zawiązał jaskrawą muszkę kupioną, również w pośpiechu, specjalnie na ten wieczorek. Czuł, że krawat jest: nie bardzo odpowiedni, ale było mu to obojętne. Mijając wejście do hotelu zatrzymał się na chwilę obok lustra i ogarnęło go niesłychanie przykre uczucie. Jego garnitur był idiotyczny i bez smaku. Ale Basow napił się zaraz obok w kiosku piwa i poweselał. Na Morskiej kupił wielki kwiat i wetknął go w klapę.

Przy wejściu spotkał go Bronnikow. Ze zdziwieniem obrzucił wzrokiem Basowa, ale nic nie powiedział. Bronnikow był w wysokich butach i sportowym ubraniu; biały kołnierzyk dobrze podkreślał młodzieńczość jego wysmukłej szyi.

W pokojach było dużo ludzi; unosił się zapach perfum i potraw. Nejman siedział przy stole targając z wyrazem znudzenia brodę. Basow pomyślał, że byłoby dobrze skorzystać z okazji i pomówić raz jeszcze o wniosku Ej bata.

Dziewczyna w białej sukni rozstawiała na stole talerze. Wyprostowawszy się odrzuciła włosy szybkim ruchem głowy. Twarz jej wydawała się Basowowi znajoma. Podszedł do niej, wyciągnął rękę; wymieniła swoje nazwisko — Bielecka. Przekonał się, że nie widział jej nigdy przedtem.

Nagle zapomniał o Nejmanie i o wniosku Ejbata. Usiadł przy ścianie, żeby obserwować ją z daleka. Dotknąwszy machinalnie podbródka poczuł pod ręką muszkę i cofnął rękę z rozpaczą.

Jeszcze przed wstąpieniem do szkoły technicznej, jako maszynista okrętowy, nalepił na swoim kuferku maleńki portret, wycięty z gazety. Być może. była to aktorka albo gwiazda filmowa. Chłopcy z dolnego pokładu napisali pod fotografią jakieś sprośne słowo; napadł na nich, jak gdyby był zakochany w tej kobiecie. Później fotografia ta przemokła podczas nawałnicy i trzeba ją było wyrzucić ...

Gdy dziewczyna w białej sukni pochylała głowę, podobna była do tamtej z fotografii. Podobieństwo tkwiło zresztą nie w rysach twarzy, lecz niejako w samym jej wyrazie. Nie spuszczał oczu z dziewczyny, ona także spojrzała z ukosa w jego stronę i spokojne jej brwi drgnęły. Bronnikow pochylił się nad stołem i ujął jej rękę. Cofnęła ją i zaśmiała się. Nejman, zwracając się do niej, nazywał ją po prostu Musią. Basow poczuł niechęć do Nejmana i do, Bronnikowa.

Gdy wszyscy wstali i ruszyli do stołu, poszedł machinalnie za jej białą suknią, ale po prawej ręce Musi usiadł Nejman, a po lewej — Bronnikow. Nejman nalał sobie wódki gryząc w zamyśleniu wargi. Bronnikow pochylił się ku Musi i zaczął coś szeptać. Pod stołem głośno skrzypiały jego wysokie buty.

Wieczorek należał do najzwyklejszych. Najpierw słychać było ciche rozmowy i brzęk nakryć, potem stopniowo wszyscy zaczęli mówić głośno i przestali słuchać, co mówią inni. Kobiety wymawiały się od picia; namawiano je hałaśliwie.

Nejman popijał zwolna z kieliszka i oparłszy podbródek na szerokiej dłoni patrzył na mówiących przyjaźnie i tkliwie. Bronnikow zarzuciwszy rękę na poręcz krzesła Musi zdawał się ją obejmować. Musia słuchała Bronnikowa niezbyt uważnie i rozglądała się ciekawie dokoła. Co pewien czas zwracała się do Bronnikowa z uśmiechem, jakby przepraszając go za swoją nieuwagę. Basowowi wydawało się, że siedzą zbyt blisko siebie, że pod stołem dotykają się kolanami. Sam pił wiele i prawie machinalnie; stawał się coraz bardziej pijany, ale wciąż patrzył na nią. W pewnej chwili Musia spojrzała w jego stronę uważnie i znacząco, jak gdyby nakazując mu nie patrzeć, odwrócić się. Odwrócił się więc od niej.

Nie wiadomo dlaczego wszyscy wstali i zaczęli trącać się kieliszkami. Wówczas wyszedł szybko do siąsiedniego pokoju, gdzie było na wpół ciemno, namacał kokardkę i pociągnął z wściekłością za krawat. Guzik oderwał się i potoczył po podłodze. Basow wyciągnął kwiatek z butonierki i zmiął go w garści. Kręciło mu się w głowie i gorycz podchodziła do gardła. Żeby się uspokoić, pomyślał o tym, że za sześć godzin będzie w fabryce. Trzeba zajść do komitetu partyjnego w sprawie wniosku Ejbata. Ale ta myśl, którą narzucił sobie niemal gwałtem, rozpłynęła się nie przynosząc mu ulgi. W sąsiednim pokoju była młoda dziewczyna, Musia; miała żywe, nieprzychylne oczy, jasną cerę i muskularne ramiona uprawiającej sport kobiety. Bronnikow pochylał się ku niej — i wspomnienie o tym sprawiało ból.

Gdy wrócił, przy stole siedział jedynie Nejman. Tańczące pary wirowały po pokoju. Konstruktorzy, Bejzas i Miedwiediew, pili bruderszaft i krzyczeli głośno. Od dawna byli ze wszystkimi na ty; po prostu zachciało im się całować. Musia kładła im spokojnie ręce na ramiona i obaj całowali ją. Spojrzała na Basowa i uśmiechnęła się — cóż począć, kiedy tak trzeba. Krążył zwolna po pokoju, żeby być bliżej jej białej sukni. W końcu znaleźli się jakoś obok siebie na parapecie okna. Oczy Musi błyszczały spod rzęs.

— To taki jest Basow — powiedziała cicho. — Opowiadał mi o was Jasza Nejman. Jasza rzadko kogo chwali. Mówi, żeście doskonały pracownik. Ale ja wyobrażałam sobie was zupełnie inaczej.

Basow rzekł z wysiłkiem:

— Nie wiem, co miał Nejman na myśli. Jestem zwykłym mechanikiem. Takim jak Bronnikow.

Musia potrząsnęła głową.

— Nie. Jaszka wie. On jest bardzo szorstki, Jaszka Nejman, ale ja jestem z nim zaprzyjaźniona... A czemu patrzyliście tak na mnie przy stole? Żenowało mnie to.

Było gorąco. Musia była na pewno trochę pijana i mówiła powoli, jakby była zupełnie wyczerpana ...

— Pracuję na stacji radiowej w Żegludze. Właściwie jesteśmy marynarzami, tylko że pracujemy w służbie łączności. Mówią, że każą nam nosić mundury jak w marynarce. Będzie mi do twarzy w mundurze, jak sądzicie?... No, a teraz opowiedzcie mi o sobie!

— Nawet nie wiem, co opowiedzieć — rzekł Basow — jestem doprawdy zupełnie przeciętnym człowiekiem. Ale są u nas wspaniali chłopcy. Ot, na przykład Zakiria Ejbat, Azerbajdżanin ...

Opowiadał jej z przyjemnością.

Słuchała pochyliwszy nieco na bok głowę i nagle klasnęła w ręce jak dziecko:

— Masz podartą koszulę, guzik wyrwany razem z płótnem. Ech, ty-y — i dotknęła palcami jego szyi. Ręce jej były suche, gorące — bał się poruszyć, żeby jej nie spłoszyć. Powiedziała mu „ty", naturalnie nie zdając sobie z tego sprawy ...

— Cały wieczór patrzałem na ciebie — rzekł cicho — i bałem się zbliżyć. Zdarza mi się to po raz pierwszy, słowo honoru.

— Naprawdę? No, a ja powiedziałam sobie: on podejdzie i naumyślnie usiadłam tutaj sama, żeby tak' się stało.

Zaciągnął portierę starając się, by nikt tego nie zauważył. Musia szepnęła: — Zobaczą. — Pozostali sami w półmroku. Światło latarni ulicznej kładło się na oknie żółtymi plamami. Pocałował ją w usta, ale odsunęła się natychmiast.

— Nejman opowiadał wiele o fabryce — rzekła — wyobrażałam sobie ciebie jako solidnego człowieka, jakiegoś maniaka produkcji. A tymczasem ty jesteś taki! Od razu byś całował I

Zaproponował, że ją odprowadzi. Musia potrząsnęła głową.

— Nie trzeba — rzekła — przyjdź jutro do radia, kończę zmianę o dwunastej w nocy.

Na chwilę zrobiło mu się bardzo przykro. Musia nie traciła głowy i nawet tuląc się do niego nie zapomniała poprawić sukni, żeby się nie zgniotła. Wyszedłszy spoza portiery, jak gdyby przestała o nim myśleć. Obok wieszaka otoczyli ją konstruktorzy, na wyścigi pomagając jej ubrać się. Na pożegnanie nie obejrzała się nawet.

Basow włóczył się do świtu po nadbrzeżnym bulwarze.

Z morza dął lodowaty wiatr i twarz jego płonęła. Okazało się, że Bielecka to płocha dziewczyna — zainteresował ją na chwilę i nic ponadto. Ale kiedy przypominał ją sobie, ogarniała go tkliwość. Zachowywała się w stosunku do wszystkich z prostotą i swobodnie jak z towarzyszami. Za bardzo kręcili się koło niej chłopcy. Potem zapewne mówili o niej świństwa i analizowali jej urodę. Następnego dnia w fabryce stronił od uczestników wieczoru bojąc się, że ktoś z nich zechce mówić z nim o niej.

Do stacji radiowej dobrnął po długim błąkaniu się w ciemności po pustkowiach. Maszty radiowe ginęły wśród czarnego nieba, a w górze, jak gwiazdy, migotały żółte światła. Wartownik wyskoczył z budki i szczęknął zamkiem karabina. Basow stanął koło ogrodzenia, obrócony plecami do wiatru. Minęło pół godziny. Stał nie poruszając się i ręce mu zgrabiały.

Musia ukazała się w oświetlonej sieni. Serce w nim zamarło — na pewno zapomniała. Zbliżali się ku sobie niby przypadkowi przechodnie i spotkali się w milczeniu. Dokoła było pusto; wartownik wtulił głowę w kożuch. Musia zarzuciła Basowowi ręce na szyję i od słoniła kołnierz. Stojąc na pustym wygonie koło drutu kolczastego, uścisnęli się tak mocno, jakby czekało ich rozstanie na wieki.

— Wmówiłam w siebie, że nie przyjdziesz — powiedziała odsunąwszy się nieco i z trudem chwytając oddech. — Zawsze tak robię, kiedy bardzo czegoś pragnę, żeby mi potem nie było ciężko na duszy.

Pociągnęła go za rękaw. Otaczał ich pas świateł, ostre gwizdki holowników wskazywały drogę ku morzu. Basow odezwał się:

— Dlaczego tak myślałaś? Ja ciebie kocham. Czy nie widzisz tego?

— Po jednym, jedynym dniu, Sasza — uśmiechnęła się z wyrzutem — to się nie zdarza.

— Widocznie zdarza się, kiedy tak mówię! Teraz jesteśmy razem i tak mi dobrze. Posłuchaj mnie, myślę, że powinniśmy się pobrać.

Musia śmiała się.

— Ty jak dowódca: raz, dwa, lewa! Zaraz pobrać się. A myśmy nawet nie pomówili ze sobą jak należy.

Znajdowała na oślep drogę w ciemności i opierała się na jego ręce, żeby być bliżej niego. A on nie orientował się, nie patrzył na drogę, chciwie ściskał jej rękę przeszkadzając iść naprzód.

— Przez ciebie czułem się dziś w fabryce, jakbym był chory — powiedział. — Mówią, że to zdarza się raz w życiu.

Na nadbrzeżnym bulwarze stanęli koło kamiennej balustrady. Wiatr wstrząsał nagimi gałązkami akacyj. Z rejdy biegły szybkie fale rozbijając się o nadbrzeże. W dole pluskała czarna niby dziegieć woda zalewając kamienną ściankę. Musia poprawiła berecik, oczy jej błyszczały. Objął ją, gdy tylko podniosła ręce. Ale uwolniła się i pociągnęła go na ławkę. Nieoczekiwanie zaczęła mówić o fabryce.

— Masz duże zdolności, Sasza — powiedziała — Nejman ceni cię bardzo. Ale obecnie jest z ciebie niezadowolony, wiem o tym. Mówi, że wszędzie widzisz braki i chcesz je naprawiać. To denerwuje ludzi, a poza tym... Bronisz głupiego wniosku Ejbata i stajesz przeciwko wszystkim. Może coś pomyliłam, ale przykro mi, bo ty jesteś taki prosty i uczciwy, a uważają ciebie niemal za intryganta. Nejman mówił...

— Musiu, wybacz, zostawmy to wszystko — rzekł posępnie Basow — to wszystko wcale nie tak wygląda. Ty nie wiesz, Musiu ...

Schyliła głowę w milczeniu i rysowała obcasem na piasku. To milczenie zmąciło ich radość.

— Może byłoby lepiej dla ciebie, żebyś pracował spokojnie jak wszyscy — odezwała się Musia prostodusznie — możesz stać się człowiekiem o dużym znaczeniu. Ja na przykład jestem zdolna, ale nie z tego nie wyszło, chyba dlatego, że nie posiadam ambicji. Ale dla ciebie pragnęłabym nie byle czego. Powinieneś pracować jak wszyscy, ale ... lepiej niż wszyscy!

Basow słuchał i gładził jej rękę. Jej słowa wydawały mu się dziwne, ich sens zaledwie docierał do niego. Musia cofała rękę chcąc zwrócić jego uwagę na to, co mówiła. Ogarnęło go zniecierpliwienie i powiedział nie myśląc niemal, co mówi:

— Postaram się załagodzić wszystko. Nie myśl o tym. Kocham cię.

Musia poweselała i pozwoliła się objąć.

— Mój kochany — rzekła serdecznie — no, powiedz, jak nam będzie razem?

Od czasu do czasu zdarzały się w fabryce wesela. Na weselach Basow grywał na harmonii i obserwował nowożeńców. Zdawało się, że młode pary umyślnie skazywały siebie na różne niewygody, żeby kolektyw mógł się trochę zabawić. Zdarzało się, że chłopak, gdy się ożenił, był obojętny na wszystko wokół i znikał z fabryki, gdy tylko rozlegał się gwizd syreny fabrycznej. To było wstrętne. I Basow nie żałował, że u niego wszystko ułożyło się inaczej.

Musia przyszła do niego po dyżurze. Przyniosła ze sobą kuferek z rzeczami i stos sukienek. Była bardzo cicha i spokojna, i Basow patrząc na nią dziwił się, jak szybko i prosto wszystko się ułożyło. Musia zaczęła od tego, że zamiotła podłogę. Podkasała spódnicę, zupełnie tak samo, jak to czyniły sprzątaczki w fabryce i wymiotła niedopałki spod stołu. Zmiotła z sufitu pajęczynę i zawiesiła firaneczkę na oknie.

Basow patrzył na jej bose nogi, równie drobne i silne jak jej dłonie. Umęczyło go czekanie podczas wietrznych nocy nad morzem. Stał się nieśmiały i spoglądał na nią wdzięcznymi oczami. Taki był stale w pierwszych dniach ich wspólnego pożycia i Musia była zadowolona.

— Dobry masz charakter, dowódco — mówiła — wydaje mi się, że cię znam od dzieciństwa.

Basow starał się wracać wcześniej z fabryki i wtedy chodzili na spacery. W kinie nie patrzył niemal na ekran — lubił obserwować ją z boku. Siedziała wyprostowana, z szeroko otwartymi oczami, w których odbijała się ruchoma, padająca na ekran smuga światła. Myślał o tym, że ta miła kobieta, która ma w sobie tyle radości życia, jest teraz najbliższym mu człowiekiem, ale on nie może opowiedzieć jej o swoim ciągłym niezadowoleniu i o swoich obserwacjach w fabryce, bo ona pragnie żyć jak wszyscy i bezgranicznie wierzy w autorytety. A jednak było mu z nią dobrze i nie czuł, jak mija czas.

Niekiedy przychodzili goście. Byli to koledzy biurowi Musi lub też jej znajomi z bursy. Musia wkładała białą suknię — coś przeistaczało się w niej, jak gdyby umyła się ranną rosą. Obserwował ją ukradkiem i było mu smutno.

— Chcę dzisiaj robić głupstwa — szepnęła Basowowi do ucha — bądź trochę wyrozumiały, kochany.

Przychodził Istomin, inżynier służby łączności. Pachniał perfumami, a jego gładko przyczesane włosy lśniły w świetle lampy. Pysznił się i nie zaczynał mówić, póki nie umilkli wszyscy inni. Musia mrugała porozumiewawczo do dziewcząt i przechodząc potrącała jego wyciągnięte nogi.

— Posuńcie się — mówiła bezceremonialnie — nie można przejść. Usiądźcie gdzieś z boku.

Nazywała go po prostu Żorżem i nic sobie z tego nie robiła, gdy urażony wzruszał ramionami. Basow pił herbatę i puszczał pierścienie dymu.

— Muśka — zwracał się do niej dobrodusznie — dlaczego obrażasz człowieka?

Basow czuł się dobrze, gdy ludzie dokoła weselili się. Warto było na to stracić wieczór. Zagrałby chętnie na harmonii, ale Muśka nie znosiła tego instrumentu. „To bałaganiarska muzyka” — mawiała. Za to Istomin grał dobrze na gitarze — z werwą trącał struny zaginając różowy mały palec. Przesuwał przy tym papierosa w sam kącik ust i patrzał badawczo na Musię. Panny wtórowały śpiewem. Prostoduszna Liza Zwonnikowa szeptała do Musi: .— Popatrz tylko, opętałaś chłopaka. Zgłupiał na amen, wygląda jak fakir. Zobaczysz, powiem Saszce!

Parskała śmiechem i kryła się za plecami Musi.

— Głupia — śmiała się Musia och, jakaś ty głupia!

Istomin popijał herbatę i spokojnie mierzył wzrokiem dziewczęta. „Znalazłem się tutaj przypadkiem — zdawało się mówić jego spojrzenie — zaraz wstanę i odejdę". Czekał cierpliwie, kiedy nastąpi ogólne milczenie.

— Dziwne bywają chwile w życiu — mówił z przekonaniem. — Szedłem dzisiaj ulicą, przede mną o jakieś dziesięć kroków szła kobieta. Smukła, krok taki lekki. Zdawało mi się ... Byłem nawet przekonany, że to... słowem, pewna osoba, o której myślałem w tej chwili. Zawołałem ją i odwróciła się. Wyobraźcie sobie — twarz całkiem nieznajoma!

Dziewczęta słuchały z półotwartymi ustami. Musia uśmiechała się obojętnie.

— Wszystko to wymyśliliście w tej chwili, przyznajcie się!

Basów przysłuchiwał się rozmowie i studiował Istomina. Przypomniał sobie, że Musia powiedziała mu kiedyś o Istominie: „W tym człowieku podoba mi się jego niezależność. Zna swoją wartość i nie pozwoli siebie zlekceważyć".

Usiłował zrozumieć, co mogło się w nim spodobać Musi. Uderzyło go jedno z powiedzeń Istomina: „Nigdy nie dowierzam kobietom. Kobieta jest zmienna; szalony, kto jej zaufa..."

„Diabli wiedzą, co to ma znaczyć? Jakaś trywialność!... Grałby lepiej na swojej gitarze!"

Gdy po wieczorku został sam z Musią, pragnął zatrzeć niemiłe wrażenie. Poprawiała włosy przed lustrem i widział jej odbicie — bladą, zmęczoną twarz, z której iSiikło niedawne ożywienie.

— Gadanina i aluzje — odezwał się przyjaźnie — ten chłopak mówi jakimś trywialnym językiem.- Mówi nie naszym językiem, jak Boga kocham! Tobie się to nie sprzykrzyło? — W lustrze przeciągało się i ziewało z lubością odbicie Musi.

— On mówi po rosyjsku, Sasza; czyż wy innym językiem mówicie w fabryce? — Westchnęła zrzucając suknię. — Czego chcesz? Z nim jest wesoło, a ja chciałam rozerwać się trochę. Nie przerobisz go!

ROZDZIAŁ V

W styczniu stanęło pewnego dnia do remontu dziesięć statków -cystern na raz. W pracy oddziałów powstały zatory. Zaczęto przebąkiwać, że część robót wypadnie przerzucić na kolektywy okrętowe.

Wygodne powiedzenie: „własnymi siłami załogi”, rzucone przez kogoś, podchwytywano w fabryce tu i ówdzie. Wymawiano je z uśmiechem na wpół chwackim i na wpół zażenowanym — tak uśmiechają się ludzie, kiedy zmuszeni są przyznać się do własnych niedociągnieć. Na naradzie produkcyjnej Nejman nagle oświadczył, że połowę statków trzeba koniecznie przekazać do innych doków. Niesposób kazać ludziom pracować przez całą dobę. Zresztą tu nie uratują sytuacji godziny nadliczbowe. Inżynierowie spoglądali na siebie jakby mówiąc: przyznał się. Dyrektor utkwił wzrok w suficie i twarz jego zastygła w naprężeniu, jak gdyby hamował się z trudem, by dosłuchać Nejmana do końca. Po czym nagle rozkrzyczał się:

— Zrozumiałe, dlaczego mamy w oddziałach takie nastroje, skoro główny inżynier mówi w ten sposób! Zwalczać trzeba taką gadaninę!

Nejman ujął się rękami pod boki i zmrużył złośliwie oczy.

— Podam raport! Przytoczę liczby... — krzyknął głośno w odpowiedzi — łatwo wiecować cudzym kosztem!

Zdawać by się mogło, że ci ludzie nienawidzą się wzajemnie, tak straszliwie krzyczeli... Lecz Basow wiedział, że za chwilę pogodzą się i pójdą na korytarz wypalić papierosa. Pomyślał o Musi. Będzie go wyglądała przez całą noc i nasłuchiwała kroków za oknem. Kiedy nastąpiła chwila ciszy, zawołał głośno, tak że wszyscy obejrzeli się:

— Moim zdaniem, należy wykonać! Ogłosić stan pogotowia i już! O czym tu jeszcze mówić?

Nejman przestał wpatrywać się zmrużonymi oczami w żarzący się papieros i usiadł w milczeniu. Inżynierowie poczęli mówić wszyscy jednocześnie. Brygadier Woron, raniony przy wybuchu kotła, z wysiłkiem obrócił się na krześle i uśmiechnął się do Basowa. Gdy; narada skończyła się, Nejman zatrzymał Basowa przy drzwiach.

— Możesz przenocować u mnie w gabinecie — rzekł z przesadną uprzejmością — mam tam dwie kanapy.

Basow skinął głową i odwrócił się. Bardzo pragnął iść do domu. Na molu w migotliwym świetle latarni poruszały się czarne postacie popędzane gwizdkami autokarów. Gdy schodził do oddziału maszyn, widział na zakręcie przechylone w tył, pokryte pyłem twarze monterów patrzących na niego z dołu. Brygadier zawołał do niego: — Na długo zatrzymamy się. chyba, co?

Przypadł ustami do wiszącego imbryka łykając głośno wodę. Oderwał się, rozmazał pot po twarzy i mrugnął do Basowa. Basow odrzekł:

— Na długo.

Świtało już, gdy wszedł do gabinetu Nejmana. Było tam zimno. Gałązka akacji uderzała o niebieski kwadrat okna. Położył się na skórzanej kanapie i przed zaśnięciem myślał przez chwilę o Musi. Wiatr huczał w kominach i tramwaje wyszły już z remizy. Wątpliwe, czy spała tej nocy.

Zobaczył Musię następnego dnia wieczorem, gdy wróciła z dyżuru. Splotła palce z tyłu jego głowy, ukłuła się o jego podbródek i roześmiała się. Nie wyglądało na to, żeby miała gniewać się na niego.

— Zadzwoniłam do Nejmana i dowiedziałam się, że zostałeś na koc — rzekła. — Wiesz, Nejman mnie rozzłościł. — Popatrzała uważnie na jego ręce z paznokciami czarnymi od smaru, zmarszczyła brwi i zamyśliła się.

— Spytałam, czy na długo cię zatrzymają, a on śmieje się! ,,Będzie siedział tak długo, jak długo będzie trzeba”. Rzuciłam słuchawkę. Dałabym mu po pysku, żeby go nauczyć.

Twarz jej ściemniała od przypływu krwi, stała się ponura i zła. — On ciebie nie lubi — mówiła dalej — ciebie tam wszyscy nie lubią za coś. . . albo boją się, sama nie wiem. Mam wrażenie, Sasa, że nigdy nie będzie ci się powodziło. Szczęście — to co innego! Ty może i obecnie jesteś szczęśliwy. Tobą zatykają dziury, a ty twierdzisz, że to stan pogotowia, i jesteś zadowolony. Jest w tym coś żałosnego i tak krzywdzącego, że płakać się chce. Nie gniewaj się...

Miała istotnie łzy w oczach i aż do bólu ścisnęła jego rękę. Był oszołomiony i nie wiedział, co odpowiedzieć. Jak to już bywało nieraz, słowa jej wydały mu się dziwne i pozbawione sensu.

— Muśka — zawołał z udaną wesołością — dosyć tej paniki, Muśka! Nikt mnie nie krzywdzi! Mam zęby i pazury!

Przyciągnął ją do siebie i pogładził po włosach, ale odsuwała się uparcie.

— Mnie się wydaje, że ty żyjesz jakoś nierealnie. Inni postępują inaczej. Ja chcę, żeby ci się w życiu dobrze powodziło.

Nie zjawił się następnej nocy i na trzecią noc nie przyszedł do domu również. Musia rozpoczynała nocną zmianę, gdy wrócił. Zdawało się, że przywykła już i przestała zauważać jego nieobecność.

— Twój stan pogotowia przeciąga się — mówiła żartobliwie. — Ileż ich jeszcze będzie do śmierci? Wkrótce będę staruchą, dowódco!

W końcu stycznia statki wyszły z remontu. Na zebraniu aktywu występował Nejman. Mówił o bezsennych nocach, złej aprowizacji i harcie ducha. Przemawiał gorąco, z zapałem, i oklaskiwano go długo. Basow siedział obok Ejbata.

— Mówiłem z Nejmanem i z naczelnikiem warsztatów — rzekł — wszyscy są przeciwni. Zobaczymy, co powie aktyw!

Ejbat skulił się i rzekł posępnie:

— Zostaw, Sasza. Jak Nejman powiedział, tak będzie. Kim ja jestem? Zwykłym ślusarzem.

— Zląkłeś się — rzekł sucho Basow zrzucając jego ręce ze swego ramienia. — Słaby z ciebie człowiek, Zakiria!

Rozglądał się po sali, żeby się zorientować, kto z obcych go poprze. Między rzędami krzeseł przeszedł brygadier Woron utykając ma jedną nogę i dysząc ciężko. Wlókł z godnością i dumą swoje pokaleczone ciało, niby przestrzelony sztandar bojowy. Basow pomyślał: „Ten nas poprze”.

Dyrektor mówił o doświadczeniu zimowego remontu, o znaczeniu zbliżającego się okresu nawigacji. Po nim miał zabrać głos Basow.

Starał się mówić krótko. Fabryka może zaoszczędzić wiele czasu i wiele środków. Wszyscy wiedzą o wniosku, ale wniosek utkwił w teczce głównego inżyniera — trzeba go stamtąd wyciągnąć (nie miał zamiaru zaczepiać Nejmana, ale wyszło to złośliwie i wyzywająco). Fabryka ma dobre kadry i nowe maszyny. Jeżeli ludzie nauczą się oszczędzać sekundy, niepotrzebne będą stany pogotowia.

Majstrowie słuchali go z niechętnym uśmiechem. Konstruktorzy szeptem rozmawiali o czymś. Bronnikow uśmiechał się poruszając wargami, szykując się do przemówienia. Basow usiadł. Nagle zrozumiał z całą wyrazistością, jak nie w porę wystąpił. Wszyscy pragnęli mówić o pokonanych trudnościach, o swoich osiągnięciach. A tu nagle ktoś oświadcza, że można było zrobić wszystko szybciej i z mniejszym nakładem kosztów.

W sali zapanowała wrzawa. Woron podniósł się z wysiłkiem i zawołał głośno:

— On mówi do rzeczy. Trzeba wyjaśnić, dlaczego nie dopuszczają. . — Ale Nejman pochylił się ku Woronowi i coś mu szepnął.

Zaczął mówić Bronnikow i momentalnie poszum śmiechu przeleciał przez salę.

— Mechanik Basow proponuje oszczędzać sekundy, a potem wypadnie nam tracić tygodnie na remont obrabiarek... Co się tyczy wniosku, to możliwość jego zastosowania jest wątpliwa, jest raczej niebezpieczna ... Chcą w nas wmówić, że żabki utrzymają tłok... Gdy tego rodzaju wnioski docierają do warsztatów, majstrowie drapią się w głowę.

Basow zgarbił się, twarz mu pociemniała. Nie ulegało wątpliwości, że zebranych ogarnął wesoły nastrój. Twarze rozprężały się w szerokim uśmiechu. Wzmagała się wrzawa. Ktoś z konstruktorów zauważył wesoło:

— Chcecie pozbawić nas premii! Wal ich, Bronnikow! Basow dusił się. Zerwał się z miejsca:

— Robotnika odsuwacie od wszystkiego! Nie pozwolimy na to... Potrafimy dopiąć swego.

Wśród obojętnych i zaciekawionych twarzy, które odwróciły się na jego okrzyk, dostrzegł kilka wręcz wrogich, obserwujących go z nie ukrywaną, zjadliwą satysfakcją.

— Nie chcecie się fatygować — krzyknął na cały głos — zasłaniacie się drukowanymi świstkami! Po co uczyliśmy ludzi?

Potem nagle ostygł i wzburzenie zastąpiła apatia. Wstydził się swego wyskoku. Gdy skierował się ku drzwiom, słyszał, jak Nejman powiedział:

— To już graniczy z chuligaństwem. Trzeba mu zamknąć usta.

Przyjechał do domu, usiadł przy stole, głowa opadła mu na ręce. Po raz pierwszy poczuł się samotny. Wszyscy ci ludzie — mechanicy, majstrowie z warsztatu z Nejmanem na czele, pracowali dużo i sumiennie, to nie ulegało wątpliwości. Ale nie wiadomo dlaczego wszyscy trzymali się zgrzybiałej, potwornej tradycji fabrycznej z jej stanami pogotowia, rwetesem i nieświadomym powtarzaniem wciąż tych samych błędów. Basow miał takie uczucie, jak dyby wybiegłszy daleko naprzód, obejrzał się i teraz dopiero zauważył, że został sam jeden.

Musia widziała, że dzieje się z nim coś niedobrego, przysiadła się do niego i spojrzała mu w oczy.

— Czy stało się coś? — spytała. — Dlaczego nic nie mówisz?-

Basow ożywił się. Opowiedział, co zaszło. Musia słuchała bez słowa. Nie zadawała pytań i nie oburzała się. Utkwiła w nim oczy, jakby po raz pierwszy studiowała jego twarz. Gdy opowiedział, jak Ejbat powstrzymywał go od wystąpienia, Musia nie wytrzymała. Splotła ręce gwałtownie, z gniewem i goryczą.

— On sam ciebie powstrzymywał — spytała — czy to możliwe? Nie, ty jesteś doprawdy niezrównany.

Zaśmiała się, ale wargi jej drżały. Potem przysiadła się bliżej i ujęła jego ręce. Twarz jej miała wyraz błagalny i żałosny. Prosiła, przymilała się, groziła. Basow nigdy nie widział jej takiej.

— Saszeńka, przestań! Czy nie można pracować jak wszyscy, nie siląc się na oryginalność, nie robiąc hałasu? Ty pracowałeś nocami — nie wyróżniono cię. Nagrodę dostali inni. Nie umiesz zdobyć sobie tego, do czego masz prawo, nie umiesz żyć z ludźmi w zgodzie. Teraz znowu wyskoczyłeś z tym wnioskiem. Źle usposobiłeś do siebie ludzi cieszących się autorytetem i odpłacą ci oni, bądź pewien. Po co szkodzisz sam sobie, Sasza? Doprawdy, dziwny z ciebie człowiek. Po prostu jakiś dziwak!

Basow słuchał jej znużony i zobojętniały snując własne myśli. Ażeby przekonać ludzi o swojej słuszności, potrzeba wiele uporu, siły przekonania i obojętności na własny los. Oto on dręczy żonę, jest niecierpliwy, w gorącej wodzie kąpany. I czyżby doprawdy pragnął zaostrzyć- stosunki z towarzyszami w fabryce ? Nie umiałby nawet nazwać po imieniu tej idei, która nim owładnęła. Zbadał procesy pracy i doszedł do przekonania, że mechanizmy są źle wykorzystywane, że można pracować lepiej — oto wszystko.

— Ciężko ci ze mną? — zapytał w zamyśleniu.

— Nie mam spokoju. Nasza przyszłość jest niepewna. Jesteś taki dziwny ...

ROZDZIAŁ VI

Przed otwarciem sezonu żeglugi do doków przybyły spalinowce. Były to seryjne statki-olbrzymy przeznaczone do przewozu mazutu. Motory Diesla na statkach tych zbudowano w Zakładach Sormowskich i zgodnie z projektem powinny były one mieć moc 1.400 koni parowych. Jednakże przy regulacji pierwszego spalinowca, „Derbenta“, oddział eksperymentalny osiągnął moc nie większą aniżeli 1.000 koni. I na tym poprzestano.

Mechanik Bronnikow referował sprawę na naradzie. Poinformował dokładnie o wszystkich brakach — jego zdaniem nie można było w ogóle osiągnąć projektowanej mocy. Otworzył podręcznik Niemirowskiego i odczytał:

„Maksymalna rejsowa moc silników waha się zwykle w granicach od siedemdziesięciu do siedemdziesięciu pięciu procent projektowanej...“ — Jeśli już tak oblicza wybitny inżynier Niemirowski...

Obecni zgodzili się szybko z Bronnikowem i kiedy następny statek wykazał moc 1.000 koni, zadowoliło to wszystkich. Rzecz jasna, że więcej osiągnąć się nie da.

Lecz oto trzeci z kolei statek „Agamali“ dał niespodzianie tysiąc trzysta osiemdziesiąt koni, moc nieomal równą projektowanej. Basow, który pracował przy regulacji jego silników, przesłał głównemu inżynierowi drogą służbową pisemne zaświadczenie o tym. Prosił o przesunięcie terminu o dwa dni, by mógł osiągnąć moc ściśle równą projektowanej, i proponował dokonanie prac dodatkowych na statkach oddanych już do eksploatacji.

Bronnikowa wezwano do dyrekcji. Przeczuwał nieprzyjemną rozmowę i był zaniepokojony. Przy molu stał spalinowiec „Agamali“ i z jego gigantycznego komina strzelały aż do masztów białe kłęby dymu — to Basow walczył o osiągnięcie projektowanej mocy i uporem swoim zagrażał spokojowi i pomyślności jego — Bronnikowa. Widocznie Basow chce odznaczyć się, otrzymać wysoką premię. Jakkolwiek się rzeczy miały, Bronnikow nienawidził Basowa w tej chwili.

W stołówce zatrzymał Bronnikowa konstruktor Bejzas.

— Słyszałeś nowinę? — spytał, i Bronnikow dostrzegł w jego oczach zaciekawienie i pożądliwe oczekiwanie skandalu. — Maszyny „Agamali" dociągnęły do projektowanej mocy. Okazuje się, że nabieraliśmy zarząd Żeglugi. Och, jakie to nieprzyjemne!

Bronnikow zjawił się u dyrektora w chwili, gdy ten sprzeczał się z Nejmanem.

— Nie usprawiedliwiaj się — mówił dyrektor porywczo — powiedz wprost: oszukaliśmy Żeglugę! Sormowcy są winni, czy my?

— Spytaj jego — przerwał Nejman sucho, wskazując na Bronnikowa. — Ja już powiedziałem, co o tym myślę.

Po drodze Bronnikow zdążył przemyśleć sytuację I przygotować się do obrony. Przypomniał sobie wszystkie braki, jakie wyłoniły się przy regulacji maszyn „Derbenta“. Lewy silnik dawał przy obciążeniu sto pięć obrotów, a prawy — sto trzy.

— Jakie tu może być oszustwo? — rzekł powściągliwie. — Zakłady wypuściły serię w trybie przyśpieszonym, a jak odbywał się odbiór — wiecie sami. Cóż dziwnego, że silniki mają różną moc?

— Jednakże on podejmuje się doprowadzić moc silników do normy ... Ten Basow — rzekł dyrektor z niespodziewanym akcentem niechęci — więc widocznie można. Mówię, że można! — Dyrektor huknął nagle pięścią w stół i wpił się w Bronnikowa spojrzeniem okrągłych, groźnych oczu. — On tu pisze o niepełnym zwarciu w cylindrach. Dlaczego niepełne jest to, jak tam — to... zwarcie?

Bronnikow schylił głowę usiłując pohamować się. Nejman swym grzmiącym głosem zaczął konfidencjonalnie:

— Ależ to wcale nie jest tak, Iwanie Daniłowiczu. To brzydka historia z tym Basowem, to intryga, Iwanie Daniłowiczu...

Ale dyrektor przygasł równie prędko, jak się zapalił. Pomyślał chwilę, patrząc wciąż jeszcze w twarz Bronnikowa.

— Zostawić wszystko, jak jest — rzekł zmęczonym głosem. — Jeśli trzeba będzie, regulacji silników na „Derbencie“ dokona załoga własnymi siłami. Nie będziemy przecież brali statku z powrotem do doków. — Przerzucał zwolna papiery i Bronnikow spojrzał na drzwi z uczuciem ulgi.

— Aha, jeszcze jedna sprawa — przypomniał sobie nagle dyrektor: — żegludze potrzebny jest mechanik. Na ten sam nieszczęsny „Derbent“. Proponują, żebyśmy dali kogoś od nas, rzekomo na jeden sezon, ale ty rozumiesz przecież, co to znaczy? Tak, tak, nic nie poradzimy, trzeba opanować eksploatację nowej floty. Kogo byś zaproponował?

Bronnikow żałował, że nie zdążył odejść. Dyrektor nie patrzył zresztą w jego stronę. Dyrektor spoglądał na Nejmana. Czyżby Nejman zechciał wskazać na niego? Bardzo możliwe, że tak. On regułował maszyny „Derbenta“ i regulował niefortunnie. Teraz nie będzie mu wypadało odmówić! W myśli wynajdywał powody do odmowy: Ma zbyt małą praktykę ... Przed dwoma laty znaleziono w jego płucach ognisko gruźlicze. Stara, chora matka. Wyczerpanie nerwowe...

— Mamy zakłady, a nie szkołę techniczną — rzekł Nejman ze złością. — Kogo mamy posłać?

Westchnął i spojrzał na Bronnikowa. — Trzeba będzie posłać partyjniaka. Poślemy Basowa — zakończył Nejman dobitnie.

Bronnikow posunął się cicho ku drzwiom, otworzył je starając się nie robić hałasu. Za drzwiami postał chwilę, przysłuchując i uśmiechając się blado. Zdaje się, że dyrektor nie oponuje...

Otrząsnął się i pobiegł do warsztatów. Z wielkiej radości przebaczył Easowowi nawet przeżyte przykre chwile. Przecież gdyby nie nawinął się ten dziwak, nie wiadomo, jaki obrót przybrałaby sprawa dla niego — Bronnikowa.

Basow czynił wszystko, by wyglądać na zadowolonego. Wystarczy tylko zrozumieć aż do końca konieczność tego przeniesienia, a wróci zwykły spokój i pogodny nastrój. Kogoś trzeba było przecież posłać na statek — wybór padł na niego. Być może, że nie stałoby się tak, gdyby nie jego starcie z głównym inżynierem. Ale wtedy zamiast niego posłano by kogoś innego, na przykład Bronnikowa i, rozumie się, Basow nie oburzałby się, aniby żałował Bronnikowa.

Musia słuchała nie przerywając mu. Złożyła ręce na kolanach i spoglądała na niego z boku. Gdy umilkł, wstrząsnęła głową, jakby zrzucała z siebie ciężar.

— Jak niefortunnie złożyło się wszystko — rzekła powściągliwie — nie masz szczęścia.

Oczekiwał sprzeciwu z jej strony, wyrzutów, przykrej rozmowy. Ale tego wszystkiego nie było. Musia wysuwała szuflady komody, zdejmowała ubrania z gwoździ.

— Musisz spakować się — powiedziała. — Pomyślmy, do czego trzeba się wziąć.

Nie Avyglądała wcale na zdziwioną. W milczeniu, nie zwracając na niego uwagi, zagrzała wodę na kuchni i postawiła balijkę. Basow stał obok, patrząc, jak po gołych jej rękach ściekały mydliny lśniące niby masa perłowa. Teraz ona była najbliższym mu człowiekiem. Zaczął się w jego życiu jakiś dziwny okres, kiedy każde osiągnięcie zapowiadało nowe niepowodzenie. Doprowadził silnik spalinowca do projektowanej mocy i to było przyczyną, że musiał odejść z zakładów. Nejman, Bronnikow i wielu innych stali mu się obcy. Gnuśni, słabi ludzie; wymyślają umyślnie granice osiągnięć, żeby ukryć swoją bezsilność. W bym celu posługują się starymi, przedawnionymi normami i fałszywą nauką. Jednoczą się, krzyczą o rzekomym niebezpieczeństwie i rozpaczliwie bronią swego spokoju.

Musia wróciła do pokoju i usiadła przy oknie nie zapalając światła. Otuliła się ciepłą wełnianą chustką, ramiona jej drżały jakby miała dreszcze. Basow pragnął pocieszyć ją i dodać jej otuchy. Właściwie nie mają powodu do pogrążania się w smutku. Czyż we flocie mało jest wybitnych kapitanów, mechaników, szturmanów ?

Musia pragnęła, żeby się wyróżnił. Otóż dali mu oddział maszyn „Derbenta“. Najważniejsze jest, aby  zrozumiała, że to konieczne. Ktoś musi na tych statkach pracować; jeżeli nie on, to ktoś inny. Więc po co się martwić?

— Skończyło się życie osiadłe — zaczął wesoło — trzeba wleźć w głąb, straszyć duchy. Słowo honoru, jestem nawet zadowolony, Musiu! Czyż mamy rezygnować z trudnych rzeczy tylko dlatego, że są trudne? Będziecie chwytali na stacji nasze sygnały. Będziemy się widywali raz na tydzień. Tak, jeden raz...

Musia skinęła głową bez słowa. W ciemności nie widział jej twarzy. Zastanawiał się, czym by ją rozweselić na pożegnanie. Na ulicy tak ciepło, na rejdzie błękitne powietrze, pachną akacje. W klubie morskim marynarze przy dźwiękach bajanu tańczą tango ze studentkami Instytutu Przemysłowego. Miał ochotę zaprowadzić tam Musię. Księżyc przetoczył się przez płaski dach domu naprzeciwko i po ścianach pełzły lekkie cienie obłoków.

— Muśka — zawołał serdecznie — patrz, jaki księżyc! Ach, co za księżyc!

Musia uniosła powoli głowę. Po policzkach jej płynęły lśniące łzy. Zalewały kąciki jej ust i spadały na piersi. Przygryzła wargi i otarła oczy końcem chustki.

— Ty nie kochałeś mnie nigdy — rzekła z przekonaniem — nigdy nie byłam ci bliska.

W pokoju było tak cicho, że słyszał jej urywany oddech i szelest sukni. Dotknął jej" ramienia, ale odsunęła się.

— Ale ja nie dlatego płaczę. Nie myśl! Po prostu żal mi ciebie, bo jesteś pechowiec. Po co udajesz zucha, oszukujesz siebie i innych? Byłam dla ciebie zawsze czymś drugorzędnym. Wprowadziłeś do naszego życia ciągły pośpiech, żyłeś tak nieprzytulnie jak lokator: Nadliczbowe godziny ... Przygotować się do Koła ... Zebranie ... Sen ... Nigdy nie żyliśmy jak ludzie. Ale to wszystko nic i ja nie mówiłam ci nigdy ani słowa. Pracowałeś tak dużo! A zresztą, czyś ty naprawdę pracował? Usposobiłeś kolektyw przeciwko sobie — i postarali się pozbyć ciebie. Tak nie postępuje się z ludźmi wartościowymi. Mnie się zdaje, żeś pechowiec, słaby, niedorzeczny człowiek, wybacz! Usunęli cię z fabryki. To obraza! A ty jesteś zadowolony. Gdybyś chociaż nienawidził ich skrycie albo pomstował na nich, byłoby mi lżej. Na twoje miejsce przyjdzie kto inny, jakiś niedołęga, i ten nierób otrzyma wysoką pensję...

Łzy jej obeschły, lecz głos miała przepojony łzami i drżący; pilno jej było wypowiedzieć wszystko, co nagromadziło się w duszy. A jemu zdawało się, że to nie Musia jest tam przed nim w ciemności, lecz obca kobieta, głupia, obojętna i zła. Krzyknął wściekły:

— Milcz!

Spojrzała na niego przerażona i podniosła ręce do twarzy. Myślała może, że ją uderzy. A jednocześnie patrzyła na niego pełna jakiejś dziwnej nadziei. Opanował się i przytknął do jej warg szklankę wody. Upiła troszeczkę i odsunęła gniewnie jego rękę.

— Coś ty nagadała! — rzekł ze smutkiem. — Pozbyli się mnie, to prawda. Wszystko się może zdarzyć. Cała rzecz w tym, że nie dawałem ludziom spokoju. Tu i ówdzie pracują w fabryce źle, a ja widzę, że można pracować lepiej. O wiele lepiej. To wszystko chyba wkrótce zrozumie każdy robotnik. Na razie w fabryce czczą stare normy. Ale normy ustalali przecież ludzie i wszystko zmieniło się od tego czasu. I oto ja...

Musia spojrzała na niego badawczo i ze smutkiem. Tak patrzą najbliżsi na umysłowo chorego. Zamilkł w pół słowa, jakby natknął się na ścianę. A może oni istotnie nigdy nie byli sobie bliscy?

— Przestań, Sasza — rzekła łagodnie — przecież to ostatni wieczór, mój drogi... Chciałam ci jeszcze powiedzieć... To flota do przewozu nafty, skąd nawet marynarze uciekają! Ukrywają swoje kwalifikacje, kradną dokumenty... Tyś o tym pewnie nie wiedział. A widywać się będziemy straszliwie rzadko...

Milczała przez chwilę, potem uśmiechnęła się nieśmiało jakby w poczuciu winy.

— Czy wiesz? Ciągnie mnie do ciebie, kochany, ale co mam począć, kiedy ty jesteś taki... Strasznie chce mi się żyć! Nie gniewaj się!

Owładnęła nim nagle dziwna obojętność. Palce Musi gładziły jego włosy, łaskotały twarz. Poczuł na policzku dotknięcie jej wilgotnych warg i szybko podniósł się.

— No, cóż, nie jesteśmy związani sznurkiem — rzekł obojętnie — rób, jak uważasz...

Z tymi słowami wyszedł z domu i ostatnią noc spędzoną na lądzie wałęsał się po mieście.

MOTŁOCH

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Znowu przybyli do rejdu z opóźnieniem. Lodowaty wiosenny nord świszczał w sprzęcie rybackim, zrywał płaty piany i unosił je na pokład. Wiatr nasunął zza widnokręgu zasłonę z obłoków i chmury zakryły pół nieba kłębiąc się i roniąc krople dżdżu.

W budce radiotelegrafisty Włodzio Makarow z trudem walczy ze snem przecierając oczy pięściami. Opryskał sobie twarz wodą zza burty, usiadł przy aparacie i westchnął przed mikrofonem.

— Astrachań! — zawołał dźwięcznym głosem. — Astrachań — rejd! Dlaczego opóźniają się barki?

Na wschodzie, podobne do ołowianej blachy, wyjrzało spoza obłoków słońce w obramowaniu popielatych deszczowych chmur. Wiatr uderzał głośno o pokład zwisającym z łodzi brezentem.

— Astrachań! — wołał Włodzio. — Depeszę o przybyciu nadaliśmy na czas. Gdzie więc są łodzie?

Odwrócił się od mikrofonu i po cichutku zaklął z nudów. Przez okno zajrzał do budki starszy elektrotechnik, Kotielnikow.

— Połączyłeś się, Włodziu?

Radiotelegrafista skinął w milczeniu głową i wyciągnął rękę do słuchawki. Przełączył się na odbiór i zaczął zapisywać.

— Ja  bym ich wszystkich usunął z pracy, gdyby to ode mnie zależało — powiedział Kotielnikow ponuro. — I kapitana, i zastępców, i tych draniów na wybrzeżu. Wszystkich pousuwać i wziąć nowych!

Radiotelegrafista pisał. Pochylił się nad papierem, wysuwając koniuszek języka ...

— Odpowiadają, że zaszła omyłka — objaśnił — nasze łodzie uprowadził spalinowiec „Agamali“... Więc kogo usunąłbyś, towarzyszu? ...

— Wszystkich. Czy to są kierownicy? To inwalidzi z pomylonymi mózgami. Stajemy się ogólnym pośmiewiskiem. Ten wybieg z łodziami pozwolił „Agamali“ zyskać cztery godziny. Przegonił nas na morzu. Teraz będzie szedł o jakieś sześć godzin przed nami. I nikogo to nie obchodzi. Śmieją się z nas i w wydziale ruchu, i na statkach, i w magazynie! Nie dostaliśmy ani kopiejki premii, to przecież fakt!

Włodzio narysował na marginesie dziennika skośny żagiel i twarz o garbatym nosie w obłokach dymu. Potem ssał przez chwilę ołówek z głową pochyloną na bok, przypatrując się z upodobaniem rysunkowi.

— Ot, szczekałem do mikrofonu przez jakie pół godziny — rzekł z uśmiechem — i mógłbym szczekać tak samo do rury wentylacyjnej, gdyby kazano. Ech, do diabła z nimi! Kto tu oceni moją pracę? W ciągu miesiąca daliśmy co najmniej o pół miliona tonomil za mało. Ale co ja mogę poradzić?

— To prawda.

— Wczoraj podczas ładowania zaczęto wlewać naftę nie wypompowawszy ze zbiorników balastu wodnego. Kapitan zatrząsł się jak baba, gdy mu o tym zameldowano. A potem słyszałem, jak Kasacki tłumaczył się przed agentem oddziału transportowego. Okazuje się, że wszystkiemu winne są ... pompy!

— źle jest, Włodziu!

— Gorzej nie może być!

— Kierownik polityczny to dobry chłop — rzekł Kotielnikow — gotów choćby na własnych ramionach dźwigać ładunek. Ale nie zna się na żegludze i boi się wtrącać do rozporządzeń kapitana. Poza tym to gruźlik. Myślę, że wkrótce umrze.

Opowiadając Włodzio narysował nurka w skafandrze. Uśmiechnął się nawet, zadowolony z siebie, tak dobrze mu się udało.

— Wiesz co, Stiopa?

— No?

— Zwiejmy stąd całkiem, dobra? — radiotelegrafista zniżył głos i ze smakiem oblizał swoje krwiste wargi. — Wiem dokąd pójdę. Do Epronu. Podnoszą tam teraz statki, które zatonęły w pobliżu Biriuczjej Kosy. To jest dopiero robota!

— Nie puszczą — szepnął Kotielnikow oglądając się lękliwie — czy można tak opuścić statek? Wypadnie, żeśmy stchórzyli wcześniej od bezpartyjnych. Nie, o tym nie myśl...

— Dla ciebie jest tam również praca — mówił dalej Włodzio z niezmąconym spokojem — dowiadywałem się. A może gwizdnąć na dokumenty? Me, gotowi jeszcze odebrać legitymację komsomolską.

— Nie gadaj głupstw. — Kotielnikow udawał, że chce odejść od okna, ale nie ruszał się z miejsca. Był zmieszany i zaciekawiony. Propozycja Włodzia pociągała go jak magnes.

— A może spróbować działać przez rejonowy komitet partii? — rzekł niepewnie — ale nie, nie puszczą ...

— Bzdury!

— Chciałbym widzieć, jak mnie tu zatrzymają wbrew mojej woli!

— Nie, dezerterować nie ma sensu — powiedział Kotielnikow stanowczo, jednakże bez zbytniego przejęcia — być może, że uda się jeszcze coś zrobić. A poza tym ja tu jestem przecież przewodniczącym komitetu okrętowego. .. Ale w każdym razie dowiedz się o Epron, na wszelki wypadek — dodał z wymuszonym uśmiechem.

Na pokładzie dały się słyszeć kroki głośne i nierówne, zagłuszane chwilami przez wiatr. Człowiek minął mostek, szedł wielkimi krokami, pochylony naprzód, jakby miał upaść w kierunku, skąd uderzał prąd powietrza.

— Basow... — szepnął Włodzio. — Czy nie słyszał nas?

— Nie wiem. — Kotielnikow cofnął się od okna. — No, przestańmy szerzyć panikę. To niegodne komsomolców! Podpływają już łodzie!

ROZDZIAŁ III

Fale biegły wzdłuż rejdu jak wystraszone zwinne zwierzątka, bladozielone, nakrapiane brązowymi plamami ropy naftowej. Łodzie kłaniały im się, skrzypiały i zanurzały w nich ostrożnie strome, zardzewiałe boki. Czarny holownik, mały jak zabawka, zrzucił do wody przemoczony kawał liny, gwizdnął ogłuszająco i zaczął posuwać się mnąc fale, wlokąc za sobą kręty ślad spienionej wody.

W oddziale pomp „Derbenta“ pracowały pompy ładunkowe. Pokład dźwięczał cicho, wznosząc się prawie niedostrzegalnie nad poziomem wody. Basow stał na mostku przy balustradzie przyciskając łokcie do bioder, żeby zachować ciepło.

— Niedorzecznie skrojone jest to morze — rzekł bosman Dogajło stojący obok niego — całkiem jest niewygodne to Morze Kaspijskie.

Wysunął naprzód czubek olbrzymiego buta, stanowiącego z nogą jakby jeden odlew z żelaza. _

— Wysycha nasze morze, ziemię żywi. Czy znacie w Baku prastarą Dziewiczą Wieżę? Od tej wieży do morza teraz dwie minuty drogi. A mówią ludzie, że biedną dziewicę wtrącili tam źli chanowie i że tam uschła z tęsknoty. Wieża znajdowała się wówczas w morzu. Morze odeszło, odsłoniło kamienne ściany. Tak samo i tutaj, na rejdzie astrachańskim, niegdyś było głęboko. Teraz przy pogrążeniu na 20 stóp niebezpiecznie jest płynąć dalej aniżeli do Tiulenjej Mielizny. Dokoła woda, jak daleko okiem sięgnąć, a płynąć nie można...

Bosman mówi głosem wysokim, śpiewnie, z przejęciem. Basow zdziwiony spojrzał ukradkiem na ogromną brązową grdykę bosmana, rozpierającą kołnierzyk jego marynarskiego kitla, i powiedział z głębokim przeświadczeniem:

— Wkrótce pogłębimy dno — wtedy do samego Astrachania okręty z naftą pójdą bez przeładunku.

Dogajło uśmiechnął się pod wąsem, popatrzył na swego rozmówcę z pobłażliwym współczuciem i powoli zdjął czapkę. Wiatr poruszał rzadki, zmięty puch na jego jajowatej czaszce.

— Dla was niby wszystko łatwe. Wszystko niby możecie zrobić. Ale myślę, że i przed wami ludzie wykształceni głowili się, a jednak poniechali tego. A przyczyna ot — namuliska szkodliwe i prądy, które całą naszą robotę zniszczą i farwater zaciągną piaskiem. Nie — zakończył tryumfalnie — nie będzie tak, jakbyście chcieli! — I raz jeszcze obejrzał Basowa statecznie i nieżyczliwie. Basow nie miał ochoty sprzeczać się. Bez słowa ruszył przez mostek.

W fabryce Basow miał jednak swoich ludzi. W fabryce byli monterzy i brygadier Woron, i maleńki tokarz Ejbat. Na statku są liczne oddziały, komory, maszyny. Na statku jest wiele ludzi i wiele specjalności. Ale na statku nie ma Basow swoich. Jeszcze przygląda siuch otaczającym go ludziom, ale pod jego spojrzeniem twarze szarzeją, źrenice zwężają się, uciekają zakryte rzęsami. Ludzie rozpływają się przed nim apatyczni, w niepojęty sposób podobni jeden do drugiego. Ich sprawność wydaje się czymś fałszywym, ich powaga robi wrażenie drwin. Milcząc poruszają się jak we śnie w wąskich przejściach oddziału maszyn, łykają gorące powietrze i siadają byle gdzie. W milczeniu obracają koła sterowe i mokre ich plecy nabrzmiewają pagórkowatymi mięśniami. Przed zmianą wachty tłoczą się na górnej platformie, słuchają jego objaśnień i oglądają go jak jakieś zamorskie dziwo. Nieraz Basow zjawia się niepostrzeżenie i widzi, jak motorniczy Husejn kiwa się siedząc w kucki i mruczy pod nosem jakąś bzdurną piosenkę albo jak rozmawiają ze sobą motorniczy Kozow i Gazarjan patrząc w światło wytrzeszczonymi, zmęczonymi oczami, które kopeć ujął w czarne obwódki.

— Czy to są ludzie? Rozpędzić ich do wszystkich diabłów i wziąć nowych.

— Ech, mój drogi! Czy to marynarze?

Potakują sobie wzajemnie z zadowoleniem, jakby jedynie oni dwaj byli owymi prawdziwymi marynarzami, jakich brak na „Derbencie“. Okłamują się nawzajem, okłamują samych siebie. W rzeczywistości od dawna już machnęli ręką na tonomile i na obroty silników...

Z otwartych kranów chlustają na pokład strumienie wody. Strugi rozbiegają się ciemniejąc i obrastając kosmatym kurzem. Marynarze ślizgają się po mokrej stali, z trudnością pchając przed sobą szczotki omotane napęczniałymi szmatami. Wśród marynarzy krząta się bez końca Dogajło na podobieństwo czółenka poruszającego się w osnowie. Marynarz Chrulew, świeżo ogolony, z gitarą pod pachą i papierosem założonym za ucho, wdrapał się na rufę. Odrzucił z czoła czuprynę kędzierzawych włosów i potrąca o struny.

Na com chora, spyta doktor ... Och, ja jedna siedmiu kocham ... — Ach, mój skarbie!

Basow przeszedł aż do tylnego kasztelu. Machinalnie ścigał okiem mewę krążącą nad falami. Oto ptak spadł na dół jak śnieżnoróżowa grudka i zadrasnął skrzydłem wodę. Marynarz Chrulew szarpnął po raz ostatni struny, które jęknęły piskliwie, ziewnął i obrzucił Basowa obojętnym spojrzeniem.

Tutaj, w monotonnym huku motorów, przy wejściu do oddziału maszyn, Basow widział przed sobą wyraźnie ten maleńki światek, zamknięty niebieską obwódką widnokręgu, drobniutki i bezbarwny jak czyjeś malutkie oczka w zalanej tłuszczem twarzy, światek, w którym każdy pogodził się z własną nicością, ale pogardza nicością innych: „Ech, mój drogi, czy to są ludzie?“

W fabryce Basow słynął jako dobry organizator, lecz fabryka istniała przed nim i istnieje bez niego, a tu wszystko należało zaczynać od początku. Ale jak? O mdłości przyprawiała go własna bezsilność, bezpłodne próby ruszenia sprawy z miejsca. Lecz stać się obojętnym, uspokoić się, zamknąć się w kajucie — tego nie potrafił. Jakaś uparta cząsteczka jego mózgu, ogłuszona zmęczeniem, doskwierała bezustannie, niby skaleczone miejsce: działać, zmienić wszystko, zatrzymać ludzi podczas postoju — skontrolować silniki, zwiększyć liczbę obrotów...

ROZDZIAŁ IV

Stojąc przy oknie w swojej kajucie Kubasow przyglądał się, jak żona rozkładała na stole zakupy: paczkę czasopism, butelkę wina, kawę.

Przez spuszczoną do połowy roletę migotały światła uliczne. Gęste kłęby dymu przesłaniały je niekiedy, spadały na ziemię jak obłoki i wpełzały ulicami do miasta.

— Pozdrawia cię Sołncew — powiedziała żona — a także Dynnik i Fima z mężem. Słyszysz, Eugeniuszu?

Z przystani dobiegały wołania, zgrzyt łańcuchów i dźwigarów. Po szybach pełzały cienie długie i kosmate jak łapy pająka. Ludzie, których wymieniła żona, byli to wszystko dawni koledzy z wydziału ewidencji.