Kazimierz Laskowski

STEFAN CZARNIECKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

II.

PO WIEKACH...

STEFAN CZARNIECKI

jako człowiek, obywatel i wojownik.

Laskowski Kazimierz

"Ja nie z soli, ani z roli
ale z tego, co mnie boli
wyrosłem".

WSTĘP.

Dnia 5 maja bieżącego roku kraj nasz święci w zacisznym zakątku prowincji jedną z tych narodowych pamiątkowych rocznic, które są długiem wdzięczności względem wielkich bohaterów naszej historji i które jednocześnie krzepią serca żyjącego pokolenia, utrwalają w nich cześć dla tego, co w dziejach naszych nieskazitelną świeci się chwałą, żywią miłość Ojczyzny, dają nadzieję na idące lata...

W ukrytej wśrod włoszczowskich lasów cichej wiosce Czarncy, w kieleckiej gubernii, staje pomnik Stefana Czarnieckiego, wielkiego wodza i senatora Rzeczypospolitej Polskiej, który za panowania króla Jana Kazimierza z rodziny Wazów w r. 1655 i 1656 dzielnością swoją, męstwem i wielkiemi wojskowemi zdolnościami wybawił Polskę od strasznego najazdu Szwedów, pod wodzą króla ich Karola Gustawa.

Kraj nasz wstrząsany był w tym okresie całym szeregiem wojen, walących się nań z państw ościennych straszną nawalą, a nim zdołano uwolnić się od jednego nieprzyjaciela, przybywał drugi i łączył się z pierwszym. Pod koniec panowania króla Władysława IV — brata i poprzednika Jana Kazimierza, wybuchł na Ukrainie straszny bunt Kozaków Zaporozkich pod naczelnictwem samozwańczego ich hetmana: Bohdana Chmielnickiego. Wojna Rzeczypospolitej z tym buntownikiem tem okropniejszą się stała, że była walką domową, że toczyła się we wnętrznościach kraju, pustosząc najżyzniejsze i najbogatsze jego okolice i że zbroiła braci przeciwko braciom, a obficie tocząc serdeczną krew narodu, osłabiała go w oczach sąsiadów. Niedługo też czekać wypadło na skutki kozackich buntów. Rzeczpospolita, wycieńczona straszną z nimi walką, wydawała się łupem bezbronnym dla sąsiednich państw, które w innym czasie nie śmiały jej zaczepiać, niejednokrotnie doswiadczywszy siły i męstwa polskiego ramienia.

Pierwszym z napastników był wiarołomny król Szwedów Karol Gustaw. Tron szwedzki należał się prawem dziedzicznem królowi polskiemu Zygmuntowi III, Wazie, ojcu Władysława IV i Jana Kazimierza: O dziedzictwo to Polska toczyła wciąż walki z przywłaszczycielami, mianowicie z księciem Karolem Sudermańskim i Gustawem Adolfem, którzy tron szwedzki opanowali. Odległość jednak Polski od Szwecji oddzielonej morzem, wreszcie wojny, jakie podówczas w obronie kraju trzeba było toczyć z Moskwą i konieczność pilniejszego zajęcia się różnemi krajowemi polskiemi sprawami nie pozwoliły Władysławowi IV, ani Janowi Kazimierzowi skutecznie przeszkodzić panoszeniu się w ich prawem dziedzictwie Sudermańskich przywłaszczycieli.

Król Jan Kazimierz, wstąpiwszy jednak na tron, uroczyście przeciw temu zaprotestował przez usta posła swego do Szwecji Henryka Kanazylego. Karol Gustaw w odpowiedzi na to przesłał oświadczenie swoich najprzyjaźniejszych dla Polski i jej króla uczuć *), zapewniając, "iż niczego bardziej nie pragnął jako, aby obydwa sąsiedzkie królestwa, oddawna zostające z sobą w przyjaźni, były nazawsze w takim związku, jaki zachodził między nim i Janem Kazimierzem przez bliskie pokrewieństwo".

Kłamliwość i zła wiara tych fałszywych zapewnień przyjaźni wnet się jednak okazała. Karol Gustaw, udając przyjaźń, zbroił się do wojny i nie mogąc tych przygotowań przed okiem posłów polskich w Sztokholmie ukryć, poczał szukać pozoru do otwartego rozpoczęcia kroków wojennych przeciwko Polsce. W postanowieniu tem utwierdziły go nadto namowy słynnego Hieronima Radziejowskiego, podkanclerzego koronnego, który, osądzony na karę śmierci za rozruch nocny i zabójstwo, popełnione w czasie sejmu z jego poduszczenia przez jego ludzi w r. 1652, uciekł z Polski najpierw do Wiednia, a następnie do Szwecji i pragnąc się zemścić na Janie Kazimierzu, nie zawahał się zdradzić ojczyzny, naprowadzając nań wrogów.

Zdrajca ten tem usilniej do wojny tej Karola Gustawa namawiał, że wiedział doskonale, iż Polska, wycieńczona buntem kozackim i wojną z Rosją, nie była w tym czasie zdolna skutecznie się bronić przeciwko nowemu najazdowi.

Feldmarszałek szwedzki, Arfryd Wittemberg, przeszedł granice Polski na czele 6-ciu tysięcy wojska, stanowiącego przednią straż głównych sił Karola Gustawa w dniu dwunastego czerwca 1655-go roku.

Polska od czasów Mieszka I, t. j. od chwili kiedy przyjęła wiarę chrześciańską, była zawsze jedną z najwierniejszych córek kościoła katolickiego. Królowie jednak polscy, rządząc się zasadami ludzkości, nie krępowali nigdy wolności sumienia swoich poddanych. Dlatego to, kiedy w zachodniej Europie zjawili się reformatorowie religijni, nauka ich, odstępująca od zasad Kościoła katolickiego i przez Rzym za herezję uważana, przedostała się także do Polski. W innych krajach protestanci kalwini, luteranie i inni różnowiercy byli otwarcie prześladowani przez rząd, nasi zaś monarchowie, uważając ich zawsze za obywateli państwa i pozostawiając Bogu sąd nad sprawami ich sumienia, nie dopuszczali nigdy do wykluczenia ich z życia politycznego i społecznego.

Polska była tolerancyjna.

Za tolerancję tę źle jednak odpłacili się różnowiercy, stając w chwili szwedzkiego najazdu po stronie Karola Gustawa i otwierając mu kraj cały, przechodząc tłumnie na jego stronę, dlatego przeważnie, że widzieli w nim wyznawcę tej samej religii, dla której sami wyparli się wiary swych przodków.

Postępowanie takie, było naturalnie z punktu widzenia obywatelskich względem króla i ojczyzny obowiązków, niczem innem jak zdradą, tem haniebniejszą, że wypadła ona w porę, kiedy ten król i ta ojczyzna prawie nie mogli się bronić, kiedy na każdej granicy czyhał wróg, kiedy wszystkie siły narodu powinny się były skupić koło jednego celu — ocalenia kraju.

Istotnie położenie Ojczyzny naszej było straszne.

Cała Ukraina, Ruś, Podole, Wołyń były jednem olbrzymiem, ociekłem niezaschłą jeszcze krwią pobojowiskiem, na którem ci, co bronili całości Ojczyzny, jak i ci, co ją chcieli rozerwać, leżeli, omdlewając z wysiłku i trudu. Na Litwie toczyła się wojna z Moskwą — drapieżny i podstępny hołdownik i lennik polski, elektor brandeburski, protoplasta i założyciel dziś panującej w Prusach dynastji Hohenzollernów, wyciągał szpony, by urwać co się da z Piastowego swych panów dziedzictwa — a na wycieńczoną i krwią od granic do granic oblaną ziemię polską wdzierał się na dobitek wiarołomny Szwed, łączył się z naszemi nieprzyjaciółmi, wzywał nowych, jak Rakoczego z Węgier naprzykład, a zdrajcy witali go chlebem i solą, na oścież otwierając przed najezdnikiem własnego kraju święte rubieże...

Przygarść koronnych wojsk, sterana wojną z przyrosłym niemal do głodnej często piersi pancerzem, z omdlewającemi od ustawicznego znoju ramiony, ustępowała przed wrogiem piędź po piędzi ziemi ojczystej — skarb był wyczerpany — fortece w upadku — dokoła same zdrady, sami niecierpliwie na zgubę naszą i swój przy niej obłów wyczekający wrogowie.

Zdawało się, że na ojczyznę naszą wylał się "Potop" nieszczęść i klęsk — potop drapieżnej nienawiści sąsiadów — potop sromoty i krwawej niewdzięczności własnych jej synów...

I oto w chwili, która zdawała się być godziną ostatecznej zagłady, obok zdrajców — Radziejowskie-Opalińskiego, Radziwiłłów — stanął wybawca i oswobodziciel — Stefan Czarniecki.

Ojczyzna umiała cenić wielkiego męża zasługi — współobywatele wznieśli mu jeden już pomnik— drugi dzisiaj dźwiga potomność w rodzinnem bohatera gnieździe.

Ale świetniejszym i trwalszym pomnikiem jest cześć i pamięć, jaka w najlepszej cząsteczce zbiorowego serca naszego narodu żyje dla tego rycerza o wielkiej duszy, mocnem ramieniu i sławie bez skazy.

Żyje ona i żyć będzie póki imienia polskiego na ziemi — a z nią wiara w przyszłość i byt narodu, który nawet w chwilach niemocy takich mężów rodził!

*) Listem z d. 4 czerwca 1054 roku doręczonym Janowi Kazimierzowi przez specjalnego posła szwedzkiego, Jana Kocha.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO WIEKACH...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej