Teodor Jeske-Choiński

STRACENIEC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

STRACENIEC

Powieść

Teodor Jeske-Choiński

I.

W pierwszych dniach marca 1863 roku płynął po morzu Śródziemnem między Wiochami, Korsyką, a wybrzeżami południowej Francji parostatek nazwiskiem „Cerberus", zdążający do portu Marsylji.

W tym miesiącu puszczają się tylko śmielsi żeglarze na morze, bo wrogie wiatry czyhają na zgubę okrętów; ale dziś było niebo tak pogodne, że najbystrzejsze oko nie dostrzegło na kilka mil w około ani jednej chmurki, a morze rozłożyło się cichutko jak szyba jeziora, które śni pod opieką sosnowych lasów. Czasem tylko przesunął się nad wodami południowo - wschodni wiatr, a wtedy rozfalowało się morze nieznacznie, błyszcząc w promieniach słońca tęczowemi barwy.

Kędy okręt przeszedł, snuł się za nim szeroką wstęgą ślad roztrąconych w srebrne szumowiny fal, a śladem tym ciągnął długi szereg delfinów i ryb innych, wietrzących resztki ludzkiej biesiady.

Może i nieuważny majtek lub podróżny do wody wpadnie, a wówczas biada mu, bo ryby nie uczyły się etyki, ani policji i sądów się lękają...

Dokąd okiem spojrzysz — pogodna cisza, dokąd ucha nachylisz — milczenie.

I na pokładzie okrętu rozległ się spokój.

Sternik stoi przy sterze i kompasie nieruchomy, kapitan patrzy w stronę Francji, milcząc, — a majtek w koszu masztowym wstrzymał oddech, bo za chwilę ukaże się ląd, a wówczas trzeba huknąć z góry: ląd, ląd!...

Czterech podróżnych znajduje się na pokładzie.

Trzech z nich siedzi na ławeczce, a czwarty stoi obok sternika z lunetą w ręku i patrzy w stronę Francji, jak kapitan.

Pierwszy gość, rozpierający się na ławeczce, jest Anglikiem, a nawet typowym. Wysoka postać z cienkiemi, do tyczek podobnemi nogami, ubrana od góry do dołu w szare sukno z twarzą nudną, raczej znudzoną, którą szpeci jedno szkło, wszczepione w oko — zajęła sobie połowę ławki. Anglik trzyma w ręku mały sztylecik, którego rękojeść błyszczy brylantami, bawi się nim i ziewa, nie racząc spojrzeć na nikogo.

Obok siedzi bogaty kupiec włoski, niezwykłej tuszy człowiek. Całą szerokością potężnego ciała rozsiadł się pan Cazapuzzi i patrzy bezmyślnie to na morze, na niebo, to na towarzyszów podróży, brząkając nieustannie złotymi dublonami, które dzwonią w kieszeni. Kupiec siedzi szeroko i pewno, jak wszyscy ludzie stojący na złocie, a patrzy obojętnie na podniosły krajobraz, jak ktoś, co wie, raczej sobie powiedział, że za pieniądze wszystkiego dostać można. Szerota jego tłuszczem nalana twarz, opowiada stare dzieje: lubię dobrze zjeść, wypić, potem odpocząć, a czasem wycałować jaką dziewczynę. Ehem... wycałować. Ilekroć pan Cazapuzzi na sąsiadkę obok spojrzy, zawsze ściągną się obwisłe jego usta jak do obliźnięcia, a w małych, ospałych oczkach błyśnie żółty blask pożądania. Stary, posiwiały grzesznik oblizuje się i łypie oczami, ale odwraca się szybko do morza, aby sąsiadka tego grymasu nie pochwyciła.

Ale ta sąsiadka ani myśli zajmować się otyłym towarzyszem. Czarne jej wielkie oko patrzy z tęsknotą lat siedmnastu, pod włoskiem niebem spędzonych, na morza lśniące fale, a usta różowe i pełne rozchylają się przeczuciem czy pragnieniem.

Jaka piękna! Wysoka, toczonych form, okrągłych ramion dziewczyna, odpycha zrazu majestatem powagi, który zda się mówić: nie bliżaj się do mnie! ale kto się wpatrzy w tę twarz na pozór tylko dumnie - piękną, kto utonie w jej rozmarzonem oku, kogo owieje ciepło dziewiczej niewinności, która podwaja urok greckich jej rysów, ten zbliży się ufnie i wyrzeknie: kochaj mnie! Powaga i słodycz, duma i marzenie, silna wola i miękkość serca zlały się na tej twarzy w dziwną mięszaninę, nie tworzącą jeszcze jednolitej duszy, ale wróżącą materjał niepospolity. Potrzeba tylko zewnętrznego wpływu, aby z tej dziewczyny zrobić bohaterkę i umierającą z miłości kochankę.

Panna Corteroni, siostrzenica i wychowanka bogatego kupca, siedzi na ławeczce i patrzy na morze, albo na czwartego podróżnika, którego reszta podróżników nie zdaje się nic obchodzić. Obojętność taka dziwi Włoszkę. Z uwagą przypatruje się młodzieńcowi, którego biała twarz i jasny włos mówią, że ich słońce południa nie spaliło. Pewno daleko na północy kołyska jego stała, gdzie śniegi nie giną, lody nie topnieją, a wiatr taki zimny, iż powiew jego zmrozić musi każde gorętsze uczucie. Tak opisywano włoskiej dziewczynie kraje północne.

W czarnem oku Włoszki płonie taki żar, że bucha widocznie... pragnieniem. — Kiedy tak siedzi z czerwoną chusteczką na głowie, z pod której się dwa ciężkie warkocze kruczych włosów wysuwają, w czarnej aksamitnej, złotolitym pasem spiętej sukni z wysuniętą, w bucik węgierski ubraną nóżką, z rozchylonemi ustami... mogłaby nawet sybarytę oczarować, a on, ten piękny młodzieniec ani spojrzy na nią, choć od godzin kilku na jednym znajdują się okręcie.

On stoi obok sternika i patrzy w stronę Francji, a usta jego drżą, a czoło rumieni się; snać spieszno mu na ląd.

Średniego wzrostu, smagłej postaci, bladej cery, wygląda na panicza. Ubranie na nim eleganckie i ruchy jego lekkie, niedbale, choć pewne, ręka mała i noga niewielka, twarz delikatnie, ostro zarysowana, wszystko to znamiona pańskiego dziecka, na którego postać składały się wieki wygód i pieszczot. A jednak świadczy duma, co podniosła niesilne ciało i wyraz ust hartowny, że ta mała ręka umiałaby w potrzebie pobratać się z kordem ojców, a czoło nie uchyliłoby się w poniżeniu.

— Jakiego narodu on synem? — pyta Włoszka. Szwed, albo Rosjanin? Niemcem nie jest, bo nie ma germańskich miękkich rysów. Twarz to delikatna, ale ostrem wykuta dłutem, a oczy smutne, ale nie tym sentymentalnym Niemców smutkiem, tylko jakoś inaczej, tęskniej, rzewniej.

Panna odwraca się do opiekuna i pyta:

— Któż to ten pan, wujaszku?

Kupiec spogląda na podróżnika, krzywi się, bo dostrzegł, że piękny i odpowiada mrucząc:

— Nie wiem.

— Ale ja chcę wiedzieć, kim on jest — wyrzekła panna, tupnąwszy nóżką.

W tej chwili była tylko naiwnem, grymaśnem dzieckiem, które się cacka domaga. A było jej ładnie z tą dziecięcą niecierpliwością, tak ładnie, że stary kupiec dwa razy się obliznął, uśmiechając się z zadowoleniem. Uśmiechnął się i zachmurzył po chwili, bo kiedy powtórnie na obcego spojrzał, dostrzegł raz jeszcze, że młodzieniec taki mógł się podobać najwybredniejszej dziewczynie.

— Zkądże mam wiedzieć? — odparł burcząc, jak kondel, któremu przeszkadzają przy jedzeniu.

Obejrzał się na Anglika, potem okiem na morze przeszedł i dzwoniąc dublonami, udawał, że bada widnokrąg, a w rzeczywistości patrzył z pod gęstych brwi na kuzynkę, śledząc jej ruchy.

— Wujaszek bardzo niegrzeczny — szepnęła panna, odsuwając się od niego zagniewana.

— Co? ja niegrzeczny, kto słyszał, to oszczerstwo. Ja staram się zdmuchnąć pył z pod nóżek kuzynki Olimpii, ja ulegam jej jak baranek...

— Cóż mi po tem wszystkiem, kiedy wujek nie chce mej prośby wypełnić — przerwała kuzynka Olimpia i więcej jeszcze odsunęła się od niego.

Stary zrobił taką twarz, jak gdyby się chciał rozpłakać. Oczy jego ruszały się szybko, obwisła dolna warga drgać zaczęła, nos przedłużył się.

— Kuzynko, Olimpio, spójrz na mnie, a uczynię wszystko — prosił.

— Nie spojrzę na wuja, dopóki mi się nie dowiesz, kim jest ten podróżny.

— Zaraz biegnę do kapitana...

— Na dole, w kajucie gościnnej musi być książka podróżnych.

— Zaraz biegnę do gościnnej kajuty. Pan Cazapuzzi zerwał się rzeczywiście i biegł, ile słabe nogi, wielkie ciało dźwigające, zdołały.

Kiedy wuj znikł, zmieniło się grymaśne dziecko znów w imponującą dziewicę.

— Dlaczego mnie ta twarz i cała postać wabi — mówiła do siebie panna Olimpia Corteroni — dlaczego mi serce drży, a pierś się podnosi? Widzę go po raz pierwszy, a przecież zdaje mi się, że go znam od dawna. Gdzież go widziałam?

Na jawie pewno nie, bo panna Olimpia chowała się w samotnej willi pod Neapolem. Ojciec jej, włoski powstańczy jenerał odumarł ją rychło, a matki nie przypominała sobie wcale. Śliczną sierotkę wziął wuj Cazapuzzi, stary kawaler, do siebie i umieściwszy ją pod opieką starego sługi w swojej willi, ruszył znów za interesami, za robieniem złota, które nad wszystko umiłował. Stary sługa był opiekunem, ojcem, nauczycielem dzieweczki. On uczył ją chodzić, potem czytać, pisać, w końcu wszystkiego, czego się sam nauczył. Tak rosła w ukryciu mała Olimpia, aż po latach kilkunastu w cudowną rozwinęła się dziewoję. W tym czasie wrócił raz wuj na czas dłuższy do domu, a ujrzawszy rozkwitłą kuzynkę, tak jakoś do niej przylgnął, że się z willi nie ruszał. Źli ludzie mówili: że w starym piecu ogień rozpłonął, że bogacz u schyłku życia po ludzku kochać i być szczęśliwym zapragnął. Któż tam wie? Dość, że był odtąd uniżonym służką swej kuzynki, że jej dosłownie kurz z pod nóg wydmuchiwał, słowem — starał się dziewczynie podobać. Jeśli dotąd panna nigdzie nie bywała, to teraz jeszcze samotniej żyła, strzeżona zazdrosnem wuja okiem. Ale panna słyszała, że do wykończenia edukacji potrzeba być koniecznie w Paryżu i dlatego tak długo nalegała, aż bogacz dublony zabrał i w podróż się puścił.

Olimpia wzięła dumę po ojcu jenerale, wojaku, a naiwność jej była skutkiem dziwacznego wychowania. W ten to sposób zachowała wielka i namiętna dusza niewinność prostaczki.

— Dla czego mi serce drży, a pierś się podnosi? — pytała Olimpia.

Filozof odpowie: bo instynkt miłosny przebudza się w tobie, a dotąd tamowany, prze gwałtownie naprzód, bo twarz rozmarzona i tęskna nieznanego młodzieńca musi na ciebie, prosta a szlachetna dziewczyno, potężnie oddziaływać, według praw przyrodzonych i psychologicznych.

Dziewczyny nie bywają filozofami. Nie w ten też sposób odpowiadają sobie, kiedy serce drgnie, i dobrze robią, bo filozofiozne tlomaczenie ludzkich uczuć nie daje zaprawdę szczęścia.

— Ach, jaki piękny! — szeptała Włoszka, wpatrzona w nieznajomego.

W tej chwili wrócił pan Cazapuzzi z kajuty.

— Cóż, dowiedział się wujaszek? — pytała dziewczyna gorączkowo.

— Gdzież tam, gdzież tam! Aui sposób się czegoś dopytać, lub doszukać, bo tam na dole taki gwar, jak na giełdzie. Jedni wrzeszczą: wygrają, drudzy: przegrają; jedni: Polska dobrze robi, inni: oszaleli, i biją pięściami w stół i kłócą się, aż spokojnego człowieka strach bierze, — więc uciekłem. Chryste Panie, jakie tam zamięszanie!

Tak raportował pan Cazapuzzi i obcierał jedwabną chustką łysinę, na której świeciły krople potu.

— Co, wygrają, przegrają, co to ma znaczyć? — zapytała kuzynka.

— Co ci tam po takich wiadomościach.

— Ale ja chcę wiedzieć.

— Owszem, owszem! Głupie Polaki zrobili rewolucję. Święty Filipie, jacy też głupcy! Z kosami, kijami, rzucili się na potężnego cesarza Rosji. Jakie warjaty!

Panna podniosła się z ławeczki. Oko jej błysło dziwnie, cała postać zdawała się rosnąć.

— Więc powstała Polska? — wyrzekła. — O, biedna Polska, którą tak okropnie męczą , że skonać spokojnie nie może. Zwycięztwo Polakom, a śmierć Moskalom!

Kupiec wytrzeszczył oczy:

— Bój się Boga — mówił — gdyby jaki Moskal usłyszał... — i oglądał się z bojaźnią.

— Przecież i mój ojciec walczył za wolność włoskiego ludu i zginął w krwawej potyczce, a ja miałabym źle życzyć narodowi, który podnosi broń przeciw ciemięzcy. W żyłach moich płynie krew jenerała Corteroni, krew bohaterska, a nie kupiecka.

Wymówiwszy to, skrzywiła panna usteczka pogardliwie i zmierzyła wuja od stóp do głowy.

— Warjaty, warjaty, mówię ci — prawił kupiec — bo któż widział porywać się na mocarza. Czyż to nie lepiej siedzieć spokojnie i pracując uczciwie na chleb, doczekać się szczęśliwej starości. Czy pod takim, czy pod innym rządem, czy na takiej, czy na innej ziemi, zarabiać można wszędzie.

Olimpia już nie słuchała. Wzrok jej ogarniał znów nieznajomego, który teraz lunety od oka nie odejmował.

— A może on Polak — myślała — może on synem tego nieszczęśliwego narodu, może spieszy do ojczyzny, w szeregi walczących braci.

— Ląd! ląd! — wrzasnął teraz majtek w koszu.

— Nareszcie! — sapnął kupiec. — Głodny jestem, a tu na okręcie nie ma nic uczciwego.

Olimpia podeszła do sternika, zkąd można było lepiej widnokrąg ogarnąć. Z okrętu nie było jeszcze widać lądu.

Na szelest sukni odwrócił się nieznajomy, a ujrzawszy kobietę, ustąpił jej miejsca.

— Może mogę pani służyć lunetą — rzekł dźwięcznym głosem po włosku z obcym akcentem.

Rumieniąc się, wzięła Olimpia z rąk jego szkła, które przyłożyła do oka.

Nieznajomy rozglądał się tymczasem po morzu, nie zwracając uwagi na piękną dziewczynę. Widział to Cazapuzzi i zacierał ręce.

— Dziękuję panu — wyszeptała Olimpia zwracając szkła.

Nieznajomy skłonił się i opuścił pokład zdążając do kajuty.

— Ani nie spojrzał na mnie.

Olimpia opuściła głowę i posmutniała, a kupiec zacierał ręce.

Teraz świsnęła piszczałka służbowego oficera, kapitan usta do tuby przyłożył, a sternik poruszył kołem.

— Kuzyneczka się przeziębi — prawił Cazapuzzi, drepcząc w koło dziewczyny — może płaszczyk przynieść, może chustkę?

Olimpia nie słyszała nic. W duszy jej rozległ się smutek, bo jakiś głos powtarzał bez miłosierdzia: ani na mnie nie spojrzał.

— Kuzyneczka się z pewnością przeziębi — mówił Cazapuzzi — już chłodniejszy wiatr na dworze wieje, proszę zejść do kajuty.

— Jestem córką żołnierza — odparła Olimpia z dumą — więc mi wiatr nie zaszkodzi.

A zwracając się do sternika, rzekła:

— Wszakże ten pan, który odszedł, jest Polakiem, panie sterniku?

— Tak, pani, to pan Kazimierz Podlodowski, młody Polak, mieszkający w Paryżu.

— Wiedziałam o tem.

I zwracając nie uwagi na drepczącego i duszącego się od złości wujaszka, zaczęła się przechadzać po pokładzie.

Po chwili ustał gwar w gościnnej kajucie, przenosząc się na pokład, bo podróżni wszyscy cisnęli się na górę, za lądem stęsknieni.

Już minął parowiec skałę „Chateau d'Ife" już też i słońce gdzieś daleko ginęło, złocąc ostatniemi promieńmi szerokie morze. Jeszcze chwil kilka, a przed oczyma podróżnych rozwinął się na mglistem tle obraz wiekiem oczernionej Marsylji.

Jedno światełko błysło w oddali, potem drugie, trzecie, aż w końcu zagorzał port z miastem tysiącem płomieni.

Na pokładzie tłoczyli się ludzie, bo kilka ostatnich minut wydaje się podróżnym zwykle nieznośną.

Zabrzęczał nakoniec łańcuch, zsunęła się kotwica na dno morza, świstnęły piszczałki kapitana i poruczników okrętu, rzucono most na wybrzeże, a cała, niecierpliwa gromada podróżnych posypała się na ląd. — Marsylja! — wołają majtkowie.

II.

Na czele tej gromady tłoczącej się biegł ów nieznajomy, nazwany Polakiem. Spieszno mu było, bardzo spieszno; widać to z ruchów niecierpliwych i z rumieńca, który twarz jego zbarwił.

Tuż za nim szła Włoszka, nie spuszczając uciekiniera z oka, ani zważając na stękania wuja, który gdzieś na końcu mostu, objuczony pudłami, pudełkami, paczkami siostrzenicy, prosił, aby na niego czekała.

Olimpia widziała tylko nieznajomego. Gorące jej serce, rozegrzane szybką, bo południową namiętnością, bilo tak głośno, że wszelkie inne myśli zamilkły.

Nieznajomy wszedł pierwszy do sali celnej komory, gdzie oczekiwali podróżnych francuscy urzędnicy.

Otworzył walizkę, okazał paszport, a kiedy urzędnik wyrzekł, iż nie widzi nic zakazanego, wybiegł z sali.

— Na dworzec, spiesz się na pociąg do Paryża! — zawołał na dorożkarza.

Wsiadł do powozu — dorożkarz zatrzasnął drzwi — i kabrjolet poszedł dudniąc po bruku Marsylji.

— Do Paryża? — szepnęła Olimpia, która z progu sali rozkaz nieznajomego słyszała. Pojedziemy natychmiast za nim.

Tymczasem przybył i Cazapuzzi do sali. Spotniały, stękający, sapiący otwierał pudła i pudełka, których było mnóstwo.

Kiedy urzędnik pakunki Włocha przeglądał, zbliżyła się Olimpia do jednego z oficerów okrętowych, który przybył za podróżnymi do komory.

— Panie Figaro, czy nie możesz mi pan czego o Kazimierza Podlodowskim powiedzieć?

Pan Figaro, grzeczny, na wdzięki płci pięknej wrażliwy Francuz, odwrócił się aa korku i przyłożywszy dwa pałce do kaszkietu, odparł z uśmiechem:

— Mogę pani służyć... Pan Podlodowski jest synem polskiego emigranta, który po roku 1831 musiał ojczyznę opuścić, uchodząc przed zemstą cara, przeciw któremu walczył, jako major wojsk polskich. Młody Podlodowski wychował się w naszym kraju, jak wiele dzieci polskich wygnańców. Ojca już nie ma ani matki, w kraju dawno nie był, posiada trochę majątku, jest kupcem i jeździ po świecie w interesie znacznego domu handlowego. Resztę widziałaś pani sama. Ładny, miły, grzeczny, wykształcony i powszechnie szanowany z niego chłopiec.

— Syn wygnańca, patrjoty, sierota, wydziedziczony, Polak — mówiła Olimpia z cicha.

Oficer zniżył głos i zakończył swój raport:

— Ma już narzeczoną, pannę de Beauregard, córkę pułkownika de Beauregard, mieszkającego w Paryżu.

Wymówiwszy to, zwrócił się oficer szybko, bo domyślił się, że powiedział coś, co Włoszkę niemile dotknęło.

— Ma narzeczoną?

Słowa tę wypłynęły szelestem z pięknych ust Olimpji, a twarz jej zbladła o cały ton.

I znów opuściła głowę, jak na okręcie, kiedy Kazimierz na nią, ani spojrzał.

Ale po chwili smntnej zadumy podniosła głowę hardo.

— Narzeczona nie jest jeszcze żoną, a córka janerała Corteroni nie opuści bez walki pola bitwy — wyrzekła z siłą. Podoba mi się ten człowiek, więc prawo mam do jego serca, tak, mam prawo.

— Signorina, kuzyneczko, dusza ze mnie wychodzi, nogi drżą, płuca pracują jak miechy kowalskie, a pieszczotka moja nie ma dla mnie słówka politowania.

Tak rzępolił za plecami kuzynki pan Cazapuzzi i wzdychał.

— Pojedziemy zaraz do Paryża — rzekła Olimpia.

— Co, jak, zaraz do Paryża, ale to niemożliwe, bo głodny jestem i zmęczony; muszę tu odpocząć, wyspać się, nie ruszę się przed jutrem do stolicy.

— Na dworcu jest dosyć przysmaków, a spać można i w wagonie.

— Zamęczę się, zabiję.

— Jeśli wuja podróż męczy, jadę sama.

— Bój się Boga, signorina, co też to wygadujesz. Wolę umrzeć, aniżeli puścić pieszczotkę moje do tego Babelu.

— Więc jedziemy natychmiast do Paryża — wyrzekła Olimpia stanowczo.

— Zmiłuj się...

— Dorożkarz! na dworzec kolei żelaznej, spiesz się na pociąg do Paryża — zawołała Olimpia, nie zważając na wuja utyskiwania.

Nagła, a wielka namiętność przemieniła niewinną dziewicę od razu w samowiedną, silnej woli kobietę. Samotnem wychowaniem uśpiony charakter przebudził się w Olimpji

Nieopierając się, wsiadł kupiec do powozu i za chwilę spieszyła druga dorożka na dworzec kolei żelaznej.

Na dworcu było jeszcze spokojnie. Pociąg odchodził dopiero za minut dziesięć, a nasze czasy liczą na minuty, bo czas drogi.

Po flizach oświeconego peronu przechadzał się Kazimierz Podlodowski, stawając od czasu do czasu i zwracając oko w stronę, zkąd miał pociąg nadejść. Czyli nie ukażą się w dali błyszczące ślepie nowoczesnego konia, którego lud prosty szatanem nazywa, czyli się iskry nie sypną z paszczy olbrzyma, co mierzy wiatru krokiem dalekie przestrzenie?

Cicho było. Tu i owdzie przemknął się urzędnik kolejowy, zdążając na wyznaczone miejsce: tam zapalano czerwoną latarnię — znak dla budników, aby czuwali.

— Spiesz, spiesz, koniu żelazny, — prosiło serce Polaka — i nieś mnie do kochanki, potem do ojczyzny, gdzie krew się leje, krew braci moich za wolność ujarzmionych. Spiesz, spiesz, koniu, bo niecierpliwość pierś mi rozpiera...

Szelest sukni przerwał dalszy monolog, Kazimierz obejrzał się.

Królewska postać Olimpji stała we drzwiach dworca. Magiczny blask lamp oświecał piękną dziewczynę. W innym razie byłby Kazimierz zauważył majestat i piękność Włoszki, ale dziś nie miał oka na wdzięki kobiece, bo każde rozłożystsze pragnienie, każda myśl ofiarna, niezwyczajna, odbiera oczarowanemu zmysł przyrodzony. Człowiek, wielką ideą ujęty, nie widzi nic oprócz marzenia swego, bo wszelkie pragnienie osobiste, choćby tak idealne i poetyczne i potężne żarem, jak miłość kobiety, maleją, nikną wobec spraw niesamolubnych. Bohater, narażający się na polu bitwy, zaciska czapkę na oczy i biegnie naprzód, na śmierć, nie myśląc, że w tej samej chwili może kochanka lub żona za dobro jego się modli; poeta, oczarowany kompozycją, chodzi jak we śnie, potyka się o ludzi, traci wzrok, słuch; uczony zapomina nad wynalazkiem o kłopotach tej ziemi. Każda myśl niesamolubna, jakakolwiek ona, przypina człowiekowi skrzydła do ramion, aby wyleciał po nad drobne tej ziemi trudy.

Miłość do ojczyzny, żal do wrogów, pragnienie szlachetnej zemsty, przenikało całą istność Kazimierza, iż nie mógł zauważyć pięknej Włoszki.

— Spojrzawszy na nią obojętnie, przez mgłę, która każde oko dalej sięgające, w chwili zapału osłania, poszedł znów po flisach i dumał.

Ale Włoszkę zdziwiła ta obojętność.— W chwili, kiedy rozgorzała namiętnością, przypomniała sobie, że jest piękną. Na dworcu spojrzała w zwierciadło, a szkła powiedziały jej to samo.

— Czyby rzeczywiście swoją narzeczoną tak kochał, czyby mnie w istocie wcale nie spostrzegł zwyczajem zakochanych?

Zagryzła usta, podniosła głowę.

— Nie ustąpię!

Kiedy się Olimpia na peronie męczy zazdrością, siedzi pan Cazapuzzi w sali pierwszej klasy i zajada tak wściekle, że mu się nietylko uszy, ale cała twarz trzęsie. Twarz jego, tłusta, obwisła, faluje niby morze dotknięte wiatrem. Człowiek jedzący nie wygląda estetycznie, tym mniej żarłok, smakosz. Widać naocznie, że jedzenie zajmuje całą duszę takiego człowieka, że jest w tej chwili więcej zwierzęciem, niż w połowie duchową istotą.

— Ha, jaką rozkoszą takie jedzenie! — mruczy kupiec i sięga po nowy kotlet.

Wśród ważnej tej akcji zapomniał nawet o Olimpji, której przecież strzeże z czujnością starego amanta.

Nareszcie spożył niemałą porcję kotletów — obtarł po kilkakroć szerokie usta — przeciągnął się, aż członki w stawach trzasły — podniósł naprzód jedne nogę, potem drugą, kolejno i cielsko, w końcu głowę i obejrzał się.

— Gdzież Olimpia? — rzekł. — Głupią rzeczą ta podróż do Paryża, hm, nie mądrą. Ptaszek, którego wychowałem, chuchając, mógłby rozwinąć skrzydełka i frrr... ej nie. Jakby to było ładnie, gdybym teraz najedzony, mógł karminowe jej usta wycałować. Ale gdzież ona?

Na dworcu zaczynało być gwarnie. Dorożki zajeźdżały z trzaskiem, podróżni biegli, urzędnicy wołali, służba tłoczyła się po bilety.

Już też zdała pociąg świstnął; jeszcze dwie minuty, a zabłysły wielkie jego ślepie, pomykające się szybko, posypały się iskry, i sapiąc stanął koń przed dworcem.

Sygnał odezwał się raz dwa — podróżni ruszyli się do drzwi... zgiełk, wołanie i cały peron był pełny.

Wśród zwykłego przy odjeździe pociągu zamięszania, śledziła Olimpia ruchy Kazimierza. Kiedy wsiadł do wagonu pierwszej klasy, wzięła opiekuna pod rękę i wsuwając pudełeczka do wagonu, kazała wujowi wsiadać.

Kupiec wsiadł, ale kiedy ujrzał Kazimierza, skrzywił się niemile.

— Tu mi za gorąco — mówił i chciał wychodzić.

— Zapóźno — odparła Olimpia.

Było rzeczywiście zapóźno, bo sługa kolejowy, obejrzawszy bilety, zamknął drzwi wagonu.

Sygnał uderzył raz, dwa, trzy — konduktor przyłożył piszczałkę do ust, lokomotywa odpowiedziała mu, ale głośniej, przenikliwiej, a równocześnie zaczął koń żelazny szaloną jazdę.

Z rezygnacją opadł kupiec na poduszki wagonu i gryzł wargi, mnąc w palcach jedwabną chustkę.

— Djabeł, nie dziewczyna — myślał. Ale gniew jego uspokoił się rychło, bo Kazimierz, którego się teraz na dobre lękał, nie zwracał tak samo, jak na okręcie, uwagi na współpodróżnych.

Kupiec, przekonawszy się po długiem czuwaniu, że mu z tej strony nie grozi żadne niebezpieczeństwo, zasunął powieki, złożył ręce na brzuchu, wyciągnął nogi i zasnął, chrapiąc bez żeny.

Kazimierz siedział w rogu przy oknie. Oparłszy głowę na szybie, patrzył na rozgwiaździste niebo marcowej nocy, nie myśląc wcale o gawędce podróżnej.

Ludzie, którzy się wiele po świecie włóczą, milczą zwykle w podróży. Wagon zastępuje im łóżko.

Sobą zajęty, niedaleką przyszłością, nie zwracał Kazimierz uwagi na nikogo. A miał o czem myśleć, bo w sercu jego rozgrywała się walka między miłością do ojczyzny i do kobiety.

Tam w Paryżu czeka na kochanka panna Sydonia de Beauregard, dzielnego wojaka córka, a na wschodzie, w ojczyźnie, woła tysiąc głosów: gdziekolwiek jesteście biednej Polski dzieci, spieszcie z pomocą, bo tylko złączonemi siły pokonać możemy mściwego wroga. Spieszcie, syny nasze, albowiem pożar wojenny już ogarnął dwory wszystkie, już bucha wysokim płomieniem, szlachetną krwią podsycanym. Słyszycie? Oto jęczą wdowy, kochanki ręce załamują, niemowlęta płaczą, a młodzież dzwoni w kosy i ginie: wołając: niech żyje Polska! Słyszycie? Dzika Moskwa podnosi okrzyk oburzenia i zemsty. Już walą się czarne hordy do polskich lasów, gdzie gromadki prawie bezbronnych rycerzów ciemięzcom czoło stawiają, już płoną strzechy i chatki, bo cara siepacze znaczą wszędzie ślad swego pochodu. Spieszcie syny nasze, dokądkolwiek was los rzucił, rzucajcie kochanki i rodziny, domy i mienia inne, bo kiedy okręt tonie, za nic ważyć trzeba osobistą dolę.

Kazimierz słyszy ten głos. Serce Polaka odczuwa jego skargę przez odległość mil kilkuset, a sumienie patrjoty mówi: idź za tym głosem, bo on na dziś nieomylny. I jego ojciec walczył za swobodę ojczyzny, a potem rzucił kraj, aby nie uchylić hardego czoła przed zwycięzcą. Kiedy ojciec opuszczał ojczyznę i ssał Kazimierz - niemowlę u piersi matki. Na twarzyczkę dziecka padały z promieńmi matczynego uśmiechu łzy ojca - wygnańca , a młodą duszę owiały skargi narodu. Wiele lat minęło od tego czasu, wiele wrażeń przeszło nad dzieckiem, chłopcem, młodzieńcem, ale pamięć pierwszych lat nie przeminęła. Wychował się wśród obcych, których pokochał, zagrzebał rodziców, zdobył sobie stanowisko, chleb, trochę majątku, w końcu kochankę znalazł, a przecież nie zapomniał, że jest wygnańca synem, że daleko na wschodzie kołyska jego stała pod cieniem wonnych lip, pod szmerem płaczących wierzb, że jest członkiem narodu, którego wielki pieśniarz nazwał „ziemią mogił i krzyżów", którą się poznaje „po milczeniu mężów i po smutku drobnych dzieci, po zgorzałych chatach ubogiego i po zniszczonych pałacach wygnańców, po jękach aniołów, przelatujących nocą nad tą krainą smutku i niedoli".

Kiedy go wieść o powstaniu narodowem doleciała, przypomniał sobie Kazimierz słowa konającego ojca.

Staruszek błogosławił syna, a mówił: — Pamiętaj, że cię polska wydała ziemia, że do niej należy życie twoje i myśl i wszystko.

Staruszek spojrzał na szablę, nad łóżkiem wiszącą, pobłogosławił raz jeszcze i umarł.

Takiemi myślami zajęty, nie mógł Kazimierz dostrzedz obok siebie pięknej Włoszki, bo ofiara a samolubstwo nie chodzą w jednej parze a samolubstwem jest ostatecznie każde osobiste upodobanie.

Światło, płonące u posowy wagonu, padało na szlachetną twarz jego, idealizując rysy i tak marzeniem uduchowione; oko zwrócone w niebo, rozbłysło modlitwą i natchnieniem.

Olimpji zdawało się, że widzi jakiś obraz włoskich mistrzów. Wyobraźnia dziewczyny, od razu dobrze usposobiona, osnuwała tę głowę wieńcem laurowym i cierniową koroną.

Siedziała, nie ruszając się, w kąciku i poiła się widokiem natchnionej twarzy, która do serca czystej a gorącej dziewicy tak zwycięzko przemówiła.

Pociąg spieszył, stacje mijały szybko, noc uchodziła. Kupiec spał, a młodzi milczeli.

Z kolan Włoszki zsunęła się dera podróżna. Spadając, dotknęła nóg Kazimierza. Schylił się, podniósł i przykrył kolana Olimpji.

— Dziękuję! — wyrzekła Włoszka. Już dziś po raz drugi dziękuję panu za wyrządzoną grzeczność, choć nie raczysz tego wcale zauważyć.

— Przepraszam — odparł Kazimierz — głowa moja dziś nie z tego świata, bo myśli, które w niej pokutują, są w ojczyźnie mojej.

— W biednej Polsce? O, ja kocham Polskę, ja wiele o niej słyszałam. Nieszczęśliwy to kraj, ale naród, tam mieszkający, jest bitny i szlachetny.

— Dziękuję pani.

Kazimierz podał dziewczynie rękę; ona złożyła drobną, różową rączkę w jego dłoni, a kiedy uczuła ciepły uścisk, drgnęła. Spuściła oczy i mówiła dalej:

— I mój ojciec był żołnierzem, a umarł z ran, które wyniósł z krwawej bitwy za wolność włoską. Kocham poświęcających się wojaków.

— Jaka pani dobra.

— Słyszałam, że Polska powstała. — Gdybym była Polakiem, spieszyłabym do kraju.

— Bohaterskie masz serce, piękna pani, ale i ja synem żołnierza jestem i dlatego to właśnie spieszę do ojczyzny.

W tem świstnęła lokomotywa.

— Już Paryż — rzekł Kazimierz.

— Już? Jaka szkoda!

— Dlaczego?

Dziewczyna zarumieniła się. Kazimierz spojrzał na nią uważniej, a podając jej powtórnie dłoń, wyrzekł ciszej:

— Dziękuje pani za przyjazne słowa. Zachowam panią w pamięci... tymczasem do widzenia, choćby na drugim świecie, bo, kto na wojnę idzie, powinien się na śmierć przygotować.

Olimpia nie odpowiedziała nic. W oczach jej błysnęła łza, wiec pochyliła się, aby ją ukryć. Za kilka minut stanął pociąg na dworcu paryskim. Kupiec przebudził się, zbierał manatki i pomagał kuzynce, a Kazimierz zabrał walizkę i znikł w tłumie, który zapełniał peron.

Kiedy kupiec z Olimpią do powozu hotelowego wsiadał, odezwał się obok głos Kazimierza:

— Rue de la Tour d'Auvergue nr. 7.

Olimpia zwróciła się w stronę znanego głosu, ale doróżka uwożąca Kazimierza, już uchodziła.

— Rue de la Tour d'Auvergue, — powtórzyła dziewczyna — spamiętam sobie ten adres.

III.

Na rue de la Tour d'Auvergue nr. 7 mieszkał pan de Beauregard, były pułkownik wojsk francuskich, oficer legji honorowej, ranny w bitwie pod Solferino, a przyszły teść Kazimierza Podlodowskiego.

Stary wojak był przyjacielem zmarłego ojca Kazimierza. Pokochali się serdecznie i ułożyli sobie, że jedyne ich dzieci utrwalą małżeństwem przyjaźń ojców. Umowę starych zatwierdzili młodzi, ukochawszy się serdecznie.

Kazimierz wzrósł razem z Sydonią. Kiedy go rodzice odumarli, przebywał często w domu francuzkiego pułkownika, gdzie doznawał tyle współczucia i opieki, że uważał dom pana de Beauregard za swój własny.

W tym samym czasie, w którym Kazimierz, jadąc koleją, postanowił zaciągnąć się do ochotników powstańczych, siedziała rodzina Beauregard'ów w bawialnym pokoju w koło okrągłego stołu, czekając na przybycie ukochanego.

Pułkownik, wysoki, sztywno siedzący mężczyzna z białym włosem czytał gazetę, w której się tak zagłębił, że nie zważał na pieszczoty małego pieska, ulubieńca, dormagacającego się koniecznie siedliska na kolanach pana.

Żona jego, nie wielka, miłej dobrej twarzy kobiecina siedziała obok męża na kanapie, zajęta jakąś robótką.

Córka pułkownikowstwa nie robiła nic. Średniego wzrostu dziewczyna miała czarny włos, ciemne oko, śniadą cerę twarzy, jak tyle innych Francuzek. I przed nią leżała robótka, ale ręce panny nie dotknęły się wełny, głową na dłoni wspartą patrzyła na blask lampy, drgając, ilekroć na ulicy dorożka zaturkotała.

— Jeszcze nie i nie, jaki on nudny, że tak długo bawi — mówiła od czasu do czasu półgłosem do matki.

— Pociąg z Marsylji przychodzi dopiero po północy — odpowiedziała matka każdym razem.

— Ale już pięć minut po dwunastej.

— Z dworca do nas jest kilkadziesiąt minut.

— Jaki on nudny.

I znów patrzyła w światło lampy, udając rezygnację, ale drżące jej usta zdradzały wewnętrzne wzruszenie.

Pan de Beauregard złożył po dłuższem czytaniu gazetę, i przetarłszy oczy rzekł:

— Polacy biorą się do roboty, aż się serce śmieje. Już podobno kilka bitew wygrali, a ochotnicy sypią się do kraju wielkiemi masami. Ciekawy jestem, co też na to Kazimierz powie.

Córka pochyliła głowę, a pani dała mężowi znak oczyma, aby przerwał rozpoczęty temat.

— Taperlapap — mruknął pułownik. Przecież Kazimierz już prawie Francuzem, więc nie będzie...

Pani powtórzyła znak, bo córka podniosła się z krzesła, szukając niby czegoś.

— Hm, hm! — pomrukiwał stary, nie dając się ustraszyć. Któż go tam wie, co on myśli. Wyraża się o Polsce bardzo gorąco...

— Mężu! — napominała żona.

— A gdyby...

Dalszą dysputę przerwał turkot dorożki, która teraz rzeczywiście przed domem Beauregard'ów stanęła.

Na wschodach słychać było szybkie bieganie, drzwi otworzyły się...

— Kazimierz!

— Sydonia!

Dwa wykrzykniki i narzeczeni objęli się gorącym uściskiem długiej rozłąki.

Chwil kilka trwało milczenie, potem rozwarły się ramiona kochanków, a otworzyły rodziców objęcia. Sydonia stała na uboczu, nie ocierając łez radości, które obficie płynęły. Ulubiony pies, stary Azor szczekał na alarm, wspinając się przy Kazimierzu, a kucharka dawna Beauregard'ów służąca, zaglądała z kuchni, bo i ona chciała mieć swoją cząstkę przy święcie rodziny, czem tu był każdy powrót Kazimierza z dalszej podróży. I o niej Kazimierz nie zapomniał, bo podszedłszy, uścisnął żółtą i twardą od pracy dłoń kucharki.

Kiedy pierwsza radość minęła, pospieszyła pani de Beauregard za Marjanną do kuchni, gdzie czekał ogień do czekolady, a pułkownik poszedł do swego pokoju, uśmiechając się.

Narzeczeni zostali sami.

Kazimierz ujął obydwie ręce Sydonji. Patrząc na siebie, stali kochankowie czas dłuższy bez słowa.

Oczy ich mówiły tyle, tyle, powtarzały ową wieczną, jak świat starą, a zawsze nową i czarowną opowieść o dwóch sercach, co się kochają, powtarzały milcząc tysiące zwykłych przysiąg, dla obcego widza nudnych, a uroczych dla rozkochanego. O poezjo jedyna życia! Dlaczego trwasz tak krótko, dlaczego cudowny dźwięk twego szeptu tak rychło ulata, zagłuszony hałasem walczącego życia, dlaczego woń twoją pierwszy podmuch białego dnia rozwiewa 'i Ktokolwiek kocha ród ludzki, chciałby chwili młodzieńczej miłości przedłużyć w nieskończoność, bo z wszystkich śmiertelnych uczuć i namiętności — to jedno, dopóty czyste, nieskalane, bliższe jest duszy, aniżeli ciała.

Nie wszystkim dano... mieć poezję w życiu. Są, którzy ją gorącem sercem dla innych tworzą, a sami wiecznie łaknąć muszą...

Patrzyli na siebie. Oczy ich tonęły w sobie, usta uśmiechały się tak niewinnie, jak tylko dzieci, albo kochankowie umieją.

— Sydonio! szepnął Kazimierz pierwszy. Chciał coś powiedzieć, ale wstrzymał się. Na okręcie łatwiej było przenieść się duszą do polskich lasów, zkąd dochodził szczęk broni i okrzyk walczących. Wstrzymał się, zawahał, i po chwili mówił półgłosem.

— Jesteś córką żołnierza, jesteś Francji dzieckiem, jesteś...

Sydonia zbladła, bo domyślila się, co chciał powiedzieć. Kazimierz uczuł, jak dłonie narzeczonej w ręku jego złożone drżały i ziębły. Westchnął, zebrał wszystką odwagę i nie patrząc na Sydonię, mówił szybko:

— Córką Francji jesteś, dzieckiem narodu, który dla sławy i honoru swych sztandarów miljony szlachetnych poświęcił. Nie dziw się, jeźli Polski syn rzuci kochankę, przybraną ojczyznę, stanowisko, majątek, aby pospieszyć w szeregi walczących. Sydonio, bądź silną, ja wrócę, z pewnością wrócę, a zwycięzcą, wolnego ludu szczęśliwym obywatelem.

Sydonia nie dziwiła się, bo przeczuwała, co narzeczony jej postanowi. Znała ona dobrze zapalną duszę jego, wiedziała, że uważał się za Polaka, ze pałał pragnieniem służenia ojczyźnie. Ale człowiek łudzi się do ostatniej chwili. Łudziła się i ona, wynajdując rozmaite tłomaczenia na uniewinnienie Kazimierza gdyby został bezczynnym.

Teraz przemówił do niej, do jej własnej dumy narodowej i rodowej. Cóż miała odpowiedzieć? Nic. Córka pułkownika de Beauregard, dziecię żołnierskie i szlacheckie nie mogła ganić postanowienia narzeczonego.

Ale tam, w polskich lasach strzelają, a kula nie szanuje kochania ludzkiego lub boleści, nie wybiera sobie serc, bo ona ślepa i niemocna. Tam idzie, dokąd ją człowiek pośle. — A gdyby utkwiła w piersi Kazimierza...

Sydona krzyknęła, opadając na ramię narzeczonego.

— Sydonio, kochanie moje, ja wrócę, z pewnością wrócę, nie lękaj się — pocieszał Kazimierz.

Omdlenie było silniejsze od woli dziewczyny. Słaniając się, osuwała się na ziemię. Kazimierz ujął kochankę silnie i usadowił na krześle.

Pułkownik, wracający do bawialnego pokoju z butelką koniaku, zapytał od progu:

— Cóż się pannie stało?

— Tatko, tatko, on jedzie do Polski, na wojnę, na śmierć, on taki okrutny — wołała Sydonia resztą sił uchodzących.

Pułkownik postawił butelkę na atole i wyrzekł z cicha: — Czy to prawda Kazimierzu?

— Żołnierz nie może potępić patrjoty — odparł Kazimierz. I ty ojcze, nadstawiałeś piersi za honor Francji.

— Prawda, jedź tedy z Bogiem. A kiedy wyruszysz?

— Chcę jutro ze świtem opuścić Paryż.

— Dobrze, im prędzej, tem lepiej.

Pułkownik odpowiadał i pytał cichym głosem, choć się na spokojne słowo silił. Żołnierz nie mógł ganić patrjoty, ale ojciec narzeczonej smucił się z córką.

Wyszedł do swego pokoju, aby nie okazać wzruszenia, które nad nim zapanowało.

Pułkownikowa, wchodząca właśnie z imbrykiem czekolady do pokoju, słyszała całą rozmowę. Oddawszy imbryk kucharce Marjannie pospieszyła za mężem.

Pułkownik chodził wielkim krokiem po swojej kancelarji. Żołnierz walczył w nim z ojcem, szlachcic z przyjacielem Kazimierza. Kiedy ujrzał wchodzącą żonę, zmarszczył brew niby gniewnie, chcąc połowicę w ten sposób odstraszyć.

— Mężusiu, mój drogi, użyj twego wpływu i odmów Kazimierza.

— Córka Artura de Beauregard nie mogłaby być żoną człowieka, który siedział w pierzynie, kiedy bracia jego za ojczyznę ginęli. Kazimierz dobrze robi, kocham go za to więcej, nie mów mi nic, żadnych czułości, żadnych perswazyj kobiecych.

Pułkownik mówił to szybko, nie ustając w przechadzce. Czuł, żeby nie zniósł błagającego wzroku żony.

— O, wy mężczyźni, błagała pani — zawsze gonicie za jakiemiś honorami, ideami, obowiązkami, nie troszcząc się o łzy matek, żon i sióstr. O, wy okrutnicy! Bez jednego żołnierza obędzie się powstanie.

— Polski szlachcic nie może siedzieć za piecem, kiedy naród broń dźwignął.

— Bez Kazimierza obyłoby się powstanie...

— Paperlapap, nie znasz się na tem, pani de Beauregard — mruknął pułkownik i zwrócił się na korku.

„Paperlapap" było zwykłem zakończeniem wszelkich sprzecznych dyskusyj między mężem a żoną, o czem pani wiedząc, nie starała się dalej przekonywać.

— Niechże już będzie, jak chcecie — wyrzekła z rezygnacją — chodź teraz na czekoladę.

— Napijemy się koniaku za szczęście Polski.

W bawialnym pokoju leżała Sydonja na kozetce; obok niej klęczał Kazimierz, całując zimne ręce kochanki. Sydonja była blada jakąś dziwną białością, która wróżyła czy chorobę, czy niemoc duchową.

Kiedy matka weszła i prosiła do czekolady, podniosła się dziewczyna i na ramieniu Kazimierza wsparta, podeszła do stołu. Usiadła, umoczyła usta w czekoladzie, potem spojrzała błędnym wzrokiem w około; nagle zerwała się i krzyknąwszy:

— On zginie, on umrze, zastrzelą go...— padła twarzą na kobierzec.

Kazimierz podniósł narzeczoną i złożywszy ją na kozetce, całował zimne ręce i wołał:

— Wrócę, z pewnością wrócę, o Sydonio, bądź odważną.

Chciał, aby dziewczyna była odważną, a sam tracił odwagę i przytomność wobec wielkiego smutku kochanki; sam wahał się w tej chwili, czyli iść, gdzie obowiązek wołał, albo zostać.

— On zginie, zastrzelą go... — szeptała Sydonja coraz słabszym głosem.

Twarz bladła więcej, koła występowały pod oczami, usta siniały, a cichy szept:

— Patrz, jak mierzą do piersi jego, jak padają kule w serce szlachetne... o... on ginie... pada... już... go nie... ma...— szept zaumierał na ustach.

Zamilkł szept, zamknęły się usta wielkim bólem, który łamie serca, oczy rozwarły się szeroko, lśniąc szklistym blaskiem jak ścinające się białka trupa.

— Po doktora! — krzyknął pułkownik. Stara Marjanna była już za drzwiami.

— Sydonjo, Sydonjo! — wołał Kazimierz załamując ręce — zmiłuj się, nie odbieraj mi odwagi, abym kiedyś nie musiał samym sobą pogardzić. Jestem Polakiem, więc życie moje do ojczyzny należy. Wybacz, kochanie moje, wybacz, nie mogę inaczej.

I łamał ręce, i rwał włos i całował zimną kochankę, a rodzice stali obok w niemej, osłupiałej boleści.

W bawialnym pokoju rozległa się duszna cisza, jak wszędzie, gdzie się wielki smutek rozgościł. Nawet pies, stary Azor, schował głowę i nie ruszał się; jedyny zegar, nieczułe stworzenie, dygotał jak zawsze. Czas uchodzi miarowym krokiem, zawsze równym. On tyle bólów widział, że się niczemu nie dziwi...

Zziajana, wylękniona wpadła Marjanna, prowadząc za sobą doktora. Lekarz stanął nad dziewczyną i przypatrywał się milcząc.

Za kilka minut zaczęło się oko Sydonji ożywiać, a na lica jej wystąpił lekki rumieniec.

— Niebezpieczeństwo minęło — rzekł lekarz — nie jestem już potrzebny, bo mnie młodość wyręczyła.

Kiedy doktor wychodził, poszedł za nim Kazimierz.

— I cóż? — zapytał.

— Już dobrze. Był to silny atak nerwowy, który mógł uszczknąć młody kwiat, ale dobra natura zwyciężyła.

— Więc nie ma niebezpieczeństwa?

— Żadnego.

Doktor odszedł jedną stroną, a drugą pobiegł Kazimierz. Biegł na stare bulwary, bo potrzebował oprzytomnieć, zmężnieć. — Zdjął kapelusz, ssał w siebie zimne nocy powietrze. Wiatr marcowy owiewał dobroczynnie rozpaloną głowę jego i zwalniał bieg nerwów, które grały jak w febrze.

Spojrzał w niebo. Już noc z niego uchodziła, a na wschodzie błyszczała gwiazda poranna! Błyszczała tak wesoło, tak jasnem światłem, że Kazimierz odetchnął.

— Na wschód, na wschód, do kraju ojców moich pobiegnę, a jeśli zginę, trup mój powiększy o szczebel jeden drabinę, co się wspina do nieba, aż sięgnie przed tron samego Boga, a po niej, po tej krwawej drabinie dojdzie wołanie mego ludu:

— Ojczyznę, wolność, racz nam wrócić Panie.

Oko jego znów zapłonęło. Włożył kapelusz na głowę i spieszył do swego mieszkania.

Tu usiadł przed biurkiem, napisał szybko testament, przekazując cale swe mienie rodzinie de Beauregard; potem przygotował maty tłomoczek i zabrawszy płaszcz, rewolwer, paszport i trochę pieniędzy, wrócił do narzeczonej.

Sydonja oprzytomniała już.

Blada, z uśmiechem na twarzy siedziała na kozetce; snąć pogodzona z losem.

— Sydonjo, wybacz, ale nie mogę inaczej — rzekł Kazimierz.

Sydonja uśmiechnęła się tylko.

— Spłacę dług ojczyźnie mojej, a potem wrócę do Fraucji, aby dochować wiary kochance.

— Jedź z Bogiem — szepnęła dziewczyna.

— O, dziękuję ci, złota ty moja, najdroższa; spadł mi ciężar z serca. W słowach tych słyszę błogosławieństwo kochanki, które powinno zaważyć na szali przeznaczenia. — A tobie, ojcze, i tobie, matko — zwrócił się do rodziców — wam dziękuję za miłość i opiekę. Gdybym nie wrócił...

— Paperlapap — przerwał pułkownik — zwyciężycie i wrócisz. Czy kazałeś zajechać dorożce?

— Już czeka w ulicy.

— Więc jedźmy.

— I my pojedziemy na dworzec — rzekła matka.

— Zostaniecie w domu, moje panie. Pożegnanie nie łatwo Kazimierzowi przychodzi, a na dworcu przeszkadzają lamenty.

Pani de Beauregard zamilkła, a Sydonja podniosła się z kanapki i rzuciła się tak gwałtownie na szyję Kazimierza, że się narzeczony powtórnie zachwiał.

Okropny żal chwycił go za serce. Całując piękne oczy kochanki w łzach się kąpiące, powtarzał ciągle:

— Wrócę, wrócę...

— Jedźmy! — nalegał pułkownik. Kazimierz wyrwał się przemocą z objęć kochanki, jeszcze jeden i jeszcze jeden pocałunek... i jeszcze jeden, ale ojciec pociągnął go za ramię...

Na dole, w ulicy, dudniła doróżka, uchodząc galopem, a na górze objęły się dwie kobiety płacząc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej